Skip to main content

Full text of "Scriptorvm rei rvsticae vetervm latinorvm tomvs primvs-[qvartvs].."

See other formats


This  is  a  digital  copy  of  a  book  that  was  preserved  for  generations  on  library  shelves  before  it  was  carefully  scanned  by  Google  as  part  of  a  project 
to  make  the  world's  books  discoverable  online. 

It  has  survived  long  enough  for  the  copyright  to  expire  and  the  book  to  enter  the  public  domain.  A  public  domain  book  is  one  that  was  never  subject 
to  copyright  or  whose  legal  copyright  term  has  expired.  Whether  a  book  is  in  the  public  domain  may  vary  country  to  country.  Public  domain  books 
are  our  gateways  to  the  past,  representing  a  wealth  of  history,  culture  and  knowledge  that's  often  difficult  to  discover. 

Marks,  notations  and  other  marginalia  present  in  the  original  volume  will  appear  in  this  file  -  a  reminder  of  this  book's  long  journey  from  the 
publisher  to  a  library  and  finally  to  you. 

Usage  guidelines 

Google  is  proud  to  partner  with  libraries  to  digitize  public  domain  materials  and  make  them  widely  accessible.  Public  domain  books  belong  to  the 
public  and  we  are  merely  their  custodians.  Nevertheless,  this  work  is  expensive,  so  in  order  to  keep  providing  this  resource,  we  have  taken  steps  to 
prevent  abuse  by  commercial  parties,  including  placing  technical  restrictions  on  automated  querying. 

We  also  ask  that  you: 

+  Make  non-commercial  use  ofthefiles  We  designed  Google  Book  Search  for  use  by  individuals,  and  we  request  that  you  use  these  files  for 
personal,  non-commercial  purposes. 

+  Refrainfrom  automated  querying  Do  not  send  automated  queries  of  any  sort  to  Google's  system:  If  you  are  conducting  research  on  machine 
translation,  optical  character  recognition  or  other  areas  where  access  to  a  large  amount  of  text  is  helpful,  please  contact  us.  We  encourage  the 
use  of  public  domain  materials  for  these  purposes  and  may  be  able  to  help. 

+  Maintain  attribution  The  Google  "watermark"  you  see  on  each  file  is  essential  for  informing  people  about  this  project  and  helping  them  find 
additional  materials  through  Google  Book  Search.  Please  do  not  remove  it. 

+  Keep  it  legal  Whatever  your  use,  remember  that  you  are  responsible  for  ensuring  that  what  you  are  doing  is  legal.  Do  not  assume  that  just 
because  we  believe  a  book  is  in  the  public  domain  for  users  in  the  United  States,  that  the  work  is  also  in  the  public  domain  for  users  in  other 
countries.  Whether  a  book  is  still  in  copyright  varies  from  country  to  country,  and  we  can't  offer  guidance  on  whether  any  specific  use  of 
any  specific  book  is  allowed.  Please  do  not  assume  that  a  book's  appearance  in  Google  Book  Search  means  it  can  be  used  in  any  manner 
anywhere  in  the  world.  Copyright  infringement  liability  can  be  quite  severe. 

About  Google  Book  Search 

Google's  mission  is  to  organize  the  world's  information  and  to  make  it  universally  accessible  and  useful.  Google  Book  Search  helps  readers 
discover  the  world's  books  while  helping  authors  and  publishers  reach  new  audiences.  You  can  search  through  the  full  text  of  this  book  on  the  web 


at|http  :  //books  .  qooqle  .  com/ 


r>-  - 


\v 


..;,-■.■        .^      .;W.,-      ..;-3- ;■;%=: --•/.« 
;■;,..■  ■■."-""•^3?-'-.is  ,-..•''.    ■.-'•  'i*^^'*r-" -M-  •■;:'■■:  .V,\?;'* : 


SCRIPTORVM  (  ^*^^ 

REI  RVSTIOVE 

VETERVM    LATINORVM 
TO  M  V  S    P  R  I  M  F  S 

M.  PORCIVM  CATONEM 

.     ET 

M.  TERENT.  VARRONEM 

T  E  N  E  N  S 


EX  LIBRORVM    S  CRI  P  T  O  R  VM  ATQVE 

XDITORVM     FIDS     ET     VIRORVM     DOCTORVM 

CONIECTVRIS      COHRKXIT»      ATQVB      INTKR- 

PRKTVM     OMNIVM      COLLKCTIS      KT     KXCXR* 

PTXS      COMMKNTARIIS      SVISQVX 

ILLV.STRAVIT 

lO.  GOTTLOB  SCHNEIDER,  saxo 


n    ^WWI*    ■■    ti^ 


L  I  P  S  I  A  E 
SVMTIBVS    CASP.    FRITSCH 

MDCCXCIIXX 


VIRO    ILLVSTRI 

A.  R  DE  VELTHEIM 

DOMINO    FVNDORVM    HARBEKE, 
ADERSTEDT,  6R0PPEND0RFF 

XTC. 

METALLORVM    REGIS    BRITANNIARVM 

ET  ELECTORIS  GVELF.  LVNEBVRG. 

CVRAE    PRAEFECTO    «tc. 

REHVM  METALLICARVM,  NATVRAE 

ET  ANTIQVltATlS  LITERATAE 

IVDICI     ET     SCRIPTORI 

INTELLIGENTISSIMO 

MVNC    CATONEM    ET    VARRONEM 

CVRIS      tVlS     COKKECTVM     AT  q^V  B 

illvs^rAtvm     h  o  n  e  11 1  s     et 

REVERENtlAE    CAVSA    SAGRVM 
ESSS    VOLEBAT 

£     fe     I    T     6     ]L 


LECTVRIS    S. 
lO.    GOTTL.    SCHNEIDER. 

Collegii  Scriptorum  R.  R.  quos  mihi  poft  Get 
neri  curas  corrigendos  atque  explicandos 
fumfi,  duumuiros  principes,  nonmagis  antiquitate 
fua  venerandos  quam  fermonis  vetuftate  oblcuros 
ct  difficiles,  prodire  nunc  iubeo.  Antiquiffimas 
Editiones  lenlbnianam  1470  et  1472.  Bononien- 
lem  anni  1494.  Regienfem  1496  et  1499.  compa- 
rauerat  ipfe  Gefher ,  aliena  tamen  opera  ea  in  re 
vfus.  Parum  autem  diligentiae  adhibitum  fuifle 
in  comparandis  iftis  tifttionibus,  quae  Codicum 
manuicriptorum  lediones  fideliter  exprimere  vi- 
dentur,  tum  demum  coepi  fufpicari,  cum  ipfe 
Brulchianam  Regii  anno  1482.  imprellam  cum  edi- 
tione  Gelheriana  vtraque  contenderem ,  quae  ple- 
rumque  cum  lenfbniana  facit,  fuas  tamen  inter- 
dum  lec^iones  fibi  peculiares  habet  Hanc  abfo- 
lutis  demum  commentariis  egregia  immortalis 
Heynii  humanitas  vfibus  meis  fuppeditauit;  inqua 
comparanda  cum  occupatus  eflem ,  et  Catone  ab- 
foluto,  peruerfo  ordine  ad  Varronis  tertium  librum 
tranfuolaflem,  fiibito  inie<fla  mihi  eft  fijfpicio^. 
Aldinam  priorem  anni  1^73  vel  1^74.  a  Gelhero 
nunquam  fiiifle  infpedam.    Sumfi  igitur  eam  fta- 

2  tim 


IV  PRAEFATIO. 

tim  in  manum,  et  taedium  Aldinae  ledlionis,  a 
lucundo  Veronenfi,  architefto,  emendatae,  cum 
vulgata  comparandae,  inuitus,  etfi  non  fine  magno 
laboris  fi-udu,  deuoraui.  Atque  ita  confirmatam 
vidi  fiifpicionem  meam  de  Aldina  priore,  a  Get 
nero  neglefta.  Omnes  enim  eius  lediones,  a  vul- 
gata  diuerfiis,  quas  quidem  ipie  annotauit,  (pluri- 
mas  enim  omifitj)  non  ex  ipfo  fonte  Aldino,  (ed  ex 
riuis  luntinae  vtriufque  anni  i  n  T  et  i  f  2 1.  Gymni- 
ci  1^36.  Bafileenfis  1521.  vel  Gryphianae  if  3y. 
et  Tigurinae  1^28.  duxit.  Quo  tadlum  efl,  vt 
lecHiorum  iudicium  de  ledionis  variantis  aucfloritate 
mire  turbaretur,  vt  egregie  nuperrime  animad- 
vertit  medicus  Haunienfis  Chr.  Fr.  Rottboell,  cuius 
Obferuationes  iw  Catonem  exftant  in  Noua  Col- 
ledione  Aflor.  Societ.  regiae  Haunienfis,  et  feor- 
fum  Hauniae  1790.  imprefTae.  Idem  Aldinam 
pofleriorem  1533.  difcriminibus  haud  paucis  a 
priore  difFerre,  et  Editionem  anni  1^28.  fine  loci 
nota  a  Gefiiero  memoratLiH,  quam  et  ipfe  infpexi, 
Tiguri  fa(ftam  efTe  docuit.  Inter  fontes  ledionis 
Catonianae  et  Varronianae  nominari  debet  Plinius 
et  Petrus  de  Crefcentiis.  Plinii  editionem,  Har- 
duini  nomine  infcriptam,  omnium  maxime  infide- 
lem  expertus,  nouiffimam  etiam  Gabr.  Brottier  au- 
ftore  faflam  Parifiis  1779.  ^^  Lqgdunenfem  161  f. 
cum  Dalecampii,  B.  Rhenani,  Pintiani  Commen- 
tariis  et  Codd. .  ledionibus  Gallicorum,  deniquh 
Vincentii  Bellouacenfis  Speculum  naturale  ex  edi- 
tione  Norimbergenfi  partim  Duacenfi  (vbi  loci 

i)lurimi  Plinii  defcripti  leguntur)  diligenter  confii- 
uL  Petri  Crefcentienfis  Editionem  Bafileenfera 
1 5  38.  a  Pontedera  confultam  et  iple  diligenter  vbi- 

que 


PRAEFATIO.  V 

<juc  adhibui;  Louanienfis  ledionem  appofuerat 
Gefher;  tertiam  fub  nomine  antiquae  meae  lau- 
daui,  quam  omnium  primum  eile  (ufpicor,  anni^ 
loci  typographique  notaplane  carentem,  fed  figu- 
ris  ligno  incifis  exornatam,  Haec  egregias  ledio- 
nes  multis  in  locis  mihi  fuppeditauit.  Ceterum 
ledorem  meminiffe  velim  in  Commentariis  noftris 
legendis,  ferius  et  abfblutis  fere  animaduerfioni- 
bus  meis  allatam  ad  me  et  comparatam  fuiffe  Bru- 
lchianam,  cuius  me  vfiis  deinde  permouit,  vt 
Aldinam  priorem  accuratius  infpicerem,  eiufque 
omnem  varietatem  annotarem.  Atque  ita  accidit, 
vt  in  ferie  yariarum  ledlionum,  quas  in  multis  fo- 
liis  bis  terque  adeo  trSnffcribere  neceffe  habui, 
Brufchiana  tamen  ledlio  interdum  pofl  trium  Edi- 
tionum  principum  I.  B.  R.  ledlionem,  et  Aldina 
nonnunquam  pofl  luntinam  et  Gymnici  Editio- 
nem  (I.  I.  G.)  commemoraretur,  cum  Brufchiana 
ledlio  lenfbnianam  fequi,  Aldina  vero  luntinam 
antecedere  deberet.  Scilicet  ad  Aldinam  vfque 
vna  fere  atque  eadem  eft  feda  Editionum  princi- 
pum,  quaeCodicumfidemfequi  videntur,  etfae« 
penumero  cum  antiquiffimo  Politiani  libro  con- 
fentiunt,  quanquam  raro  eas  Vidorius  infpexiffe 
et  comparaffe  videtur.  Aldinae  au£ioT  lucundus, 
Veronenfis  architedus,  cum  antiquis  exemplari- 
bu6  contuliffe  fe  profitetur  hos  libros,  accurateque 
emendaffe  adhibito  iudicjo  amicorum  et  doftoruni 
hominum.  Godices  fcriptos  quos  atque  vnde  de- 
promptos  habuerit  non  dixit,  ex  quibus  tamen  la- 
cunas  priorum  Editionum  fiippleuiffe  videri  voluit 
Multa  fane  Is  loca  tentauit  et  mutauit,  fed  omnia 
fere  corrupit  etperuertit,  iudice  etiam  Pontedera. 

3  lun- 


vx  PRAEFATIO. 

luntina  vtraque  Aldinam  (atis  fideliter  expreflit, 
nifi  quod  perpaucis  in  locis  ledionem  eam  pofuit, 
quam  deinde  ex  Codicibus  fiiis  protulit  Vidoriusj 
itaque  credere  licebit,  Nicolaum  Angelium  Bucci- 
nenfem,  qui  eam  curauit,  Codices  fcriptos  adhi- 
buifle  ad  corrigendos  hos  rei  ruflicae  Scriptores. 
Vidorii  merita  in  Scriptores  eofdem  funt  fane  illa 
permagna,  eaque  egregie  olim  enarrauit  Gefiier; 
fed  mira  quanquam  hominis  perfpicacitas  non  fijt 
fecit  omnibus  Codicum  fuorum  leflionibus,  in- 
terdumminutis,  inuefligandis;  eorumque  auftori- 
tatem  nimis  faepe  deferuit,  Aldinumque  exem- 
plum  repraefentauit,  a  lucundo  corredum,  cum 
rcdire  potius  ad  primarum  Editionum  cum  libris 
ifcriptis  fuis  confentientem  ledionem  deberet. 
Contra  faepiflfime  Codicum  fuorum  fcripturam, 
quanquam  vitiofam  et  peruerfam^  nimis,  vel  fludio- 
fe  vel  religiofe  fecutus  primae  ledlionis  atque  adeo 
fententiae  ipfius  veritatem  vel  obfcurauit  vel  per- 
vertit.  In  eadem  tamen  Vidorium  fequi  via ,  quam 
nouam  fibi  ingenio  et  diligentia  flernere,  et  in  tanta 
et  rerum  rufticarum  et  fermonis  antiqui  obfcurita- 
te  facem  ledlori  praeferre  maluit  Gefner,  cuius  qui 
recoxit  Editionem  anno  1774.  lo.  Aug.  Ernefti, 
praeclara  profeflo  excufatione  vfus,  defendit  ratio- 
nem  Gefnerianam,  ita  praefatus  Volumini  alteri; 
nec  dubitamus  hunc  eodem  fere  modo  iudicaturum  et  tex* 
tum  emendaturum  fuijfe  ^  fi  ei  iibuiffet  totum  textum  ex^ 
copiis  illis  LeSHonum  variarnm  confiituerCy  et  non  ma^. 
luiffet  interpretem  agere,  qum  plerique  maxime  requi^ 
runt.  Egovero  maluiflem,  virumdodum,  cuius 
difciplinae  multum  me  debere  gratus  profiteor, 
multa  et  infignia  Gefherianae  Editionis  vitia  cor- 

rexifTe, 


P  R  A  E  F  A  T  I  O.  VII 

rexilTe)  quam  morofitatem  vel  iniquitatem  con- 
queri  lulii  Pontederae,  cuius  ipfe  Curas  Secundas 
non  tam  excerpfitvquam  miferum  in  modum  trun- 
cauit,  omiflis  plurimis  annotationibus  atque  emen- 
dationibus  plane  egregiis  viri  dodifTimi,  cuius  eru- 
ditioni  et  acumini  plurimum  pofl  lucundi  Vero- 
nenfis,  Vidorii,  Turnebi  atque  Vrfini  fagacitatem 
debent  Scriptores  R.  R.  Scaligerum  enim  in  hac 
ruflica  difciplina  ingenium  acerrimum  plane  deili- 
tuit.  Meurfium  cum  Popma  ridere  faepe  libuit^ 
cum  illum  veluti  gallum  gaUinaceum  flerquilinium 
lcalpturire,  hunc  vero  graculi  Aefbpii  inffar  alie* 
nis  plumis  exornatum  geflire  viderem.  Morgagni 
paucae  nimis  obferuationes  ingenium  fiiaueatque 
eruditionem  egregiam  medici  peritifiimi  totae  fpi^ 
rare  mihi  vifae  fiint.  Horum  vero  interpretum 
omnium  obferuationes  cum  L.  lo.  Conr.  Schwarzii 
ieiunis  annotationibus,  multis  antea  locis  diffipa- 
tas^  velut  in  compendium  redadas  collegi  atque  ita 
ledoribus  ante  oculos  pofiii,  vt  vno  oculorum  con- 
iedu  omnem  opinionum  atque  interpretationum 
varietatem  difpicere  et  iudicare  pofTent.  Praeter 
jilb.  Ludov.  Fred.  Meijleri  de  Toradarto  Catonis  vafis 
quadrinis  libellum,  Goettingae  1764.  imprefTum, 
comparaui  etiam  Gallicam  verfionem,  Parifiis  anno' 
1 77 1 .  editam,  audore  Saboureux  de  la  Bonnetrie. 

£x  Antiquitatum  latinarum  graecarumque  Enar- 
rationibus  atque  Emendationibus  praecipue  ad  ve- 
teris  anni  rationem  attinentibus  lulii  Pontederae 
Patauii  1740.  in  charta  quadruplicata  editis,  quibus 
Gefnerianam  Editionem  atque  anni  latini  rationes 
egregie  illuftrauit  atque  explicuit,  tabulam  XXXIII. 
in  qua  annus,  a  lulio  Caefare  corredus,  ob  oculos 

4  ledl^ 


VIII  P  R  A  E  F  A  T  I  O. 

leAoris  ponitur,  excerptam  repetii,  quo  fecilius 
ledores  rationes  emendati  a  Pontedera  capitis  2g. 
•libri  I.  Varronis,  qui  luliam  corredionem  lecutus 
eft,  et  notationes  interuallorum  anni,  a  rufticis  ol> 
ieruatorum,  intelligere  podent  Ex  eodem  libro 
tranfhili  priores  duas  PontederaeEpiftolas  de  vete- 
ri  icribendi  ratione  ad  emendationem  atque  inter- 
pretationem  librorum  Catonis  et  Varronis  appofi- 
tiflimas  atque  exquifita  eruditione  refertas,  quas  in 
compendium  redadas  paginarum  trium  non  inte« 
grarumipatiocomprehendit,  ipfe  olim  Pontedera, 
abiblutae  iam  editionisLipfienfis  angudiis  exclufiis, 
ita,  vt  leftori  faepe  obferuationibus  maxime  neceiP. 
ftriis  ad  ledionem  Catonis  vel  Varronis  librorum 
carendum  efTet,  nec  omnino  egregiae  viri  obfer- 
vationes  de  originlbus  latinae  linguae  in  commu- 
nem  hominum  noftrorum  notitiam  venire  pofTent. 
Indidem  excerptam  Tabulam  XXXVII.  quae  ar- 
bufli  Italici  imaginem  exhibet,  Columellae  appo- 
nam.  Contra  Infcriptionem,  caeremonias  Fratrum 
Arualium  prodentem  et  a  F.  Vrfino  olim  publica- 
tam,  omifi,  quoniam  in  variis  Infcriptionum  vete- 
rum  latinarum  Colleclionibus  repetita  exflabat. 
Excerpfi  tamen  inde,  quae  ad  Catonem  cap.  1 34. 
iiluflrandum  facere  vifa  funt,  comparati»  fimilium  ; 

recentiorumque  Infcriptionum  verbis  et  caeremo-  1 

niis.    Kalendarium  item  Farnefianum  omifi,  quod  I 

ab  homine  inepto  et  barbaro  conficlum  efTe  multis 
atque  idoneis  argumentis  vicit  Pontedera  Antiqq. 
p.  393feqq.  Denique  pofteaquam  hos  commen- 
tarios  Lipfiam  typis  exfcribendos  iam  tranfinife- 
ram,  fingulari  viri  dodiffimi  et  de  literis  egregie 
meriti)  Dauidis  Ruhnkenii,  humanitate  et  liberali- 

tate 


PRAEFATIO.  IX 

tate  peruenerunt  in  manus  meas  copiae  Gronouia^- 
nae,  ex  quibus  quae  ad  Catonem  et  Varronem 
emendandum  p^irtinent,  breuiter  hic  annotabo. 
Primum  Editionem  Popmae  anni  1620.  cum  Co- 
dice  Parifienli  Regio,  Numero  1600.  fignato,  com-. 
paratam  a  1.  F.  Gronouio  habui.  Quae  tamen  va- 
rietas  vltra  Catonis  Caput  i  ^ .  non  pertingit.  Con- 
fentit  fere  vbique  cum  ledione  Editionum  quatuor 
principum,  quae  adhuc  comparatae  fuerunt;  iti 
perpaucis  diflentit  locis,  vbi  Codicem  Parifienfem 
nominaui.  Vbicunque  is  cum  Bruichiana  facit, 
•reJiquas  etiam  Editiones  principes  confenrire  fiiipi-. 
cor,  negligenter  a  Gefiieri  fcriba  infpedlas.  De- 
inde  habui  Editionem  Catonis  Commelinianam,  ab 
eodem  I.  Fr.  Gronouio  comparatam  cum  Codice 
jcripto,  cuius  nec  numerum  nec  patriam  editam 
vllibi  videre  potui.  Confentit  is  liber  in  pleriique 
omnibus  locis  cum  Politiani  libro.  Igitur  fiiQ)icor, 
eundem  fiiifle  in  Bibliotheca  regia  Parifienfi,  et 
iam  olim  a  lof  Mercerio  comparatum  fiiifife  cum 
Varrone.  Is  enim  quaidam  eius  libri  lecfliones 
prodidit  in  notis  ad  Nonium  alterum,  a  fe  editum^ 
a  Gefnero  negkdas,  quas  diligenter  annotaui. 
Hunc  igitur  Codicem  Gronouiani  nomine  in  Va- 
rietate  ledionis  fignaui.  Poftea  tradtaui  Abr.  Gro- 
nouii  manufinriptas  in  Catonem  annotationes,  iif- 
que  immixtas  reperi  I.  Fr.  Gronouii  perpaucas 
animaduerfioneS)  vnde  fi  quid  in  vfiim  leAorum 
conuerti,  fideliter  auftorem  indicaui.  In  Varrone 
praefto  mihi  fuit  EditioCommeliniana,  pafilim  va- 
rietate  ledionis  et  annotatione  Abr.  Gronouii  ,in 
charta  interpofita  feparatim  notata ,  vnde  egregias 
I.  Fr.  Gronouii  emendationes  aliquot  deriuaui.  Co- 

5  dices 


X  PRAEFATIO. 

dices  ibi  duos  nominatos  reperi  Bibliothecae  regiae 
Parifienfis,  alterum  numero  f  992.  alterum  6028. 
fignatos;  (ed  qui  fadhim  fit,  vt  varietas  Codicum 
integra  in  margine  non  adfcriberetur,  ignoro.  Var- 
ronis  Codicem  geminum  ex  Bibliotheca  Vaticana 
commemorauit  lo.  Rhodius  in  Lexico  Scribonia- 
no,  numero  i  s  24.  alterum  3310.  fignatum  j  vnde 
p.  367.  ad  Varron.  libr,  III.  c.  9.  k^ionem  comumy 
p.  41 1.  ad  Libr.  I.  cap.  63.  pinfere  pro  pifare  afFerL 
Pofteriori  tamen  hoc  in  loco  addit;  Horum  tamen 
cxigua  eft  ab  annis  autoritas:  His  forte  Vrfinus 
antea  fuit  vfiis.  Praeterea  Mum  l^arronem  Pataui- 
num  MS.  memorat  Rhodius  in  Indice  Audorum 
fub  Varronis  nomine;  fed  nuUibi  nominatum  eum 
Codicem  a  Rliodio  reperire  potui.  In  Columella 
olim  plura  et  maiora  fubfidia  Abr.  Gronouii  com- 
memorabo,  quibus  adiutus  efficere  conabor,  vt 
egregium  Dav.  Ruhnkenium,  cui  publice  etiam 
gratias  agendas  hic  cenfeo,  etiam  apud  ledores 
Columcllae  in  fumma  gratia  ponam.  In  Varrone 
Nonium  Guelferbytanum,  in  membrana  fcriptum 
comparaui ,  eumque  in  plerilque  locis  confentien- 
tcm  reperi  cuni  antiquo  Codice  S.  Vidoris,  a  Mer- 
cerio  cxpreflb.  Vfum  eius  perhumane  mecum 
communicauit  amiciffimus  Langerusy  Bibliothecae 
Ducali  praefeftus;  breuem  notitiam  dedit  Heufin- 
gerus  nepos  in  Praefat.  ad  Ciceronis  Libr.  de  Ot 
ficiis  p.  XXXIX.  Ceterum  ledlorem,  fi  quis  forte 
ipfe  ledionis  vulgatae  anriquaeque  fontes  indagare 
volucrit,  admoneo,  vt,  quibus  in  locis  Editionis 
principis  lenfbnianae  fcripturam  annotatam  legerit, 
eandem  fimul  librorum,  a  Politiano  et  deinde  a 
Vidorio  comparatorum,  intelligi  debere  memine- 

rit. 


PRAEFATIO.  XI 

rit  lenfbnianam  enim  cum  Codicibus  contende* 
rat  PoIitianuS)  cuius  Syllogen  qui  ad  Editionis  fuae 
vfum  tranilerat  Geiherus,  cum  lenfbniana  vna  li- 
bros  Politiani  hominare  debebat.  Quod  tamen  is 
&cere  neglexit,  atque  illis  tantum  in  locis  libro- 
rum  PoLtiani  mentionem  fecit,  vbi  diuerfi  a  len- 
Ibniana  ledione  abeunt  Iple  ferius  animaduer/b 
errore  ledores  hic  atque  iterum  initio  Varietatis 
ledlionis,  infra  Scriptorum  verba  appofitae,  admo- 
nere  ea  de  re  quam  naufeam  iftius  tarraginis  quar- 
tum  quintumue  tranflcribendae  deuorare  malui. 
Qiiae  de  mea  ipfe  penu  ex  diuturna  Geoponico- 
rumGraecorum,  Italicorum,  Gallicorum  (cripto- 
rum  ledlione,  ex  hifloriae  naturalis  antiquae  et 
nouae  ftudio,  denique  ex  critica  diligentia  et  fera 
nimis  antiquitatum  latinae  linguae  inueftigatione 
attuli  ad  corrigendos  et  expUcandos  hos  libros ,  his 
pretium  iuflum  ftatuent  ledlores  dofti  atque  aequi. 
Haud  longo  hos  duumuiros  interuallo  fequetur 
politiffimus  atque  elegantiflimus  omnium  difcipli- 
nae  rufticae  fcriptor,  Columella,  exgeminoCo- 
dice  Sangermannenfi  plane  in  integrum  reflitutus, 
quem  multo  maiore  cuni  voluptate  et  frudlu  le- 
gent,  qui  veteris  romanae  ruflicae  rei  praecepta 
accuratiflime  tradita  legere  defiderant  Catonis 
enim  aphorifhiata  et  Varronis  hiulcae  atque  anti- 
quariis  etymologicifque  nugis  admiAae  difputatio- 
nes  idoneae  efTe  videntur,  quae  lecflorum  defide* 
lium  pungant  magis  quam  expleant 


INDEX 


S^^^jJjMM^ 


INDEX  CODICVM  MSTORVM 

Q^V  IB  VS 

P.    VICTORIVS,     5ECVTIQVE    EVM 

EDITORES  IN   CORRIGENDO  CATONE 

ET    VARRONE    ANTE    NOS 

VSI    SVNT. 

Jl  •  Vidorius,  quibus  fit  vfus  libris  fcriptis,  iple  decla- 
rauit  in  Praefatione  ad  Explicationes  fuaruin  in  Catonem, 
Varronem,  Coluniellam  caftigatipnUm.  Vetuftiffimum 
volumen  fuit  in  diui  Marci  Bibliotheca,  in  quo  M.  Cato- 
nis  vnus  liber  et  M.  Terentii  Varronis  rerum  rufticarum 
tres  inerant.  Extrema  Varronis  pars  deficiebat;  et  duo 
alii  audores,  olim  eodem  volumine  comprehenfi,  vetu* 
ftate  toti  collapfi  erant.  Rubrica  enim  tituli  paene  eua- 
nida  nominabat  praeter  Catonem  et  Varronem  vnum 
Claudii  Martialis  et  lunii  Moderati  Columellae  libros  XIL 
Ceterum  Florentiae  fuifle  Codicem  hunc  Catonis  et  Var- 
ronis,  apparet  ex  iJs,  quae  de  eodem  tradit  Vidorius  in 
Explicat.  Caftigat.  fuarum  in  Ciceronem  Lugd.  1560. 
p.  636. 

Minus  vetuftum  et  fidele  nominat  alterum  Mediceae 
Bibliothecae  volumen,  Gallicis  litteris  fcriptum,  vbi  Cato 
ciun  Varrone  inerat     Praeterea  non  paucos  alios  eiuf» 

dem 


INDEX  CODICVM  MSTORVM.     xm 

dem  Bibliothecae  codices  tradafle  fe  ait,  quos  omnes  non 
ilt  neceiTe  nominare.  Vnum  tamen  excipit,  qui  fuerat 
olim  Franc.  Barbari,  patricii  Veneti,  diligenter  exaratum 
et  e  bono  exemplari  Patauii  exfcriptum.  Reliquorum, 
vtpote  aut  de  optimo  illo  defcriptorum  aut  mendoie  et 
negligenter  icriptorum ,  teflimonium  paruum  pondus  ha- 
biturumeile  exiftimabat. 

EoiHem  Codices  iam  ante  Vidorium  tradauerat  Poli- 
tianus  et  cum  lenfbniana  principe  Editione  comparauerat; 
vnde  defcriptam  varietatem  omnem,  quae  hodieque  in 
Bibliotheca  Medicea  Florentiae  afleruatur,  ad  Gefherum 
tranfiniferat  H.  Brenkmann.  Manifeflum  erit  vtramque 
varietatem  contendenti,  multo  diligentius  in  hoc  negotio 
yerfatum  efle'  Politianum ,  a  quo  locis  aliquot  (veluti  ad 
Caton.  95.  3.  et  XI.  i.)  plane  diuerfus  abi^  Vidorius,  qui 
lenfbnianam  reliquafque  principes  Editiones  aut  nunquam 
viderat,  aut  negligenter  admodum  infpexerat,  veluti  ad 
Varron.  I.  19.  4.  vbi  Venetiis  excufbs  libros  nominat;  ad 
cofdem  videtui:  refpicere  ad  Varr.  III.  9.  18-  Igitur  nec 
Politiani  opera  abufus  effe  videri  poteft.  Alia  res  eft  in 
Columella ,  cuius  Codicem  optimum  in  eadem  Diui  Mar- 
ci  Bibliotheca  iam  antea  a  Politiano  tradatum  et  lauda- 
tum  fiiifle  ipfe  profitetur  alicubi  ViAorius. 

Optimum  omnium  illum  D.  Marci  Codicem  iam  eua- 
nuiffe  ait  lul.  Pontedera  in  Epifl.  III.  p.  25.  quod  ad  Ca- 
tonis  et  Varronis  Codicem  peitinere  puto.  Idem  itaquc 
Pontedera  tranfTcribenda  fibi  curauit  ab  Hier.  Lagomar- 
Cno,  quae  Politianus  olim  ex  illo  Codice  tranfcripferat, 
item  ex  alio,  qui  ad  S.  Reparatae  feruatur  Florentiac. 
Vnde  accidit,  vt  Pontedera  lediones  aliquot  c^ixunemo- 

raret, 


XIV     INDEX  CODICVM  MSTORVM. 

raret,  quae  Geiheriana  Editio  omiferat.  Qua  de  re  et 
reliquis  lcriptorum  librorum  fubfidiis,  quibus  Pontedera 
vfus  eft,  accuratius  dicetur  in  Praefatione  ad  Columel- 
lam,  partim  ipie  expofuit  Pontedera  in  Epiftola  ad 
Facciolatum,  inferta  Geiherianae  Editioni  p.  XLIII— 
XLV. 

Poft  Vidlorium  Vrtinus  fcriptis  Codicibus  aliquot 
vfus  eft }  quorum  tamen  ipfe  numerum,  patriam  aetatem- 
que  tacuit.     Vaticanos  fuifle  fufpicor. 

Gefherus  demuin  praeter  Excerpta  Politiani  adhibuit 
varietatem  ledionis,  ex  antiquo  Codice  fa<flam  a  Theod. 
Ryckio  et  cum  Schoettgenio  communicatam  rogatu  Peri- 
zonii.  De  Codicis  patria  atque  aetate  nihil  prodidit  Gef^ 
nerus.  Denique  habuit  Specimina,  ex  Codice  membra- 
naceo  Wratiflauienfi  Bibliothecae  Rliedingerianae  feculo 
XV.  anno  1472.  fcripto,  Jcmmatibus  et  capitum  diflin- 
<%one  carente,  defcripta,  quae  monflrofe  vitiofum  librum 
arguunt,  adeoque  me  deterruerunt,  quominus  taedium 
libri  integri  comparandi  in  me  fufciperem. 


M.  POR. 


M.    PORCIVS    CATO 


D  E 


RE  RVSTICA. 


Tom.  I.  P.  L 


C  A  P  I  T  A 

R  EI    R VS  T IC  AE 

EX  RHEGIENSI  EDITIONE 

▲  ■NX  CI9  CCCC  I.XXXII.*) 

M.     P.     C  A  T  O  N  I  S. 


I  Quomodo  agrum  emi  para* 

nque  oporteat. 
t  Patirisfamilias  ofEcia« 
i  Quomodo  agrum  in  adule« 
icentia    conierere    (pa- 
tremfamilias)  oporteat. 

4  Bubilia  vti  bene  aedificata 

habeantur,     et    vicinia 
bona. 

5  Villici  o£Bcia.  (qualia  opor* 

tet  fiant.) 

6  Quibus  lods  agrum  ccmleri 

oporteat.  (oportet.) 

7  Quo  in  loco  arbufta  et  vir- 

gae  ferantur. 
S  Ficos    plurium    generum 
qjio  loco  ferereoporteat. 

9  Vti  ialida  locis  aquofis  fe- 

rantur. 

10  Quot  (viUicus)  confcruos, 

quot  boues  afinosque  et 
miniftros  atque  vtenfilia 
[villicum]  habere  opor- 
teat. 

Alia  inititutio,  quot  et 
quibus  conferuis  atque 
operisinfhrui(inflitui)  vil- 
licum  oporteat. 

Quot  et  quae  in  torculari 
parari  vafa  oporteat. 
iS  ^omodo  torcularium  et 
celiam  oleariam  parare 
oporteat.   (oportet) 


II 


la 


14  Villamaedificandamfabro 
quomodo  locaueris. 

15  Maceriae  quomodo  aedifi- 
centur. 

i6  Calx  quo  paflo  [locetur.] 

17  Materies  qui  tempore  an- 
ni  tempefUua  fit. 

18  Torculaiium  quomodo 
aedifices. 

19  Quot  vafa  vinaria,  (et) 
quibusrftipitibus  etquali- 
ter  facias. 

so  Trapeti   columnella  quo 

fit  concinnanda  modo. 
11  Cuppa  trapeti    quomodo 

fabreiiat.  (quo  fabrefiat 

modo) 
d»  Quomodo  faber  trapetum 

accommodet. 
99  Quae   ad.  vindemiam   in 

tempore  parari  opus  fit. 

(opus  iunt  in  tempore 

parentur.) 
d4  Vinum  graecum    et  hd- 

veolum  quo  fiat  modo. 
aj  Vinum  coflum  quo  fiat 

modo. 
a6  Quod,  vindemia  fadt»  va- 

fa  reponantur. 
ft7  Sementim,  vti  facias. 
«8  Oleas,  vites,  ficos,  cei^e- 

rasque  arbores  cum  fe« 

res,  quomodo  ieras. 
A  3  ^9 

*)  Kercio  vnde  dudte  a  Gefncro-ledioni  fx  inrpeaiont  ipftus  libri 
•ddtdi  virietatem  lunulit  inclulam,  wx  falfam  le^onem  vnci- 
Bulift  cxclufu 


IN  D  EX     C  A  PI  T  VM 


s^  Stercus  ad  arbores  colen- 

dasvti  diuidas. 
50  Quomodo  bubus  (des)  jet 

ouibus  frondein  [des .] 
)i  Ad  oleam  cogendainquae 

opus  fint. 

32  Vti  ihature  arbores  pu<> 

tentun 

33  Vinea  quomodo  curetur, 

et  vetus  [vti]  renouetur. 

34  Pe  fementi  faciuoda  et 

quo  loco. 

35  Quls  locis  faba,  liligo  et 

nordcum  fcri  debeat. 

36  Quod  flercus  praeilantius 

ad  fegetem. 

37  Quae  mala  in  fegete  fint. 
3  8  De  fomace  calcaria. 

39  Quid  coniici  per  tempe- 

itatem  debeat. 

40  Quid  veris  tempore  fiat. 

41  Vitis  infitio,  pironimque 

et  malorum^  quali  modo 
fiat. 
41  Ficorum  et  olearum  infi- 
tio  alio  modo. 

43  Vites  et  oleae  quomodo 

infbdiantun 

44  Oiiuetum    quo   tempore 

putetur. 

45  Quantam  taleam  oleagi- 

nam  decidas. 

46  Seminarium     quo     fiat 

niodo. 

47  Arundinetum  etvitiaripm 

vti  feratur. 

48  Seniina  cuprefll  >  piri ,  nu- 

cis,  et  pmi,  ceterarum- 
que  arborum  qualiter  fe- 
rantur  ac  foueantur. 

49  Vti  vinea  vetus  de  ioco 

transferatur. 

50  Prata  quo  modo  ierantur. 


51  Propagatio   olcae  pom<^ 

rumque. 

52  Quae  diiigentius  propaga- 

ri  voles. 
^t  Defoenificio. 
54  Bubus  pabulum. 
5  5  De  lignis  domini. 

56  Familiae    cibaria  quantt 

dentur. 

57  Vinum  familiae  quantum 

detur. 
5g  Pulmentarium     familiae 
quantum  detur. 

59  Veflimenfa  familiac. 

60  Bubus  cibaria. 

61  Quomodo  ager  colatur. 

62  Quot  plofbra  habere  opoi^ 

teat. 

63  Funem  quam  longum  efle 

oporteat. 

64  De  olea  legenda. 

65  Oleum    viride  quomodo 

fiat. 

66  Cuflodis     et    capulatoris 

of&cia. 

67  (Iteni)  Cuflodis  in  torcu- 

lari    (torcukria     erunt) 
olEcia: 
.6g  Vafa  olearia  et  vinaria  ex- 
tollere. 

69  Dolia  quomodo  imbuan- 

tur. 

70  Bubus  medicamentum. 

71  Bos  fi  aegrotare  coeperit. 

72  Boues  ne  pedes  lubterant. 

73  Quomodo  bubus  medica» 

mentum  [detur.] 

74  Panem   depfiticum    [vti 

facias.]  fic  fadto. 

75  Libum  [vti  facias.]   hoc 

modo  facito. 

76  Placentam  [vti  facias.]  fic 

facito. 


77 


M.    P-*    C  A  T  O  N  IS. 


77  Spiram  [vti  faciasj  fic  fa- 

cito. 
7«  Scriblitam  [vti  fadasj  fic 

facito. 
79  Globulos  [vd  facias.]  fic 

facito. 
«o  Encitum  vti  facias.  (Eocx- 

tum  fic  facito.) 
ti  Herheum  [vti  facias.]  fic 

facito. 
12  [Sphaericam    vti  fadas.] 

Spaericam  quomodo  fa« 

cies. 
S)  Votum  pro  bubus. 

84  SauiUum  [vB  facias.]  fic 

facito. 

85  Pultem  Punicam  [vtijfa. 

das.]  ficfacito. 

86  Graneamtriticcam£vtifa- 

cias.]  fic  facito. 

87  [Amylum     vti     facias.J 

Amyllura  fic  facito. 

88  Salem  candidum  [vti  fa- 

cias.]  fic  facito. 

89  Gallinas   ct   anferes   [vti 

fardas.]  fic  fardto. 

90  Palumbum  recentem  [vti 

farcias.]  fic  farcito. 
9»  Aream  [vti  fadas.J  fic  fa- 

cito. 
9»  Frumento  ne  nocesit  gur- 

gulio.  (gurguleo) 
'93  Otea  fi  Iruaum  non  fcrat 

(fert.) 

94  Fici  vti  groflbs  teneant. 

95  Conuoluulus  in  vinea  ne 

fiat. 

96  Ouei  ne  fcabrae  fiant. 

97  Amurcae  v;iguentum. 

98  Veftimenta  nc  tineae  tan- 

gant. 

99  Fid    aridae  vt  integrac 

fint. 


100  Oleum  [in  mcitretam  vt 

indasj  fic  in  metretam. 

indes. 
loi  Virgai  myrteas  vti  fcr- 

ves ;  item  aliud  genus. 
xoft  Si  bouem  aliamue  (que) 

quadrupedem      ferpens 

momorderit. 
loj  Boues  vti  valeanL 

104  Vinum  familiae  per  bie« 
mem.  (hyemem) 

105  [Si]  Qui  [vtijibia^ert 
mari  longc  aberit,  vinum 

g^aecum  [ibi  fadas]  fic 
cito. 

106  Aquae  marinae  concin- 
natio. 

1C7  Quomodo  labra  doliorumi 
circumlinias>  (et)  odorata 
yt  fint,  et  ne  quid  yitii 
in  yinuni  accedat. 

log  Vinum  fi  voles  experiri 
duraturum  fit  nec  ne. 

lop  Vinuraaiperum[vtilene 
fiatj   lenefieri. 

iip  Odorem  deteriorem  [vtt 
vino  demas.]  vino  de- 
mere. 

iti  Si  voles  fcire  tn  vinum 
aqua  addita  fit»  nec  ne. 

na  Vinum  Coum  fi  facere 

voles. 
n  J  Vt  [hene]  odoratum  be- 

ne  fit. 

1 1 4  Vinum  fi  v6les  concinna- 
re  ad  aluum. 

115  Vinumadaluummouen- 
dam. 

116  Lentim  quomodo  feruari 
oporteat. 

iif  Olcae    albae.qupmodo 
,  .  condiantur» 


A3 


iit 


INDEX  CAPITVM  M.  P.  CATONIS. 


1 1  a  Oleam  albam  fe^cundum 

(fecondum)   vindemiam 

qua  vtaris. 
119  Epithjnrum  album,   ni- 

gnim,  etx^rium. 
lao  Muftum  fi  voles  totum 

annum  habere. 
121  Muftac^os   [vti    facias.] 

ficfacito. 
1  la  Vinum  concinnare  ad  lo- 

tium. 

123  Vinum  ad  ifchiacos. 

124  Vt  interdiu  canes  daufbs 
habeas. 

125  Vinum  myrtcum  [vtifa* 
cias.]  fic  facito. 

126  Ad  tormina,  et  fialuus 
non  confiftat,  etfi  tineae 
ac  (et)  iumbrici  molefti 
exfiflant  (exiftent) 

if7  Acl  dyfpepfiam  et  (Iran* 

guriam. 
12^  Habitationem  delutare. 
}  ^9  Area    firumentaria  [vti 

fiat.}  quomodo  fiat. 

130  Ligna  amurca  afpargan- 
tur. 

1 3 1  Dapem  pro  bubus. 

132  Dapem  quomodo  faciBl. 
13-3  Propagatio  pomorum  ce« 

terarumque  arborum,    . 

134  Antequam  meflem  inci- 
pias,  -vti  (vt)  porcujp 
praecidaneum  facias. 

135  Tunicac  et  centonev 
ferramenta  et  reliqua 
vtenfilia  vbi  cmantur, 

1 3  6  Pollintionem  quo  paAo 

dari  oporteat, 
1 3  7  Vineam  redemtori  (red- 

empto/i)  partiario   quQ* 

modo  des. 
138  Boucs    quomodo   feriis 


tconiungcre  liceat.]  co* 
iung^re  licet. 

139  Quemadmodum   lucum 
coUucare  debeas. 

140  Sifoderevelis  alteropix- 
culo  quid  facerc  debeas. 

14  Y  SiagrumluIbraueriSyquid 

tunc  facere  debeas. 
14«  ViUici  ofllicia. 

143  Villicae  ofEcia. 

144  Lex  oleae  legendae. 
X45  Lex  oleae  faciundae. 
14^  Lex  oleae  p^ndentis, 

1 47  Lex  vini  pendentis. 

148  Lex  vino  m  doliis. 

149  Lex  pabulo. 

150  Fruous  ouiumqua  lege 
venierit. 

151  Quo  paAo  cu|^reflreta  feri 
oporteat. 

15«  QuaeMemiusetM.Man- 
lius  de  vino  emtoribus 
(emptoribus)  admetiendo 
.   monftrauerint. 

15$  De  vinofaecato. 

IS4  Vinum  emtoribus  (em- 
ptoribiis)  quomodo  ad* 
metiaris. 

15  S  Pcr   hiemcm   dc  agro 

Suam  pellcre. 
edicamcnta  bndCcae. 

157  Q}^ot  brafficae  gcner*» 
et  quae  natura. 

158  AIuumdeiicere(^quomo* 
do  oporteat]  boc  modo 
oportet. 

159  Ad  intertriginem  reme- 
dia. 

i6o  Luxum  vt  excantcs, 
161  Alparagus  quomodo  ft- 

rahir. 
x6ft  Salfuta  pemarum  et  ol^ 

fcUae  Puteolanae. 

M.  POR* 


^Mfc 


idMiU 


M.  PORCIVS  ^'  CATO 

DE 

RERVSTICA. 

En  interduin  praenare  ^  mercaturis    rem   quaerere 
ni  ^  tam  periculofiun  fiet^;  et  item  foenerari,  G 
tain  honeftum  ^  ilet.      Maiores  enim '  nofiri  hoc  * 

A  4  fio 


VARIETAS     LECTIONXIf. 


Cum  tlaudtiinus  Vi£^onanain 
ie^lionein»  iUud  imelligi  volu- 
mus,  nihil  poftea  mutatuih. 
Paucula,  quae  Popma  fibi  indul- 
fit>  fuia  locis  tndicantur.  Edi- 
tiones,  quarum  copiam  nobis 
fuifle  inaicauimus,  et  quae  htc 
tacentur,  eas  nobifcum  facere» 
inteUige.  lenfoniantm  anni  1470 
et  1473.  Brufchiauam  1482.  Bo- 
nonienftm  1494.  I^eg^ienfem  1496 
et  1499.  fignant  licerae  I.  B.  Br. 
R.  Aldinam  priorem  anm  I5i|. 
vel  1514.  alteram  is}|.  lunti- 
nam  anni  x$i5  et  1521.  Gymni- 
ci ,  literae  A.  lunt.  G.  vel  A.  I. 
I.  G.  Bafileenfem,  Ba.  Durdrech- 
canam «  Durd.  Gryphianam ,  Gr. 
Kob.  Stephani  Editionem,  St.  Vi<- 
^rianam»  Vi£i  Editiones  ante 
Vidorium,  a.  V.  Hervagianam, 
H.  Crefcentii  Editionem  Loua- 
nienfem  a  Gefnero  comparatam» 
Barileenfem  1538*  a  me  et  Ponte- 
dera  coUatam ,  et  antiquam  fine 
anni  et  loci  nota,  quam  princi* 
pem  puto,  fignavi  Cr.  Lou.  Ba- 
fil.  antiq.  mca.  Brouckhufii  con- 
ieduras  notat ,  Brh.  Poljtiani  li- 
bros,  ab  eo  cum  lenfoniana  com* 
paratos,  P.  vel  Pol.  addito  inter- 
dum  numero  i  vel  a.    Popmae 


Editionem  Catonls  prioram  vel 
fecimdam,  Po.  x.  vtl  Po.  s.  Co- 
dicem  Ryckianum ,  Ryck.  Wra- 
tislauienfem ,  W.  vel  Wr.  Codi- 
cem  Pari(inum  No.  x^oa  Pariil 
Gronovianum  altenim»  Gron. 
.  Reliquae  notae  le£torem  non 
moraountur,  eanimque  explica* 
tionem  tradet  olim  Hiftoria  £di- 
tionum  et  librorum  fcriptorum 
literaria. 

a.  Marei  Cataims  Frifci  I.  B.  Br. 
R.  male.  Nam  Plutarchus  in 
Vita  noftri  teftatur,  Fny^icogno- 
men  anre  habuiffe ,  quam  Cato- 
nis.  Editio  Vi^r.  et  Commel. 
habet:  Mar.  Qao  dt  Re  mfiica. 
Popma  edidit:  M,  Pwrci  dteimt 
d€  Re  ruftica  Uktr  ad  BUium.  De 
additamenti  huius  au£l«ritate 
difputaui  in  Differt.  de  Catonit 
Vitaec  Scriptis. 

b.  fopula  add.  A.  B.  H.  G.  Gr. 
Cod.  Venet.  D.  Marci.  EJt  nmrd. 
fraeftantius  Wrat. 

c.  fiifi  Pol.  et  Gronouianus: 
fitun  Wrat. 

d.  fit  hic  et  p.  p.  L  B.  Br.  R. 
«.  fi  tam  inbmtftmn  imfii  Wr. 

f.  enim  om.  P. 

g.  hoc  reftitui  ex  I.  B.  Br.  R. 
Parif.  probante  Pontedera. 


8  M-  CATO  CAP.I. 

fic  liabueiimt'',  et  ica  in  legibus  pofiuerunt  \  fu- 
rem  dupli  condemnari,  foeneratorem  quadruplL 
Quanto  peiorem  ciuem  exiftimarint  ^  foeneratorem, 
9  quamfurem,  hinc  licet  exiftimari.  £t  virum  bonum 
cum^  laudabant,    ita  iaudabant,   bonum  agricoiam 

3  bonumque  colonum.  Ampiillime  laudari  exiftimaba- 
tur,  qui  ita  laudabatur.  Mercatorem  autem  (Irenuum 
ftudioiumque  rei  quaerendae  exiftimo ;  verum  (vt  lupra 

4  dixi)  pericuiofum  et  calamitofum.  At  ex  agricolis  et 
viri  fortiffimi  et  milites  fbenuiflimi"  gignuntur,  ma- 
ximeqoe  pius  quaeflus  flabiliflimusque  confequitur^ 
minimeque  inuidiofus:  minimeque  maie  cogitantes^ 
funt,  qui  in  eo  fhidio  occupati  funt.  Nunc  (vt  ad  rem 
redeam)  quod  promifi  inflitutum  principium  ^  hoc  erit. 

I.  Praedium  quum  *  parare  cogitabis,  fic  in 
animo  habeto,  vti  ne  cupide  emas,  neue  opera  tua  par- 
cas  ^  vifere,  et  ne  fatis  habeas  femel^  circumire. 
Quoties  "^  ibis,    toties  magis  placebit,    quod  bonum 

9  erit.  Vicini  quo  paAo  niteant,  id  animum  ^  aduertito : 
in  bona  ®  regione  bene  nitere  oportcbit:  et  vti '  eo 
tum  introeas,  circum^icias  ^,  vti  inde  exiri  pofllt  **: 
vti  bonum  caelum  habieat,  ne  calamitofum  fiet*.    So« 

3  io  ^  bono,  fua  virtute  valeat«      Si  poteris,  fub  radice 

Ynontis 

h.  hakitm  —  ptfuere  a.  ViAor.  qua  tnea  editio  ferdat,  Wratisl. 

i.  UcfQfifKrwHt  ex  lenf.  Caefe-  nufltis  videre. 

nate  Cod.  et-  Veneto  probat  Pon-  c.  femei  om.  Br.  1.  B.  R.  W. 

^^^^'  .^.        «    ^  3  ^  d.  Qmient  —  totitns  Cr.etBr, 

\   7£nT                         ""•  d-  i^^ma^   I.  B.  R.   Ba. 

m!fircnuififfmi  Br.  ^l:  ,\<t'  ^I  P^'  ^^  ^'''**"' 

n.  agiumies  Cod.  Gronov.  «ditio  habet  »i  «^ifftit*. 

o.  frimHm  omnes  a.  V.  quod  %-  "*  ^^TV'^^^^^^^^ 

probat  Pontcd.  in  Cur.  fec  pro  *•  «•  ^5?-  J:  *•  ^'  ^^'  ^*  ^^' 

priBcipio  diftum.  «"*  o™-  ^^'  ^o«""- 

Cap.  I.    a.  ciu»  cemparare  Cr.  g.  et  circumfp.  Cr.  antiqua  mea 

Bafil.  et  antiqua  mea  cum  Edd.  et  Br. 

Cat.  ante  Vitt  c^mparatione  Cr.  h.  exire  pojps  Cr.  et  Br. 

Louanienfis.  i.  calamitoJUm  ctfi  Cr. 

b.  farcar   ne  fatis  -—  drcuire  k.  folmn  bonum  I.  B.  &r.  It.  Ba. 

Crefc.  Bafil.  fed  Louan.  et  anti-  H.  A.  C.  Gr. 


DE  RE  RVSTICA.  9 

montis  iiet  ^  in  meridiem  ipedet,  loco  lalubri)  ope* 
rarionim  copia  fiet  ",  bonumque  aquarium  ",  oppi* 
dom  validum  prope  fiet,   aut  mare,  aut  amnis,  qua 
naues  ambulant,  aut  via  bona,   celebrisque  ^     Siet  ^4 
in  iis  agris,  qui  non  faepe  dominos  mutant:  qui  in  his 
agris  praedia  vendiderint  *>,  quos  pigeat  vendidifle:  vti 
bene  aedilicatum  fiet  ^     Caueto'  aiienam  difciplinatn 
temere  contemnas^     De  domino  bono  colono,  bo-, 
noque  aedificatore  melius  emetur.     Ad  viJlam  cum  ve- 
nies,  videto  va(a  torcula  ^  et  dolia  multane  fient.    Vbi  S 
nonerunt,  fcito  pro*  ratione  fru(fbum  efle.     Innru* 
menti  ^  ne  magni  fiet,  loco  bono  fiet.     Videto  quam 
minimi  inftrumenti,  fumptUofusque  ager  ne  fiet.    Scito  6 
idemagrumquodhominem,  quamuis  quaefiuolus  fiet, 
fi  fumptuofus  erit,  relinquere  *  non  multum.       Prae-  7 
dium  quod  primum  fiet ,  ii  me  rogabis,  fic  dicam.    De 
omnibus  agris,  optimoque**  loco  fi  emeris  iugera  agri 
centum,  vinea  eft  prima,  fi  vino  multo  ^  fiet  *,  fecundo 

A  5  ioco 

hjiet  Cr.  qui  ^(tJp^Set  ad-        s.  Cwrt»  fw  Cr.  edidones  trcs. 

dic :  m  loc9  fiigido,  ct  re]i<]Ufle  a.  V. 

m.  ffwonorum  cfis^  fi  tt  h-         f.  c^nttmnes.    A  iomin§  Cr.  a 

inMi  Cr.  antiqua  mea.   Baiil.  fit  dm,  etiam  Louan. 
€»pia.  V.  et  t^rcularifi  Cr.   deinde  fi 

n.  hmtm:  im  fitem  aqumum  I.  multafint. 
B.  Br.  R.   Wr.   houmqut^  iyique        x.  fn  om.  Pol. 
mjuanuM  anre  Vi£^or.   kenumque        y.  ivfirumenti   magm    ne  fiet: 

mquarium  Pol.  Crelc.  Louan.  bo'  hwa  laca  fiet  ante  Vi^or.  infi.  m, 

fliMMi  aquarium  ^  frtpe  fit  Crefc  eofia^  bana  lacowtfiet^  vtHe  Wr. 

duae  editt.  meae,  quae  reliqua  inftrumefita  muitavei  pancafintvi^ 

omittuDC  vfque  ad  verba  in  Iris  deta  Cr.  editt.  tres,  omifTis  reli- 

ofgri f.  Brukh.  fiet.    Sit  fiutemma^  quis  vique  ad/iii/itiuj^/^/ie.  Edi* 

rt,  —  qnt  naues  —  ktnt  cdebris  tiones  ante  Vid.  habenc  Jkmtuo- 

quat  fiet,  Ald.  et  tpfidum,  Cod.  Jks, 

Parif.  habet  fittg  fi  aut  mare  ant        z.  Ita  pro  relinqni  fcripfi  ex  I. 

^Mnf/,  qm,  B.  Br.  R.  Wr.   cum  Poiitedera. 

o.  celehis  qnatfit^  Jn  Us  agris  felinqmtH.  fumftuofusquefiet  Cae- 

lenC  Br.  celthrisque  B.  R.  fecus  ei :  «n.  Cod. 
ttlehris  fiet,    In  is  agris  Wr.  a.  tptimt  Itct  ewitt  i .  c.  agri^ 

,  if.fiet  antem  et  in  A.  lunt.et     Vinea  1.  B.  R.  Br.  Wr.  Vulga- 

reliouae  antc  Viftor.  In  bis  agris  tum    fi    emens     oroitt.     Cod. 

Crelc.  Gronov. 

q.  vendidermt  Q.  b.  multa  eft  Wr.  eft  «iam  Br. 

r.  fit  Cr.  Cod.  Gronov» 


lo  M.  CATO  CAP.  II. 

loco  hortus  irriguus^  tertio  faliclum,  quarto  ole* 
tuin^,  quinto  pratuin,  fexto  campus  fixunentarius, 
feptimofiiua  caedua,  odauo  arbuflum,  nono  gianda* 
ria  filua. 

11.  Paterfami}ias  vbi  •  ad  viilam  venit,  vbi 
larem  famiiiarem  falutauit,  fundum  eodem  ^  die, 
fi  potefi,  circumeat:  fi^  non  eo  dic,  'at  poflridie. 
vbi  ^  cognouit  quomodo  fiindus  cultus  fiet,  opcraque 
quae  ®  fada  infedaque  fient,  poftridic  eius  diei '  vi- 
licum  vocet,  roget  quid  operis  fiet  ^  fadum,  quid  re- 
ftet,  fatisne  tempori  **  opera  fient*  confeda,  poilitno 
quae  i-eiiqua  fient  conficere:    et  quid  ^  fadlum  vini, 

2  frumenti,  aliarumque  rerum  *  omnium.  Vbi  ea  co- 
gnouit  *",  rationem  inire  oportet  operarum  ",  diemm,  fi 
ei  opus  non  apparet  ®.  Dicit  vilicus  fedulo  fe  fecifle  ^ 
feruosnonvaluifIe,tempeftatesmaIas  fiiifle,  feruos  aufu- 
giile,  opus  ^  publicum  effecifle.  Vbi  eas  aliasque^  caufas 
multas  dixerit;  ad  rationem  operum  operarumque  vili- 

3  cum  reuoca.     Cum  tempefbtes  piuuiae '  fiierint,  vi- 

deto 

c.  oHneta  Crercent. .  Louan.  et  eft:  Jint  ecnf.  pofftque,   Brufch. 

Varro.  C^refccntii  Ediriones  duae  fidnt  twiftSaqHt  dur,  pcffint  aut  f. 

meae  haec  oinnia  omittunt.  rcL  Ald.  fic :  fict  fafhun »  fatis  ire 

Cap.  11.    a.  cntn  Cr.  tcmpm  opera  f  cenfcBa^  qnat  dn- 

b.  ea  Cr.  rare  poffint ,  qnid  refiet;  nnt  qnat 

c.  vel  die  ftqnenti  Cr.  relifnn  f.  eonf, 

d.  vt  eognofcat  Cr.  k.  ecqnid  Po.  s.  in  not.  vim 

e.  operofne  foBa  inft&aqne  fird  fit   Cr.   Baf.    fed  ahtiqua    mea 
Cr.  om.y?t. 

f.  Voftea  vilUcnm  voeet  ae  inter-        1.  rerwn  om.  Cr. 
foget  Cr.  m.  eognonerit  Cr. 

jr.  fiet  om.  I.  B.  R.  Br.  et  qnid        n.  operamm  ante  V.  praeter  B. 

rtfiat  Cr.  R.    Sed  operariomm  in  Ba.  repe- 

h.  tetnpore    Cr.    antiqua  mea»  riri   ait    Meurf.    ec    Pontedera. 

tempeftine  Bafil.  Operamm  Pol.  et  Cr.  editt.  rres. 

i.  fiant:  eonftSaqne  dHratt  pof         o.  fi  opns  non  afforeat  Cr. 
fintf  ant  qnae  rtliqna  fient^  conjf-'         p.  ft  dolo  camfftg  ft  ffMi  tr«- 

cert  I.  B.  R.  Wr.  nifi  quod  B.  R.  Inifii  Cr. 
fiant  .qnat :  fient  conftBa ,  qnae  d,         q,  opus  —  effee,  om.  Cr. 
f.  qnid  rtftet^  ant  qnae  relitta  (Ba.         r.  aliasqne  omitt.  Cr,  dixit  Pot. 

tt  A.  rtliqna)  fient  eonficieiida  re-  et  Cr.  editt.  tres. 
liquae  ante  Vift.    Cum  Gefnero        s.  pinmaene  ante  Vidl  et  plu- 

filcit  Cr.  Loua.  in  meis  editt.  Cr.  viat  Cr.  editt.  tres. 


DE    RE  RVStlCA. 


ti 


deto  ^  (juot  dies,  quaeue  opera  ^  per  imbrem  fieri 
potuerint,  dolia  lauari,  picari,  villam  purgari,  fru* 
mentum  transferri,  ftercus  foras  efFerri,  ftenjuilinium 
fieri,  femenpurgari,  funes  veteres  farciri^,  nouosque 
fieriy:  centones,  cuculiones  familiam  oportuiiTe  {ibi* 
farcire.  Per  ferias  potuifle  •  follas  veteres  tergeri  \  4 
i^iam  publicam  muniri,  vepres  recidi,  hortum  ^  fo* 
diri  "*,  pratum  purgari ,  virgas  vinciri,  ^inas  runcari  % 
expinfifar,  mundicias  fieri.  Cumferui^  aegrotarint, 
cibaria  tanta  dari  non  oportuifTe.  Vbi  ^  haec  cognita  5 
aequo  animo  flent,  quaeue  ^  reliqua  opera  flent,  cu- 
rare  vti  perficiantur:  rationes  putare  argentariam  ', 
fhimentariam,  pabuli  caufa  quae  parata  funt;  rationem 
vinariam)  oleariamt  quid  venierit,  quidexai^himfiet^ 

quid 


t.  vid.  f  .  tUet  om.  Wr.  tx  Cr. 

V*  ^M  cfttai  Cr. 

X.  fufus  fatcitari  Cr.|ftnttqut. 
v€teres  vtraque  omittit. 
*  y.  «Mui/  —  famUiam  fH  /•- 
tmjfe  Cr.  Fieri  etnhms:  cncMlit- 
rnsM  flnte  \iSL  Gefneri  UC^io- 
nem  habet  Cr.  Lou. 

z.  fiH  om.  I.  B.  &.  fetmfe  et- 
km  Cr.  Louan. 

t.  p^ijfi  om.  I.  B.  Br.  R.  item 
Ba.  H.  A.  C  Gr.  quae  et  infe- 
runt  vtro  cum  Ald.  et  lunt. 

b.  tfrgi  PoL  ct  Cr.  Louan.  tcr- 
fffff  I.  B.  R.  Br« 

c  hems  I.  B.  R»  6r.  9rt9s  W. 

d.  /Uf  Cr. 

e.  tnnuttri  Cr.  editt.  tres.  Ct^ 
tcrum  editiones  ante  Vid.  ad- 
dunt :  cremmipn.  ex  pfchm  im^ 
mtmMtias  efferri»  nifi  quod  H.  A* 
G.  Gr.  ajferri  habent.  Concn 
txfinfi  far  omittunt,  quod  bftbet 
Pol.  Vi^brius  in  libris  fuis  repe- 
rit  exfinfi  lar,  CrefGi  omific  exp, 
fkr,  w.  fefi» 

£  Ira  etiam  Cr.  nifi  quod  ndn 
fttsAffe  habet  Bafil.  vbi  antiqua 
flieataddit:  alias  tptrtxijfe.  Vi- 
ftoriaat  habct  cum  Oi^rttiorint  et 


fecutae  iUam  item.  Sed  T.  B.  R. 
Br.  firxis  exctgittita  dy&ria  ttcma 
deri ,  fnanta  oim  tpartxijfe,  At- 
que  ita  ctiam  Wr.  feruis  exeoBa 
cibaria  nt»  tanta  dari,  pianta  cam 
fine  tempefiate  operantxr  in  arnis 
reliquae  ante  Vi^tor.  cum  Ald. 
CffM  femi  excfgitarint  Codices 
Vatic.  duo,  vnusque  Florenr. 
apud  Ponted.  Noftram  le^onem 
in  Codice  reperit  etiam  Geor« 
gius  ap.  Pontederam»  et  habcc 
cam  Cod.Gronov. 

g.  vhi  •>*  fient  om.  Cr. 

h.  fKce  apera  reh  fint  Cr.  foat 
§per$fint  cnranda  vti  perficiantnr^ 
ratiant  pxtatt»  Argentaria  Wr. 
Ita  etiam  I.  B.  R.  Br.  nifi  quod 
habent:  ratiant  cnrata.  Crcrc.  cn 
ftnt  vt  perf, 

i.  Haec  vfqua  ad  fi  foid  defit 
om.  Cr.  fmxunti  palmlint  caifa 
fua  paranda  fint  ratiant  vinaria 
oieariafut  I.  B.  R.  Br.  Wr.  ct/rat- 
mtntariam  fmiliat  pahxiint  caafi^ 
fuat  paranda  fitnt  parart »  ratio» 
ntm  tttm  vinariam  ottaritmqxt  re- 
liquflc  tnte  Vi£b.  Nobiscum  Po. 
s.  nifi  quod  familiM  ct  tttm  infc- 
rit  di^is  locis. 

k.  fct  om.  1.  B.  Br.  K.  Wr. 


la  M.   CATO   CAP.  II.  UI. 

qutd  reliquum '  fiet,  quid  "  Cct  quod  vencat;  quae 

6  fatis  accipiunda  iient,  fatis  acctpiantur.  Reliqua  quae  " 
lient;»  vt  compareant  Si  quid  °  defit  in  annum,  vti 
paretur;  quae  fiiperfint,  vti^  veneant:  quae  opus  fient 
locato*',  locentur  ^:  quae  opera  fieri  vclit,  et  quac 
locare  velit,  vti  imperet,  et  ea  fcripta  relinquat:  pc- 

7  cus  ^*  confideret  ^  Audionem  ^  vti  faciat.  Vcndat 
oleum,  fi  precium  habeat,  vinum  fi-umcntumque  quod 
fuperfit.  Vendat  boues  vetulos*,  armenta  dciicula  ^, 
oues  deliculas,  lanam,  pelles,  ploftrum  vetus,  ferra*^ 
menta  vetera  *,  feruum  iencm,  leraum  *  morbofum, 
et  ^  fi  quid  aliud  fuperfit,  vendat.  Patrem  ^  fami- 
iias  vendacem,  non  emacem  eile  oportct. 

III.  Prima  adolefcentia  patrem  familiae  agrum  * 
conferere  ftudiofc  **  oportet*^,  aedificare  diu  coeitare 
oportet}  confcrere  cogitarc  non  oportet,  fed  laeere 
oportet^.  vbi  aetas  accefiit  ^  ad  annos  xxxvi,  tum 
aedificare  oportet,  ^  fi  agrum  confitum  habeas  ^.  Ita 
aedifices,    ne  vijia  fundum  quaerat,   neue  <   fimdus 

villanu 

l.  fcl.  idnii  fiet  imperato  qmi  x.  vitntos  Cr. 

«en.  I.  B.  Br.  JL  Wr.  y.  dcHcula  h\%  om.  Cr.  tres  edt->' 

m.  fwi2f«eA«Ium.  etreliquae  ttones.    reiicHla   9m  reiic.  tntt 

•nce  Via.  Via. 

n.  fKM  cmpMmdafint^  fi  ^id  z.  ferr.  vet,  om.  Cr« 

L  B.  Br.  R.  Wr.  n.  et  morb,  Cr.  fetMim  om.  L 

o.  fi  qna  defint  m  «.  ».  cmpa»  B.  R.  Br. 

rffrtnr  A.  lunt.  G.  cempnretnr  L  b.  «t  —  Jkperfit  om.  Cr. 

B.  R.  Br.  Nobiscum  Cr.  editt.  c.  enim  add.  Cr* 
cres. 

•    p.  vti  om.  L  B.  R.  Br.  Cap.  IIL    t.  fiatim  addunt  A. 

q.  lecari  vt  Ucentur  Cr.  .  lunt.G.  led  mtlui. 

r.  loc.  videat:  fuae  dtinde  op.  f,  b.  vulsatum  findert  corrigert 

ir.  et  fMie  wtitt  imperet  I.  B.  Br.  cx  L  B.  R.  ct  Brufch. 

R.  Wr.  deinde  inferunt  etiam  ce«  c  omitt.  lunt.  ct  cetsrae  antc 

terae  ahte  Vi^r.  et  fnae  apera  Viaor. 

feri  et  fMe  Ucari^  vt  imperet  Cr.  d.  fncerf  om.  lunt.  ct  oeterac 

s.  omne  add.  Cr.  ft.  V. 

t.  Pergit  Crefc.   Qlenm  vinnm  c.  neeffit  Brufch. 

fmmtHttm  et  ^cqmdfnperfit  venr  f.  tmn  add.  A.  lunt.  et  ceterac 

dat  et  cet.  a.  V. 

V.  Te^fwnm  L  B.  Br.  R.  Wr.  g.  haec  vcrba  nene  /.  w7M« 

deindc/nvwent«wfmrf  Cod.Gro^  om.  L  B.  R.  Br.  P.  Wr.  habet 

nov.  et..Parif.  Parif. 


DE  KE  RVSTICA,  13 

viJlam.  ^  Patrem  fkmiliae  villam  rafticam  htnc  aediiica- 
tamhabere  expedit,  ceiiam  oleariam,  vinariam^^  do- 
lia  multa,  vti  lubeat  ^  caritatem  expedare,  ct  ^'  rcf 
ct  virtuti  ^  et  gloriae  erit.  Torcularia  bona  habere 
oportet  vt  opus  bene  effici  poflit.  Olea  vbi  le<5la  fiet, 
oleum  fiat  continuo,  ne  corrumpatur.  Cogitato  quot- 
anuis"'  tempeftates  magnas  vehire",  et  oleam  deii- 
cere  iblere.  Si  cito  iufluleris,  et  va(a  parata  enmt,  3 
damni^  nihil  erit  extempeftate,  etoleum  viridius  et 
melius  fiet.  Si  in  terra  et  ^  tabulato  olea  nimium  diu  4 
erit,  putefcet^,  oleum  foetidumfict.  ex"!  quauis  olea 
oleum  viridius  et  bonum  fieri  potefl,  fi  tempori '  fa- 
cias.  In  iugera  oleti  cxx.  '  vafa  bitia  efle  oportet.  $ 
Si  oletum  bonum  beneque  frequens,  cultumque  erir, 
trapetos  bonos,  priuos  S  impares  efle  oportet:  fi  or- 
be$  contriti  ficnt,  vt "  commutare  poflis;  fimes  loreos 
ptiuos,  ve<fles  icnos,  fibulas  duodenas,  medipontos  ^ 
priuosloreo^  trochleas  Graecanicas  binas  ^,  quae  fuui- 
bus  iparteis  ducantur  \  Orbiculis  fuperioribus  o(fk>-  6 
nis,  inferioribus  ienis  dtius  duces.  Si  rotas  voles  fa- 
cere,  tardius  ducentiu*,  ied  minore  iabore. 

IV.  Bubilia  bona,  bonas    prae(epis,  faliicas    cJa^ 
iratas.     Clatros  intereile  *  o^ortet  pede.     Si  ita  fecc- 

ris, 

h.  wutriamfiu    mflruBam  A.         q.  ««  qnanh  oiii  fat,     OUnm 

lunt.  G.  vinariamqnt  uti  iubeant,  %iriMhs  6r.  ct  Paf  if. 
Bnifch.    viimiamqnt    vti    in^nt         r.  temptri  P. 
Cod.  PariC   inhtat  etiam  God.        s.  cetttwn  viiim  n,  ViSt* 
Gronouii.  t.  fritios  om.  I.  B.  R.  Br.  Wr. 

i.  iMhnt  1.  B.  R.  Br.  Wr.  v.  vt  om.  W. 

k.  et  id  rei  Br.  A.   lunt.  a  -,  «•  ^'P^  J^^-  »•  ^^^f^ 

Cod.  Pir.  vnde  Gelher  malebat  ^^'  \.,    >.    ..  ^  ^^   ^  p^^.^ 
id  cf  rei.  T*  *""'  jnmkus  Br.  et   F^r^. 

1.  earrmnpMm  Br.  ^od.  trattcbitegs  gr.  binis  fmibus 

m.  mmd  mntns  W.  ^^***  Gronov. 

n.*  Mere  W.  *"  ^^^^'  VrUcnHs  Cod.  Grc- 

.,.,,'.„  .  nov.  ct  deinceps  tardius  ducftur. 

o.  mhtl  dmmtt  Br.  «nteft  efcvi»        cap.  IV.   B^ilia  bima  hentque 

deitcere  Cod.  Gronov.  atAificata ,  b.  fr,  fatifcas  babMytt 

00.  xei  A.Timt.  G.  ctauotas  Aldin.    a.  inttr  fe  «^vr- 

p.  fntrefcet  Br.  A.  tetftde  diftare  a.  V. 


9 
\ 


14  M.   CATO  CAP-IV.  V. 

ris^  pabulum  boues  non  eiicient  Villam  vrbanam  ^ 
pro  copi^  aedificato  ^  In  bono  praedio  fi  bene  aedifi* 
caueris,  beneque  pofiueris  **:  ruri*  fi  rede  habitauc* 
ris,  libentius  et  iaepius  venies,  fundus  melior^  erit, 
minus  ^  peccabitur ,  frudi  pius  capies.  Frons  oc* 
cipitio  prior  eft.  Vicinis  bonus  efio.  Famiiiam  nis  fi« 
veris  peccare.'  Si  te  libenter  vicinitas  videbit,  facilius 
tua  vendes,  operas  facilius  locabis,  operarios  faciiius 
conduces.  Si  aedificabis,  operis,  iumentis,  materia 
adiuuabunt  ^.  Si  quid  (bona  faiute)  vfus  ^  venerit,  be« 
nigne  defendent, 

V.  Haec  erunt  vilici  officia.  Difciplina  bona 
vtatun  Feriae  leraentur.  Alieno  *  manum  abftineat. 
Sua  feruet  diligenter.  Litibus  familiae  fuperiedeat.  Si 
quis  quid  ^  deliquerit,  pro  noxa  bono  modo  vindicet. 
3  Familiae  malc  ne  fit  ^,  ne  algeat,  ne  efuriatj  opere  ^ 
bene  exerceat:  faciiius  ^  malo  ^  et  alieno  prohibebit. 
Vilicusfinoletmalefacere,  nonfaciet.  Si  padus  erit, 
dominus  impune  ne  finat  efle.  Fro  beneficio  gratiam  ' 
ro£Brat,  vt  aliis  rede  facere  iibeat.  VUicus  ne  fit  am- 
buiatpr,  fbbrius  fiet  femper,  ad  coenam  ne  quo  eat. 
Famiiiamexerceat:  confideret^,  quae  dominus  impe- 
.    ..^  rauerit, 

b.  fHhwthmam  A.  lunt.  G.  no'        h.  iuuahtaa  a.  V.  quocum  Pol. 
biscutn  alii  omnes ,  etiam  W.  mattrit  Cod.  Gronov. 

a.  V.  fratfidio  Cr.  Loian.  Cap.  V.    a.  nk  nliem,  -  Ji/u 

j,    ^    .  „    .  ^     gtntijpnu  Cr.  fcd  anuquamcaj- 

d.  prfumf  enm  a.  V.  kene  ptfi^    ^y^  ^^  hjbct. 

•M/  P,  htfii  po/Htrtf  C3ronov.  /»•-  ^,  ^dprt-^noxn  omitt.  Crefc. 

fntrtf  w.*    i;«r'  Brufch.  pofiutnf  ^^  prOmdttt   addunt  Editiones 

rMt:  rtm  Cod.  Panf.  n.  viA.  cum  quo  facit  Pol.  etCr. 

e.  tu  ttfi  rtBt  bahit  Wrat.  ^,  ^fraf  I.  B.  R.  tt  ogtre  A. 

f.  meiiof  cum  Pop.  X.  a.  dedit  lunt.  G.  operat  ne  hene  Brufch. 
Gefner.  tnelior  a.  V.  et  Cod.Gro-  tt  vt  optra  nefcio  vnde  Almel. 
nov.  meiiof  Parifinus  habere  vi-  opera  ejccfre«t  Crefc. 
decur^quia  nihil  varietatisad  Pop-  e.  ficfadl.  A.  lunt.  G.  A. 
mam  annotauic  Gronov^  fHeliut  ,    f.  «  malo  prok*    Cre(c.  editt. 
Vitft.  Zw.  Com.  tres. 

g.  minuffue  a.  V.  deinceps  m-        g.  confidtrttim  vf  A.  G.  frocih 
fics  Cod.  Gronov.  rert^Cr. 


DE  HE  RVSTICA,  15 

rauerit,  fiant.  Ne  plus  cenfeat  iapere  fe,  quaixi  domi- 
num.  Amicos  domini ,  eos  ^  habeat  fibi  amicos.  Cui  4 
luiTus  fiet ,  auTcuItet.  Rem  diuinam  nifi  compitalibus 
in  compito  aut  in  foco  ne  faciat.  Iniufiu  domini  cre- 
dat  nemini.  Quod  dominus  crediderit,  exigat.  Sa- 
tui  ^  iemen,  cibaria,  far,  vinum,  oleum  mutuum 
dederit  nemini.  Duas  auttres  familias  habeat,  vnde 
vtenda  roget,  etquibus  det:  praeterea  ^  nemini.  Ra- 
tionem  cum  domino  crebro  putet  '.  Operarium,  mer- 
cenarium  politorem  ™  diutius  eundem  ile  habeat  **  die. 
Ne  quid  emifie  veiit  infciente  domino,  ne  quid  domi- 
num  celauiife  veiit.  Parafitum  ne  quem  habeat.  Ih^ 
ru^icem  ^,  Augurem,  Hariolum,  Chaldaeum  ne 
qaem  confuluiile  velit.  Segetem  ne  defiudet  ^ :  nam 
id  infeiix  efL  Opus  rufticum  omne  curet  vti  iciat  fa- 
cere,  et  id  &ciat  iaepe,  dum  ne  lailus  fiat  \  Si  fece-  5 
rit,  fcibit'  in  mente  iamiliae  quid  fiet,  et  ilii  animo 
aequiore  fadent.  Si  hoc  faciet,  minus  libebit  ambulare, 
et  valebit  rcdius  %  et  dormibit  libcntius  ^.  Primus 
cubituiurgat:  poAremus  cubitum  eat.  prius  viilam  vi- 
deat  dauia  vti  fiet  ^^  et  vti  iuo  quisque  j[oco  cubet,  ct 
vti  iumenta  pabulum  habeant.  Boues  maxima  dihgen-  6 
tia  curatos  habeto.  Bubulds  obiequitor  \  partim,  quo 
libentius  boues  curent.  Aratra  vomeresque  facito  vti 
bonos  habeas.     Terram   carioiam  caueto'  ne  ares, 

neue 

h.  Mf  om.  €!rerc.  s.  fcril^it  Vi£^or.  cum  fecuti$ 

j.  fitmn  t  R.  W.  Br.  Jktu  B.  eum.  fi  ftetfit  ^rwocahit  txmpl^ 

k.  jpfMfvr  fMwmt  P.  ^occfr  m  famiiiam  ce  Uli  ec  cec.  Crefc.  vhi 

I.  B.K.  Br.  Ba  A.  H.  antiqua    meahabct:    fcrikat    in 

L  fant  I.  B.  R.  Br.  ment»  famiiiai^ 

m.  polHntarem  ancc  Viaor.  ••-        ^*  *''"".^''      .     ,  ^  ^ 
Ik.  P.  foHamm  W.  ^-  /«^^W'*^  omitt.  I.  B.  R.  Br. 

o.  £egt  P.  X.  fiat  1.  B.  R.  Br.  fiat  W.  ^i- 

p.  emnrem  my>.  mal.  a.  Vi-  ^'  ^naiie  fnrtf  Cr.  fcd  anriqua  ^ 

QoT.  ^^  cnkrtmn  fwgat.  Cod.  Parif. 

-    *^  -  -  T    »        n  1  f^'  *'''^  viieat 

reliqui  i^roHdH  W.  «pyi^fo  partim  P©1. 

r.  /nt  I.  B.  Br.  R.  Cnfc  A.  z.  caue  Pol. 


i6  M,  CATO  CAP.  V,  VL 

ve  ploftrum,  neue  pecus  impellas  *.     Si  ita  non  caue» 

7  ris,  quo  impulcris,  triennii  ^  fruAum  amittes*  Pecori 
et  bubus  diligencer  fubftematur ;  vngulae  curentur.  Sca- 
biem  pecori  et  iumentis  caueto  ^.  id  ex  fame,  et  fi  im- 
pluit ,  fieri  folet.  Opera  omnia  mature  conficias  ^ 
lace.  Nam  res  ruftica  Cc  eft :  fi  vxiam  rem  fero  feceris, 
omnia  opera  feit)  facies.  Stramenta  fi  deerunt,  fron> 
dem  iligneam  legito  ^;  eam  fubftemtto  ouibus  bu- 
busque.     Sterquiiinium  ^  magnum    ftude    vt  habeas. 

8  Stercus  feduio  conferua,  cum  exportabis,  fpargito  < 
et  comminuito.  Per  autumnum  ^  eueliito.  Circum 
oieas  autumnitate  ^  ablaqueato,  et  ftercus  ^  addito, 
Frondem  populneam  ^ ,  vlmeam,  querneam  ™  cae* 
dito  ^^  per  tempus  eam  condito,  non  peraridam  %  pa» 
bulum  ouibus.  Item  foenum  cordum  i\  ficilimenta  de. 
prato  4  ea  arida  condito.  Poft  imbrem  autunmi "  ra- 
pinam,  pabulum  %  iupinumque  ferito. 

VI.  Agrum  quibus  locis  conferas^  fic  obferuari 
oportet:  Vbi  ager  craffus,  et  lactus  eft  flne  arboribus, 
cum  agrum  frumentarium  efle  oportet.  Idem  ager  fi 
nebulofus  eft,  rapa,  raphanos,  miiium,  panicum  id 
maxime    fcri"  oportet.     In   agro   cralTo,  et  caldo  *> 

oleam 

11.  fii  Hlm  addunt   I.  B-  R.        k.  fimum  Cr.  tt  ftercus  ftereoH 

Brulcli.  hi  viilam  Cod.  Parif.  in  eiddito  confaiteto  [.  B.Br.R.ct)fer- 

tam  impellas  A.  luat.   G.  plm'  core  addito  confauetoA,  Iunt.G. 
ftnim  Br.  1.  popuiemH  I.  B-  Br.  R. 

b.  iriemio  omnes  ante  Via.  T- J"f!^!!TJ  T V  r'  ^ 

c.  caneat  Cr.  "'  «  tnjemvt.  L  B.  Br.  R.  fir 

d.  coHficiat  Cr.  ^f'^  "'''ll/^r. 

e,l^at  -  Mftem^  -^  Mn^        -  ^:id^%%'ato  recondat  Cr. 

'  f.  finciiin.  VoL  ^^ere  ftudeat        q-  ^lt ^7?^^  W.^i-- 

.    ,  «  «  Qttmni  BrufcK. 

g-  ^rtl*  et  eommumto  I.  B  R,  5,  pahuiumqut  firho  I.  B.  Br.  R. 

Brufch.  Wr.  >iif^flr«ctiamViaor.  y^^.  i/»^i«  autumnafia  operapa'^ 

«t  fecucae.  ^/«,;i  lupinmHqne  ferat  Cr. 

h.  <wa.  Brufch.  ^ 

i.  accamulato  ahl,i^eato^  Lfi.  Cap.  VT.    a-  /Fm  W. 

R.  Br.  autnmnitaU  om.  Cr.  b.  <^J<2»  L  B.  Br.  R. 


DE  RE   RVSTICA.  17 

oleam   conditiuam,  radium   matorem^,  Salentinam, 
ordiitem  ^,  poieam  ®,  Sergianam  colminianam  ^,  albi- 
ceiem.     Quam  earum  in  his  locis  optimam  dicent  eile, 
eam  maxime  ferito.     Hoc  genus  oleae  in  xxv  ^  aut  in 
XXX  pedes  conferito.       Ager  oleto  conferundo^  qui  in  d 
ventmn  Fauoniumfpedabit,  et  foii  oftentus  erit,  alius 
bonus  nuUus  erit.       Qui  ager  frigidior  et  macrior  erit, 
ibi  oleam  Licinianam  ieri  oportet.       Sin  in  loco  craffo  - 
aut  caldo  ^  ieueris,  hofhis  ^  nequam  erit,  et  ferundo  ^ 
arbor  peribit,  et  mufcus  niber  *  moleftus  erit.     Circum  3 
coronas,  et  circum  vias  vhnos  ierito,  et  partim  ™  po* 
puios,  vti  frondem  ouibus  et  bubus  habeas,  et  mate^ 
ria  °,  ii  quae  opus  iit,  parata  erit.     Sicubi  in  his  locis  . 
lipae,  aut  locus  hiunedns  °  erit,  ibi  cacumina  populo- 
rum  ierito  et  arundinetum  ^     Id.hoc  modo  ierito:  bi- 
palio  vortito,  ibi  oculos  ^  arundinis  pedes  temos  alium 
abalioferito.     Ibi^  comdam'  ferito,  vnde  aiparagi 
£ant.     Nam  conuenit  arundinetum  cum  comda,    eo  4 
quia  foditur,  et  incenditur,  et  vmbram*  per  tempus 
habet.      Salicem  Graecam  circum  amndinetum  ierito, 
-yti  iiet  ^  qui  vineam  alliges.     Vineam  quo  in  agro  con-' 
&ri  oportet)  ilc  obieruato.     Qui  locus  ^  vino  optimus 

dicetur 

c.  M«z0reiii  Mf  I.  B.  R.  MOf^  n.  wntterimvt  fi  qmd  ofms  triu 
rmrt  ant  Brufch.  cvndithuiH  9tri9-  forau  ftet  Ba.  H.  A.  Gr.  G.  j& 
hrimu  ant  Sal.  Wr.  qwd  I.  B.  R.  W.  fi  qnid  ^ur  ent 

d.  vrdtOH  Pol.  cireicem  Wr.        ^«««  /^  Brufch.  Parif.  fi  j  fiM 
c.  fnteolMm  Wr.  >"»".  fi  qno  Pol. 

f  colmianam  I    B   Br    R.  eae-         ^*  i«naHt    I.   B.   Br.  R.  W.r. 

deininfcruntflrt.Wr.  ^itdanam     ^J^^^JH^t^V  ^**  ^'  ^' ^^* 

^•*  "n  T>    j,iLi^^t*m  ^*  ****tctus  roi. 

^.  B.  R.  alhctram.  ^^^^^  p^,   ^^  ^  ^j.j^.^ 

g.  w//fift  qasnpn  ant  tnittOa  q^  ^^^iV  addunt  1.  B.  Br.  R. 

••  ""  Wr. 

h.  ctf/ii»  Brufch.  *  j.'  iHqnt  z  V 

i.  A#rf»x  I.  ctBrufch.  «t«xWr.  ^;  corndam\.  V.  Qucm  feeoti» 

k.  foeamda  I.  B.  Brufch.  R.  Gefner  cormdam  poluit. 

Wr.  t.  partim  addutit  I.  B.  Br.  Ri 

1.  tnkr  I.  Br.  et  Cod.  Parif.  Wr. 

m*  partim  om.  H.  A.  Gr.  G.  v.fiat  I.  B.  Br.  R..Wri 

fanm  Cod.  Gronov.  %•  vino  iocnt  Br. 

T(nn.LP.I.  B 


18 


M:   CATO  CAP.  Vll. 


dicetur  eflk^  et  oftentus  ibliy,  ibi  Amineum  *  mi-* 
nulculum,  et  geminiHn  eugeneum  ^,  heiueolum  ^  mi<« 
nufculum  ^  conferito.  Qui  locus  crailus  erit ,  aut  ne«« 
bulofior,  ibi  Amineum  maius,  aut  Murgentinum  \ 
^  Apicium,  Lucanum  ferito.  Caeterae  vites^,  mifcel* 
Ise  ^  maxime ,  in  quemuis  agrum  conueniunt. 

VII.  Fundo  *  fuburbano  arbuftum  maxime  conue* 
nit  habere,  et  iigna  et  virgae  ^  venire  poflimt,   et  do- 

'  mino  erit,  qui  vtatur.  In  eodem  fundo  fuum  quidquid 
conieri  ^  oportet,  arbuflxxjue  vitem  copulari.  Amin«* 
naeum  minuiculum,    et  maiufcuium  ^,   et  Apicium. 

d  Haec  *  in  oliis,  ollae  in  vinaceis  conduntur;  eadem  in 
fapa,  in  muAo^  in  lora  ^  re&t  conduntur;  quas  ^  fuf^ 
pendas  duracinas,  aminnaeas  maiores  ^^  vei  ^  ad  fa- 
bnim  ferrarium  pro  paflis  eae  rede  feruantur.     Pomai 

3.maia  ftruthea  ^,  coronea  fcantiana,  Quiriniana,  itein 

alia 


y.  <  ihi  om.  Pol.  vH  Brufch. 
filzhis  Am,  Plinius. 

z.  It*  Edd.  ft.  Vift.  qui  Amn- 
meum  dedit»  itcm  GefRcr.  iiMiii* 
mmn  Pol. 

«.  tt  mr.  Brufch.  A.  et  Parif. 

b.  biluolnm  Poi.  Parif. 

c.  erii  infer.  I.  B.  R.  Br.  wm- 
HMjcnlHm  Cod.  Gronov. 

d.  Mt  inf.  a.  Via 

t.  et  di  kii  addunt  Ba.  H.  A. 
Gr.  G.  ex  Varronc  fciiicet. 
f.miftHael.A.  Brufch.  Wr. 

Cap.  Vn*  a.  Ita  fcripfi  ex  L 
B.  Br.  R.  A.  Ba.  Gy.  pro/misMi 
fibtrkaiuait, 

b.  filiStum  vti  venire  pejjint  et 
demine  fiet  I.  B.  Br.  K.  Wr.  Ttt 
Ugna  et  vhgn  fiHBi  venire  pofint 
et  i.  /«t  A.  L  L  G.  fitt  malebac 
Mturfius. 

c.  eanfiret:  opertet  copulari  vt" 
«teOM,  amm.  W.  L  B.  R.  Br.  con- 
firit  oportet  vitem  compaloria  PoL 
et  Gronov.  God.  fium  quodf.  fru^ 
8i  lennt  conftri  oportet  A,  t  L  G. 


d.  et  malum  W.  L  B.  R.  Br. 
vino  vino  et   malus  Pol.   vino  et 

-maius  ct  maiufiulum   Cod.   Gro- 
nov. 

e.  ea  in  ollae  vinaceis  contL  W.' 
L  B.  R.  Br.  eae  in  otla  in  vinaccs 
Poi.  Haec  in  olla  in  vinactis  Cod. 
Gronov.  Poft  prius  conduntur  fta- 
tim  Vf.  quaefifiendas. 

f.  oUa  L  B.  R.  Br.  in  ante 
mufio  om.  Br.  et  mufto  reSte  con' 
duntur  fuas  fifp,  Ald-  iora  PoL 
et  in  marg;.  dcnfi  L  L  G 

g.  quae  fifiendas  duratura^^ 
Anunca  maiora  vtilia  ad  fikrum 
firrarium :  pro  pajjlis  ea  reiie  fir- 
vantur.  W.  L  B.  R.  Brufch.  dw 
ranas  Pol. 

h.  et  Scantianas  opportunijpmat 
ejfe ,  add.  omnes  inde  ab  Aldin. 
Sed  omitt.  vt  vidimus  PoL  V.  U 
B.  R.  Br. 

i.  i^ae  et  ad  f.  f.  r.  f.  lunt.  G. 
bae  etad  f.  firrariutHp  pro  paffg 
feSt  feruantur  Ald. 

k.  ftrnSea  L  B.  R.  Br.  coronea 
Icnf.  Br.  Wrat.  Scawrima  Wr. 


DE  RE  KVSTICA.  19 

alia  condititia '  tnala  nmftea',  et  Punica,'  (eo  Jbtiuo» 
fuillum  aut  ftercus  ad  radicem  ™  addere  oportet,  vti 
Aabilia  °  mala  jSant,)  Pira  volema,  Aniciana,  et  &•  4 
mentiua  %  (haec  conditiua  in  fapa  bona  erunt^)  Taren-^ 
tina,  muflea,  et  ^  cucurbitina.  Item  alia  genenr 
quamplurima  *i  ierito,  aut  inferito.  Oieas  orchite^  % 
pofias,  eae  optime '  conduntur  vel  viridet  in  muria, 
vel  in  lentifco  contufae  \  Orcliites  vbi  nigrae  erunt  et  5 
ficcae,  fale  confnato  ^  dies  v«  poflea  faiem  excutito, 
in  folem  ponito  biduum,  vel  fine  fale  in  defirutum  cori- 
dito.  Sorba  *  in  fapa  cum  vis  condere ,  vel  flccare, 
arida  ^  facia^,  item  '  pira  eodem  modo  facias. 

VIII.  Ficos  marifcas  in  loco  cretdb  et  aperto  •  fc«« 
rito:  Africanas,  et  HercuJanas  **,  Saguntinas*,  hiber-. 
nas,  Telanas  atras  pediculo  longo,  eas  in  ioco  craifo  \ 
aut  ftercorato  ferito.  Pratum  fi  irriguum  habebis,  foe- 
num  *  non  deficiet.  fi  non  ^  crit,  ficcum,  ne  foenum 
defiet,  fummittito.       Sub  vrbe  hortum  omne  genus,  a 

B  2  corona« 

1.  ctndidkia  Wf.  X.  ftmd  in  fapa,    Cmn  vif  co»« 

m.  tQrnm  add.  fl.  Vid.  dire  I  B.  Br.  A.  Wr.  fippa  Wr. 

n.  fabuHm  malorum  Codd.  Vi-  firua  in  fipa,  Candere  P.  firlfa  in 

^orii  Caefen.    Venetus»  Grono*  /^  cwm  vis  condire  I.  I.  G.  A. 

vianuf.  fakwli  malwum  Cod.  S.  /flr^fl  infipa  Condire  Vift.  et  reli- 

Reparane.  qui.  CumGefnerofacic  Fopmas.                                   , 

o.  fimenthtn  a.  Vift.  y-  liiridia  a.  V.  viada  Wr.                                         | 

p.  Mni/Tm,  cuenrbitina  P.  copu-  z.  «««  '^facias  om.  I.  B.  Br.                                    | 

hm  omitt.  eiiam  Gronov-  R*  Wr.  ittm  pira  fadar  P.  ni  pira                                  j 

q.  inampturii    1.    B.    Br.   R.  ^«>'  Gronouianus.  reliqui  cum                                   i 

^wrjif/,/imWxCod.  Parif.  Gefnaro,  mfi  ,quod  A-  «t   G.                                  | 

r.  arcbius  Br.  ^**' 

t.  Ita    pro  optime    Bari1.eC  ^ap.  VIlT.      a.  apHefT,  A.   1.                                i 

Gryph.  154«  Caftigationum  Vi-  •    q^   ^                r      ^                                          1 

aor.    ct   Codd.    Vaticani  apud  '  \,; kerculaiuas  !»oL 

Pontcderam.                          .  ,  c.  SacontinasV.  I.  ^nfoiif.  p. «. 

t.  cmfifie  lenf.  Br.  ct    Wr.  ^,  «tfljp^rt  P.   Ayfenw/  paulo 

emnfie  vel  vrtk.  PoL  vH  vrdmt  jntea   Brufch.    T«//inw/   Grona-                                 1 

Gronouianus.  vianusct  (t/ijB?«t».                                                        ! 

V.  Ita  ex  Pol.  dcdi  pro  cemfri'  c  verba  foenuvi  nondef,  defunt                                 i 

tat».    Deincepi  pro  ditt  V.  ante  in  ?ol.  et  Gronouiano.                                                 | 

Vj^ft.  crat  dies  iuasy  ctiam  Wr.  f.  fi  mntttritfitemt  fiiHmit' 

iuas.  Polic.  U.*Im1mc«  tit9  a.  V. 


ao 


M.   CATO  CAP.  VIIL  IX.  X. 


coronamenta  oihne  genus,  bulbos  megarico^\,  mur<> 
tum  ^  coniugulum  et  album  et  nigrum,  laurum  ^  Del- 
phicam,  et  Cypricam  \  et  filuaticam,  uuces  caluas\ 
auellanas  Praeneftinas^  et  Graecas,  haec  fadto  vti  fe» 
rantur.  fundum  vrbaniun  ',  et  qui  eum  ^  fundum  {o* 
lumfaabebit,  ita  paret^,  itaque  conferat  °,  vti  quam 
folertiflunum  ^  habeat. 

IX.  Salida  locis  aquolis,  humedis  *,  vmbrofis, 
propter  amnes  ibi  ieri  oportet.  Et  id  videto,  vti  aut 
domum  ^  opus  fient  *=,  aut  vt  venire  poflint.  Prata  ir- 
rigua,  fi  aquam  habebis  ^ ,  potiillmum  facito :  fi  aquam 
non  habebis,  ficca  ^  quam  plurima  facito.  Hoc  ^  eft 
praedium  quod  vbi  vis  expedit  facere. 

X.  Quomodo  oletum  agri  iugerum  ccxl.  inftruerQ 
oportet**:  vilicum,  vilicam,  operariosv.  bubulcos  iii.  ^ 
fubulcum  I.  afinarium  i.  opilionem  i  ^.     Summa  "^  ho- 

minum 


g.  myrtnm  ante  Pop.  s.  omnes. 

h.  loream  P.  et  Gronov. 

i.  CyprMm  P. 

k.  gaituit  lenC.galkar  B.  R.  cd/- 
vas  Bnifch. 

i.  fuBwrhanum  I.  I.  G.  Ald. 
Hinc  nouum  caput  orditur  Br. 
Ald.  etPflrlf. 

m.  qm  cum  fkndo  I.  B.  Br.  R. 
yit.fnndMm  om.  Codd.  Vrfini. 

n.  apparet  P. 

o.  c9ii(/)niHit  Brufch. 

p.  fertiliffimMm  I.  I.  G.  A.foh 
Itrtiifimwm  Pol. 

Cap.  IX.  a.  virttis  vmhr.  prih 
fiqnt  I.  B.  Br.  R.  Wr.  vittis  i/w. 
fropterqni  Ald.  I.  I.  G.  nmems 
vm.  frifter  Polit.  tcfte  etiam  Vi- 
aor. 

b.  domni  a.  V. 

c.  jfflwl.  B.  R.  Br.>f«itWr. 

d.  id  addunt  a.  V.  et  Gto- 
nouian. 


e.  Jie  tt  babtas  qnam  plnrimnm 
ante  V. 

f.  Hoe  modo  pr,  qnodnis  ixp. 
antc  Vidt.  Hoc  eft  praedinm  iuod- 
vis  Parif.  Cod. 

Cflp.  X.  fl.  Lemma:  fnot 
villiats  confemos :  qnot  bones  et  afi- 
nos  et  mimflros  et  vtenfilia  habore 
oporuat,  Villicns  villicos  operariof 
haheat  L  B.  R.  et  Brufch.  Lem.. 
ma:  Qnae  villiats  hahere  dehtt, 
deinde  verfus  deficit ,  tum  villi- 
cns  vilHcos  W.  Lemmfl :  Qnonuio 
ottnm  agri  iniera  CCXL.  inftmert 
oporteat  ViHenm  vilicam  Pol  Vi«ft. 
et  rel  Gefner  cumPop.  a.  dedit: 
OHnetnm  agri  CCXL.  ingemm,  li- 
Hemn  et  cer.  OHnetnm  agri  dtC- 
Centomm  fnadn^nta  ingemtn  hor 
htrt  oportet  1,1.  G.A. 

b.  duos  I.  B.  R.  Pflrif. 

c.  tt  opiL  Br.     • 

d.  Sitmma  hom^  XIII,  omitt.  I. 
B.  Br.  R.  Wr.  hounnnm  per  11  te- 
ram  h  folam  fi^auit  Polit.  .  . 


DE  rehvstica: 


91 


minotn  xiii.  boues  trinos  ^,  afinos  ornatos  ^  dlitella* 
rios,  quiftercus  vedent,  iii.  afinum  vnum  *,  oues  c. 
,vaia  ^  olearia  inftruda  iuga  v.  ahenum  quod  capiat 
quadrantalia  *  xxx.  operculum  aheni  *,  vncos  ferreos 
III.  vrceos  aquarios  iii.  infidibula  '  ii.  ^enum  ^  quod 
capiat  quadrantalia  v.  °  aheni  opercuium,  vncos  ®  iii.  ^ 
Jabelium  pololum,  amphoras  olearias  ii.  vmam  quin- 
quagenariam  vnam,  trullas  <*  iii.  fitulum  aquarium 
vnum,  peluim  vnam,  matellionem  *» ,  trulliuni,  fcu- 
trifcum,  matellam,  nafitemam  %  candelabrum,  fex*- 
tarium  %  pJoftra  *  maiora  iii.  aratra  cum  vomeribus 
VI»  iuga  cum  loris  omata  ixi.  ornamenta  bubus  vi.  irpi- 
cem  ^  vnum,  crates  fiercorarias  "^  iiii.  firpeas  fterco-  3 
larias '  III.  femuncias  iii.  inftrata  afinis  iii.  ferra* 
menta  *,  ferreas  viii.  iarcula  vxii.  palas  iiii.  rutra  •  v. 
raftros  quadridentes  ii,  falces  foenarias  iii.  ftramenta- 
rias  VI.  arborarias  v.  ^  fecures  iii.  cuneos  iii.  fiftulam*^ 
fitrrariam  i.forpices  **  ii.  rutabulum  i.foculos  ii.  dolia  4 

B  3  olearia 


e.  ttmw  a.  V. 

f.  Miertfrfof  L  B.  Br.  R.  W.  in- 
firatos  Aidin. 

f.  ad  infer.  ante  Vj£lor. 
.  v§fa  Qtlariaqnc  inftmmtnta 
kaheai,  Ahemtm  vnum  qaod  ca- 
fiat  metrttas  tri^inta  ant  plwris  I. 
B.  6r.  R.  W.  ahmtim  vnnm  etiam 
Ald.  aUariaqut  inftrmatnta  Cod. 
Parif. 

i.  Pol.  liber  fignnt  vocabulum 
pcr  literam  q  hic  et  dcinceps. 

k.  vnnm  add.  ante  V. 

1.  infttndiMa^*  V.  infitd,  Po. 
I.  et^. 

.  m.  ahtnnm  vnum  q.jc.  vrceas 
trts  ah.  ap,  vnMm,  ampharas  olla- 
rias  dnas :  qninquag,  I.  B.  Br.  R. 
Wr.  ahtnum  alind  1.  1.  G.  Ald. 

n.  decem  I.  I.  G.  A. 

o.  vrceos  tres  ex  Aldina  prae- 
fert  Meurf. 

p.  tmlas  I.  B.  R. 

q.  matelianem  >  trulinnt ,  fcnri^ 
finm  I.  B,  Br.  R.  W.  truilnmfc. 
vnnm  Ald.  ct  Cod.  Parif.  qot  et 


trnliam  vnam  ad  habet;  tmlHnm 
fcntrifeum  Pol. 

r.  Ita  pro  naffittmam  A.  I.  !• 
G.  ct  Po.  3. 

s.feftarinm  Poh  I.  B.  Br.  R. 
vnnm  add.  hic  et  alias  rmgulari.* 
bus  editt.  aliae ;  candelakmm  vnnm^ 
feftarinm  vnum  Br.  A. 

t.  planftra  I.  B.  Br.  R. 

V.  Hoc  pro  vulgato  vrpktm 
dedi  ex  B.  Br.  R.  Parif. 

X.  ftergerarias  I.  Br.  Wr.  gratet 
fterg.  P.  fdrpeat  deinceps  L  !• 
G.  A. 

y.  ftfterttnarias  I.  B.  Br.  R« 
Wr.  ftercerarias  P. 

z.  ftramentaria  ftrrea  1.  B.  R. 
Br.  fetamentaria  ferrea  W.  ferra* 
menta  furcns  ferreas  A.  Innt  G. 

a*.  raftra  qninqne,  fnrtulas  fM- 
drid.  W.  I.  B.  R.  Br. 

b.  numerus  abeft  et  iungitifr 
cum  fecures  W.  I.  B.  R.  Br. 

c.  ffcellam  farinariam  W.  I.  B> 
R.  Br.  ferrariam  Pol.  d. 

d.  forcifu  a.  V. 


f»  M.   CATO  CAP.  X.  XI. 

x)learia  0.  ^  labra  xir.  dolia  quo  vinaceos  condat  x* 
amurcaria  x.  vinaria  x.  fruinentaria  xx.  labrum '  lupi* 
nariuni  vnum,  ieria^  ^  vi.  labmm  eluacmm  ^  vmmi, 
foliuin  vnum^  labra  a^aria  ii.  ^  c^rcula  doliis,  ie« 
riis  priua  piura  ^^  molas  afinarias  vnas^,   et  trufatilei 

r  vnas,  hi^anienTes  vnas,  molilia  '  iii.  abacum  i.  orbes 
aheneos  ^  ii.  menfas  ii.  fcanma  magna  iiz.  fcamnum  in 
cubiculo  vnum,    fcabilia*^  iir.  fellas  ^  iiii.  ibiia  ^  ii« 

5  Leifhim  in  cubicuio  i.  ledos  loris  fubtentos  ^  iiii.  et  le- 
<^os  tres  communes  %  pilam  iigneam  vnam,  fulloni» 
cam  vnam ',  teiam  iogaiem  vnam  %  piias  duas,  piium 
fabarium  vnum,  farrearium  vnum,  feminarium  vnum, 

:  qui  nucleos  fuccernat  ^  vnum,  modium  vnum,  femo- 
dium  vnum,  cuicitas  ^  viii.  inftragula  viii.  puiuinos 
XVI.  operimenta  x,  uiappas  iii.  centones  pueris  vi. 

XI.  Quomodo  ■  vineam  iugerum  c.  inftmere  opor* 

.  tet:  viiicum,  viiicam,  operarios  x.  bubuicumi.  aiina* 

rium  !•  iaiidarium  ^  i.  iubuicum  i.     Summa  ^  homi- 

nes 

e.  olitria  iecem :  Uha  ittidmt  ▼•  Jkumot  omiiTo  vniriiii  anQe 
^ia  quit   a.  Vi^.    ni(i    quod  Vi£t  qtfftcmm  Brufdu 
Brufch.  Aolta  elearia  haber.  x.  ctUcitrat  a.  V. 

f.  laiffum  abcft  W.  l.  B.  R.  Br. 

g.  fefterciarfex  Vf.  I.  B.  R.  Br.  Cap.  XI.    a.   Vulgo  erat   in- 
ferias  x.  Pol.  icium :    Vinea  C  iagenim  vilienm. 

h.  vinatieum  a.  V.  vinaciMm  W.  In  1.  B.  Br.  R.  lemma  eft :   /llia  ' 

elttacrmn  Pol.  3.  inftitutia  quat  et  qmbus  canfermt  et 

i.  quinque  a.  V.   forte    futt  u  aperibus  inftitui  vilHcum  epartuiK 

quod  alius  legit  H.  Deinceps  et  VHlicum  viliicas  eperaries  et  apera 

feriis  Ald.  haec  in  iugera  flura  opvrtet  haheatz 

k<  plura  abeft  Pol.  Buhulcum  vnmu  ttctt,  A.  lunt.  G, 

1.  mQbUiacum  vnum,    orhes  W.  Vineam  centenum  iugemm  habert 

h  B.  R.  Br.  mollUia  L  L  Q,  A.  oportet   villicum    villicnm  et  cet, 

m.  neneo/ a,  V.  Vinea    cevtenum    iugerum^  Villi» 

n.  fcabiUia  I.  B.  R.  Br.  Ba.  A.  cum^  villicam,  Po.  a.  Lemma  W, 

C.  Gr.  Mia  item  hahenda  a  Villico.  VUIi^ 

o.  fellas  I  { t  FoL  eum  vUlices,  Lemma  Polit.  Quomo* 

p.  follia  P.  B.  R.  vreeot  1. 1.  G.  Ho  viuiae  lug.  C  iuftitum  oporteat. 

q.  fttbfttntos  I.  B*  R.  Br.  VUicum ,   vilicam. 

X'  commvues  infer.   a.  V.  quod        b.  faliSarium    L    omitt.   antt 

reftitui.  Viftor, 
.    s.  t;v/iNi  omitt.  W.  I.  B.  R.  Br.         c.  opilionem  vntim:   ftahulmot 

t.  telumxeiale  vnmm  W*  L  B.R.  quattuor:  houet  duas;  ft  aflnos  ctc. 

taelum  regaU  Br  Parif,  L  ».  R.  Br.  W. 


DE   RE  RVSTICA. 


»3 


si€s  ^  xvr.  boues  ii.  afinos  ploAraLnos  il.  i^um  mO« 
larium  I.  vafa  torcuJa  •  inflbuda  iii  ^.  dolia  v.  vbi  ^ 
vindemiae  efle  pojOdnt,   culieum  ^  dccc  *.  dolia  ^  vbi 
vinaceos  condat^  xx  '.  frumentaria  xx«  opercula  do-  ^ 
Jiorum,  ct  tedoria  "*  priua  ".       Vmas  ^arteas  **  vi. , 
•amphoras  fpaiteas  iiii.  infidibula  **  ii.   cola  vitiJia  ^  ni. 
.cola,  qui '  florem  demant,  tria,  vrceos  mufWios  de- 
jcem*  ploftra  duo.  aratra  duo.  iuga '  plortraria  duo, 
iugum  '  vinarium  i.  iugum  aflnarium  i.  orbcm  ^'  ahc- 
.neum  i.  molile  ^  i.  aheneum,  quod  capit  ^  culieum 
vnum.  opercuium  alieni  vnum,  vncos  ferreos  iii.  alie- 
num  cocuium  *,  quod  capiat  ■  cullcum  '',  vrceos  aqua- 
-rios  II.     Amphoram  ^ ,  naiitemam  i^  pcluim  u  inatel-  3 
lionem  **  i.    trullium  •  i.    fitulum  aquarium  i-    fcutri- 
fcum  \  truUam,  candelabrum  ^,  mateliam  \  ledos  iiii. 

B  4 '  fcamniim 


d.  h§mnim  I.  L  G.  Immmm 
XV.  Aldina. 

e.  t^adana  I.  I.  G.  A. 
£  qtuatMvr  I.  B.  R.  W. 

g.  dolU  IK  L  B.  Br.  R.  Wr. 
.aamcriim  omitt.  Ald.  lunt.  G. 
ec  habenc  d^iia  cum  ofercnUs,  vhi. 
Noftra  le£tio  eft  a  Vtii^orio  quam 
ex  Medic.  interpolauit  Gefner, 
vbi  efle  dicicur :  doUa,  yin  qtani^ 
qu€  aindem, 

h.  CHlmm  I.  B.  R.  W.  Br.  ai- 
kmm  A.  lunt.  G. 

i.  Stxcenurwn  W.  I.  B.  R.  Br. 
0(Hn%tMonan  1. 1.  H.  A.  Ba.  oSa- 
wintomm  Gr.  G. 

k.  minoradecem  inf.  I.  B.  R.W. 
Br.  hem  inf.  A.  I.  I.  G. 

1.  XX.  deeft  L  B.  R.  W.  Br. 

m.  teSnria  Pol. 

n.  forua  plura  vm.  I.  B.  R.  W. 
foma  fiara.  vrnat  Br. 

o.  fparuat  deeft  I.  B.  R.  fpar^ 
theat  W. 

p.  infnniihnla  a.  V.  infnMbnta 
M.  Po.  a. 

q.  vmana  L  B.  R.  W.  Br. 

r.  qnit  vel  qneit  a.  V. 

s.  Ita  Edd.  ante  Vi6lor,  qui 
ingnm  flofirarium  L  dcdit. 


.  t.  inptm  vinanmn  vnnm  dcf.  a. 
Viaor. 

V.  orhem  ahanonm  1.  defunt  I. 
B.  Br.  R.  I.  1.  G. 

x/  abennm  vnnm  fnohilefuod  I. 
B.  Ri  Br.  aennm  vnnm  etc.  W. 
moUilevnnm^  aitenmnt  fnod  L  L 
6.  A. 

y.  capiat  cnleot  triginta  a.  V* 
capiat  culleot  1.  Pol. 

z.  alind  fl.  V. 

a.  capeat  PoL 

b.  atleot  dicem  H  oferenlnmi 
vrceos  I.  B.  R.  G.  Brufch.  Ald. 

c.  amphoram  om.  P.  Gronov. 
H.  G.  nnfiumam  ex  L  B.  Br.  R. 
Ald.  lunt.  dedl  pro  nafiitftnnm 
et  poft  amfltoram  comma  cum  iis- 
dem  pofui. 

d.  matelionem  I.  B.  R.  Br. 

e.  tYHlum  I.  B.  R.  Br.  tnUittm 
L  I.  G.  A.  trnilenm  P. 

f.  tmimnfattrifinmvnmn:  om*' 
ielahrum  I.  B.  R.  Br.  trullnm  fcntK 
J.  I.  G.  A. 

ff.  vnmn  add.  L  B.  R.  L  I.  & 
Br. 

•  h.  mateUam^  kSo$  fwttwr  de- 
funt  L  B.  R.  W.  Br.   . 


•>4 


M.  CATO  CAP.  XL 


icamntim '  i.  menias  ix.  abacum  ^  i.  arcam  veftiariam  t. 
armarium  promptuarium  '  i.  fcamna  "^  longa  vt.  ro- 
tam  aquariam  i.  modium  praeferratum  ^  i.  iemo- 
dium  ^  I.  labrum  eluacrum  ^  i.   fblium  ^.  labrum  lupi- 

4  narium  i.  ierias  '  x.  Omamenta  bobus  '  ii.  oma- 
menta  afinis  inftrata  *  iii.  femuncias^  iii.  iportas  faeca- 
rias  III.  molas  aiinarias  vnas  *,  trafatiies  ^  vnas.  Fer* 
ramenta  *,  falces  vineaticas  •  vi.  firpiculas  ^  v.  falccs 
filuaticas  ^  v.  arj)0rarias  **  iii.  fecures  •  v.  et  ^  cuneos  • 
iiii.  vomeres  ferreos  **  x  ^  palas  '^  vi.  rutra  *  quatuor, 
raffros  quadridentes  "  ii.  crates  ftercorarias  iiii.  fir- 
peam  "^  ilercorariam  ^  i.  faiculas  ^  vineaticas  ^  xl.  fal- 

'5  culas '  rufcarias '  x.     Foculos  ^  ii.  forpices  ii.  rutabu- 

lum 


j.  ftanmtm  P.  I.  6.  R.  Br. 

k.  ahactm  I.  dccftBr,  Vf.ftahi- 
iia  quatttior  I.  B.  R.  6r.  abactm 
wtMtMt  ftahHHa  qnatMm  I.  I. 
G.  A. 

1.  ptrotnftarititit  P. 

m.  feantta  P.  I.  B.  R.  Br. 

n.  ptrftrrattim  I.  B.  R.  Bn 

o.  foliuitt  vmm  inf.  a.  V. 

p.  vivarium  a.  V. 

q.  filium  dcell  a.  W.folum  P. 

r,  ftorias  Wr. 

s.  Numerum  addidi,  latentem 
in  le£lione  Edd.  a.  Vi<A.  vbi  eft 
Mus  et  afmis.  Pol.  omitcit  etiam 
«prum  hoc  et. 

t.  y?xa  Wr. 

V.  femtmeias  tres :  fpcrtas  faeca" 
tias  tres  defunt  I.  B.  R.  W.  Br. 

X.  Ita  I.  B.  R.  Br.  vulgo  erat 

m. 

y.  tnolas  vnas  trufoHIis  ferra' 
menta  P.  et  Gronov. 

z.  ferramenta  decft  I.  B.  R.  W. 
Br. 

a.  ferrulas  I.  B.  R.  fnrcnlas  W. 
«fMeoricd/  fex  deeft  P.  et  Gro- 
«ov.  . 

b.  fcirpiculas  V.  decft  I.  B.  R. 
Br.  W.  firpiicMlat  P.  et  Po.  i 
et  2. 

-    c.  fuattims  et  I.  B.  R.  W.  V. 
I.  Pol.  Br. 


d.  totidem  I.  B.  Br.  R.  W.'  fv. 
fiicarias  Aecem  add.  A.  lunt.  G. 
arborias  Cod.  Gronov. 

e.  qtmttuor  I.  B.  Br.  Ri  W. 

f.  et  om.  P.  et  Gronov. 

g.  tatidem  I.  B.  fir.  R.  W. 
h.  ferreas  P.  et  Gronouianus. 
i.  ftx  I.  B.  R.  W.  Br. 

k.  palas  VI.  deeft  I.  B.  R.  W. 
Br.     • 

1.   rafira  T.  B.  R.  W.  Br. 

m.ftxhKK.  A.  1. 1.  G.  Br. 

n.  ftyrpeas  I.  B.  R.  Br.  fdrpeas 
W.  firpiam  P.  ftirpeam  I.  L 
G.  A. 

o.  fiercorariam  vnam  omitt.  I. 
B.  R.  W.  Br.  fiercorariam  Ba. 
ftercoream  Gy. 

p.  /dc»/flf  P.  W.  l.  V.  Br.  fat' 
cu'as  vineaticas  XL.  falculas  rufta' 
rias  X.  dcfunt  I.  I.  G.  A. 

q.  vinaticas  viginti  1.  B.  R.  W. 
Br.  vittiatictts  XL.  P. 

r.  vidc  lit.  p.  et  pro  falc,  ha- 
bet  Brufch. 

s.  rufticarias  I.  B.  R.  Br.  rufti" 
rarias  W.  ruftarias  Pol.  Gronov. 
et  Mcurf.  it.  Po.  a. 

t.  forcipes  dttas ,  foeulos  duos  I. 
B.  R.  Br.  L  I.  G.  forcipes  duas^ 
foc.  I.  L  W.  foc.  a.  fwdpet  •. 
Pol. 


DE  RE  RVSTICA. 


^J 


lum  ^,  corbulas  ^  Amerinas  ^  xx.  quala  '  faeoria  *  vir. 
alueos  ^  XL.  palas  ligneas  ^  xl.  lintres  ^  ii  **.  culdtas  ^ 
iiii.  inftraguJa  «  iiii.  puiuinos  vi«  operimenta  ^  vi '. 
mappas  ^  iii.  centones  pueris  vi. 

Xn.  In  torcularium  *  quae  ^  opus  funt  ^  vafis  qui* 
nis  **.  Prela  temperata  *  v.  fuperuacanea  '  iii.  fucu- 
las  s  V.  fuperuacaneam  ^  i.  fimes  loreos  '  v.  fubduda« 
rios  *  V.  medipontos  *  v  "".  trochleas  "  x.  capiflra  v. 
aflercula  **  v.  vbi  p  prela  fita  fient  ^  v.  ferias  '  iii.  ve- 
des '  xL.  iibulas  xl.  confibulas  ^  ligneas^  qui  ^  arbo* 
res  comprimat,  fl  difhiafcent  ^,  et  cuneos  vi.  ^  trape- 

B  5  toi 


V.  rKUktlum  omitt.  Wrat. 

X.  CTcnlnUat  W.  cpraMat  Pol. 

y.  ^tattuor:  vi^inti  l.  B.  R. 
Br.  AwenfiAf  I/I/.  Cod.  Parif.  ame- 
tinat^  viginti^  luntt. 

z.  Lafataria  W.  vulgo /atarui 
cft. 

fl.  «e/  L  B.  K.  W.  Br. 

b.  ahcot  triginta  W.  . 

c.  trfginta  W.  V«/«1  //|iiMr 
Gronov. 

d.  Imttret  P.  /f5tf/  W. 

e.  iM#  I.  B.  R.  dnat  I.  L  G. 
Br.  ^Mttxir  W. 

f.  cnlcitrat  a.  V. 

g.  I }  I  Pol.  hic  et  ftlias. 
K.  •prrMKRta  Pol.  ' 

i.  aSo  W. 
k.  fMtMr. 

Cap.  XII.    a.  torcalariwm  F. 

b.  ^ae^l.  I.G.  A. 

c.  )?«.  Vafit  I.  B.  R.  W.  Br. 
fimt^  vafit  I.  I.  G.  A.  ySwt.  Ko- 
J?/  Pol. 

d.  fnrmty  fracla  a.  V.  ^nit; 
ptla,  M.  Po.  2. 

c.  cvmpttanea  fex  W. 

f.  ^if»  W. 

g.  /wc»/a/  I.  B.  R.  W.  Br, 
n.  fMftruacaneas  dnat  W. 


i.  fex  W. 

k.  ^Mtaff  W. 

1.  melifantbit  lenf.  Br.  melipw 
^t  W.  Pol.  medipontbat  B.  R.  mc- 
lipantat  Cod.  Gronouian.  M. 
Po.  3. 

m.  fiiffi««  W.  fainfoe  ante  V. 
reliqui. 

n.  Vulgo  V.  erat.  tracUeat  de^ 
Mi  L  B.  R.  Br.  tracbliat  X  P. 
trocliat  X  Cod.  Caefenas.  nurne- 
rum  X  etiam  habet  Cod.  Gro« 
nov.  trodeat  I.  I.  G.  A.  Troebias 
ienatVf. 

o.  ioina  W. 

p.  bimplafiea  fient  I.  R.  Br. 
bimplafica  feient  Bo,  bipartita  fitm 
W.  Bipraela  fita  fient  PoL 

q.  qmqne  om.  W. 

r.  ferias  3.  dceft  W. 

s.  vertet  fhmt^  fibnlat  qanttr» 
nat ,  W.  fibnlat  XI.  ve^et  XI.  L 
B.  R.  L  L  G. 

t.  couftibnlet  W.  confiibilit  PoL 
Gronov. 

V.  ^t  L  B.  R.  W.  luntt.  Br. 
fwr/  H.  A.  Ba.  Gr.  G. 

X.  iibifcent  L  B.  R.  A.  I.  L  G. 
Br.  iificent  W.  iebifitnt  Parir.PoL 
nobifcum. 

y.  fenos  W. 


d6 


M.  CATO   CAP.  Xll.  XIII. 


tos  V.  '    cupas  niinufculas  x.  *    alueos   x.  ^  palas  li- 
gneas  •  x.  rutra  ferrea  **  v. 

XIII.  In  '  torcularium  itt  •*  vfu  ^  quod  opus  eft  \ 
Vrceum,  aheneum  *  i.  quod  capiat  quadrantaiia  ^  quin- 
quc,  vncos  ferreos  trcs^  orbem  aheneum  &  vnum,  mo- 
lasvnas,  cribrum**  vnum,  inccrniculum  vnum,  fecu- 
rimvnam,  fcamnum  *  vnum,  feriam  vinariam  vnam^ 
clauam  ^  torcuiarii  vnam,  ledum  Aratum,  vbi  duo  cu- 
ftodes  liberi  ^  cubent,  et  "*  tertius  fcruus  "  vna  cum  ** 
faAonbus  vti  p  cubet.  jfilcinas  nouas  veteres  *>.  epidro- 
muin  %  puluinum  %  corium  vnum,  iucernas  ^  craticu- 
las  duas,  carnarium  vnum,  fcalas  vnas  ^    In  cellam 

aoleariam*  haec  opus  funt.  Dolia  oleariay,  oper- 
cula^,  labra  oiearia*  xiiii.  conchas  maiores  duas,  et 
minores  duas,  truilas^  alieneas  "^  tres  ^,  amphoras  olea* 

3  rias  duas,  vrceum  aquarium  vnum,  vrnam  quinquage^ 

nariam 


Z.  qmwf  W. 

«.  c«^/nij1.B.R.W.I.  I.  G.fir. 

b.  dnat  W. 

c.  dinoi  W. 

d.  daiat,  rafiraVf, 

Cflp.  Xni.  a.  In  eiUn  olutna 
torcttlarinm  vntm  in  vfnm  fat^ 
ofus  efi  W. 

b.  in  oinitt.  a.  V.  Pol.  nobis- 
cum. 

c.  v/Hi  1. 1.  G.  A. 

d.  y?tI.B.  R.Br.ifrtl.LG.A. 

e.  vnnm  aemuM  a.  V.  vrc.  ahe- 
nmnftiod  Parir. 

f.  cttleor  quadragsnta  qmnqnt 
1.  B.  R.  Br.  culeos  treiinta  V.  W. 
q.  V.  Pol. 

Ij.  ahenum  Pot.  aenenm  a.  V. 
Deinde  vnat  poft  molat  omitt. 
Cod.  Gronouianus. 

h.  crikum  vmm  incendculwtL 
Stcnrim  W. 

i.  Scannnm  P.  I.  B.  R.  6r. 

k.  cloMem  tortulario  a.  V.  elauem 
torculari  P. 

1.  iikere  I.  B.  R.  Br. 


m.  «e  omitt.  P. 

n,  feruos  Po.  «. 

o.  cum  bis  fit  oportetf  et  vti 
cum  bis  culfet  Wrat. 

p.  vki  Po.  a. 

q.  vetut  epidromuM  a.  V.  vetert 
efridomum  Pol.  pun£t  omitt.  et- 
iam  J*o.  3. 

r.  epdiofiinm  W. 

S.  Puiuinos  hinot^  iueemam 
vnam^  craticaias  W. 

t.  lucernat,  craticulat  I.  B.  R. 
it.  Meurf.  et  Po.  3.  incemat  po- 
nitur  ante  corinm  Pol.  et  God. 
Gronov. 

V.  dnat.  hem  in  catlia  olearia 
I.  B.  R.  Br.  duas  etiam  habent 
Ba.  H.  A.  Gr.  G. 

X.  oleareamVo.  d. 

y.  ct  interpon.  a.  V.  comma 
interp.  M.  Po.  a. 

2.  et  interfer.  a.  V. 

a.  qmndena  W.  dcinceps  MOit* 
fit  ■—  minorit  Cod.  Paril. 

b.  trulas  I.  B.  R.  Br. 

c.  aeneatt.  V. 

d.  duat  W. 


DE  RE  RVSTICA. 


»7 


Aariam  ynam,  iextarium  olearium  ynum,  lal^ellum 
vnum,  ijiiidibula  ^  duo,  ipongias  ^  duas,  vrceos  iidi« 
les  II.  B  vmales  ii.  ^  truilas  ligneas  duas,  claues  '  cum 
cIoAris  in  ^  celias  duas  * ^  tnitinam  vnam,  centumpon« 
dium  ™  incertum  vnum,  et  pondera  certa  "• 

XIV.  Viilam  aedificandam  ii  locabis  nouam  ab 
folo,  faber  haec  faciat  oportet.  Parietes  omnes  (vti  • 
iuffitur)  calce  et  cementis  *,  pilas  ex  lapide  angulari  % 
tigna  omnia  quae  opus  funt,  limina^,  poftes,  iuga* 
menta  ^,  ajOferes,  fuimentas  %  praefepis  bubus^  hiber- 
nas,  et  ^  aeftiuas  *  falifcas,  equile  ^,  cellas  famjliae)  a 
camaria  *  iii.  orbem  "*,  ahena  *  ii.  haras  ^  x.  focum^ 
ianuam^  maximam,  et  aiteram^  quam  volet  doml- 
xuis ',  feneftras,  clatros  in  •  feneftras  maiores,  et '  ini- 
nores  bipedales  x.  ^  lumina*  vi.  icamna^  iii.  felias*  v. 

telas 


e.  In  pro  infknHMa  feripfi 
cx  Pol.  infiuUhiUa  M.  Po.  «.  infi' 
diMa  Pol. 

f.  J^ngeat  Pol. 

g.  II.  oinitt.  I.  B.  R. 

h.  ^tW  W.  dnosL  B.  R.  I.f. 
G.  Br. 

i.  elttftf  dnas  W. 

k.  Ica  I.  B.  Br.  R.  Pol.  W.  Re- 
liqu«e  numeri  notam  lU  pofue- 
runr. 

1.  inas  abeft  W. 

m.  ctntmn  Mndinm  diu.  L  I. 
H.A. 

n.  cmra  Pol.  caOtra  W. 

Cflp.  XIV.  a.  vti  inffitnr  de- 
eft  W. 

b.  coff^lntinet  interpon.  W. 

c.  fabrictt^  et  Hmnay  tt  pofits^ 
et  feneftras  ex  lattre  et  cemtnto. 
Tigna  vtro^  tt  qnai  ad  cnlmina 

Sms  fnntt  ex  UgnOy  et  afferes  ful- 
mentis  opportnna,    Praeflftr  i^n^ 
bns  eu.  W. 

d.  abena  dna  inf.  I.  B.  I^.  Br. 


e.  ItaproisfKwemal.  B.  R.Bi. 

f.  fnlcimenta,  fraefefes  a.  V.  fiU^ 
dmentaf  ffraefeps  Parif. 

%.  hnbns  omitt.  I.  B.  R.  Br. 
Ji.  et  om.  Poh 
i.  faciat  cum  pundo  iod  W, 
k.  eqnile  deeft  W. 
1.  in  orbet  W. 
m.  orlnm  om.  Pol. 
n.  abtna  9.  om.  L  B.  X.  W. 
Br.  abenea  3.  PoU 
o.  fnillas  W. 

p.  ianinm  maximnm  Wrat. 
q.  altemm  fnm  W. 
r.  fieri  add.  W. 

s.  infeneftras  deeft  V^.tufem» 
ftris  maioris  et  ndnoris  I.  B.  R. 

t.  et  mhmts  kiftdalts  X  defunt 
Pol. 

V.  ant  pinris  inmina.  Sanm 
ion%a  trina ,  fkUas  qninas.  Ttia- 
fttialis  dnas  ttc.  W. 

X.  biptdalis  X.  hic  infer.  PoL  t 

y.  famna  P.  L  B.  R.  Bf. 

z.  eeilas  PoL  2, 


28 


M:  CATO   CAP.  XIV. 


telas  '  iogales  ^  duas,  luminaria  •  vr.  pauUuJam  ^  pi- 
lam,  vbi  triticum  pinfant  ^,  vnam,  fulionicam  ^  vnam^ 

3  antepagmenta  ^,  vaia  torcula  duo.  Hae  ^  rei  mate- 
riem,  et  quae  opus  funt  dominus  ^  praebebit,  et  ad 
opus  dabit,  (fucddet  ^^  dolabit  lineabit  ^  iecabitque 
materiam  "  duntaxat  "  conducflor  °)  lapidem,  calcem, 
arenam,  aquam,  paleas  p,  terram,  vnde  lutum  fiat. 
Si  de  caelo  villa  tada  iiet,  de  eare  verba  diuina  ^  vti 
iiant '.  Huic  operi  precium  ab  domino  bono,  qui 
bene  praebeat  quae  opus  funt,  et  numos  fide  bona  fol- 

4  vat.  In  tegulas  fingulas  *  ii.  in  ^  tedum :  fic  ^  nume- 
rabitur  ^  tegula:  integra  ^  quae  non  erit,  vnde  quarta 
pars  *  aberit  *,  duae  prb  vua  **,  conliciares  quae  erunt, 
pro  binis  ^  putabuntur  ^:  in  aliis  •  quot  erunt,  in  '  fin- 

gulas 


0.  tedat  I.  I.  G.  ce!hs  Pol.  d.  te- 
hs  iogales  in  libris  fuis  reperit 
Viftorius. 

b.  togdts  P.  I.  B.  R.  Br.  iuta^ 
Us  Gr.  G. 

c.  fina  W.  fix  ante  V. 

d.  patUulum  laia,  Pitam  W. 
faulalHmlata:  pilam  I.  B.  R.  Br. 
fanljdMm  latam  plam  fine  dillin£t. 

i.r.G.  A. 

e.  pinfat  Pol. 

f.  fnllvniam.  P.  I.  B.  R.  Br.  /«• 
/pfifaiff  W. 

g.  ante  pagmtnta  diuif.  luntt. 
Mntepagnienm.  VafaVfv. 

h.  HerjKf  a.  V.  £ae  ref  Po.  2. 
Hae  rei  Codd.  Viaorii. 

1.  domm  pratfialnt  a.  V. 
k. /a*eradd.  W. 

1.  Ita  Edd.  ante  Vi£(orium  qui 
dedit/ermm  /  lineam  L 

m.  vnam  addunt  I.  B.  R.  Br. 
folam  A.  1.  I.  G.  quam  gloifam 
vocis  duntaxat  efTe  putabat  Gef- 
ner.  matenem  Wratisi. 

n.  Deinceps  \i^,  addidit:  fh- 
tahit  facietqM  quae  verba  oniifi 
cum  I.  B.  R.  1.  I.  G.  A.  Wrat. 
Vulgoab  Ald.  vfque  interpungi* 


rur  duntaxat,  CondnSof,  vel  /4- 
cittqui.  Cmd, 

o.  vtr$  ligva  I.  B.  Br.  R.  W. 
fed  ligna  omifit  Aid.  lunt.  G. 

p.  et  add.  I.  B.  Br.  R.  paltasqmt 
tt  ttrram  Wr.  paltasqut  parahit  tt 
ttrram  A.  lunt.  G. 

q.  vha  Pol.  i.  vti  virha  Pol.  3. 
dinina  addidi  ex  I.  B.  R.l.  I.  G. 
Br.  A. 

r.  fiat  Pol.  I.  procurtt  add.  I.  B. 
R.  A.  1. 1.  G.  Br. 

s.  N.  duo  A.  1. 1.  G.  duo  ptds- 
lia,   TtiiHm  W. 

t.  U,  T.  B.  R.  Br. 

V.  ritt  infcr.  W.  In  uQumfic 
nmaerabitur  tegnla ,  int,  A. 

X.  nutuerabitur,  Tjtgulu  I.  B. 
R.  Br. 

y.  quat  erit  interfer.  I.  B.  R. 
A.  I.  I.  G.  Br. 

z.  non  trit,  vtl  inf.  Wrat. 
.     a.  ahitrit  I.  B.  R. 

b.  vna,  Deliciares  a.  V.  vnu 
compHtakuntur ,  quae  W. 

c.  integris  intcrpon.  1. 1.  G. 

d.  dtputabuntuf  ttinfingulasVf» 
^  e.  valus  quod  Pol. 

£  i»  cm.  I.  B.  R.  Br. 


DE  RE  RVSTICA, 


29 


gulas  '  quatemae  numerabuntut  \  Villa  '^  laplde 
caice  ^  fundamenta  fiipra  terram  pede  ^,  caeteros  parie^ 
tes  ex  latere,  iugamenta  ",  et  antepagmenta ,  quae 
opus  enint  ",  indito  °.  Caetera  lex  •*  vti  viUa  ex  ^  5 
caice  cementis ';  pretium  in  *  tegulas '  fingulas  n.  ^  s. 
Joco  iaiubri  bono  ^  domino  ^  haec  ',  quae  fupra  pre- 
cia  *  pofita  funt.  ex  figno  **  manupretium  ^  erit  ^:  pe- 
Ailenti,  vbiaefiate  ^  fieri  f  non  potefl,  bono  domino 
pars  quarta  precii  ^  accedat. 

XV.  Maccrias*  ex  calce  **,  cementis  «,  fUlce  **, 
vti  *  dommusomnia  ad  opuspraebeat,  altam'  p.  ^v. 
facito  *»,   et  *  columen  ^  p.  ^  i.  crafTam  p.  ™  i.  s.  lom 

gam 


t 


fiHulit  B.  R. 
coiMiiniKra^initiir  W. 

i.  ViUae  iitdes  lapide  fmdoHitn' 
tata  fnfra  W.  VHlat  fmuUimenta 
ex  cementit  et  calet  fipra  etc^  1. 1. 
G.  A. 

k.  fimdamenta  ca/ce  I.  B.  R.  Br. 

1.  pede  omirt.  W. 

m.  ingamtnta  I.  B.  R.  Br.  /»- 
gamentum  Pol.  Vulgo  ingnmtnta 
pede  vne  excedet.  et  ante  pagimen-' 
ifl  W. 

n.  ex  lapide  interf.  I.  I.  G.  A. 

o.   indnffo  W.   /11^x^0  Pol. 

p.   inket  inf  W. 

q.  ex  omitt.  W. 

T.  et  cementa  et  lapidef  freeit 
W.  it  cemento  I.  B.  R.  6r.  et  ce- 
mentisfifiatt  in  ugulai  1. 1.  G.  A. 

s.  tii  ab«ft  I.  6.  R.  Br. 

f.  rfstt/a/  dato  aedificetnr  If 
eu.Vf. 

V.  dnOf  id  ejl  in  leco  I.  B.  R. 
Br.  N.  IIS.  tfi  /M»  A.  I.  I.  G.  N. 
5.  h)l. 

X.  Dmino  keno,  Hate^  fuat 
fnnt  Jkfrn  ptfitat  fitnt  p/rtdn  tx 
tu.  W. 

y.  iamina,  Hatc  tnte  Vid. 
omnes. 

z.  frctM>  qnatfiipra  pcfiu  I.  I. 
G.  A. 


s.  ^)^  /frfrt  ^rM  I.  B.  R.Br. 

b.  atqnt  ex  figno  B.  R.  H. 

c.  lnani  pretiwn  W.  I.  B.  R.  A. 
I.  I.  G.  Br.  fMiHix  pecimn  Pol. 
manipretinm  Codex  optimus  Vi- 
ftorii.  wanipretinm  M.  ?o.  2. 

d.  loco  infer.  antc  V.  omnes. 
et  Cod.  Gronov. 

e.  aftanteV/. 

f.  iMmo  Domino  fieri  non  pet^y 
pars  W.  ftri  hono  domino  non 
poteft,pttTs  I.  B.  R.Br. 

g.  prefii  W.  preti  Pol. 

Cap.  XV.  a.  Mictna  fiLl. 
G.  A. 

b.  tt  inf  1. 1.  G.  A. 

c.  tt  inf  W.  vtl  1. 1.  G.  A.  ' 

d.  aedificttnr  inf  I.  I.  G.  A. 

e.  domot  faeiet  interpon.  W.  • 

f.  faciat  inf.  W. 

g.  ptdes  qninqnt  Oi.y..  ptdihnt 
qninis  W. 

h.  facito  deeft  God.  Gronov. 
W.  P.  I.  B.  R.  Br. 

i.  ff  om.  W. 

k.  cHlmtn  W.  Parif.  I.  B.  R. 
A.  I.I.  G.  Br. 

Iptdt  vno  W.  I.  B.  R.^  V. 
Pol.  ptdtm  vnnm  1. 1.  G. 

m.  p.  I.  s.  p.  II.  Cod.  GrO' 
nov.  defunt  W.  Parif  L  B.  R. 
Br.  ptitM  et  Jkmfftm  1. 1.  G.  > 


30      M.  CATO   CAP.  XV.  XVL  XVII. 

gain  *  ?.  **  XIV.  ct  vti  iiiblinat  ^  locari  oportet  ^.  Parie* 
tes  villae  fi  locct '  in  pedes  c.  •  id  cft,  p. '  x.  quo- 
quouorfiim,  iibellis  in  ^  jpedes  ^  v.  et  perticam  ^ 
9  vnam  '  p.  vic.  *  n.  x.  Sefquipedalem  parieteiti  domi- 
nus  •*  fundamenta  ^  faciat,  et  ad  ^  opus  praebeat  ^  cai* 
cis  in  F.  finguios  iongitudinem  opus  eft  modium  vnum, 
arenaemodios  duos. 

XVI.  Caicem  partlarlo  coquendam  qui  dant,  Jta 
dant  \  Perficit,  et  coquit,  et  ex  fomace  calcem  ex- 
knit  caicarius  ^^  et  iigna  conficit  ad  fornacem  ^  Do- 
minus  iapidein>  iigna  ad  fomacem,  quod  opus  fiety 
praebct. 

XVU.  Robus*,  materies  item  pro  ^  ridica,  vbi 
foiftitium  fuerit  ad  brumam  femper  tempeftiua  eft. 
Quae  ^  materies^  iemen  liabet,  cum  femen  maturum 
haEct,  tum  tempeftiua  eiL     Quae  materies  femen  non 

habet. 


n.  Iwgnm  W.  hnpi  Pol. 

o.  ptdikut  qwndicim  W.  Pftrir. 
L  B.  R.  Br.  ftdis  quindicim  1. 1. 
G.  A. 

p.  fublimitt  I.  B.  R.  Br.  fHbli* 
wutt  ita  W.  fiMiniA  candnBw  Aid. 

q.  pundum  abeft  W. 

r.  Ucet.  Id  fi  pedtf  denof  qtio» 
quottirfnm  babtatz  idtm  maeeriafi 
pedet  quinos  et  perticam  vnam  iti' 
4m.    Si  fefjnifedalem  etc,  W. 

s.  centum  r.  I.  G. 

t.  pedet  denof  qncqnouerfum  ba^ 
kegt  lihellnm  a.  V.  Ubellnt  Cod. 
Grotiov. 

V.  tret  I.  B.  R.  Br. 

X.   quinof  a.  V. 

y.  perricam  Popm.  a. 

«.  Tedet  centum,  Me  fifefqn^ 
fodniem  lenf.  Br.  pedes  ctntum, 
^fifefqu,  B.  R.  ped.  UL  CIIX. 
Si  ATf «.  A.  1. 1.  Ba,  A.  ped,  UL 
aX.  Sififqu.H.GT.  G. 

a.  via.  M.  Po.  3.  NIX  Cod. 
Gronov. 

b..  .voUiffit  incarfer.  L  L  G.  A» 


c.  fuper  fimdmentum  W.  /jm- 
dmttento  L  B.  R.  Br. 

d.  id  incerpon.  W. 

e.  pratheat  caieem  et  arenam  in 
pede  fingulo ,  tnodium  vnum  calcir^ 
et  arenae  modtos  duot  in  longitn- 
dine  et  latitudine  communi,  W. 
praebeat:  tret  pedes  iongitudini 
opus  eft  caJcis  modinm  ete,  I.  B.  R. 
Br.  praekeat ,  ei  longitudini  et  lati'- 
tudini  in  pedes  fingulor  altitudinir 
ppus  eft  caicis  Modinm  etc.  I.  I.  G. 
A.  et  tamen  deficic  in  Ba.  Polic. 
vero  plane  nobifcum  facir. 

Cap.  XVI.  a.  datnr  Pol.  C/i/- 
earius  inf.  I  B.  R.  A.  I.  L  G.  Br. 

b.  Cni  ^nc  om.  I.  B.  R. 
A.LL'^:.        - 

c.  furnacem  Pol. 

Cap.  XVIL  a,  i?eHtxLB.Br. 
A.  RoirHr.h.  lunc.  G. 

b.  pro  om.  L  B.  Br.  R.  Cod. 
Gronov. 

c.  Ica  pro  Vi£^or.  cmtira  L  B. 
Br.  R.  A.  lunc.  G. 

d.  Interiertum  t  Vi^.  qnae 
om.  £ted« 


DE  RE  RVSTICA. 


31 


habet,  cum  glubet  ®,  tum  tempeftiua  cft.  Ea '  quae 
femen  viride  et  maturum  habet  * ,  vti  **  iemen  de  cu- 
preflb  ^,  de  pino,  quiduis  ^  anni '  iegere  poflis.  Item  2 
quiduis  "*  anni  "^  matura  eft,  et  tempefUua,  ibi°  dum 
iunt  nuces  bimae  ^,  inde  fcmen  excidet,  et  anniculae  ^ 
eae  ^  vbi  primum  incipiunt  hia(cere',  tum  legi  oportet, 
per  '  fementim  primum  *  incipiunt  maturae  ^  effe. 
Poftea  vlque  adeo  funt  plus  memes  vrn.  Hornotinac 
nuces  virides  funt.  Vlmus  ^,  cum  folia  cadunt,  tuni 
vtraque  ^  tempefliua  eft  *.  - 

XVin.  Torcularium  fi  aedificare  voles,    quadri^ 
nis  *  vafis,  vti  cohtra  ^  ora  fient,  ad  hunc  modum  vala 
componito:  arborcs  craflas  p.  ^  11.  altas  p.  ^  viirr.  cum  t 
cardinibus,  foramina  long^  p.  •  iik  s.  rr —  cxculpta  ^' 
digitos  8  VI.  Ab  fblo  foramen  primum,  p.  ^  i.  s.  inter  * 

arbores 


e.  Ita  pro  glnhHt  Eaed. 

£  f  quia  I.  B.  Br.  R.  Pol. 

g.  babft,  Id  fimtn  I.  B.  Br.  R. 
PoT.  Cod.  Gronou. 

h.  tfi  add.  A.  luar.  G. 

i.  «f  add.  1.  B.  Br.  R.  A.;luac. 
G.  df^o  Pol. 

k.  quifius  a.  V. 

1.  ttmporibut  add.  tt.*V. 

m-  'fuifuis  A.  lunt.  Q* 

n.  temparihnf  add.  A.  lunt.  G. 

o.  ibidem  L  B.  Br.  R.  PoL  Cae 
fen.'  Venecus  Cod.  et  Grono- 
vianus. 

p.  binc  L  B.  Br.  R.  binai  P. 
Cacfen.  Vcnet.  bmm  Wnt. 

q.  anndeae  PoL  £.•;  .iiJ  .. 

r.  eniii*.  £f.  L  «♦«V^*  we 
om.  A.  lum.  G.  «fiiifCMi/i<f  ba* 
PoL  Caefen.  Venet. 

S.  tnm  primwm  per  fimtn  I.  B. 
Br.  R.  A.  lunr  G. . 

r.  frimnm  om.  P. 

V.  matmra  I.  B.  Br.  R.  Pol. 

X.  vlmit  I.  B.  Br.  R. 

y.  Ita  pro  ittrum  L  B.  Br.  R. 
A.  lunr.  G. 


r.  Jf«  L  B.  Br.  R.      * 

Cap.  XVI 11.  a.  Ita  Popma  de- 
dit  ex  le£lione  Polit.  qnadritif, 
quam  in  libro  vetuflo  luo  reperic 
Viaor.  Reliquae  £dd.  oum  Gef. 
Hero  dant  quadrariit,      .   :    •       ,.^ 

b.  Hanc  ledionem  Vi^t^e/O» 
cit  ex  libri  fui  camraria,  Adtea 
edjtum  fuit:  c§fitra&imra.  Wra- 
tisL  mter  C9ntra  et  «ra  fui^endit» 
inferendi  caufa  fyllabam  iti^ 
Brufoh.  jfefff, 

c.  peder  duat  f .  B«  R.  L I.  G.  Br. 
d-  pidibus  nonem  I.  B.  R.   Rr, 

peder  nenem  A.  lunt.  G. 

c.  ^<ii^n/  iri^Kj  cf  L  B.  R.  Br. 
ffiex  fre/  femit  et  txcalpia  A^ 
lunt.  G. 

£  txcalpta  A.  lunt.  G. 

e.  ilfjfti/ 1.  B.  R.  Br.  digits,?^,, 

h.  pe<f«  tme  rt  I.  B.  R.  Br.  ptdt 
vnoftmif  L  L  G. 

i.  intu  arboretped,  lu  imtr  ar^ 
horet  a  parietet  ped,  11.  .arbartt  4^ 
etc.  A.  L  L  G.  iirtrr  arbortt,  41 

Cittttpedtt  dnos»  trtt  dimt ,  mt- 
es  ptdem  itnnm  arbaett  t^fih^ 
Brufch.  '         ~ 


Sa  M.  CATO  CAP.  XVIII. 

arbores  et  arbores,  et  parietes  p.  ^  iiv  in  ii.  arbores  p. 
I.  ZI —  arbores  ad  Aipitem  priinum  direAos  *  p,"'  xvi. 
Aipites  crafli  p.  "  ii.  alti  ciun  cardiiiibus  p.  ^  x.  fucula 
praeter  cardiaes  p.  ^  viiii.  prelum  longum  p.  xx v.  inibi 
lingulam  p.  ^  ii.  s.  pauimentum  binis  vafis  cum  canali- 
bus  duobus  p.  xxxiui.  trapetibus  locum  dextra  %  ilui- 
fha.,  pauimentum  p.  xx.  inter  binos  Aipites  vedtibus  lo« 

3  cum  p.  XXII.  Alteris  vafis  ex  aduerfum  ab  fiipite  ex- 
tremo  ad  parietem,  qui  pone  arbores '  eft,  p,  xx. 
Summa  torculario  %  vafis  quadrinis  ^  iatitudine  ^  p. 
Lxvi.  longitudine  ^  p.  l.  ii.  inter  parietes  \  Arbores 
vbi  ftatues,  fundamenta  bona  facito  alta  p.  ^  v.  inibi  la- 
pides  filices  **  totum  forum  ^  longum  p.  v.  latum  p.  **  ri, 

4  s.  crafium  ^  p.  ^  i.  s.  Ibi  foramen  pedicinis  duobus  fa-* 
cito.  Ibi  ^  arbores  pedicino  in  lapide  fiatuito.  Inter 
duas  arbores,  quod  loci  fqpererit,  rpboreexpleto,  eo 
plumbum  infundito  **,  fuperiorem  partem  arborumdi- 
gitos  fex  altam  ^  facito  ^  fiet,  eo  capitulum  robuflum 

jiadito  K     Vti  fiet  ftipites  vbi  ftent,  fundamenta  p.  "•  v. 

facito } 

k.  pedH  dn»s ,   tftf  dMs  njrhres  y.  lo/ngkudxnem  peder  quinfHa-- 

pedem  vtmm  arhrts  ad  etc,  P.  I.  ginta  dio  fit  U  B.  Bi*.  R.  lcngitudo 

B.  R.  pednm  quinquaginta  dttarhm  fiet  l. 

1.  dereSof  I.  B.  R.  Br.  1.  G.  A. 

m.  pedibur  fixdfcim  I.  B.  R.  Br.  «•  «  'W.  P.  I.  B.  R.  Br. 

ptd.€tc.th  Ba.  A.  Gr.  G.  pedss  «.  pediMus  quinque  1.  B.  R.  Br. 

Heru.  b.  finceos  Ba.  H.  A.  Gr.  G.  in 

IL  pediet  duos  I.  B.  R.  praeterea  inf.  I.  I.  G.  A. 

o.  pedikus  decem  I.  B.  R-  pedtt  c.  fiatum  interf.  I.  I.  G.  A. 

Heruag.  deinceps /irai/flMBrurch,  d.  pedicinis  duobus:  oSto  I»  B 

p.  pedes  I.  B.  R.  H.  R.  Br.  ped:  n,  «.  /.  /.  ex  quo  Or- 

q.  pedes  duot^oQo  I.  B.  R.  Br.  tum  pe^hut  centwu  quindecim  Ba; 

ped.  115.  L 1.  cx  quo  ortum  CXV.  H.  A.  Gr.  G. 

Ba.  H.  A.  Gr.  G.  e.  crc^um  p.  i.   s.  deeft  I.  I. 

r.  defirBVol  dtfira  et  I.  B.  Br.  G.  A. 

dextra^  et  R.  I.  I.  G.  A.  f-  pedicino  vno  I.  B.  R.  Br. 

s.  arlnrem  I.  B.  R.  Br.  f.  ibique  a.  V.  fipererit,  Brufch. 

t.  et  inf.  1. 1.  G.  A.  h.  fundito  1.  I.  G.  A. 

v:  Ira  Polit.  et  Cod.  Gronou.  i.  altum  Pol. 

^ktdfiuiit  I.  B.  R.  Br.  Vulgo  qua^  k.  facito:  fiet  et  cap.  IcnCetBr. 

irariis.  facito:  fiat  et  cap.  B.  R. 

X.  tatitudintm  pedes  I.  B.  R.  Br.  1.  indifh  P.  I.  B.  R. 

^mtud^pUim  I.  L  6.  A.  m.  pedibns  quinis  a.  V. 


DE  RE  RVSTICA.  33 

funtg;  ibi  fllicem  longum  p*  "  11.  s-  latum  p. "  n.  s. 
crafliun  p.  °  11.  s.  pJaiium  ftatuito,  ibi  ftipites  ftatuito» 
Item  aJterum  ftipitera  ftatuito.  Iiifuper  arbores  ftipites- 
que  trabem  planam  imponito,  latam  p.  ^  11.  craflam  p.  ^ 
2.  iongam  p. '  xxxvii.  vel  *  duplices  indito,  fi  folidas 
nonhabebis.  Sub  eas  trabes  inter  canales,  et  parietes 
cxtremos,  vbi  trapeti  ftent,  trabeculam  pedum  xxin.  * 
s.  imponito  le{quipedalem,  aut  binas  pro  finguiis  co  ^ 
ilipponito.  In  iis  *  trabeculis  trabes,  quaeinfuper  ar- 
bores  ftipites  ftant,  collocato.  In  iis  ^  tignis  parietes  6 
extruito,  iungitoque  materiae,  vti  oneris  iatis  iiabeat. 
Aream  ^  vbi  facies,  p.  v.  fundamenta  alta  facito,  lata 
p.  VI.  aream  « ,  et  canalem  rotundam  "*  facito  latam  p.  ^ 
ini.  s.  ~ —  Cacterum  pauimentum  ^  totum  ^  funda-  7 
menta  pedum  duorum  facito.  Fundamenta  ^  primum 
fiftucato  *^,  poftea  cementis  minutis,  et'  caice  arenato  « 
iemipedem  vnumquodque  corium  ftruito.  Pauimenta 
ad  liunc  modum  facito,  vbi  libraueris,  de  glarea,  et 
caice  arenato  primuin  corium  facito  5  id  piiis  fubigito, 
item  *"  aiterum  corium  facito  *.  eo  calccm  cribro  fuccrc- 
tam  indito  aJte  digitos  duo  K  ibi  de  tefta  arida  paui- 
mentum  ftruito.  vbi  ftrudum  erit ',  pauito,  fiicatoque 

olco 

n.  pedicinit  dttohus:   etl.  6.  R.  2.  haram  P.  I.  B.  R.  Br. 

Br.  ^.  CXVA.  I.  G.  a.  naundamYoX. 

o.  pedt  mio  et  I.  B.  R.  Br.  ped.  b,  pedibtif  qMitttnor:  et  h  B.  R; 

XV.  I.  I.  G.  p.  I.  s.  Pol.  atque  Br.  ped.  quatnor  S.  I.  I-  G.  pedet 

ica  Ald.  exprimit  Hern, 

p.  pedicimt  dmhus  I.  B.  R.  Br.  ^  ^  pouiwento  ioto  A.  1. 1.  Ba.H, 

pedis  dnos  1. 1-  G.  h.pmimenta  toto  Gr.  G. 

q.  pede  vno  I.  B.  R.  Br.  pedm  «  ^-^^^-   Fundamenta  U  B.  R, 

«iiivM  I  I-  G  A  "''*  /»«»'"»»*«•  ffd.  duorum.  Fund. 

r.  Jdihus  iriginta  I.  Bi  R.  Br.  ®°**^?  ^^^  ^^^'  ^^^""l^  » 

s.  Has  I.  I.  G.  A.  l  fundamenta  om.  I.  B.  R   Br. 

•  «.,.•..    e    i>^i    —•..•-♦;>«.•  f^  feJtucqtoomnespnitttrlUG. 

u  xxiiii.  s.  Pol.  yiginti  qnat-^  barenato  Pol. 

tm  I  B.  R.  Br.  tfigtntt  trwm  tt  g  ^^  ,^  ,  g  ^  g^    ^^  ,  ^^ 

j«iiiwI.I.G.  G.A.Vu^oi//ei«. 

V.  defuper  pamto  a.  V.  j.  fico  I.   B.  Br.  R.  faeif  n.   ' 

%.  bis  I.  B.  R.  A;  I.  I-  G.  Br.  oo  Pol. 

y.  iirtf«  P.   er  Cdd.  Gronou.  k.  dnot  a.  V. 

Haram  1.  B.  R.  Br.  1:  «/?  a.  V. 

20«.  J.  P,  /.  C 


34         M.    CATO   CAP.  XVIII.  XIX. 

8  olco  ",  vti  pauimentum  bonum  flet.  Arbores,  flipi- 
tesque  "  robuftas  facito  °,  aut  pineas.  Si  trabes  mino- 
res  facere  voles,  canales  extra  columnam  expoiito  p.  fi 
ita  fcceris,   trabes  pedum  xxii.  iongac?  opus  ^  erunt. 

9  Orbemoleariumlatum  pedibusiiir.  punicanis*^  coagmen- 
tis  facito,  craflum  digitos  •  vi.  lacito  %  fubfcudes  ^ 
iligneas  adindito.  Eas  vbi  confixeris,  clauis  cornels 
occludito.  Jn  eum  orbem  tris  catenas  *  indito.  Eas 
catenas  *  cum  orbibus  ^  clauis  ferreis  corrigito.  Orbem 
ex  vimo,  aut  ex  coryio  facito.  Si  vtruinque  habebis, 
aiternas  indito. 

XIX.  In  vaia  vinaria  ftipites  arboresque  binis  pedi- 
bus  altiores  facito,  fupra  foramina  arborum  pedem 
quaeque  vti  abfient. "  vnae  fibuiae  iocum  facito  iemi  pe- 
dem  quoquouerfum.  in  fucuiam  ^  iena  foramina  indito. 
foramen,  qiiodprimumfacies,  iemipedemab  cardine 
9  facito ,  caetera  ""  diuidito  ^*  quam  rcdliflime.  Porcu- 
lum  *  in  media  fucula  ^  facito.  Intcr  arbores  ^  medium 
quod  erit,  idadmediam  coilibrato  ^,  vbi  porcuium' 
figere  oportebit.  vti  in  medio  preium  rede  fituin  fiet. 
Linguiam  cumfacies,  de  medio  prcio  coUibrato  ^^,  vt 
inter  arbores  bene  conueniat.  digitum  poliicem  iaxa- 
menti  facito.^    Vedes  longiffimos  pedum  xiix.  *  fecun- 

dos 

m.  Wm  inf.  I.  B.  R.  Br.  «/m  go  didinguebatur  locus;  fadt$, 

ftrmtgif  A.  lurit.  G.  fimipediin  —  qwquvutrjkm  in  fw 

n.  fiifitis  Pol.  €MUm. 

o.  faeito  omitt.  I.  B.  R.  Br.  b.  fucculam  I.  B.  R.  Br. 

p.  txptnifo  I.  I-G.  A.  c.  caettraqm  I.  B.  R.  Br. 

q.  ofus  abclt  I.  B.  R.  Br.  op-        d.  dinito  Pol. 
fofaenmt  Cod.  Gronou.  e.  portulum  I.  B.  R.  Br.  procli' 

r.  funicariis  1.  B.  R.  Br.  item  cliMm  PoL  s. 
Pol.  2.  pmicamis  1. 1-  G.  A.  f.  fuccula  I.  B.  R.  Br. 

s.  digitis  1.  B.  R.  A.  1. 1-  G.  Br.         g.  arhorem  Bo. 

t.  facito  omitt.  I.  B.  R.  A.  I.I-        h.  coniihato  Pol.  coiiihato  Cod. 

G.  br.  Gronou. 

V.  fukfudis  iH  Hipnas  dindito        i.  fortulum  I.  B.  R.  Br.  dcin- 

PoU  a.  ctps  figire  Br. 

X.  Ita  pro  €utbin$s  P.  I.  B.  R.         k.  conlibato  Pol. 
]ii.  po.  2,  1.  XII.  X.  Poli  duodicim.   vtl 

y.  whis  Pol.  fbrte  orH.  dicom  I.  B.  R.  Br.  dcctm  tt  oHo 

Cap.  XIX.    a.  ohfiitM.  Vul-  1. 1-  G. 


DE    RE  RVSTICA.  35 

dcs  pedum  XVI.  ,tertios  pedum  xiv.  remiilarios  pedum 
XII.  alteros  pedum  x.  tertios  pedum  vi;i. 

XX«  Trapetum  quomodo  concimiane  oporteaf. 
Columeiiam  *  ferream,  ouae  in  miliario  ^  Aat,  eam  re^ 
dam  ftare  oportet  in  medio  ad  perpendiculum,  cuneis 
ialignis  circumfigi  oportet  bene.  eo  piumbum  effundere 
caueto  *^,  ne  labet  columelia***  Si  °  mouebitur,  eximi-i 
to  ^9  denuo  eodem  modo  facito,  ne  ^  ie  moueat  K 
Modiolos  ^  in  orbis  oieaginos  ^  ex  orchite  olea  facito,  2 
et  *  t08  drcumplumbato  ",  caueto  ne  laxi"  fient  ^ 
Si  ^  autem  labent  in  cupam  ^ ,  eo  indito  '  tunicas  ibii* 
das  et '  latas  digitum  poilicem.  facito  ^  labeam  ^,  bifa- 
riam  ^  habeant,  quas  figas  dauis  duplidbus,  ne  cadant. 

XXL  Cupam  *  facito  p«  x.  tam  craflam  quam  mo« 
dioli  poflulabunt  \  mediam  "^  inter  orbis  quae  conueniat  \ 
tam  crafTam  quam  columella  ^  ferrea  erit.  Eam  nAliam 
pertundito,  vti  ^  columeilam  ^  indere  pofCs.  Eofifhilam 
lerreamindito^uae  in  columellstQi^  conueniat,  et  incu« 

C  2  pam 

Cap«  XX«     a.  CalMmiiellam  I.  r.  finulitt  cmatat  Pol.  i.  Alrer 

B.  K.  Br.  TVffpctJ  columneUam  1. 1-  nobifcum.  fmdito  in  ttnnMs  h  B. 

G.  A.  R'  Br.  pundhim,  vulgo  poft  /»- 

b.  mtMtnlia  h  B.  K.  Br.  ilito  pofttum,  abeft  I.  L  Ba.  H.  A. 

c.  Ital.l-G.  A.  Vulgo  601611.  vbi,  Gymn. 
Deinccp»  vulgo  erat  ni,  t.  tt  om.  PoL 

d.  columnelin  I.  B.U.I.  I-G.Br.  t.  Vulgo'  erat  poUicem  faeita. 

e.  autem  infer.  I.  B.  R.  A.  I.  U  hheam.    Sed  pun£^um  poft  /«dt» 
G.  Br«  omitt.  I.  B.  R.  «Af\  1. 1.  G. 

f.  et  inf.  1. 1-  G.  A.  ct  pinmhnm  v.  /d^fM  Polit. 

.  fnmUta:  et  inf.  I.  B.  R.  Br.  x.  Vulgo  kifariam  faciat^    et 

e.  i9if<r  m»  a.  V.  hakeat.    Sed  /iciVit  om.  I.  B.  R. 

h.  fi  Jk  mwtrit^    ea  ^nmknm  Br.  et  omitt.  Polit. 

fkndito  inf.  L  I-  G.  A.  Cap.  XXI.    a.  CSi^ai  I.  B.R. 

i.  Modu/ot  I.  B.  R.  Br.  Br  Qippam  trapeti  I.  U  G.  A. 

k.  oieaginet  ex  mdte  Pol.  b.  pofiulabant  Pol. 

I.  et  ora.  P.  c.  a/mM  inf.  I.  1-  G.  A. 

m.  dfcum  piumhata  diu.I.B.lL  d.  c«fi«einViift  craffam  ?* 

n.  laffi  P.  Icnf.  Br.  /.  coiunmeiia  a.  V.  PoL  4.  no- 

o.  /4fif  I.  B.  R.  6r.  bifcum. 

p.  Si  antem  lahent  def.  PoL  et  f.  DeiDcepd    irtterpofitum   i» 

Cod.  Gronou.  on>iii  cum  h  B*  R.  Br. 

q.  c«^aii  I.  1-  G.  cnppamfeT'.  %.  Ita  Pr.  coitmtieiia  anre  Yi^. 

ream  I.  B.  R.  Rr.  Dcioceps  oomcs  cum  quo  reliqui  calnmeUa, 

habcnc  m.  b.  columneiiam  a.  V. 


36  M,  CATO  CAP-XXI. 

pam*.  Intcrcupam  dextra*^  finiftra'  pertundito  latedigi- 
tos  primorisiiii.  altedigitosprimoristres,  fubcupatabu- 
lam  ferream  lata  cupa  media  erit,  pertuiam  figito,  quae 
in  columellam  conueniat.  dextra  finiftra  *"  foramina  vbi 
feceris,  laminis  circumpledito,  replicato  in  interiorem 
partem  cupae  omnis  quatuor  laminas:  dextra  finiftra  " 

i  tbramina  vtrinque  fecus  iaminas.  Subiaminas  ^  poiulas  ? 
minutas  fupponito,  eas^  inter  fefe  coniigito,  ne  fora* 
mina  maiora  fiant ,  quo  cupulae  ^  minufcuiae  indentur'. 
Cupam  %  qua  fini  in  i^odioios  erit,  vtrinque  fecus  im^* 
tricibus  ferreis  quatuor  defues  ^,  ibi  *  vtrinque  iecus 
facito,  quifigas.  imbrices  medias  ciauuiis  iigito.  Su-* 
pra  imbrices  extrinfecus  cupam  pertundito  ^,  qua  cla« 

4  vus  eat  qui  orbem  cludat '.  Infuper  foramen  librarium 
ferreum  digitos  fex  latum  indito,  pertufum  ■  vtrunque 
iecus  qua  ciauus  eat.  Haec  omnia  eius  rei  caufa  fiunt, 
vti  n#cupa  in  iapide  ^  conteratur.  Armillas  ^  iiii.  fa- 
cito^  quas  circum  orbem  indas,  ne  cupa  et  ciauus  con- 
terantur  intrinfecu^''.     Cupam  materia  vlmea  aut  fagi- 

j  nea  facito  ®.  Fftrum  faAum,  quod  opus  erit,  vti 
idem  faber  iigat.  4^  ^  lx.  opus  funt,  cum  >  plum- 
bum  *"  cupam  emito  *  jf  ^  iiii.  cupam  qui  concinnet  \ 

et 

i.  cuppam  B.  R.  I.  !•  G.  et  (ic         a.  ptrtttfimpu   P.   pertuptMqui 

per  torum  caput.  CMppalt,  cnpa,  P.  ivtrinfectts  L  B.  R.  Br.  Pol.  2,  no* 

k.  defira  I.  B.  R.  Br.  bifcum. 

1.  finifiraqiii  %.  V.  b.  lapidcm  a.  V. 

m.  finiflraqne  a.  V.    deinceps         c.  Armilat  Pol.  a. 
lamnis  P.  Paulo  poft  vulgo  eft         d.  Vtrinficus  P.  I.  B.  Br.  R. 

infniorem.  P.  a.  nobifc. 

n.  fimfiraque  a.  V.  e.  faHa  lenf.  faBam  B.  Br.  R. 

o,  Suh  laminas  dA\k.  Gx.' G,  Deinceps FeniiiM /a^Kifi  feparatim 

p.  Vulgo  poUulas  legitur.  polu"  Brufch.    Paulo  antea   vulrarem 

lis  minutis  I.  R.  fir.  poculis  minu-  diftintftionem  conterantur,   Intrin^ 

Us  Bo.  pUuias  cfr.  1. 1-  C  A.  fecus  cupam,  correxi. 

q.  easqua  a.  V.  f  hi./!  haec  opus  W.  Pol.  hic 

r.  cuppae^.V.eupoCod.  Gron.  et  femper  lx.  operae  opus  a.  V. 

s.  videntur  I.  B.  R.  Br.  g.  Tum  W.  Pol.  a. 

,       t.  Cupa  P.  h.  in  inf.  a.  V. 

v.  dtfuos  P.  I.  ec  3.  i.  emittas  I.  fi.  R.  Br.  tmitUs  I. 

X.  ibique  a.  V.  I.  G.  A. 

y.  pritKndito  P.  lenf.  k.  ff  deeft  a.  V. 

z.  cloHiat  a.  V.  tt  Cod.  Gronou.        1.  condmtat  a.  V. 


DE   RE   RVSTICA-  37 

etmodiolosqui  indat,  etplumbet,  operas  fabri  dunta- 
xat  ti^™.  VIII.  Idein  trapetum  oportet  accommodet  ". 
Summa  9  fumpti  p  -ff  ^.  lxxii.  praetcr  adiutores. 

XXn.  Trapetum  hoc  modo  accommodare  oportet, 
librator  vd  ftatuatur  ^  pariter.  ab  ^  labris  digitum  mini- 
mum  orbem  abefle  oportet.  ab  fblo  mortarii  orbes  ca- 
vere  oportet,  ne  quid  mortarium  terant.  Inter  orbem, 
ct  miliarium  vnum ""  digitum  interefle  oportet.  fi  plus 
jnterererit,  atque  '^  orbes  nimium  aberunt,  fiini  drcun- 
ligato  miliarium  ^  arde  ^  crebro,  vti  expleas  quod  ni- 
mium  intereft.  Si.  orbes  aitiores  erunt,  atque  nimium  2 
mortarium  deorfum  e  teret,  orbiculos  ligneos  pertuibs 
inmiliarium,  in  columeliam  ^  fupponito,  eo  altitudi-  , 
nein  temperato.  Eodem  modo  latitudinem  orbiculis 
ligneis,  aut  armillis  ferreis  temperato,  vfque  dum  rede 
temperabitur.  Trapetus  emptus  eft  in  Sueflano  ft-  '•  3 
cccc  \  et  olei  p.  1.  compofturae  ++ '.  lx.  vedura 
boum  ',  operas  fex  homines  "*  vi.  cum  bubulcis  ++  *. 
Lxii  °  cupam  "^  ornatam  ++.  lxxii.  pro  oleo  !+•  p- 
XXV.  s.  *>  s.  ++  ^  Dcxxix. '  Pompeiis  emptus  *  orna- 
tus  ++.  cccxxcnii.  vcdura  *  ++  ccxxc  \  Domi  me- 

C  3  liu^ 

ni.  4f  deeft  a.  V.  m.  bdmintt  ftx  cmn   hnMdft 

n.  acnmMi4det  fimfnm,   Summa  omitc.  I.  B.  R.  Br.  bominesfexdt' 

ixxii.  I.  B.  R.  Br.  eft  quoquc  L  I-  G.  A. 

o.  Smitptifumma  l,  T-  G.  A.  «•  i^xKii.  Pol.  et  Cod. Gronou. 

p.  fwHftm  eciam  Pol.  ftpiMaginta  duobns  a.  V. 

q,  N.  1. 1-  G.  Ald.  0«  cnppat    ornamtnta    tttidem  : 

Cap.  XXn.    a.  fiatuat.    Pari^  •'«  torctdum  et  vafa  caettra  num- 

ter  l.  B.  R.  Bx.fiaUiat  parittr  I.  I-  »''  fiptingtmt:    caeterju  omatut 

Q    X,  ^'^  pompetts  emptus  eft  nammtt 

b.  a  I.  B.  R.  Br.  tricentis  oSoginta  quattuori  vtBura 

c.  imcrpon.  luntt.  *'^-  ^- ?'  J^\^!:   - 

d   adque  Vol  P   ^-  '*  ^"^'  ^cqucntcs  nume- 

e.  motanum  1.  B.  R.  Bn  '%.T»wfl  jkmpHW  G.  A. 

f.  ofte  Pol.  et  m£  L  B.  R.  Br.  «J  -^jccvniL  Pol.  dccxxi  v. 
P'  dtoffom  jo\.  c^j  Gronou.  catttrus  arnatus  i#- 
h.  colurnneUam^.V.  eolumellaV.  ^g^  jnfcr.  I.  I-  G.  A. 

i.  nummis  I.  B.  R.  Br.  nmnis  L  s.  ewifii/  0  trapetus  nutnit  etc. 

1-  G.  A.  Sic  per  totum  caput.  1. 1-  G.  A. 

k.  quadrinientis  a.  V.  t.  veHturam  Pdl. 

1.  et  iof.  a.  V.  v.  empta  tfi  inf.  a.  V. 


58        M.  <?ATO  CAP.XmXXIIL 

Uus  conclnnatur,  ct  accommQdatun  Eo  futnpti  * 
4  opus  efl  ++  y  Lx.  Suntuna,  ft  *•  dccxxhii.  8i  orbci 
in ''  veteres  trapetos  ^  parabi^  m^dios  craflbs  f.  u  digi* 
tos  ^  nh  *^  altos  p,  i,  foramen  femipedem  ^  quoqupuer- 
fum  ^  eos  cum  «  aduexeris,  ex  trapeto  temperato» 
li  **  cnauntur  *  ad  Rufri  ^  macerias  ftn  cxxCf  t^mperan» 
tur  j-f-,  XXX.  tantidem  Pompeiis  *  emitur  ", 

XXm.  Face  ■  ad  vindemiam,  quae  opus  funt ,  vd  ^ 

parentur.  vafa  lauentur:  corbulae  lardantur:  picentur 

dolia  *!   quae  opus  limt,,  picentur  **,    cum  pluet  «; 

-  quala    parentur^,    iarciantur.   far    moiatur.   Menae' 

9  emantur.  oieae  caduca^e  faliantur  ^,     Vuas  mifcellas  ^ 

ad  vinum  praeliganeum,    quod  operarii  bibant,   vbi 

tempus  erit,  iegito.  fuccum  ^  purit^r '  omnium  dierum 

pariter  in  dolia  "'  diuidito.     Si  opus  erit,  defhitum  in- 

dito  in  mufhim,  cineris  lixiui  co^  ^  partem  quadrage* 

fimam  addito  defhito  ^,  vel  falis  fefquiiibram  in  cul<» 

I  leum  ^    Marmor  il  inde$,  in  puilQum  "^  libram  iadito '. 

id 

X,  JHmptHi  P«  fimfhm  le.  ykni-  c.  ct  a//«  inf.  a.  V. 

pH  B.  R.  Br.  d.  ef  inC  a.  V. 

y.  U^-x-Summa^-^Dccxxiv.  *  «    aqw  imkMontmr.  ttinteif.  I. 

flcfunt  I.  B.  R.  N.  Lxv.  I.  U  G.  A.  B.  R.  Br.  aqM  imhmmttr.    0«i/« 

z.  N.  nccxxix.  I.  U  G.dein-  ^,  1. 1.  G.  A. 

peps  pccxviiii.  Cod.  Gronou,  f  et  add.  a.  V. 

a.  fn  om   a.  V.  g.  ita  pro  £efiif/ieCodd«Vi£b« 

b.  trapttt  a.  V.  rii.  M.  Po.  a.  MaaMe  I  B.  Br,R. 

c.  digitif  trihns  1. 1-  G.  A.  Pol.  i.  Men^  Cod.  Gronou. 

^-  ?  »?*•  '  ,^;  ^•9';  h.  Ira  pro/ii/dVm^  a.  V. 

^.fimipedg  Vl'G   A.  j   ^,^^//^,    ..   y.   fequcus    «4 

f.  f«»^jwwr^«/,  a.    V.   punft.  ofnitt.  Cod.  vterque  Florent.  tK 
practcrea  dceft  I.  B.  R.                  •  Gronouianus, 

f.  t»m  om.  I.  B.  R.  Br.  ^   ^^          -             y 

h.  It  om.  a.  V.  j   ^_z^Jl  »  ^p 

1.  Vendmtur  I.   U  G.  A.  Kc.  m   ^7p 

Codices  Vrfmi.  *"*•  '?f7  ^TL^^' ^^ 
k.  rirtri  P,  ^^"  ^"'go  defniti  P.  <{r/rrtf. 

1.  pamfeifM.  V'  Cf^if»'»  indita.  Mamm  9l.V, 

m.  ewiWiftnr  a.  V.  q-  ^«w  «.  V.  per  totum  ca.. 

Cap  XXIIl.    a.  Fae  Pol.  put,  ct  alibi. 
b,  vt  Pol.  mta  inf.  1. 1-  Q.  A.         r,  ini^.  id  om.  a.  V. 


i: 

i:: 


u 


5: 


DE  RE  RVSTICA.  39 

id  indito  in  vmam ',  mtfceto  ciun  mofto.  icl '  indito 
in  dolium  \  refinam  fi  indes,  in  cuUeum  mufti  p.  iir. 
bene  comminuito  ^,  indito  ^  in  fifcellam  '  et  facito  vtf 
in  dolio  "  mufli  pendeat.  eam  quafTato  crebro,  vti  re- 
iina  ^  condeliquefcat  ^  Si  indideris  ^  defhitum ,  aut  4 
marmor,  aut  reflnam,  dies  xx.  permifceto  crebro,  tri- 
bulato  *  quotidie '.  Tortiuum  mufhim  ^  circumcida* 
neum  fuo  cuique  dolio  diuidito,  additoque  pariter. 

XXIV.  Vinum  Graecum  hoc  modo  fieri  oportet^ 
Vuas  Apidas  percodas  bene  legito.  vbi  delegeris,  in 
eius  muRi  culleum  aquae  marinae  veteris  quadrantaiia  " 
II.  vel  falis  puri  modium  ^.  Eum  ^  in  fifcella  **  fiifpen- 
dito,  finitoque  cum  muflo  diflabefcat.  Si  helueolum  ^ 
vinum  facere  voles,  dimidium  helueoli,  dimidium 
apicii  vini  ^  indito ,  defruti  *  veteris  partem  trigefi» 
mam  ^  addito.  Quicquid  vini  defrutabis  ^,  partem  a 
trigefimam  ^  defmti  addito. 

XXV.  Quum  vinum  *  co<Ehim  erit ,  et  quum  lcge* 
tur**,  facito  vti  feruetur  familiae  primum.  ficquc*^fa- 
cito  fludeat  bene  percodhim  ficcumque  legere,  ne  vi* 
num  nomen  perdat.       Vinaceos  ^  quotidie  *  recentes 

C  4  fiiccer- 

s.  €t  inC  a.  V.  c.  Hmc  Ti  I.  G.  A.                      , 

t.  id  inMt9  abeft  a.  V.  naifi:  d.  ffctham  a.  V. 

5ifR  Wo/fMMft/.  tfHi(/Bnifch.Ald.  e.   htUiUlim  Pol.  pcr  toCttm 

V.  ioltmn  Pol.  capuc. 

X.  commmttf  I.  B.  R.  Br.  t.  vim  abeft  a.  V. 

y.  fnie  t.  V.  J.  iefiutiqMe  a.  V. 

z.  indito  inf.  a.  V.  n.  tfictfimam  1.  B.  R.  tr^flt^ 

a.  d^leo  Pol.  nHttH  ?o  2, 

b.  rcfitiom  ?.  \ta£,  i.    Vulgo  drfmdaHst  cxccptt 

c.  cnmdeliqwtJluftVoXMiqMfiat  Edit.  Popnii  9. 
a.  V. 

d.  Tra  pro  Viaor.  Indidms  A.  Cap.  XXV.    a.  Qnm  I.  B,  R. 
1.  U  G.  Si  inderis  I.  B.  K.  Bn  Cmm  A.  lunt.  G. 

e.  triMmoqnt  a.  V.  b.  Itgitnr  P. 

f.  cuotidit  Pol.  c.  Itft  ex  Edd.  a.  V.  re(cripft 

g.  mufimn  B.  R.  pro  Vi£briana :  pimnm  fidfipm^ 
Cap.  XXIV.    a.  q.  it.  P.  f««^    facitaqne.      Deinceps    vulgatum 

tst  hhus  I.  B.  R.  Br.  qmidtnntiiiin  findens  corrext.     In  Polit.  libro 

bhia  1.  I-  G.  eft  >f  ms  pro  fieqM  vel  yW/. 

b   pun^him  abeft  P.  tt  inC  I.        d.  Vtnacias  Po.  a. 
B.  R.  Br.  e*  cMtNlff  f^Cflt*/  Fol. 


40       M.  CA.TO  CAP.  XXVL  XXVII. 


fuccernitb,  ledo^  ^caeftibus «  fubtento'*,  vel  cribrum 
illi  ^  rei  parato:  eos  ^  conculcato  '  in  dolia  picata  ™,  vel 
in  lacum  "  vinariuni  picatum^  id  beneoperito  p,  iu- 
^beto  '  oblini  %  quod.desbubus  per  hiemem.  Indi- 
dem,  j(i  voJes,  Jauito  paulatim  •.  erit  lorea  familiae, 
quod  bibat. 

XXVI.  Vindemia  fada  vafa  torcuJa,  corbulas, 
fifcinas,  funes,  patibuJa,  fibuJas  iubeto  fuo  quidquid^ 
loco  condi.  Dolia  cum  vino  bis  in  die  face  ^  exter- 
geantur  ^.  Priualque  ^  fcopuJas  in  dolia  facito  habeas 
iJIi  **  rei,  qui  ^  labra  doliorum  circumfrices,  vbi  erit 
ledum  8  dies  triginta;  fl  bene  deacinata  ^  erunt  dolia, 
oblinito.  Si  voles  de  faece  *  demere  vinum,  tum  erit 
ei  rei  optimum  tempus. 

XXVII.  Sementim  facito  *,  ocinum,  viciam  \ 
foenum  Graccum,  fabam,  eruum,  pkbulum  bubus  ^ 
Alteram,  et  tertiam  pabuli  fationem  facito.  Deinde 
alias  fruges  ferito.     Scrobis**  inveruado  oleis,  vlmis, 

vitibus. 


f.  Ita  a.  V.  lea^r  P.     Vulgo 

g.  Vulgo  TtHiuf.  I.  B.  Br.  R. 
Cod.  Caefen.  aeftiinu.  A  lunt.  G. 
txiccato  uftibus  etiam  P.  ftftifms 
cum  Cod.  Gronou. 

h.  fnbflemito  I.  B.  Br.  R.  fub- 
ienet»  Cod.  Cacfen.  fnbtemif  A. 
lunt.  G.  Deinceps  vel  rMtui  ex 
I.  &  Br.  R.  Cod.  Gronouij. 

i.  cribro  ilfi  rei   A.   lunt.  G. 
tfibm  Pol.  einr  rei  I.  B.  Br.  R. 
iUins  vulgo  exftat. 
*    fc.  ficcos  A.  lunr.  G. 

1.  conculcatos  1.  B.  Br.  R. 
.  rxuiliSito  add.  I.  B.  Br.  R. 

n.  latum  I.  B.  Br.  H.  Pol.  i, 
lacum  Pol.  2. 

' ..  0.  filatHm  P.  ct  Cod,  Gronou. 
'    p.  i^itoom.  I.  B.  Br.  R. 
,    q.  iubetoqut  A.  lunt.  G. 
^  X,  vt  babeat  add.  A.  lunt.  G. 

s.  Ita  difltng;.  ante  Vi«a.  et  Wr. 
Vulgo  lauito.  panlatim  erit.  I.  B. 
Br.   R.  /ojKfto  faninlm*  <t  /arca. 


Wr.  ianatopOMinlnmy  et  lotio.  Po. 
3.  lora  dedir. 

Cap.  XXVI.  a.  fmciue  L  L 
G.  A, 

b. /wPol. 

c.  eyetergantnr  P.  lenf. 

d.  fitf  omitt.  I.  B.  R.  Br. 

e.  illinr  I.  B.  R.  Br. 

f  f«x  I.  B:  R.  luntt.  fficff  Ba. 
H.  A.  Gr.  G. 

g.  poft  addebant  ante  Viftor. 
Vulgo  etiam  diftinguitur  circmM' 
fiices.  Vbi  erit  ie&nm  —  triginta^ 
fi  bene  et  cet. 

h.  de  amata  P.  a. 

i.  fece  A.  lunt.  G. 

Gap  XXVII.  a.  facito  ka:  ocy- 
muM  a.  V. 

b.  vitiam  I.  B.  R.  Br.  Ba.  H. 
A.  Gr.  G.  % 

c.  dato  add.  I.  B.  R.  Br.  /mfo 
add.  I.  1-  G.  A. 

d.  fcrobifqne  inne&ito  I  B-  R. 
Br.  fcrobif  inueruacio  Pol.  tcftc  Ct- 
iam  Vit^orio  ferobet  inuertito  1. 1- 
G.A. 


DE  RE  RVSTICA.  41 

vitibus,  ficis,  fimul  cum  femine  fcrito  *.  Si  erit  locus 
(iccus,  tum  oleas  ^  per  '•  fementim  ferito,  et  quae  antc 
fatae  erunt,  teneras  tum  fupputato,  et  arbores  abla* 
queato. 

XXVni.  Oleas,  vlmos,  ficos,  poma,  vites,  pi- 
nos,  cupreifos  cum  feres,  bene  cum  radicibus  eximito 
cum  terra  fua  quam  plurima,  circumligatoque  vti  ferre 
poilis.  in  alueo  aut  in  corbula  ferri  iubeto.  Caueto  «^ 
cum  ventusfiet  aut  imber,  effodias,  aut  feras.  nam  id 
inaxime  cauendum'  eft.  In  fcrobe  cum  '  pones,  fum-  ^ 
mam  terram  fubdito.  poflea  operito  terra  radicibus 
fini  *^,  deinde  calcato  pedibus  bene,  deinde  ^  fiftucis  * 
veifKbusque  calcato  quamoptime  poteri^-  Id  erit  ei  rei 
primum  ''.  Arbores  crafliores  digitis  «  v.  quae  erunt, 
eas  praecifasferito,  obliuitoque  fimo  fummas,  et  fo^ 
liis  ailigato. 

XXIX.  Stercus  diuidito  fic.  Partem  dimidiam  in 
fcgetem,  vbi  pabulumferas,  inuehito.  Et  fi  ibi  olea 
ent,  fimul  ablaqueato  *,  flercusque  addito.  Poflea 
pabulum  ferito,  partem  quartam  circum  oleas  abla- 
queatas,  qua  ^  maxime  opus  erit,  addito,  terraque 
nercu£  operito.  Alteram  quartam  partem  in  pratum 
referuato,  idque  tum  ^  maxime  opus  erit,  vbi  fauo- 
xiius  flabit.     Eueliito  ^  iuna  fiienti. 

XXX.  Bubus  frondem  vimeam,  popuineam", 
quemeam,  ficulneam'^  vfquedumhabebis,  dato.    Oui- 

C  5  bus 

e.  ftrii9  omitt.  I.  I-G.  A.  %,   iiptos  I.  6.  R. 

'  f.  okam  froftmnai  I.  B.  R.  Br.         Cap.   XXIX.       a.    ohhqnw 

g.  ptr  oniitt.  P,  Cominel.  adhq.  Cod.  Gronouii. 
Cap.  XXVIII.     a.  matm^  iu        b.  quamwaxime  I.  B.  Br.  R. 
inf.  a.  V.  c.  ciim  maxiint  I.  B.  Br.  R.  Cod. 

b.  qui  impones  I.  B.   R.   Br.  Gronou. 

^nm  fwai  Pol.  3.  d.  vthito  Cod.  Gronou. 

c.  fofni  I.  B.  R.  Br.  Cap.  XXX.    a.  fopnUam  I.  B. 

d.  inJU  I.  B.  K.  Br.  R.  Br. 

e.  ftfiuds  I.  B.  R.  Br.  n  Via.         b.  ficnlnamqM  PoL  fcntntamqnt 

f.  Ftfi  batc  pracpon.  a.  V.  a.  V. 


42  M.   CATO   CAP.  XXX.  XXXI.  XXXII. 

r 

bus  frondcm  viridem;,  vfquedum  habchis,  praebeto. 
,Vbi  fementim  fadurus  eris,  ibi  oues  deledato  *^,  et  ^ 
frondem  vfaue  ad  pabula  matura  dato  ^  Pabulum 
aridum  quod  condideris  in  hieme ,  quam  maxime  con- 
feruato,  cogitatoque  hiems  ^  quam  longa  fiet. 

XXXI.  Ad  oleam  cogendam  quae  opus  erunt,  pa- 
rentur.  Vimina  matura,  falix  *  per  tempus  Jegatur  **, 
vti  flet  ^  vnde  corbulae  fiant,  et  veteres  farciantur.  Fi- 
bulae  vndc  fiant,  aridae  iligneae,  vlmeae,  nuceac, 
ficulneae,  face  ^  vti  in  ftercus,  aut  in  aquam  coniician- 
tur  *.  inde  vbi  opus  erit,  fibulas  facito.  vedcs  iii- 
gneos,  aquifolias  ^,  laureos  *,  vlmeos  facito,  vti 
2  fient  ^  parati.  Prelum  de  *  cai-pino  ^  atra  potiffimum 
facito  '.  vlmeam  ",  pineam  "*,  nuceam,  hanc  atque 
aliam  materiem  onuiem  cum  ef&dies,  iuna  decrefcente,  * 
eximito,  poft  meridiem  °,  fine  vento  auftro.  Tum 
erit  tempefHua,  cum  femen  fuum  maturum  erit.  Ca- 
vetoque  p  per  rorem  ^  trahas,  aut  doles  ^  Quae  mate- 
ries  '  feinen  '  non  habebit,  cum  glubet  ^',  tempeftiua 
erit.  Ventoauftrocaueto,  ne  quam  materiem,  neue 
vinum  traAes,  nifi  neceflario. 

XXXIL  Vineas,  arborefque  mature  "  face  vt  \  in- 
cipias  putare.     Vites  propages,*^  fuJcos,  furfum**  vor- 

fum, 

c.  delegato  a.  V.  dtHcMc  Pol.  3.         1.  At  inf.  A.  1. 1-  G.  Mt  I.  B. 

d.  et  omitt.  P.  R.  Br. 

e.  dato  «dd.  a.  V.  m.  ait  interfer.  I.  B.  R.  Br. 

f.  byemh  luntt.  n.  vel  inf.  I.  B.  R.  Br. 
Cap.  XXXI.    fl.  falicet  a.  V.  o.  meridies  in  P. 

b.  legantHT  a.  V.  p.  ne  inf.  a,  V. 

c.  ftt  I.  B.  R.  Br.  q.  enorem  Pol. 

d.  fac  iu  Pol.   face  in  Cod.  r.  wateriem  add.  I.  B.  R. 
Gron.  s.  watcries  abcft  P.  l.  B.  R.  Br. 

e.  coniciantur  P.  ^,  matwum  inf.  I.  B.  R.  Br. 

f.  acrufolios  cum  Viaor.  Gcfn.  y   giabt  P. 

^L^h.h^r'"'"'''**   **"'  """*  '''"         Cap.  XXXU.      a.  matnrae  P. 
gmas  habct.  ,    ^  \. 

g.  ant  \.  B.  R.  Br.  A.  addunt.     **"**  *J:  .  .  t  »  „   „,.  . 
K.  fent  lenf.  Br.  »>.  vti  inf.  I.  B.  R.  Br.  A. 

i.  ex  Pol.  et  Cod.  Cronou.  ^-  '» *^'-  ^-  ^"  ^-  ^. 

l«f  /flpffw  a,  V»  d.  /«/wii  Pol. 


DE  RE  RVSTICA.  43 

luin,  qno  ad  *  eius  facere  poteris,  vitis '  £»cito  vti  *  du- 
cas.  Arbores  hoc  modo  putentur,  rami  vti  **  diuari- 
4:entur,  quos  relinques,  et  vti  re&t  caedantur,  et  ne 
jiimium  crebri  relinquantun  Vites  bene  nodentur  per  2 
omnes  ramos  K  diligenter  caueto  ne  vitem  praedpites, 
et  ne  nimium  praeftringas  ^.  Arbores  facito  '  vti  benc 
niaritae  fint,  vitefque  vti  fatfs  multae  aflerantur,  et  fic«* 
vbi  opus  erit,  de  arbore  deiiciantur  "^^  et  in  terram  de« 
primantur,  et  biennio  poft  praecidito  veteres. 

XXXin.  Vineam  ■ficfacito,  vti  curetur:  Vitcm 
"bene  enodatam  ^  deligato  re<fle,  flexuoia  vti  ^  ne  fiet  \ 
fiirfum  vorfiim  femper  ducito  *,  quoad '  eius  poteris, 
vinarios,  cuftodesque  re<fle  *  relinquito.  Quam  ^  al- 
tifiimam  vineam  '  facito,  alligatoque  re<3e  '^,  dumnc 
nimium  confiringas  '•  Hoc  modo  eam  curato.  Ca- 
pita  vitium  per  ™  fementim  ablaqueato.  Vineam  pu«  2 
tatain  °  circumfodito.  arare  incipito ,  vltro  citroquc  ^ 
fiilcos  perpetuos  dudto  ^.  Vites  teneras  quamprimum 
propagato,  fic  ^  occato,  vettresj  quam  minimum  ca« 

flratoj 

e.  fMi  P.  Tuntt.  h  Ei  em  h9c  wi%  Vinc.  itfr* 

f.  vitis  Qmitt.  1. 1-  G.  A.  ^  M^  tam  Ald.  vnde  Meur« 

g.  vki  Gymn.  fius  malebat  h§cct  mod; 

?.  ^i  omirt.  a.  V,  „.  pMa   cifcumf$dit$  Plinius 

k.  Ita  pro  Knfrrif^fl/ P.  '       '  T  «  »   «r 

1.  faato  omitt.  I.  B.  R.  Br,  "'  tKratam  i.  B.  R.  Br. 

in.  deiicimw;  vH  P,  o,  t^/hr^  cifrii^    Edd,  veter^ 

#-«»*    vvvm  w  •      n      Wimi  cum  Vmccntio, 

b.  ii*f«f«4ii  P,  p.  «t  »«««*  addit  Wr. 

c.  vti  omitt.  L  B,  R.  Br*  q.  fttt  occttto  I.  B.  R.  Br.  Jkeci» 
%\>  fit  h  B.  R.  iitofmc  \^r.  Omittunt  haec  duo 
c.  udducito  a.  V,  vcrba»  a  Vidorio    in  libris  fuis 

f,  ^tt9d  P.  luntt.  qn»  §d  diu.H.     omnibus  reperta,  A.  L  I-  G.  ec 

g.  Tt&e  omitt.  fl.  V.  Plinius. 
h.  in  Plinio  Vinccntius  Duac.         r.  vitcrtf  ^am  minimMm  cajha- 

oxnifit.  t9,    F#tf>r/ Plinii  vulgatae  editio- 


muiam  P.  nes,   vbi  Pintianus   corri](ebat^ 

k.  rcBtqnc  alHgato  ne  tttmm  «t-     i^nam  fhtrimum;   cafirat$  fotiMs  fi 


•ri»  «  Plinio.  Vinc. i^fimt,  i»/cW 


44    M.   CATO   CAP.  XXXIII.  XXXIV. 


ftrato;  potius,  fi  opus  erit  %  deiicitoS  biennioque  "^  poft 
praecidito.     Vitem  nouellam  refecari  *  tum  erit  tem- 

4  pus,  vbi  valebit.  Si  vinea  a  vite  calua  ^  erit,  fulcos 
interponito,  ibique  viuiradicem  *  ferito,  vmbram  ab 
fulcis  remoueto  crebroque  fodito;  In  vinea  vetere  * 
ferito  ocimum  **,  fi  macra  erit;  quod  granum  capiat 
neferito  ^,  etcircum  capitaaddito  flercus,  paleas,  vi- 
naceas  *\  aliquid  horum  *,  quo  redius  valeat.  Vbi 
vinea  frondere  coeperit  ',  pampinato.  Vineas  noucl- 
ias  alligato  crebro ,  ne  caules  ^  praefringantur.  Et 
quae  iam  ^  in  perticam  ibit ',  eius  pampinos  teneros  al- 
iigato  leuiter  ^,  corrigitoque  ^  vti  rede  fpedent.  ^  Vbt 
vua  varia"  fieri  coeperit,  vites  fubligato,  pampi- 
nato",    vuaique    expellito,    circum    capita    iarito  "^ 

5  [XXXIV.]  Salidum  mo  tempore  caedito,  glubito,  ar- 

deque 


s.  erit  edam  Plinii  Codex 
Chiffl.  et  Vinc.  aliae  Edd.  fkerit, 
Vinc.  potiusqMt. 

t.  dtidto  P. 

V.  hiennii>  vtro  p$fi  Vinc. 

X.  reficofi  P.  tuttm  erh  ttmpus 
vhi  Codex  Pintiani  Plinianus  cum 
Vincentio. 

y.  caluata  a.  WQl  et  Plinius. 

z.  viut  radicem  P.  viuam  rcLdi' 
ctm  Cod.  Chifflet.  Plinii. 

a.  vtteri  Plinii  cdd.  antiquae, 
vetere  Cod.  Chifil. 

b.  ocfmum  a.  Vi^.«riwfriMLCom- 
mel.  In  Plinio  Editiones  vulga- 
tae  Qcymum  habent,  fed  Brotier 
exEditione  prima  etCodd.  regiis 
dedit  ocinum,  Ceterum  vulga- 
tam  diftindionem:  ocimum,  Si 
wacra  erit^  quod  correxit  Ponted. 

c.  inferiu  Plinii  vetus  liber 
tefte  Dalecamp.  etiam  capit  habet 
Plinius. 

d.  attt  additiu-  a.  Vid.  et  in 
antiquis  Plinii  Edd. 

e.  boc  onere  Popina  fl.  hornnce, 
Vbi  vinea  Plinius  reliquis  omiflis. 

f.  cotpit  Plin. 


g.  cohUs  fiyte  perfir.  I.  B.  R, 
Ba.  Br.  A.  A.  Gr.  G.  caulif  prae- 
frinfiatnr  Plin.  praefiiTigantur  ct- 
lamP.  Vulgo  ptfr/r.  In  Plinio  et- 
tam  Vinc.  canler  praefiringantur. 

h.  vitis  add.  I.  B.  R.  Br.  Ba. 
H.  A.  6r.  G. 

i.  iuit  Vinc,  et  vrtus  liber 
Plinii. 

k.  ienittr  1.  B.  R.  et  Plinti  Edd. 
recentiores. 

1.  porrigitoqne.  Vhi  reSe  ftete- 
rf«,  vhi  vna.  Plinius  Harduini 
fed  antiquae  Edd.  porrigitoque, 
Quae  vbi  re&e  ftet.  vbi  Viaorius 
teltatur,  tn  libris  fcriptis  dccflfe 
quae,  in  vno  rcccntiore  efle  ftent. 
et  fic  eft  in  Chifflet.  fed  Vinc.  ha- 
bet :  aliigato ,  atque  vt  reSe  ftcnt 
porrisito.  Brotier  ex  Edit.  prin- 
cipe  et  Codd.  regiis  edidit:  parri^ 
gitoque ,  vti  reSc  ftent,  Vbi  vna. 
Sed  etiam  Aldina  Catonis  porri^ 
gitoqwt. 

m.  vallaria  Plinii  Codex  Chif. 
flet. 

n.  pampinataque  et  vuas  a.  Vi^. 
fflMp.  —  farito  om.  Plinius. 

o.  farrito  a.  MSt. 


DE  RE  RVSTICA.  45 

deque  ^  alligato.  Librum  conferuato  ^,  cum  opus  erit 
in  vinea,  ex  eo  in  aquam  coniicito  '',  alligato  '•  Vi- 
axina  '  vnde  corbulae  fiant,  conferuato. 

XXXIV.  [XXXVJ  Redeo  ad  -fementim.  vbi  quit 
que  locus  frigidiflimus,  aquofiflimusque  erit,  ibi  pri- 
mum  {erito.  In  calidiflimis  locis  fementim  poflremum 
ficri  oportet.  terram  caue  cariofam  trades.  Ager  ru-  a 
bricofusetterrajpiiUa,  materina*,  rudeifla,  arenola**: 
item  quae  aquofa  non  erit,  ibi  lupinum  bonum  fiet  ^ 
Increta,  etviigine,  et  rubrica,  et  agro^  qui  aquofus 
erit,  femen  adoreum  potiflimum  ferito;  quae  loca  ficca 
ct  non  herbofa  *^  erunt  ^,  apcrta  ab  ymbra,  ibi  triticum 
ferito. 

XXXV.  [XXXVI.]  Fabam  in  Hcis  validis  non  cala*^ 
mitofis  ferito.  Viciam  et  foenum  Graecum  quam  mi- 
nime  herbofis  locis  ferito.  Siiiginem ,  triticum  in  ioco 
apertp  *,  celfo,  vbi  fol  qiiam  diutiffuiie  fiet,  feri  opor- 
tet.  Lcntim  in  rudedo  ^  et  rubricofo  loco  ^ ,  qui  her- 
bofus  non  fiet,  ferito.  Hordcum  qui  locus  nouus  ^  ^ 
erit,  aut  qui  reflibilis  jfieri  poterit,  ferito.  Trime- 
flrem'  quo  in  loco  fementim  maturam  facere  noh 

})Otutris  V,  ct  qui  locus  reflibilis  craffitudine  fieri  poterit, 
eri  oportet.  Rapinam  (et)  coles  rapicii  vnde  fiant,  et 
raphanum  in  loco  flercprato  bene  aut  in  ioco  craffo 
ferito. 

XXXVL  [X5bCVn.]  (Quae  fegetcm  flcrcorant.) 
Stercus  columbinum  fpargere  oportet  in  pratum ,  vcl 
in  hortum,  vel  in  fegetem.     Caprinum,  ouillum  * ,  bu- 

bulum^ 

p.'«itcs^e  P.  e.  trhfa  P. 

q.  tt  inf.  a.  V.  f.  et  inf.  L  B.  R.  Br. 

r.  coidu  P.  Cap.  XXXV.    a.  <t  int«rf.  a.  V. 

s.  Mgato  ofn.  fl.  yidL  b.  mdiU  •.  V. 

t.  KfJWfViw  P.  lenf.  c.  hc9  abeft  I.  B.  R.  Br. 
Cap.  XXXIV.    a.  attiring  m*         d.  neuoi  Po.  a. 

dcu  et  fl.  V.  e.  Trimtfiim  Pol.  a. 

b.  barmofa  P.  f.  pateris  a.  V.                         •' 

c.  fict  a.  V.  Cap.  XXXVI.    a,  mim  h  E. 

d.  tf^frLB.  R.Br.  Br.  R.  Ald. 


46    M.   CATO  CAP.  XXXVL  XXXVII. 

bulum,  itetn  caetenim  ftercus  omne  fedulo  conferuato. 
Amurcam  ^  ipargas,  vel  irriges  ad  arbores,  circum  ca^ 
pita  maiora  amphoras,  ad  minora  vmas  cum  aquae  di« 
midio  addito  ^ ,  ablaqueato  prius  non  alte. 

XXXVIL  [XXXVm.]  Si  •  canofam  ^  terram  tni- 
Hes  ^^  cicer  quod  ^  vellitur,  et  *?  quod  falfum  eft,  eo ' 
malumefl^  Hordeum  ^,  foenum  Graecum,  enium') 
haec  omnia  fegetem  exiugunt  ^ ,  et  omnia  quae  vellun- 
2  tur  '•  nucleos  in  fegetem  nc  indideris  ".  Quae  fege- 
tem  ftercorant  fruges ,  lupinum,  faba,  vicia  ".  Ster- 
cus  vnde  facias  ^,  flramenta  p,  lupinum  ^,  paleas  \ 
fabalia  ',  acus  %  frondem  iiigneam,  quemeam  \  £x 
fegete  veilito  ebulum,  cicutam,  et  circum '^  falida  her- 
bam  altam,  vluamque  ^.  eam  fubfternito  ouibus,  bu- 
bufque  frondem  putidam  '.  partem  de  nucleis  fuccer* 
nito  et  in  lacum  coniicito  *,  eo  aquam  addito,  per- 

muce- 


b.  Amurtd  P. 

c.  cc  inf.  I.  B.  R.  ct  tnw  M. 
Br.  Ald. 

Cap.  XXXVIT.  a.  CarUfam 
Urram  faciit^  fi  iacits  ciiir,  A. 
lunt.  G. 

b.  I»  inf.  T.  B.  R.  W.  Br. 

c.  trncies  V.  et  libri  Viaofii. 
iaciet  cicer :  1.  B.  R.  Br.  W.  Pon- 
tedera  Floi*entinflm  le^onein  in- 
letpreratur  traiidai. 

d.  tt  qua  vtUitm  A.  Ba.  H.  Gr. 
G.  tt  qnia  lunt. 

e.  tt  fH6A  om.  I.  B.  Br.  R.  Wr. 
IC  qmbtu  Pol. 

f.  rtl.  B.  Br.RWn 
g»  %fi  om.  Eaed. 

h.  tt  add.  Eaedem  cum  A.  Ba. 
H.Gr.G 

i.  tt  trttum  Br.  Ald.  trttcm  P.  2. 

k.  txttggunt  I.  B.  Br.  R.  txnrtint 
A.  Ba.  H.  Gr.  G.  txMiunt  lunt. 
tfkgimt'?. 

1.  tx  tisf  mala  fumt  add.  ^»  V. 

nu  qm  fuffwMfrmu  add.  «• 


V.  quaifigtttmJttrmtHt  frugts  P. 
vnde  flddidi  verba :  Qwttfeg.  fttr" 
Hrant  fiugts. 

n.  ct  caettra  inf.  I.  B.  R.  Bf. 

o.  bahtnt  add.  B.  R.  Br.  1. 1  • 
G.  A.  baheant  lenf. 

p.  ftramtuu  omitt-  L  B.  R. 

q.  lupinum  omirt.  I.  I-  G.  A. 

r.  paieat.L  I  G.  A. 

s.  et  caetera  itidtm  inf.  a.  V. 

t.  Actris  frtndtm  a.  V. 

V.  qutmtam  tt  fegetum  ftipulas : 
tkuium  tt  ttc.  1.  B.  tL,BT.qtiti-ntam 
tx  fegeti  irtlfito.  Stifulas,  thtlum, 
tt  tte  I.  I.  G.  A. 

X.  drcumfanBa  Po.  X.  circum" 
fanSa  P.  a.  circum  fata  a.  V.  Ipfe 
Vi^rius  ex  fuis  Codd.  afl«rt  fa^ 
utta.  qui  ctiam  fupra  fauctm  pro 
falicem  habent. 

y.  fuccidi  tt  tam  a»  V.  vuam- 
^eP.  vnde  Vidorius  effecit  W- 
vamqut» 

z  futridam  tt  parttm  I.  B.  R. 
Br.  putridam  tt  putrtm  parttm  1. 1* 
G.  A. 

a.  «siafa  P, 


DE   RE  RVSTICA.  47 

miiceto^  rutro  bene.  inde  lutum  circum  oleas  al>laquea- 
fas  addito  ^ ,  nucleos  combuAos  item  addito.     Vitis  ^  3 
fi  macra  erit,  iarmenta  iua  concidito  minute^  et  ibidem 
inarato,  aut  infodito.     Fer  hiemem  lucubratione  haec 
facito.     Kidicas  et  palos  quQs  pridie  in  te<^o  pofueras  % 
Hccos  dolato,  faculas  facito  ^  Aercus  egerito^,  nifi. 
intermeAri  ^,  lunaque  dimidiata !.  tum  ^  ne  tangas  ma«  i 
teriem  ',  quam  effodies  aut  praecides  abs  "  terra:  die- 
bus  ieptem  proximis",  quibus  luna  plena  fiierit,  optime 
eximetur.     Omnino  caueto,  ne  quam  roateriam  doles, 
neu  caedas,  neu  tangas  fi  potes,  nifi  ficcam,  neu  geli- 
dam^,  neu  roruIentam«       Frumenta  face  bis  iarias  ^  < 
runceique,  auenamque  deilringas  ^.     De  vinea  et  arbo- 
ribus  putatis  farmenta  degere  ',  et  fafcinam  •  face  %  et 
vitis'',  et  ligna  in  caminum^  ficulna  ^,  et  codiciUos 
domiao  '  in  aceruum  componeto  \ 

XXXVIIL  [XXXIX.]  Fornaccm  calcariam  •  pedes 
latam  x.  facito,  altam  pedes  xx.  vique  ad  pedes  iii. 
iummam  iatam  redigito.  Si  vno  praefumio  coques,. 
lacunam  intus  magnam  facito,  vti  iads  fiet,  vbi  cine^ 
rem  concipiat,  ne  foras  fit  educendus.      Fomacem-. 

que 

b.  ftrmifeetfM  a.  V.  Deinctps        n.  pnxxms  abcft  I.  B.  R.  6a. 
^/«fnctftfV  lantt.  H.  A.  Gr.  G.  Brufch. 

c.  <t  mC  a.  V.  o.  gtiidam  firnlmm.  Verba  fi 

d.  Vhi  Pol.  I.  ec  libri  Vifto-     f9tit  om.  Ald.  P. 

rii  yiiM  a.  V.  p.  farriat  a.  V.  W/  faa  farrias 

c.  fafimras  Brh.  deinde  i#/m.  Br.  Ald.  ,  «  «  « 

W/  Cod.  Gronou.  <!•  ntjtringas  I.  B.  R.  Br. 

f.  et  inf.  W.  r.  detarge.fifi,  a.  V.  fequens  ft 

r^s^i^tr^^ptS'  ^""s^rp^^^/^i^^-poi, .. 

,eiwTe.rti  X.''«S;^  ^^t.^Itapro/««eanfV.ai^ 

firi  W.  nitenwj^u  B.  R.  ;   ^,^,  ,  y 

i.  fit  add.  I.  B.  R.  W.  Br.  x.  cangere  inf.  a.  V. 

k.  Gefner  cum  I.  I-  G.  mati*  y.  facnlna  lenf.  Br. 

riam  edidit.  twH  etiam  abcft  in  z.  damina  omitt.  I.  B.  R.  Br. 

W.  fed  modo  femel  materiam*  a.  comftmto  a.  V. 

I.  Ita  pro  iMaterf a»  I.B.  R.Br.  Cap.  XXX VUl.     a.  calcamam 


m. 


ak  t.  V.  I*  B.  R.  Ba.  H.  A.  Gr.  G.  Br. 


48  M.  CATO   CAP.XXXVIII. 

que  ^  bene  {Iruito  ^.  facito  fortax  totam  foniacem  ixifi- 
2  mam  compiedatur.  Si  duobus  praefurniis  *^  coques, 
lacuna  nihii  opus  erit.  Cum  cinere  eruto  opus  erit, 
altero  praefurnio  eruito,  in  altero  ignis  erit.  Ignem 
caueto  ne  intermittas,  quin  femper  fiet,  neue  nodu^ 
neue  vllo  tempore  intermittatur  ^,  caueto.  Lapidem 
bonum  in  ^  fornacem  quam  ^  candifllmum,  quam  mi- 
%  nime  varium  ^  indito.  Cum  fomacem  facies,  fauces 
praecipitcs  deorfum  facito.  Vbi  fatis  foderis,  tumfor- 
naci  locum  facito,  vti  quam  altiflima  \  et  quam  mi- 
nime  ventofa  fiet.  Si  parum  altam  fomacem  liabebis, 
vbi  facies  ^,  iateribus  fummam  ^  firuito  *^\  aut  cemen- 
4  tis  "  cum  luto  fummam  "^  extrinfecus  oblinito.  Cum 
ignemfubdideris,  fi  qua  flamma  exibit,  nifi^  per  or- 
bem  fuimnum  ^ ,  luto  obiinito.  Ventus  ad  praefur- 
nium  caueto  ne  accedat.  Inibi '  auflrum  caueto  ma* 
xime'.  Hocfignierit,  vbi  calx  coda  erit,  fummos 
lapides  codos  efle  opoitebit.  item  infimi  lapides  codi 
cadent)  et  llaimna  minus  fumoia  exibit  \  Si  iigna  et 
virgas^  non  poteris  vendere,  neque  iapidem  habebis 
vnde  calcem  coquas,  de  iignis  carbones  coquito^  virgas 

ct 


b.  ^M  om.  a.  V.  m.  Im  pro  flatuitQ  fcripfi  cx  A. 

c.  JtruifaehQs  forat  tatam  I.  B.  I.  I-  G. 

R.  Br.y?r«ita,  farcitQqnt  forat  ^  vt  n.  cvatnti  ftuamam  cam  !uta  l. 

Wam  1. 1-  G.  Ald.  R.  fir.  tmenti  fnmmam  et  cct.  B. 

d.  fraeftmiit  Pol.  cautntis.      SuiMtaam  atm  lata  A. 

e.  iiacrudtmair ^  camo  iapidem  I.  I-  G. 

Heru»  o.  fummamqut  P. 

f.  in  fomacem  om.  I.  1-  G.  A.  p.  /«<»  ^hlinita  «e  nifi  p.  ork 

g.  ^aam  Aiatiffimum  I.  B.  R.  fu,  I.  B.  Br.  R.  lat.  ohl.  m  nifi  p. 
Br.  qaam  dnriffimum ,  quam  canM"  orkem  exeat  fummum  B.  A.  Gr.  G. 
diffimum  luntr.    quam  dariffimum  fummam  Heru. 

fol.  Ba.  H.  A.  Gr.  G.  candidiffi'  q.  fnmmam  ctiam  praecedente 

mam  folitarium  P.  commate  Pop.  a.  fammum.  Im 

h.  fn  fomacem  interf.  a.  V.  luntt.         ^ 

i.  alHfiimam  Br.  '•  '*'  ^*\ 

k.  Vulgo/4ciVu  latertt  fummam  ^-  ptrmaxttat  1.  B.  R.  Br.  Ba. 

fiatuito  \.  B.  R.  B.  faeitt  iateret:  ^.  A.  permaxtem  lenf.  taaxttm  P. 

A.  I.  I-  G.facitt,  lateriifus.  t.  Itaquefiz.  V. 

\..fammam  Pol  ct  Br.  v.  mrga  B.  R. 


D£  &E  RVSTICA.  49 

et  fannenta^  ^ae  tilx  v(K>ni  *  itiperenuit,  in'iegete^ 
comburito.     Vbi  eas  combiii&ris,  ibi  papaucr  ierito. 

XXXIX*  [XL.]  Vbi  tempeftates  malae  erunt,  cum 
opus  fieri  non  poterit,  (lercus  in  ^  ftetxjuilinium  egerito« 
Bubile,  ouile,  cortem*^,  villam  bene  purgato.  Dolia 
plumbo  vincito,  vel  materie  quemea  ^,  viti  ^  ficca  bUu 
gato.  Si  bene  farferis,  aut  bene  aUigaueris^  et.  in  rit 
ixias  medicamentum  indideris,  beneque  picaueris^  <pxod^ 
vis  dolium  vinarium  facere  potcjrls.  Medicamentum  - 
jn  dolium  hoc  modo  facito:  Cerae  p.  i.  refinae  p.  u  ^ 
ililfuris  p.  //  ^.  I-Iaec  omnia  in  calicem  nouum  inditot 
eo  addito  gypfum  contritum  ^,  vti  crafHtudo  fiat  quaii 
empla/lrum  ^*,  eo  doiia  iarcito  K  Vbi  iarieris  ^,  ^uia 
coiorem  eundem  facias,  cretae  crudae  pgrtes  duas,  cal* 
cis  tertia  '  commifceto:  inde  laterculos  fadto,  coquito 
m  fornacem,  tum  ™  conterito,  idque  ihducito.  Per 
imbrem  in  villam  quaerito  quid  iieri  polfit.  ,Ne  ceife^  , 
tur,  munditias  facito.  Cogitato,  (i  xuhil  fiet,  nibila 
minus  iiuntum  futurum. 

XL.  [XLI.]  Per  ver  haec  fieri  oportef.  Suicos  et 
{crobes  fieri  ieminariis.  Vitiariis  iocum  verti.  yjtes  pro« 
pagari.  In  locis  crailis  et  huoie<%'s*  vimos,  ficos:, 
j>oma,  oleas  feri  oportet.  Ficos,  oleas,  mala,  pira, 
vites  inferi  oportet  luna  filenti  poft  meridiem,   il^e 

vento 

jt,  vfiUm^,^.  f.  XX1K.LB.R.  xsxiiiBnifch. 

y.  ftgtttm  a.  V.  qtuie    vbique    uuUm   pro  lite- 

Cep.  XXXIX.    «.  iiJhrfmlH  rt  P.  hahec  i.  i.  M-a  A.  i. 

m  I.  B.  R.  A.  Be-G.  Br. in  fttr^  g.  pp.  a.  m.  j| Po!. 

alnuun  P.  1^^  CMrtfitff  B  B.. 

d.  vHi  L  B.  R.  Br.  L  L  it  tHfi        J^  fi^^^'  M.  l»o. «. 
fiecM  Ald.    nifi  Ba.G.    viHficc*     '  L  ffrfJMi  t.  V. 

ivmSL  Pol.  Vi£b  mificca  Gefner.        H).  Itt  pro  cii»  P.  abcft  cpi 

e.  ft  inf.  a.  V.  nUtnris  Codex     a.  V. 

ViAorii  vbique  hAytbtS.  Gap.  XL.    a.  «|Mtf»  F. 

Tam.T.P.f.  I^ 


50  M.  CATO  CAE  XL 

vento  auftro.  Oieas,  ficos,  pira,  mala  hoe  mbdo 
9  inferito:  Quemramum  mfiturus  eris,  praecidito,  incii<* 
nato  aliquantum  ^,  vt  aqua  defluat  Cum  praecides, 
caueto  ne  librum  conuellas.  Sumito  tibi  furculum  du* 
nim,  eum  praeacuito  ^,  faiicem^  Graecam  difcindito* 
argillam,  velcretam  coaddito,  arenae*  pauiulnm,  ec 
fimum  bubuium.  Haec  vna  bene  condepfito  ^  quam 
maxime  vti  ientum  ^  fiat  ^.  capito  tibi  fcifiam  iaiicem^ 
ea  '  (lirpem  praecifum  ^  circumligato,  ne  liber  franga- 

3  tur.  Vbi  id  feceris,  furculum  aridum  ^  praeacutum 
inter  iibrum  et  {Krpem  artito  "  primores  digitps  duos. 
poftea  capito  tibi  furculum,  quod  genus  inlerere  voles, 
cum  primorem  praeacuito  "  obiiquum  ®  primores  digi- 
tos  duos.  furculum  aridum  quem  artiueras  ^  eximito, 
eo  ^  artito  furculum,  quem  inferere  voies.  Librum 
ad  iibrum  vorfum  facito ,  artito  ^  vfque  adeo  quo  prae- 
acueris.    Idem  aiterum  furcuium,    tertium,  quartum 

4  fiicito.  quot  genera  ■  voles,  tot  indito.  Salicem  Grae- 
cam  ampiius  circumiigato,  iuto  depfio '  ftirpem  obli- 
nito,  digitos  crafium  "  iii.  Infuper  iingua  bubula  ob- 
tegito,  fi  piuat,  ne  aqua  in  librum  permanet^  eam 
linguam  infuper  iibrum  aliigato  ne  cadat.  Pofiea  fira» 
mentis  circundato,  aiiigatoque,  ne  ^  geius  noceat. 

4>.  tUjiumitdm  a.  V*  n.  pnacuif  P.  luntt.  ^racwe» 

Cod.  Gronou. 


c.  frmcmt»  P.  pinauf  a.  V* 


o.  Mcvm  P.  ec  Cod.  Gronou. 


d.  filMCim  P.  P*  nrtMrif  P.  acMirit  I.  B.  R.  Br* 

e.  bartnac  fOMlolm  P.  mimMtl.  I-  G.  ffxtMir»  Br. 

f .  ctnAeftfit»  P.  I.  ct  Cod.  Gro-         q.  tpfug  arciip  a.  V. 

nou.  contkmpfita  PoL  a.  cniJfit-        ^  ^^^  ^    y    ^^  jl^ 

^  '•  ^'  quae  Mnu,  «nita  nfpie  con.  Bth. 
%:ictuM  Pol.  lutitm  a.  V.  g,  Q^  p, 

h.  dein  inC  a.  V.  t.  djtmffia  P.  dtnpaa  a.  V. 

i.  taqnt  a.  V.  ^'  ^"  ^^^  ^^^^'  ^^*P^  ^  ^^' 

.  .^        ,,  •-.     •  «t  J^*  I«n«'  S^afmn  I.  B.  crajfiu» 

k.  ffatajkm  a.  V.  pram/dHiBr.  q^j.  ytcrque  Flor.  Ponted. 

1.  aridum  abeft  Cod.  Gronouii. '       x.  ptrmaneat  I.  B.  R.  Br.  fcr»' 

I.B.]LBt.  mtetl.ua  A. 
nu  «rota  a.  V.  mtitQ  Brh.'  y.  iMvfc/ji  a.  V. 


DE  RE  RVSTICA.  51 

XLL  [XLII.]  Vitis  iniitio  vna  eft  per  ver,  altera 
cfi  cum  vua  floret ,  ea  optima  eft.       Firorum  ac "  ma<t 
lonim  infitio  per  ver,  et  per  ilblftitium  dies,  quinquagin* 
ta ,  et  per  vindemiam.     Oleae  et  ficorum  imltio  eft  per 
ver.   Vitem  fic  inferito.  praecidito  quam  inferes.  eam  ^  a 
mediam  diffindito  ^  per  medullam.  eo  furculos  prae- 
acutos  artito  ^,  quos  inieres,  meduUam  cum  medulla 
componito.     Altera  infitio  eft:  Si  vitis  vitem  contin- 
get  •*,  vitem '  vtrinque  teneram  praeacuito  oblique,  in- 
ter  ieie  meduUam  cum  meddla  iibro  colligato.     Ter-  3 
tiainikioeft:  Terebra  vitem  quam  inferes,  pertoodi* 
to  ^,  eo  duos  furculos  vitigineos,  quod  genus  eile  yo* 
les,  infedos '  obliquos  artito  ^  ad  nieduiiam.  facito  ^  iis 
meduUam  cum  medulia  coniungas,  artitoque  ea  qua  ^ 
terebraueris,  alterum  ex  altera  parte.     Eos  iurcuios  far  4 
cito  fmt  longi  pedes  binos :  eos  in  "  terram  dimittito  % 
repiicatocpie  ad  ^  vitis  caput,  medias  "^  vitis  vinciis  in 
terram  defigito,  terraque  operito.      Haec  omnia  iuto 
depfto '  obiinito,  aliigato  ',  integitoque  ad  eundem  ^ 
modum,  tanquam  oleas. 

b  2  XLDL 

Gap.  XLI.    fl.  (t  fl.  V.  k.  ardt§  fl.  V.  Mui$  Cr.  Loiu 

.  b.  eamqHt  a.  V.  et  anriqua  mea. 

c.  defindito  Cr.  f«d  Bafil.  A/-  i.  /i^  ^  midMilttt  mednlhm 
fndit9.  antiqua  mea  difundito.  ewinngat  «rcH9i  ea  quMe  I.  B.  Br. 

d.  fardta  I.  B.  R.  Br.  ardh  T.  r,  faciuqtiK  vt  meduUae  midaUam 
I-  G.  arafto  Cr.  fed  Baf.  edmo  comnngas  arHtequ  A.  I.  I-  G. 
^«»«       .      .    „           .   «  ^,  Crefc.  fed  Bafil.  Crefc.  habet  /o- 

e.  c«iliiv«ta.  V.  et  Crefc.  Bafil.     cita  bis  medullmt  c.  midnUa  cmim^ 
t.  Ita  I.  B.  Br.  R..  vitis  vtrius'     «^  ^gito  ea  qua*. 

^  latus  altmnrn  fraeradito  •Wi-         ^  ^,^  p. 
^X  ^  ''«^!^W.  I.  I.  G.    Cum        „;  i^  oro.  By^ 

Meraw  fr^aemto,    oblifHa  mter         ^    vitit  advhem  cofHtCr.B^Gl. 

g.  froacato    oUifoo:   inter    P.  ,  <!•  y^ti^  *»«f^  allirato,  wf- 

fraamto   Mqiii:  et  inter   lenf.  ^«  '«  A.  l.  UG.medtam  vitem 

Bnifch-  fraeacmto  ohlique:  B.  R.  *'»««i//r  Cr.  Bflfil.  MeiJia  Medic. 

«f<ejM  inveraM  framuito  ohUgato  vterque  ct  Caafeft.  Codex. 

Crcfc.  Bafil.  r.  praediito  a.  V.  degr^a  Cr. 

h.  pertnnditoqui  I.  B.  Br.  R.  ii«i/i  Cr:  Bttfil. 

i.  infertOM  a.  V.  virgineot  -*  8.  anigatoqwt  a.  V. 

svyUff/  «/ifMi  oraf»  Cr.  BafiK  t.  tum  L  B.  Br.  R. 


53        M.  CATO   CAP.  XLIL  XLIIL 

XLH.  [XLin.]  Ficos  ct  oieas  altero  modo  •. 
Quod  genus  aut  ficum,  aut  oleam  effe  voles,  inde  li- 
brum  kalpro  eximito  **,  alterum  libram  cum  gemma 
de  eo  fico,  quod  genus  effe  voles,  eximito  ^;  apponito 
in  eum  locum,  vnde  execaueris  ^  in  alterum  genus,  fa- 
citoque  vti  conueniat.  Librum  iongum  facito  digitos 
in.  %  *.  latum  ^  digitos  tres.  ad  «  eundem  modum  oblii 
nito ,  integito  ** ,  vti  caetera. 

XLm.  pCLIV.]  Sulcos,  fi  locus  aquofus  erit,  al» 
veatos  cffe  oportet  latos  *  fummos  pedes  iii.  altos  pedes 
iiii.  infimum  latum  pedcm  vnum,  et  palmum,  cos  la- 
pide  conftemito  \  fi  Japis  non  erit,  perticis  faligneis 
viridibus  controucrfis  ^  coliatis  confteruito:  fi  pertica 
non  crit,  fkrmcntis  coliigatis  \  Poftea  fcrobes  ^  facita 
altos  p.  in.  9\  latos  pcdcs  iiir.  et  facito  «  dc  fcrobe 
2  aqua  in  fulcum  **  dcfluat  \-ita  oleas  ferito  K  Vitibus 
fulcos  et  propagines  ^  nc  minus  pedibus  n  ".  8.  quo* 
quouei&s  fecito,  Si  volcs  vinea  cito  crefcat,  et  olea 
quam  feueris,  fcmel  in  menfe  fuicos  Ikrrito",  et  circum 
capila  oleagina  ^  quot  menfibus  vfque  p  donec  trimae 
erunt,  fodere  oportct.  Eodcm  modo  cacteras  arborcs 
procuiaH». 

XLIV. 

GttP.  XIH.    a.  wAriW  infef.  •     c.  amtrmurfnt  lenf.  ct  Codd. 

\^.  JM-»            j       ,.  viftorii.  qttoqMHtrfMt  A.  lunt.G. 

'  b.'  «t  inf.  1.  B.  H.  Br.  B«-  G.  viribus  Br  pro  viridikHf.    peiri- 

*,-  «».^-«.^  I    R    TJ   Hr  ceps  conlaSu  Cod.  Groriouii. 

.  -^/  L!K^«    g'  A  d.  itidem  fadt.  add.  A.  lunt.  G. 

tmnuto  ap,0mto^  Ba-  G.  A.  .  ,^^^  .^  j  ^  ^  ^^ 

Pol.  a.  txtraxerts  I  B.  R.  A.  Ba.  -'^.  -^^^  ^^  y. 

G.  Br.   fxiMrtt  lu.   exficaunt        g  yj^,^^,  j  j.  q  ^^ 

^opm.  a-         ^  i.  rt  inf.  a.  V. 

e.  fimis  abeft  1.  B.  H.  Br.  ^.  i n/mfa  a.  V. 

f.  latum  iigitos  trts  defunt  I.  B.         1.  fropagaticntet  a.  V. 

R.  A.  Ba-G.  Br.  m.  *«»*  ^o^».  I.  B.  R.  Br. 

g.  et  ad  a.  V.  praeter  fu.  «,  Vulgo  farritd  deeft.  Siirn- 
h.  iittegitoqiit  a.  V.  praet.Iuntt.  ui/uleot  et  I.  B.  R.  Br.  /^fto 
Cap  XLIU.    a.  Mffimos  Cod.  €t  f.  I-  G.  A. 

Gronouii.  o.  eleagsnea  quodV.    «     ^  » 

b.  circm  fitmito  I.  B.  Br.  «>  p.  t>/i»e  om.  I.  B,  R.  Bt-  G.«r. 


DE  RE   HVSTICA.  st 

XLIV.  [XLV.]  Oliuetum  ^  diebus  xv.  ante  wjui^ 
nodtiuxn  vemum  indpito  putare.  £x  eo  die  dies  xlv« 
rede  putabi^.  Id  boc  modo  puttto.  Qga  ^  k>cus  rede 
ferax  erit,  qpae  arida  erunt,  et  fiquid  ventus  inteifie^ 
gerit)  ea  omnia  eximito.  qua  ^  locus  ferax  non  erit, 
id  ^  plus  concidito,  axtatoque  ^  bene  enodato,  flirpeC' 
que  leueis  &cito. 

XLV.  [XLVI.]  Taleas  olesginas  •,  <juas  in  fcrobe 
^turus  eris,  tripedaneas  decrdito  *",  diligentenpie  tnt- 
^sito,  ne  liber  laboret  ^,  cum  dolabis  aut  iecabis. 
Quas  in  feminario  iatunis  eris,^  pedalis  fecito,  eas  **  fic 
inlerito.  Locus  bipalio  fubacfhis  fiet,  benecpie  *  terra 
tenera '  fiet  beneque  glutus  ^  fiet.  Cum  taleam  demit»  9 
tes  **,  jpede  taleam  '  opprimito.  fi  parum  de(cendet  \ 
malleolo  ^  aut  maeeola  adigito ,  cauetoque  ne  librum 
icindas  cum  adigcs  ".  Palo  prius  locum  ne  "  feceris, 
quo  taleam  demittas  "":  fi  ita  ^  (eueris  vti  ^  ftet  talea 
melius  '  viuet.     Taleae  vbi  trims^  iunt,  tum  denique  3 

D  3  maturae 

Cap.    XirV.     a.  OliMM  Htm        h.  ieminif  antimiae  Edd.  Pli* 

Heru.  OUyE  ttmt  Ald.  nli  fed  Chiffl.  demttes. 

b.  ^i  fl.  V.  i4CHf  ^i  Br.  i*  ^**  vel  tawtitm  ante  Vidor. 
c  fui  «.  V.  k.  ir/mt4ft  %.\.i^ltmUtMd. 

d.  ct  a.  V.  vulgataePlinii,Chifflcr.  defctmi^. 

e.  Ar«tr«fse  I.  B.  Br.  R.  j.  maJUo  Plinhis  ec  Cato  c.  46. 
Cap.  XLV.     a.  •ttnpnMt  ance    -3-  M</«/e  Bnifch. 

Vi^r.  et  Plinii  edit.  fed  veteres         m  fcindaf,     Cmm    aiigit  p$i$ 

libri  et  Chiffiet.  •itnivntas  habenc  Edd.  Plinii  andquae. 
in  Plinio;  quam  fonnam  h.  1.         n.  iie  oin.  1.  B.  «.  yf  I.  !•  G. 

proptcr  aequalitatem  reliquonim  A  Vulgawe  Plinii  editioncs  «e 

locorum  damnaui.  omittjni,  fi  iDferuit  Harduinus, 

5,  /««t»  Plm.  mjectrif  ex  Ed.  principe  et  li- 

c.  tt  mf.  L  B.  R.  Br.  bris  regiis  reftituit  Brotier. 

d.  ea/fM  a.  V.  o.  dtmittat  Plinii  libcr  ChifB. 

e.  hewiiu  terra  tentra  fitt  de-  p.  demittaf^  fte  mdiuf  tdwet  ta- 
funt  A.I.  I-  G.  et  in  Plinio;  ig{-  /w,  et  vH  trinat  fwnt  amiqute 
tuT  indufit  Gefner.  Edd.  Plinii ,  fed  vinet.  Taitae  vhi 

f.  fi  inf.  I.  B.  H.  Br.  trimat  Codd.  habent.  ttfi  iu  Ald. 

g.  liittMf  fitt  Pol.  I  gHanffiet  q.  vti/iV  fet  ante  Vi^or.  tnnf 
Pol.  a.  ^/«fii/  ciet  I.  B.  R.  Br.  Wi-  >?«  P.  i.  tAi/  jfet  P.  a.  irtii  ifet 
ftr/>Set  yf.glnttns  Plinii    liber  Codd.  Viaorii. 

Chifflet.  ;^et  om.Jdcm  Plinius.  r.  mtlins^  ante  Vidor. 


54       M-  CATO   CAP.  XLVI.  XLVIL 

thaturae  •  funt  %  vbi  liber  fefe  vertet.  Si  in  (crobibtis 
aut  in  fulcis  feres  ^,  ternas  taleas  ponito,  eafque  diuari* 
cato  \  Supra  terram,  neplus  iiir.  digitos  ^  tranfuer* 
fos  *  emineant  *,  vcl  oculos  **  ierito. 

XLVI.  [XLVIL]  Scminarium  ad  hunb  modum  fa- 
cito:  Locum  quam  optimum  et  apertiflimum  *  et  fter- 
corofiflimum  ^  jfoteris,  et  quam  fimillimum  genus  ^ 
terrae  eae  ^^  vbi  femina  poiiturus  eris,  et  ^  vti  ne  ni- 
mis  longe  femina  ex  feminario  ferantur,  ^,  eum  locum 
bipalio  vortito  ^,  delapidato  ^*,  circumque  fepito  bene, 
et  in  ordine  ferito,  in  f^fquipeden^  quoquouorfum  ta^* 
d  leam  demittito,  opprimitoque  pede.  Si  ^  parum  depri«> 
mere  poteris,  malleo  ^  aut  mateola  adigito,  Digitum 
fupra  terram  facito  femina  emineant,  fimoque  ^  bubulo 
fummam  taleam  oblinito,  fignumquetapud  *"  taleam  ' 
apponito,  crebroque  farito  ",  fi  voles  cito  iemina  cre* 
fcant.  ad  eundem  modum  alia  femina  ferito, 

XLVn.  [XLVni.]  (Hamndinem  ■  fic  ferito.  ter- 
nos  **  pedes  oculos  dii^onito.)  Vitiarium  eodem  modo 
iacito,  feritoque.    vbi  vitis  bima  erit,  refccato  S  vbi 

trima 

s.  tiki  enrM  flote  Vi£t  cmrai  et-  Cap.   XLVI.     a.  nftifimmM  I. 

iam  Plinius.  B.  R.  Br. 

t.  fint  Piinius  et  1. 1-  G.  A.  b   fterconitjffimutii  a.  V. 

V.  Jiras  antiauae  Plinii  editio-  c  genut  om.  1. 1-  G.  A, 

nes.  firas  Chifflet.  liber.  d.  eae  abeft  a.  V. 

X.  vel  ocHios  ftrito  I.  B.  R.  Br.  e.  Ifoc  I.  B.  R.  Br. 

h.  1.  inferunt.  diuaricato  fufroter^  {,  firantur  I.  B.  R.  Br. 

ram,  ne  male  difting^uunt  £dd.  g.  vettito  P. 

Plinii.  n.  dtlapidatfae  et  cireumfipito 

y.  dighis  I.  I-  G.  A.  «.  V. 

z.  tranfiioffif  I.  B.  R.  tranfntT'  i.  rt  J?  a.  V. 

fis  1. 1-  G.  Aid  k.  malco  aut  matiola  t  B.R.Br. 

«.  eiamantt    gemma  vel   ocnlo  l,  finto  I.  6.  R.  fir. 

ftruato  1. 1-  G.  A.  vel  ocnlos  ferito  m.  afnt  P. 

Edd.  Plinii  antiquae,  Codex  ocii-  n.  farrito  a.  V.  vt  alias.. 

lis;  fed  Harduinus  cx  Edd.  1. 1-  Cap.  XLVU.      a.    Arundintm 

Q.  vulgatam  le£tioncm  Plinii  cor-  t.  V. 

rexit.  tranfuerfo  fimine  vel  ocnlis  h.  in  temos   pedes  amndinnm 

Codex  Pintiani ,  qui   cum  Har-  oculos  1. 1-  G.  A. 

duino  fentit  in  emendando  Plinio.  c.  reficato    Pol*  l.  fic  reficaU 

b.  vel  oeul,  ferito  om.  I.  B.  R.  Poi.  s. 


DE  RE.RVSTICA.  fs 

trima  erit,  eximlta  fi  pecus  paieetur,  vbi  vitem  leitre 
vol^  ^^  ter  prius  idecato  ^,  quam  ad  arborem  ponas» 
▼bi  V  nodos  ^  veteres  habebit ,  tum,ad  arborem  ponita 
^uotamiis  ^  porrinam  inierito.^,  quotamiis^  habebia 
qubd  ^  eximas  K 

XLVIII.  [XLIX.]  Fomarium  ieminarium  ad  eun?- 
dem  modum,  atque  *  oleaginum  ^  facito.  Suum  auid- 
quid  ^  genus  talearum  ferito.  Semen  cupreili  vbi  jeres, 
bipalio  vortito.  vere  primo  ierito.  porcas  pedes  quinos 
latas  facito.  eo  flercus  minutum  addito,  confaiito  \ 
glebalque  ®  comminuito.  Forcam  plam^n  facito ,  paur  3 
lum  f  concauam.  Tum  iemen  ferito  crebrum  ^  tan- 
quam  iinum  ^,  eo  terram  aibro  incemito,  altam  digi- 
tum  tranfuerfum.  Eamterram  tabuia  aut  pedibus  com- 
planato,  furcs^  circum  offigito  '•  eo  perticas  intendito. 
eo  iarmenta  aut  crates  ficarias  imponito,  quae  frigus 
defendant  \  et  folem.  vti  fubtus  homo  ambiuare  pofCt, 
facito.  crebro  runcato  *.  fimul  ^  herbae  "  inceperint 
nafci,  exiniito.  Nam  fi  herbam  duram  velies ,  cupref^  ^ 
fos  fimiii  euelles.  Ad  eundem  modum  femen  pirorum, 
maloram^,  ferito,  tegitoque.  Nucespineas^adeun* 
dm  modum,  nifi  ^  tanquam  aiium  ^  fcritOs 

D  4  XLIX. 


d.  vltsm:  pruuB.K»  e.  lUHsqm    tmmuniH  L    B. 

c.  ftfiaa»  W.  P.  &.  Br. 

f.  HMlt  P.  f.  fattlaltn»  a.  V. 

g.  cc  qiut  tmmf  bahthk^  Ut  ear*  g.  criff  P.  aikn  emnes  pri«- 
imAs  MC  faiim  feens  parivam  W.  ter  Po.  s. 

^Mt  anrns  diu.  I.  B.  R.  Br.  iuad  h.  tt  inf.  t.  V. 

smnis  P.  L  affiptol.  B>  R.Br.  B«-G.A. 

b.  Ufi  Jkrim  a.  V.  firit»  Cod.  k.  afctsmt  A.  L  I-  a  fricams 

^®"^"-       .   ..  .^  ,  «  »    «  Brufch. 

I.  fott  amms  dtmf.  L  B.  Br.  R.  |,  nmcafqat  I.  B.  R.  Br. 

9^  «iwV  Pol.  m,  y?i»ii/flc  a.  V. 

k.  qmd  a.  V.  Aer*fl/ji»€p«r&»LB.R.Br. 

L  txfimas  Pol.  .         /.                  »  1 

Op.  XLVllL    a.  «*I(r«c  Pol.  «•  ««^««  ^«  P'**^'  ^*^'-. 

b.  Ita  pro  oltapwtKnt  fcripfi  ex  P.  tt  ctttrat  arhms  ftmmtariMs 
l.  B.  Br.  R.  inler.  Wrat. 

c.  quiiqmt  P.  I.  qModque  a.  V.  q.  w/?  om.  A.  L  I-  G.fdfitan^ 

d.  et  cauferita  U  B.  R.  Br,  tt  qaam  alimn  defunr  W. 
eanfarrif  L  I-  G.  A.  r.  Mnm  Ll-  G.  A.  M.  Po.  2. 


_  5^  M.  CATO  CAP.  XLIX-  L. 

XLDC.  [Lw]  Vmeam  veterem  fi  in  alium  locum 
traiu&rre  voles,  duntaxat  brachkmi  crafTam  *  iicebit. 
frimum  deputato,  binas  gemmas  ne^  ampiius  reiin- 
aquito.  Ex  radictbus  ^  bene  dFodito ,  yfque'*  radices 
periequitor  ®,  et  caueto  ^  ne  radices  faucies.  ita  vti  iue- 
rit«,  ponito  in  fcrobe,  aut  in  fiilco,  operitoque,  et 
bene  occulcato  \  Eodem  modo  vineahi  ftatuito ,  alli- 
gato ,  flexatoque '  vti  fuerat  ^^  crebix)que  fodito. 

L.  [LL]'  Prata  prlmo  vere  flercorato*  iuna  filenti^ 
quae  irrigua  ^  non  enmt  \  vbi  fauonius  flare  coepcrit  •. 
'  Cumpi-ata  defendes,  depurgato  ^.,  herbafque  ^  malas 
omneis  radicitus  effodito.  Vbi  vineam  deputaueris, 
aceruum  lignorum  virgarumque  facito.  Ficos  intei-pu- 
tato,  et  in  vinea  ficos  fiibradito  ^  alte,  ne  eas  vitis* 
fcandat.  Seminaria  ^  facito,  et  vetera  *  refarcito. 
Hoc  "*  facito  antequam  vineam  fodere  "  incipias.  Vbi 
daps  profanata  comeftaque  ^  erit,  vemo  anire  incipito, 
et  loca  primum  arato  quae  ficcifliina  erunt:  et  quae 
crafEfnma  et  aquofiflima  erunt,  ea  poflremum  arato, 
dum  ae  prius  obdurefcan^ 

LL 

Cap.  XLIX.    fl.  emfmn  l.  6.        b.  Ita  Edd.  o.  V.  Pol.  i.  Vul- 
Sr.  R.  Htira.'  go  filtnik    Qmm. 

b.  «<c  a.  V.  €.  in  rigiua  P. 

c.  hacbivm  add.  A.  Bi  G.  d-  ^^-    ^^  «•  V. 
d'.  ^nsqu  Eacdem.  «•  ^^'^^  **«"  «•  V. 

e.  fnfiqmtQ  I.  B.  Br.  R.  ^-  dt^atofnt  I.  B.  Br,  R.  Ald 

f.  eam  roMctt  tuflncia  Plin.        ^*'  ^*         t  »  «    » 

i.  inx^Mnet  t  Br  R.  et  li-  '*  «««'/^««^  «•  V. 

bri  quidam  PHnii;  fed  ex  Codd.  '    k.SeminariMm  I.  B.  Br.  R,  A- 

fuis  wrrcxit  Hftduin.  Ibidem  li,  «••  ^.  Sh«Hiiria«  P. 

bri  qtiidam  editi  ftatnminau  ba«  !•  v<t«r</  vrnr^/  A.  Ba.  G« 

bent.  )7eMif»  babet  h.  1.  Polit.  m.  Hatc  lunt.  Pol. 

k,  Ita   «,  V.  erat,  qui  fmh  «•  defadirt  L  B.   Br.  R.  A. 

dedit.  Ba.G. 

o.  commtfta^  I,  B.  R.  cwimic» 

Co^  L.    fl.  fttrcntt9  P.  J?«^e  Pr. 


DE  RE   HVSTlCAi  57 

LI.  [LU.J  Propagario  pomoniin,  altarum  "  arbo^ 
rum.  Ab  arbore .  ab^  ntn  puili  <]ui  nafcentur,  «os  in 
teiTBin  deprimito,  extoUitoque  primorem  partem,  vti 
radicem  capiat:  inde  biennto  poft  effoditOt  ieritoque» 
Ficum ,  oieam  ^  malum  Punicum ,  cotoneum  ^ ,  aliaque 
mala  omnia,  laurum,  myrtum,  nuces  Praeneftinas^ 
platanum  S  Haec  omnia  a^capite  propagari  eximique, 
lerique  eodem  modo  oportct. 

LH.  [Lm.]  Quae  diligentiuspropagari  voles,  in 
aulas,  aut  in  qualos  pertufbs  propagari  oportet,  et  cum 
iis  •  in  fcrobem  deferri  oportct.  In  arboribus ,  vbi  ra- 
dices  capiaht,  calicem  ^  pertundito  per  fundum  ^,  aut 
qualum.  rsunum,  quem  radicem  capere  toles,  traiici* 
to  ^.  Eum  qualum,  aut  calicem  terraimpleto,  calca- 
toque  bene,  in  arborem  relinquito.  Vbi  ita  fuerit  *  ra- 
inum  lub  qualo  praecidito.  Qualum  incidito  ex  vna  . 
{wte  per  imiim^  Si  vero  calix  erit,  conquaflato.  cum 
eo  qualo,  aut  calicc  in  fciobem^ «  ponito  ^  Eodem 
modo  vitem  facito,  eam  anno  poft  praecidito  \  fcrito- 
quc  cum  ^  qiiaio.  Hoc  modo  quoa  •  genus  vis  "*  pro- 
ptfgabis. 

Lni.  [UV.]  Foenum,    vbi  tempus  erit,   fecato, 

cauetoque  lie  iero  feces.     Priufquam  femen  maturum 

Cfit^  fecato:"et  quod  optimum  focaum  erit,  feorfum 

.  D  5  condi- 

.  Op.LI.    a.  aUtftmfm  fi.  Vift;     Vi£L  «t  Gcfii.  qai  ftrfttnmn  de- 

b.  evinihm  1.  B.  Br.  S.  cm-     dcnint.  vti  cft  iti  Pol    ct  Cod- 
«w  Cod.  Gronou.  GronouJi.    Edd.  anic  Via. />r«^ 

c.  fUummHmiil^uit.  <»«»  habcni.    Deinccps  fim  of 
Ca     LH     a   «f  a.  V  ****  Gronou. 

b.  ^  ^^  add^A.  Wc.      «•  ^^l^  \  \  ^!;  \ 

c.  fimdumrmum  omiffis  ccte-     ^  »•  lV^*»   •*  ^-  ^^*  ^  "••'^ 
risA.lum.G.  ^^h      ..^       «* 

d.  fufiiM^     trmmmfK    A.        i-w^^^faV. 
Ium.6.  k.  «wilunt. 

e.  tt  fodicts    tgtrit    add.    A.         *•  ^••^fw  ••  V. 

innt^-C:  01.  vftir.I.  8«  Br.  R.  «i/«nr/f 

f.  Ita  £dd.  a.  V.  pncticluat.    K  Iuqc.  G. 


58  M.  CATO   CAP.  LIII.  LIV. 

condito  \  per  ver  cum  arabitur  ^,  antequam  odnum 
na£:atur  ^,  des  ^  quod-  edant  bubus  \ 

LTV.  [LV.]  Pabulum  •  hoc  modo  parari  dariquc 
oportet.  Vbi  iementim  patraueris**,  glandem  parari 
legique  oportet  *=,  et  in  aquam  coniici  \  Inde  femo* 
dios  finguiis  bubus  in  dies  dari  ®  oportet,  et  ^  G.  non  la- 
borabunt,  pafcantur,  fatius  erit  aut  modium  vinado* 
rumquos  in  dolium  condideris.  Interdiupafdto,  no« 
a  dhi  foeni  pondo  xxv.  vni  boui  dato.  Si  foenum  non 
erit,  frondem  iligneam  et  ederaceam  ^  dato.  Paleas 
triticeas  1,  et  ordeaceas,  acus  '  fabaginuin,  vidam  \ 
vel  de  lupino:  item  de  caeteris  frugibus  omnia  condito. 
Cum  ftramenta  condcs  ',  quae  herbofiflima  erunt,  in 
tedo  condito,  et  fije  ipargito  "  deinde.  ea  pro  foeno 

3  dato  ".  Vbi  vemo  dare°  coeperis,  modium  glandis 
aut  vinadorum  ^  dato^  aut  modium  iupini  maoerati,  et 
foeni  pondo  xv,  Vbi  ociniim  ^  tempeftiuum  erit,  dato 
primum.     Manibus  carpito,    id  renafcetur.  quod  fal- 

4  cula  fecueris^  non  renafcetur.  Vfque  odnum  dato, 
donec  arefcat,  ita'  temperato,  poflea  viciam  dato^ 
poflea  panicum  dato ,  (ecundum  paniciun  frondem  \U 

mcam 

Cap.  Lni.     «.  Hic  capuc  45         ^-  ^  tuodiwn  ^  --  canduteris. 
incipit  in  A.  lunt.  G.  Atfi  von  iak.  '  -  •  tnt.    Interdin 

b.  Ita  re^e  Sdd«  aat«  Vi^.     ctc.  A.  1. 1-  G. 

qui  dedit  arabmt.  ^.  ederadmn  P.  edcratim  I.  B. 

c.  Ita  £dd.    ante  Vi£h)r.  nifi     R.  Br.  - 

quod  ocymnm  habent.  Pol.  s.  oci^  h.  triiHceas  et  paulo  antea  i> 

Mifjfi.    Vi£^orius  najtatmr  omifit.  ligneam  Br. 

d.  dies  luntt.  i.  viciam  acns  fajfaginnm  L  I» 

e.  Vi^rius  edidic:    ies   ^od  Q,  A. 
ednnt.  vocabulo  tobus  reiedo  iii  k.  vicia  P. 
fequens  caput.  Polit.  3.  comedant  1.  ewcedes  Heruag. 
I.  B.  R.  Br.  edant.  A.  I.  I-  G.  m.  faperjpargito  a.  V. 
tdant  buhts  pahnlnm.    Id  hoc.  n.  date  Br. 

Cap.  tlV.    a.   Bnbus  pahmlnm  o.  datal^T. 

cum  Vi<^or.  Gcfner.  et  Brufch.  p.  vinaceovwm  P. 

b.  prataaeris  P.  peraueris  le.  Br.  iq.  ccymnm  a-  V.  Mzimniii  Po.  3. 
paraueris  B.  R.  Br.  hic  et  per  totum  caput»  et  alibi 

c.  eomenit  a.  V.  plurics. 

d.  couici  Pol.  r.  itan  temperate  poft  L  B.  Br. 

e.  dart  Boa«  K.  pgft  etiam  L  i-  G.  A. 


DE  RE  RVSTICA:  59 

neam  dato.  Si  populneam  habebts ',  admiiceto,  vt 
vlmea^^  iatis  fiet  Vbi  vlmeam  non  habebis,  quer« 
sieam  et  ficulneam  dato.  Nihil  eft  quod  magis  expe-  5 
diat,  quam  boues  bene  curare.  Boues  nifi  perhiememt 
cum  non  arabunt,  pafci  non  oportet.  Nam  viride  cum 
edunt,  (emper  id  expedant.  etiifcellas  babere  oportet, 
sie  herbam  ledentur  cum  arabunt. 

LV.  [LVI.]  Ligna  domino  in  tabulato  conditp,  co« 
diciilos  '  oieaginos,  radices  in  aceruo  iiib  dio  ^  metaa 
fadto. 

LVI.  [LVII.]  Familiae  cibaria  qui  •  opus  fadent 
per  hiemem,  tritid  modios  iiii  K  per  aeftatem  modios 
iiii.  s.  vilico  *,  viiicae,  epiftatae,  opiiioni  modios  iii. 
Compeditis  per  hiemem  panis  p.  iiii.  Vbi  vineam  fo- 
dene  coeperint,  panis  p.  v.  vfqueadeo  dum  ficus  ^  efle 
coeperint,  deinde  ad  p.  ^  iiii.  reditb. 

LVIL  [LVffl.]  Vinum  famaiae.  Vbi  vindcmia 
facfla  erit,  loram  bibant  *  menfes  iii.  Menfe  quarto 
heminas  ^  in  ^  dies^  id  ^  eft,  in  menfe  congios  11  ^  s* 
Menfe  quinto,  fexto,  feptimo  ^  oiflauo,  indiesfexta- 
rios  8,  id  eft,  in  menfe  congios  quinque.  nono,  de- 
dmo,  vndecimo  et  duodedmo  ^,  in  dies  heminas  ter- 

plius  Saturoalibus,  et  2 
congios.     Summa 
vini 

S.  bohurit  %.  V.  b.  htmhuon  A.  lunt.  G. 

t,  vimtae  I,  B.  Bf.  R.  c.  in  dies  ora,  1.  B.  R.  Menfe 

.  ^•P;.^!!* .   *•  ^^^^^V^  A.  jiii  heminaf  i.   in  menfe  cengiet 

lunt.  G.  peinccps  vulgo  o/ef|i-  j^.  Brufch.  cum  Icnf.  B.  R. 

meof.    NoftnimJe&oncmejcRcg.  ^  .„  ^^j  inmcnfeA.lvaxLG. 

b.  di^^s  coni.  P.  ^    ^^  ^^^  /  I„„^  ^^ 

•  r ,«;  iT  rn?'''''^  •^•'  ^*"    y***i"«-.  ^. «  ^  A.  lunt.  g! 
lunt  1.  o.  K.  ur.  "_       ^...      «9«      ,. 

c.  w//«roi  «7/i«i«  a.  V.  *»•  ^^!^^  Eaed.  addunt, 

d./?«/p.  ^"f^^i^^"";- ^j  ,,  ^     , 

c.  J«w«  a.  Y.  i-  ,J;  r"/*  •/*^-  ^«**«?V  *««- 

Cap.  LVU.,    a.   «*it    I.   B.     im/ »/  »•  "«^«^  Brufch. 
Br.  R.  k.  c»f|{w/rf|poiiijffeLB.Br.R. 


sias:  id  efl  amphoram  \     Hoc  ampliu 
Compitalibus  ia  fingulos  homiAes  ^  c 


60    M.    CATO  CAP.  LVIII.  LIX.  LX.  LXL 

vitii  in  homines  (ingiilos  inter '  annum  Q^  viii.  ™  com- 
^editis  vti  quicquid  operis  facient  pro  portione  addito : 
eos  non  eft  nimium  in  annos  fingulos  vini  quadrancalia  ^ 
X.  ebibere,  ^ 

LVni.  [HX.]  Pulmentarium  familiae,  oleae  cadu-  ^^ 

cae  quam  plurimum  condito.  Poftea  oleas  tempefti- 
vas,  vnde  minimum  olei  fieri  poterit,    eas  condrto,  ^ 

parcito  *,  vti  quam  diudfllme  durent  vbi  oieae  come- 
iae  ^  erunt,  halecem  ^  et  acetum  dato.     Oleum  dato  in  f 

menfes  vnicuiqUe  fextarium  i  \     Salis  vnicuique  jn  an*  ^ 

no  modium  fatis  eft. 

LIX.  [LX.]  Veftimenta  ■  familiae  tunicam  p.  iii.  g.  '^ 
faga  altemis  annis.     Qh^^^^^  ^  cuique  tunicam  aut  ia- 

gum*^  dabis,  prius  veterem  accipito,    vnde  centone«  5 

fiant.     Sculponeas  bonas  alternis  annis  dare  oportet.  & 

LX.  [LXI.]  Bubiis  cibaria  annua  "  in  iuga  fingula 
lupinimodios  cxx.  aut  **  glandis  modios  ccxl.  foeni  ^ 

■pwdo-,/loxxD  ^  ocini**,  fabae  modios  xx.  viciae  mo- 
dios  XXX.     Praeterea  generatim  ^  videto  vti  fatis  viciae  u 

leras.     Pabulum  cum  feres ,  multas  lationes  facito.  ?! 

LXL  [LXII.]  Quid  eft  agrum  bepe  colere  *?  bene  '^ 

arare.     Quid  fecundum?    Arare.   teitio  *•,  Stercorare,  ) 

Qui  oletum  &epiilime  et  altiifime  ^  mifcebit,  is  tenuiftl-  '^ 

mas  ^ 

'   1.  iniTM  a.  V.  Cap.  LX.    a.  fin^  add.  LB.                ' 

m.  Ira  ex  A.  Tunt.  G.  fcripfi  Br.  R.                                                        1 

pro  onntim.  cnm  c^mpeiidr  Prae-  b.  ac  gL  Ald. 

terea  Eiedem  poft  compeiitif  ad-  c.   lxxi  mmi  a.  V.    i^xxiu 

dunt  iiittim  vt  quic^dd,  Cod.  Gronou. 

n.  1111.  x.  L  6.  Br.  R.  in  Pol.  .    d.  umtmiAm  add.  A.  lunt.'G. 

eft  g.  et  ad  marginem :  o/.  fHa-  Pun^um  om.  I.  B.  Br.  R. 

drantalia.                                   .  e.  gaufotim  I.  B.  R.  A.  Ba.  H. 

Cap.  LVm.    fl.  ff  ^ditrtoa.V.  thatt  Brufch.  peneratim  Gr.  Gy. 

b.  cwnmffoi  I.  B.  R.  Br.  cmltdt  lunt.  Vulgo  granatni. 

c.  ballecem  Pol.  ^  .    Cap.  LXi.    a.  primnm  add.  A.                  | 

d.  S.  i.  Bnifch,  '  liint.  G. 

Cap.  L1X>    a.  alias  qmdraMta^  b.  Quidtertinm?  Eaedem  Ter» 

lia  P.  tfo?  Brufch. 

b.  qneftienicuuqm  L  B.  R.  Br.  c.  altijpmas  radices  omfTis  rcli- 

c.  fagmn  a.  V.  quis  L  6.  Br.  R.  Pol.  telU  edam 
^  d;  Scnipouiat  Br.  Vidlorio.  uiifcelfst  Ald. 


DE  RE  RVSTICA-  6i 

mas  radices  exarabit  fi  Hiale  araliit^  radices  {urfiirn  * 
adibunt  ^,  craffiores  fient,  et  in  radices  vires  oleae  ab- 
ibunt.  (Agrum  fnimentarium  cum  ares  ^ ,  bene  et  tem* 
peftiue  *  ares^  lulco  vario  ne  ares)  Caetera  cultura  eft  2 
multum  ferere,  et  diligenter  eximefe  iemina,  et  per 
tempus  radices  plurimas  *•  cum  terra  ferre*  vbi  radices 
bene  operueris,  calcare  '  bene,  ne  aqua  noceat  ^.  SU 
quis  quaerat  ^  quod  tempus  oleae  ferendae  fiet,  agro 
ucco  per  iementim,  agro  laeto  per  ver. 

LXU.  [LXUI.]  Quot*iuga  bouerum'',  mulonimi 
afinorum  habebls,  totidem  plofira  effe  oportet. 

LXni^  PJUV.]  Funem  torculum  efie  oportet  ex^ 
tentum  p.  lv.  Funem  loreum  in  ploffarum  *  p.  lx.  1o« 
rea  ^  retioacula  longa  p.  xxvi.  fubiugia  ^  in  ploflrum  p. 
xviii.  ^  funiculum  p.  xv.  in  aratnim  ®  fubiugia  ^  lorun^ 
p.  XVI.  funiculum  p.  vai. 

LXIV.  [LXV.]  Olea  vbi  matura  «rit,  quam  pri- 
mum  cogi  oportet,  quam  minimum  in  terra  et  in  tabu« 
lato  efle  oportet.  In  terra  et  In  tabulato  putefcit  \  Le* 
guli  volunt,  vti  olea  caduca  quamplurima  fit,  quo  plus 
legatur.  Fadores,  vt  in  t^buiato  diu  fit,  vt  fracida  * 
fit ,  quo  ^  faciiius  ^  efficiant.  Nolito  ^  credere  oleum  ^ 
in  tabuUto  pofTe  crefcere.  Quam  citiinme  conficies, 
tam  maxime  expediet,  et  totidem  modiis  ®  colledlae 
plus  plei  efficient  %  et  melius.  Olea  quae  diu  fuerit  in 
terra,  autintabuIatO)  inde  olei  minus  fiet  et  deterius. 

Oleum 

d.  /Mfim  P.  Cap.  LXm.    t.  fiatififMm  P. 

e.  aMmit  •.  V.  b.   lota  l.  B.  R.  Br. 

^*  r'  mL  p  ^-  ^"^  ***''  *'^"'-  ^-  *•  '^' 

S;  !!!dlm!fimim  9ccMltmhm,        ^-  *«  »"««•  «"  ^™^^ 

k.  M»  tmtitMm  inC  W.  Cap.  tXIV.    fl-  tmnfik  a.  V. 

l.  qntttnt  P.  b.   qna  P. 

Cap.  LXII.    a.  Qmd  P.  c,  •Unm  Uif.  1.  1-  6.  A, 

b.  Ita  pro  kBum  icripfi  tx  P.  d.  hiolht  I.  %  R.  Br. 

Codd.  Vi£fcorU  et  Coda-  dw4>tts  e.  modis  P. 

Vrfini.  f.  «*W«  P. 


6a         M.  CATO  CAP.  LXV-  LXVL 

Oleum  Ci  poteris^  bis  in  dle  depleto.  Nam  pleum. 
quam  diutiffime  in  amurca  et  in  iracibo^  erit  ^ ,  tam  de- 
terrimum  erit. 

LXV.  [LXVI.]  Dlcum  viride  fic  fadto:  Oleam 
quam  primum  ex  ^  terra  tollito.  Si  inquinata  erit  ^, 
lauito,  a  foliis  et  Aercore  purgato.  Poftridie  aut  poft 
diem  tertium,  quam  leda  erit,  facito  ^  Oleam^  vbi 
nigi^  erit,  ftringito.  Quam  acerbifllma  ^  olea  ^  oieum 
a  facies,  tam  oleum  optimum  erit.  domino  de  hiatura 
olea  oieum  fieri  maxime  expediet.  Si  geiicidia  >  erunt, 
cum  oleam  coges,  triduum,  aut^  ciuatriduum  pofl. 
oieumfacito.  £am  oieam,  fivoles,  iaie  infpergito  K 
Qijam  caiidiifimum  tprcuiarium  et  celiam  habeto. 

LXVL  [LXVII.]  Cuftodis  •  et  capuiatoris  ofEda: 
femet  diiigenter  ceJiam  et  torcuiarium  \  Caueat  ^ 
quam  minimum  in  torcuiarium  et  in  celiam  introeatur. 
Quam  mundiffime  *  puriifimeque  fiat,  vafe  ®  alieneo, 
neque  nudeis  ad  oieiun  ne  vtatur.  nam  fi  vtetur,  oieum 
male  fapiet.  Cbrtinam  piumbeam  in  iacum.ponito, 
quo  oleum  fluat  vbi  fadores  vedibus  prement  ^,  con- 
tinuo  capuiator  conclia  oleum,  quam  diiigentiifime  pot- 
erit,  toilat  nec^  ceffet.  Amurcam  caueat  ne  toliat. 
2  Oieum  in  labrum  primum  indito.  inde  in  alterum  do- 
lium  indito.  de  iis  ^  iabris  fraces  amurcamque  femper 

fubtra- 

%.  fntrit  I.  I-  G.  A.  trit  omitt.  pMhtmt  ^ffida.  Lemmfl  funt  p$fi 

Bnifch.  Vi^  fed  onitioni  Cfltonis  re£le 

Cflp.  LXV.    fl.  caetra  coniund.  reftituit  Gefner «  mbnente  Meur* 

I.  B.  R.  Br.  fio  et  Pontederfl. 

b.  eft  l.  B.  R.  fi  ift  Br.  b.  tahHlariMm  I.  B.  R.  ukMla- 

c  facit0  9ltm.    VH  lenf.  Br.  riittH  Br. 

fidu  oleum  B.  R.  c.  Ohet  P. 

d.  BUa  P.  d.  Quammttndijpmo  pmiffimofut 

e.  aceruijlima  P.  vafe ,  fl.  V. 

f.  eritet  infcr.  I.  B.  R.  Br.  e.  vafe  abaenea:   nepte.  I.  B* 
e.  gelieida  h  B.  R.  Br.    .  6r.  &.  . 

n.  atque  I.  B.  R.  6r.  f.  premerint  tu  V* 

>•  J^ito  I.  B.  R.  falem  Jha.  6r.         g.  ne  P. 

Cap.  I.X\a.    fl.  CajMu  tt  m-     '   h.  bit  L  6.  R.  Br« 


DE  RE  RVSTICA-  63 

lubtrahito.     Cuin  oleum  fufhileris  de  oordiui)  amur* 
cam  dehorito  K 

LXVII.  [LXVUI.]  •  Qui  in  torculario  enmt  \ 
vafa  pura  habeant  *^,  curentque  vti  olea  bene  perficia- 
tur**,  beneque  ficcetur  •.  Ligna  in  torculario  ne  cae- 
dant  K  Oleum  frequenter  capiant  >.  Fad:oribus  det 
iiifingulos^  fadus,  olei  fextarios  *,  et  ia  lucemam  ^ 
quod  opus  fiet.  Fraces  quotidie  ^  reiiciat ".  amurcam 
commutet  vfque  adeo,  donec  in  lacum  ° ,  (jui  in  cella 
efU  poffaemum  peruenerit.  fifcinas  l^ongia  effingat. 
Quotidie  oleo  Iacuin°  commutet,  donec  in  dolium;per- 
venerit  ^  In  torculario  et  in  cella  p  caueat  diligenter, 
iie  quid  ^  olei  furripiatur. 

LXVffl.  [LXIX.]  Vbi  vindemia  et  oleitas»  fada 
crit  '',  prela  extoUito,  fimes  torculos,  medipontos  % 
fubduAarios  ^  in  camario,  aut  in  prelo  fu^endito.  or* 
hesj  fibulas,  vedes,  fcutulas  ^^  fifcinas,  corbulas, 
quala,  fcalas,  patibula,  omnia,  queis  vfus  erit,  infuo 
quidque  ^  ioco  reponito. 

LXIX.  [LXX.]  Oolia  oJearia  000«  fia  imbm'to« 
Amurca  impleto  dies  vii.  Facito  vt  amurcam  quoti- 
die  *  fuppleas.     Foflea  aonircam  eximito  et  arfacito  \ 

vbi 


I.  dAdmtt§  a.  V.  pneter  luntt;        n.  loem  I.  B.  Br.  R. 
Gap.  LXVn.    a.  hem  euJMlf        o.  ptnunerit  in  I.  B.  Br.  R; 


^  iu  meuima  a.  V.        p.  eilid,    Omm  I.  B.  Br.  S. 
&m  enfiedis  ffeU  ctiam  Po.  a.        q.  «e^e  Pot. 
pwcponit.  Cap.  LXVni.    a.  oleUt  I.  B. 

b.  enmL  VBjk  L  B.  R.  Br.  t.  Cod.  Gronou.  •«»/  Br. 

c.  babeat  anetfMM  L  I-  G.  A.  b.  fn^  P. 

d.  ftrfeiamm  L  B.  R^Br.  ^  melimties  L  B.  Br.  R.  Codd. 

V  ^SK  .^1  «  s  Br  ^'^^''  «  Gronouianus. 
£«^  F.  Mdeiif  L  B.  K.  Br.        ^i^  ^  ,^^  ^  Yxa. 

t  JC/;^,^  L  B.  R.  fir.  ^  Tttmebua  VI.  a^.  probanct 

ufifimhu  Br.  Popnia. 
k//«*nM  P.  f.  f«^  «•  Via.  praeterlunt. 

LmiifeP.  Cap.  LXIX.    a«  cnitiiiiePol. 

m.  uidat  a.  V.  niaat  P.  b.  vrtfudta  a.  Y. 


64    M.   CATO  CAP.  LXIX.LXX.  LXXL 

vbi  arebit ,  cummim  *  pridie  in  aquam  ^  infundito.  ea 
poftridie  diluito  ^  *  Poflea  dolium  calfacito  ^.     Minus 

Sruam  fi  picare  veli$  tepeat,  fatis  eft.  Lenibus  ^  Ugnis 
acito  calefcat.  vbi  temperate  tepebit  ^^  tum  cummim  * 
indito,  poftea  linito.  Si  rede  liperis  ^,  in  dolium 
quinquagenarium  cun^nim  *  pl  iiitr  fatis  erit. 

LX5r.  [LXXL]  Bubus  •  medrcmnentum.  Si  mor- 
bum  metues,  ianis  dato  iaiis  tnicas  iii ,  folia  laurea  iit^ 
porri  fibras  III ,  vlpici  fpicas  iii,  alii  ^  ipicas  iii,  thu- 
ris^  grana  rii,  herbae  labinae  plantas  iii,  rutae  folia 
III,  vitis  albae  caules  iii,  fabulos  albos  iii,  carbones 
viuos  III,  vini  s.  iii.  Haec  omnia  iublimiter  ^  iegi, 
.  teri,  darique  oportet  *•  leiunus  fiet  qui  dabit.  Tcr 
triduum  de  ea  potione  vnicuique  boui  dato.  Ita  diui- 
dito,  cum  ter  vniculque  dederis,  oinnem  abiumas, 
Bosqueipius,  etqui  dabit,  facito  vt  vterque  fubiimiter 
flent.   .  Vafe  ligneo  dato. 

LXXL  pLXXn.]  Bbs  ii  a«grotar«  ■  coeperit,  dato 
continuo  ei  ^  vnum  ouum  gallinaceum  c  crudum,  inte- 
grum  facito  '^  deuoret,  Poftridie  caput  *  vlpici-  conte- 
rito ' ,  cum  faemina  vini,  facitoque  *  ebibat.  iiibiimiter 

terat 

c.  enminHm  ft.  V.  e.  Pp^rttt  hubns  uiwmffut  W. 

d.  uqiM  a.  V.  pneter  lutitt.  Cap.  LXXI.    a.  iugrtumim  I. 

e.  dilntit  P.  B.  R. 

f.  taUfuiu  «.  V.  praeter  1. 1.  b.  «i  om.  I.  B.  R.  Br.  hmns  — 

g.  LtHihns  a.  V.  omiflo  o  G.  Manialis. 

fi.  uptdit  B-  ttpttit  R,  c.  qnod  interferit  G.  Martialis. 

j.  cimmini  P.  cntHinnm  a.  V^  .         d.  facito  vt   ante  Via.  facitol 

k.  Itutris  P.  lantrit  I.  B.  IL  Br.     ^™-.  ^»  '•  «*«'•  /^  ^  G-  Mtr- 

ttalis. 


.  1.  tnmmim  P.  oaiiiiii  a.  V. 


e.  tmnm  add  L  B.  R.  Bt.  Ba- 


^       «■  v<..i  n  t     i?  G,  A*  ftfitro  dit  captit  vipid  Mii 

Pohn   a.     B«fax   >!«^f«««>»    A.  1««.  &  Baf  Tigurin.  •!»: 
Lemma  eft  L  B.  R.  ».  Vift.  Bf.       ,, ^g.   Afcenfun.  i j»,.     Rttif. 


b.  oWtLKaBr. 


»533- 


c.  tttrit  Po].  s-  facitqM  tUMtt  P,  AcAa  J». 

d./.>/<MiVW.  *Ma.y. 


DE  RE  RVSTICA.  6$ 

terat  ^  et  va(e  ligneo  det.     Bosque  ipfus,  et.  qui  dabit^ 
fublimiter  ftet^.     leiunus  ieiuno  boui  dato. 

LXXn.  [LXXm.]  Boues  ne  •  pcdes  fubterant, 
priufcpiam  in  viam  quoquam  ages  ^,  pice  liquida  cor- 
nua  iniuna  vnguito. 

LXXni.  [LXXIV.]  Vbi  vuae  variae  coeperint  fieri, 
bubus  medicamentum  dato  quotannis  ^,  vti  valeant. 
Pellem  anguinam  vbi  videris,  toJlito  et  condito,  ne 
quaeras  cum  opus  fiet,  Eam  pellem ,  et  far,  et  falem, 
et  ferpullum  ^,  haec  omnia  vna  conterito,  cum  vino 
dato  bubus  bibant  ^  omnibus  \  per  aeflatem  boues  ® 
aquam  bonam  et  liquidam  bibant  iemper  curato.  vt  va- 
lcantrefert. 

LXXIV.  [LXXV.]  Panem  teftitium^  ficfacito.  Ma- 
nus,  mortariumque  bene  iauato.  Farinam  in  mortarium 
indito,  aquae  paulatim  addito,  fubigttoque  pulchre.  vbi 
b^nefubegeris,  defingito,  coquitoque  fub  tefbi  \ 

LXXV.  [LXXVI.]  Libum  hoc  modo  facito.  Ca- 
fei  p.  11.  bene  diflerat "  in  mortario.  vbi  bene  diflriue- 
rit,  farinae  filigineae  ^  Ubram  ^^  aut  fi  voies  tenerius 
cfle,  felibram  fimilaginis**  folum  eodem  indito,  per- 
inifcetoque  cum  cafeo  bene.    ouum^  i.  addito,   et  vna 

per- 

h.  terat  a  "  >-  itt  defunt  L  I-  d.  omdhut  vt  omitt.  P. 

G.  A.  e.  hwat  Bon. 

i.  ftent  Baf.  Cap.  LXXIV.    a.  Ita  L  B.  Br. 

Cap.  LXXn.    iL.  Ji  pedtf  adtri^  ti.i  et  Cod.  GronoutL  depJiHatm 

vtrint,  ffiufqmftt  rn  viam  imttas^  lemma  Brufch.  A.  lunt.  G.  VuU 

^et  liqmda  cenma  fenmgmta  G.  go  depfticium.    Lemma  Polit.  ie- 

Martialis.  ffiticinm. 

b.  agat  a.  V.  b.  tefta  a.  V. 

Cap.  LXXIIf.  a.  fs^faimi/ditt.        Cap.  LXXV.    a*  diflertat  JiotL 

I.  B.  R.  Br.  qaod  anrns  P.  defiftereat  Keg. 

b.  ferpyUum  L  L  A.  Ba.  Jkrpil*         b.  filiginiae  luntt. 
/«Mi  a.  V.  c.  lilfra  Pol. 

c.  ommkus  vt  hihant  a.  V.  d.  filiginJs  L  I-  G.  A. 

Tom.  I.  P.  L  E 


6S      M.  CATO   CAP.  LXXV.  LXXVL 

permifceto  bene.     Inde  panem  facito.     Folia  fubdito. 
in  foco  caldo  ^  fub  teftu  ^  coquito  leniter  .^. 

LXXVL  [LXXVIL]  Placentam  fic  facito.  Fari- 
nae  filigineae  ■  l.  ii.  vnde  fblum  facias,  in  tratSa  ^  feri- 
nae  l.  iiit.  et  alicae  primae  l.  ii.  alicam  in  aquam  in-i 
fundito.  vbi  bene  moUis  erit,  in  mortarium  purumin- 
dito,  ficcatoque  bene.  Delnde  manibus  depfito  *^.  vbi 
benefubadumerit,  farinae  l.  iiii.  paulatim  addito.  id 
vtrunque  tra<5la  facito.     In  qualo,  vbi  arefcant,  com-  . 

a  ponito  **.  vbiarebunt,  componito  puriter.  Tum^  fa- 
cies  in  Cngula  tracfla.  vbi  depfucris  ^  panno  oleo  vndo 
tangito,  et  circumtergeto  ^,  vnguitoque  **,  vbi  tra(^a 
erunt,  focum,  vbi  *  coquas  *^;  calfacito  '  bene  et  te- 
ftum  ™.  Poftea  farinae  l.  ii.  confpergito  "',  condepfi- 
toque.  Inde  facitofolum  tenue.  cafei  ouilli"  p.  p  xiiii. 
ne  acidum  fiet  ^  et  bene  recens,  in  aquam  ^-  indito.  ibi 
macerato,  aquam  ter  mutato.  Inde  eximito,  ficcato^ 
que  bene  paulatim  [manibus  ',]  ficcum  bene  in  morta- 

3  rium  imponita  Vbi  omne  *  cafeum  benc  ^  ficcaueris, 
in  mortarium  purum  manibus  condepfito  \  comminui- 
toque  y  quam  maxime.  Deinde  cribrum  farinarium 
purum  fumito,  cafeumque  per  cribrum  facito  tranleat 
in  mortarium.       Poftea  indito  meliis  boni  p.  iiii.  s.  id 

vna 

e.  ca!id0  a.  V.  i.  ta  inf.  Ba-  G.  A. 

f.  ttfta  a.  V.  praeter  Ald.Iuntt.        k.  cocas  Pol. 

ttftm ,  Brh.  I.  cairfacitif  I.  B.  R.  Br.  Bi  -  G. 

g.  leuiur  a.  V.   praeter  Ald.         m.  tcxt/nu  l.  £.  R.  Br.  uftam 
luntt.  Hcrung. 

.    Cap.    LXXVI.       a.   fiUgWM  n.  canjpargito  condempfitoqnc  L 

Bon.  Br.  6.  R.  £r.  cMfpargit»  etiam  Po.  a. 

b.  tra^  I.  B.  R.  Br.  o.   •«/«/  a.  V. 

c.  dmpfito  I.  B.  R.  Br.  dtpofito  p.  pond.  xiii.  H.  A.  Gr.  G. 
ct  deinceps  dcpofuerif  iiod,  Gro*  q.  fiet  omitt.  I.  B.  R.  Br. 


nouii. 


r.  ter  inf.  a.  V. 


d.  compofito  I.  B-  R.  Br.  '    s.  mambus  ora.  I.  B.  R.  Br. 

e.  cum  I.  B.  R.  Br.  t.  omnem  a.  V. 

f.  dtmpfuerts  P.  dempferis:  par-  v.  hene  decft  I.  B.  R.  Br. 
vo  I.  B.  R.  Br.  X.  condempfito  I.  B.  R.  Br. 

g.  cf fciiifft<;;i6 1.  B.  R.  Br.  Heru.  y.  commrnutoqnt  lenf.  Br.  Ald. 
drcmiaer^to  1. 1.  Ba.  A.  Gr.  G.  commuvttitoqiu  Reg.  commwtoqui 

h.  w^Uofm  tu  V.  lumc. 


DE    RE  RVSTICA.  67 

vna  bene  commifceto  cum  cafeo.  Poftea  in  tabula 
pura,  quae  pateat  p.  i.  ibi  balteum  ponito,  folia'  laurea 
vn<3afupponito,  placentam  fingito.  Tradla  ^  fingula  4 
in  totum  fblum  primum  ponito,  /aeinde  de  mortario 
tradalinito,  trada  addito  fingulatun,  item  iinito  vique 
adeo,  donec  omne  ^  caieum  cum  melle  aduius  ^  eri& 
In  fummum  tradla  ^  fingula  indito,  poftea  folum  con- 
.trahito  ®  omatoque  focum.  *  de  ^  ve  primo,  tempera- 
toqueR^Vunc  placentam  imponito  tefto  **  caldo,  ope- 
rito  pruna  *  infuper,  et  circum  operito.  Videto  vt 
]>ene,  et  otioie  percoquas.  aperito,  dum  infpicias,  bis 
.aut  ter.  ,vbi  cocb  erit,  eximito,  et  melle  vnguito  ^z 
haec  erit  placenta  femodialis. 

LXXVir.  [LXXVin.]  Spiram  fic  facito.  Quan. 
tum  voles  pro  ratione,  ita  vri  placenta  fit,  eadcm 
omnia  facito ,  nifi  alio  *  modo  fingito  in  folo  tradla. . 
cum  melle  oblinito  bene.  Inde  tanquam  reftim  tra- 
d:es  ^  facito,  ita  imponito  infblo  *^,  dein  plicis  «*  com- 
pleto  bene  arde  ^  Caetera  omnia  quafi  placentam 
facias,  facito,  coquitoque. 

LXXVIIL  [LXXIX.]  Scriblitam  fic  facito.  In 
balteo  trada  ex  *  cafco,  ad  eundem  modum  facito, 
vti  placentam  f ine  melle  \ 

E  2  LXXIX- 

z.  fQliaquc  a.  V.  h.  texto  omn.  pnet.  P.  I.  .1. 

a.  Traaam  Pol.  I.  Tra,^am  iu  ^.»*»  Brh.  .  ,  ^  ,  ^ 
Po]  2,  i*  pruna'0ftnt9  dclunt   L  B. 

b.  omnein  a.  V.  ^'^^' 

c.  ahHfisii,V.  etCod.Grono-  ?:J^T?^viT  .  W  inf^ 
vii  qui  amea  m  mortana.  uhfim-  ,  ^^E-  ^^Y";  i  T*  '^**^- 
/frix  Brn.             ^   „     .  «  b.  tr^^f/  omitt.  luntt. 

d.  tra&anj.l.  Traaam  tn  P.  2.  ^.  /p/«  i^«  I.  B.  R.  Br. 

e.  contraao  Pol.  a.  ^,  jj^  p^o  Viaorii  fimflicihm 

f.  ie  ©e^riiw  Pol.  i.  et  Cod.  S.  habcnt  I.  1-  G.  Ald.  i*  i{iifp//a- 
Beparacae.  ie  ve  prino  Pol.   s.  it«/  I.  B.  R.  Br. 

D^<^  ffemito  T.  B.  R.  Br.  Brh.  e.  arte  I.  B.  R.  Br. 

4«  iiijiipcro  A.  lum.  G.  vbi  puna.  Cap.  LXXVIII.    a.  Vulgoctim 

pracc.  tollit  Heru.  ciufquc  loco  Viftorio  legunt:  traOet  cajko  fed 

pbnit  comma,  Ba.  Gr.  G.  Mtbeo  traaa  ex  luntt.  tfaOis  ?:  - 

%  ^Mi  abclt  PoU  st.  b.  coimt^ne  add.  a.  V. 


68  M.  CATO   CAP.  LXXIX.  —  LXXXII. 


LXXIX.  [LXXX.]!  Globos«  fic  facito.  Caf^um, 
cuni  alica  ad  eundem  modum  miiceto.  inde  quantos 
voles  facere  facito.  in  ahenum  **  caldum  vnguen  indito. 
Singulos  aut  binos  coquito,  veriatoque  crebro  ,duabus 
rudibus;  codos  eximito.  eos  melle  vnguito*^,  papa- 
ver  **  infriato,  ita  ponito. 

LXXX.  [LXXXI.]  Encytum  ^  ad  eundem  modum 
facito,  vti  globos  ^,  nifi  calicempertufumcauumha- 
beas.  ita  in  ^  vnguen  *  caldum  fundito.  hoc  in  reftim  • 
quafi  fpiram^  facito.  idque  duabus  rudibus  voriato  \ 
praeftatoque  «.  item  vnguito  **,  coloratoquc,  caldum 
ne  nimium.  id  cum  melle,  aut  cum  mulfb  apponito. 

LXXXI.  [LXXXII.]  Eraeum  *  tanquam  placentam 
facito  ^,  eadem  omnia  indito  quae  in  piacentam.  id  ^ 
permifceto  in  alueo  \  Indito  in  hinieam  ^  fidiiem, 
eam  demittito  ^  in  aulam  ^  aheneam  ^  aquae  caiidae  ple- 
nam.  ita  coquito  ad  ignem.  Vbi  codum  erit,  hir* 
peam  *  confnngito  **,  ita  ponito. 

LXXXn.  [LXXXni.]  Spaeritam*fic  fadto,  ita 
vti  fpiram,  nifi  ficfingito  ^  deti-adis,  cal«o,  melle, 

fphaeras 


Cap.LXXIX.    9.  ^/tfiWw  a.V. 

b.  aenum  P.  atniUM  I.B.R.Br. 

c.  vfiiito  a.  V.  praeter  luntc. 

'     d*  papoMtri  a.  V.  deinde  fYifrt- 
€Mto  Cod.  Gronouii. 

Cap.  LXXX.  a.  EnchmH  fic 
ad  I.  B.  R.  Br.  EwcbytHm  fic  I.  U 
G.  A. 

b.  glohnlas  a.  V.  vt  glohulos  Br. 

c  in  omitt.  I.  B.  R.  Br. 

d.  vngutm  Sphalma  Commel. 

e.  Vulgo  boneftm;i  quafi  et  cct. 
toftuMquc  W.  Hoc  peftum  I.  B.  R, 
Br.  Hoc  in  reftim  A.  lunt.  G. 

f.  verfiito  a.  V. 

e.  perfrigitoqui  I.  1-  G.  A. 
h.  vngho  a.  V. 

Cap.  LXXXL  a.  Hetneum 
I«a£    €1  lcmma   Br.  piamtm 


praeterea  inf.  Cod.  Gronouii.  L 
B.  R.  Br. 

b.  facito  inf.  1. 1-  G.  A. 

c.  eo  I.  B.  R.  Br.  tt  1. 1-  G.  A. 

d.  alneo  indito  I.  B.  Br.  R.  id 
indito  Cod.  Gronou. 

c.  irneam  Pol.  vmiam  Cod. 
Gronou. 

f.  Aimittito  PoL  3. 

g.  aullam  luntt.  Ba.  A. 

h.  aeneam  I.  a.  V.  ahenam  P. 
i.  imeam  P. 

k.  conftringito  I.  B.  R.  Br.  C«l-. 
frigito  Heruag, 

Cap.  LXXXIL  ^.  SpericamitA 
PoL  2.  Spaericam  I.  B.  R.  Br. 
Sfhaericam  L  I-  G.  A. 

b.  effingito  a.  V. 


DE  RE  R\4STICA.  69. 

iphaeras  pugnuni  altas  facito.  Eas  in  folo  cpmponito^ 
denlas  eodem  modo  componito  atque  ^  i^iram,  item« 
que  coquito. 

LXXXin.  [LXXXIV.]  Votum  pro  bubus,  vt  va^ 
leant,  fic  facito.  Marti  Siiuano  in  filua  interdius,  ii^  • 
capita  fingula  boum  votum  fecito  •  farris  adorei  libras 
III.  et  lardi  p.  im.  s.^ot^  pulpae  p.  iiii.  s.  vini  fexta^ 
rios  tres  \  Id  in  •  vnum  vas  liceto  coniicere  ^,  et  vi- 
iium  item  «  in  vnum  vas  liceto  coniicere  K  Eam  rem 
diuinam  vel  feruus ,  vel  liber  iicebit  faciat  K  Vbi  red 
diuina  *  fada  erit,  ftatim  ibidem  confuihito.  Muiier 
ad  eam  rem  diuinam  ne  adfit,  rieue  videat  quomodo 
fiat.  Hoc  votum  in  annos  fingulos,  fi*  voles,  lice- 
bit  vouere. 

LXXXIV.  [LXXXV.]  Sauillum  hoc  modo  facito. 
Farinae  lelibram,  cafei  p.  11.  s.  vna  commifceto  *  quafi 
libum  **,  mellis  p.  ~—  ^  et  ouum  vnum  K  Catinum 
fidlile  oleo  vnguito  *^.  Vbi  omnia  bene  commifcueris  ^ 
incatinum,  indito  catinum  teflo  ^,  operito.  videto  vt 
bene  percoquas  «  medium,  vbi  altiilimum  eft.  vbi  co- 
Aum  erit,  catinum  eximito,  melle  vnguito  **,  papa- 

E  3  vcr 

C.  aiqne  P.  h.  coictre  P. 

Cap.LXXXIII.    z.facho,Aib^  i. /flcere  I.  B.  R.  Br, 

rif  Hb.  I.  B.  R.  Br.  fadto.    Farri  k.  J&uinas  P. 

I.  V'  fdom  oni.  etiam  Godiccs  J.  voles.fiBr. 
duo  Vrfini.  ct  Cod.  Gronouii. 

h.  S.  et  dceft  1. 1-  G.  A.  Cap.  LXXXIV.    a.  cmuttfcef 

c.  etpnlpae  p.  iiii.  s.  dcfunt  L     ^J*'  ... 

B.  R.  Br.  b.  Ithrum  Hcm. 

d.  S.  add.  a.  V.  c.  S,  Ba.  H.  Gr.  G.  S.  •:  ^ 

c.  inMH^uas  P.  I.  fed  PoL  a.  no-  ^^-  ^""^  ^:  ^*'  \,^'  ^'' 

bifcum.  j»  vnw/  a.  V.  qui  Codd.  "•  *"*'^  °^**'  *'  ^' 

fuorum  fcripturara   Idinmn  dwu  «•  •»«»«•  «•  V. 

Iireff  corrcxit.  £  ita  pro  lext»  luntt. 

if.  coimeV.  g.  ;>erracfl/  P.    perco^s:  m* 

g.  f  J«M  t.  V.    et  Cod.  Gro-  ^wi  1.  B.  R.  ^r. 

nouii.  h.  ^ita  a.  V. 


70  M.  CATO  CAIVLXXXIV.  — LXXXVir. 

vcr*  infriato,  fub  teftum  ^  fiibde  paulifper,  poftea  ex- 
iniito.  ita  pone  cum  catillo  *,  et  lingulis  "*. 

LXXXV.  [LXXXVI.]  Pultem  Punicam  fic  co- 
quito.  Libram  alicae  ^  in  aquam  indito,  facito  vti  bene 
madeat  \  Id  infundito  ^in  alueum  purum,  eo  caiei  re^ 
centis  p.  iii.  mellis.  p.  s.  ouum  vnum,  omnia  vna  **  per- 
mifceto  bene.     Ita  infipito  in  aulam  ^  nouam. 

LXXXVL  [LXXXVII.]  Grancam  triticeam  fic  fa- 
cito.  Selibram  tritici  puri  in  mortarium  purum  indat, 
lauet  •  benc,  corticemque  **  deterat  bene,  eluatque  be- 
ne  ^  Fofiea  in  aulam  ^  jfidat,  et  aquam  puram,  co- 
quatque  •.  Vbi  codum  erit,  lade  addat  paulatim  vf- 
que  adeo,  donec  cremor  crafTus  erit  fadus. 

LXXXVn.  [LXXXVm.]  Amulum  "  fic  facito.  Si- 
ligincm  purgato  bene,  poftea  in  alueum  indat,  eo  ad- 
dat  aquam  bis  in  die.  Die  decimo  aquam  exficcato, 
^  cxurgcto  bene,  in  alueo  puro  mifceto  bene,  facito  tan- 
quam  faex  fiat.  Id  in  linteum  nouum  indito,  expn- 
mito  cremorem  inpatinam  nouam,  aut  in  mortarium. 
id  omne  ita  facito ,  et  refiicato  denuo.  Eam  patinam, 
in  fole  ponito  ^,  arefcat.  vbi  arebit,  in  aulam  ^  nouaih 
indito,  inde  facito  cum  lade  coquat. 

Lxxxvra. 

i.  papaum  I.  I-  G.  deinde  m-  b.  madeant  I.  B.  R.  Br. 

fricato  Cod.  Gronou.  c.  finidito  I.  B.  R.  Br. 

k.  Ita  pro  textHm  P.  I.  L  tefio  d.  vna  om.  I.  B.  R.  Br. 

1.  6.  R.  Br.  e.  auilam  1. 1.  Ba.  A. 

1.  catiuo  P.  caiino  a.  V.  Cflp.    LXXXVl.     a.    lasietpi€ 

in.  iitigulaf  Cod.  Gronouii  et  L  t.  V. 

B.  R-  Br.  |n  inarginibvis  vetudif-  b.  corticem  decenter  eltut.  Vofi' 

(imi  Codicis»  cum  quo  hunc  no-  ea  L  B.  R.  Br. 

ftrum  confercbamus,  haec  crant  c.  ^rae  om.  L  I- G. 

afcripta  verba  hic,    eiufdem  Ii«>  d.  attUam  1. 1.  Ba.  A. 

brarii  manu ,  qui  er  ipfum  de-  e.  cocatqne  P. 

fcripfcrat  <>)diccm:     Httc  vfpu  Cap.  LXXXVIL    a.  Amilluim 

de.duobuf  emeiidaui^   hinc  de  vno  V^Amyllumh  B.  K.  etlcmmaBr. 

txewphrio  tantnm  PoL  Eadem  ver-  Amylum  1. 1-  G.  Br.  Ald. 

ba  retulit  Viftorius.  b.  vt  inf.  a.  V. 

Cap.  LXXXV.    «.  al^ae  P.  c  oUam  a.  V. 


DE.RE   RVSTICA.  71 

LXXXVni.  [LXXXIX.]  Sakan  candidum  fic  fadto; 
Amphoram  defrado  "  collo  puram  impleto  aquae  ^  pu* 
rae,  infole  ponito:  ibi  fifceiJam  cunxiale  populariliii^ 
pendito,   et  quaffato,    fuppletoque  ^  identidem.       Id 
aliquoties  **  in  die  [quotidie  *]  facito,  vfque  adeo  donec 
fai  defiuerit  ^  tabefcere  biduum.       Id  figni  erit,  mae-  2 
nam  ^  aridam,    vel  ouum  demittito;     fi  natabit,    ea 
muries  erit,   qua**  vcl  carnem,   vei  cafeos,  vel  falfa- 
menta  ^  condias  \     Eain  muriam  in  labella,  vel  in  pa* 
tinas  *  in  fole  ponito.     Vfque  adeo  in  fble  habeto,  do- 
nec  concreuerit.  inde  flos  falis  fict.       Vbi  nubilabitur, 
et  ™  noAu  fub  tedlo  "  ponito.       Qfaotidie  "^^  cum  foj 
erit,  in  fble  ponito. 

LXXXIX.  [XC.].  Gallinas  et  anferes  fic  farcito, 
Gailinas.  teneras ,  quae  primum  parient  *,  concludac, 
polline,  vel  farina  ordeacea  •*  confperfa  ^  turundas  **  fa^? 
ciat.  eas  in  aquam  intinguat  ^ ,  in  os  indat '.  pauiadn) 
quotidie  »  addat.  ex  ^  gula  confideret,  quod  fatis  fiet '. 
Bis  in  die  farciat  •*,  et  mcridie  bibere  dato,  nec  plus 
aqua  *  fita  fiet  horam  vnam.  Eodem  modo  anfcrem 
alito,  nifi  prius  dato  bibere,  et"  bis  in  die", 
bis  efcam. 

E  4  XC. 

Cap.  LXXXVin.     fl.  i9fii€at$        Cap.  LXXXIX.    a.  fMrim  P. 

c$Hmtoque  A.  lunt.  G.  faritrint  a.  V. 

b.  aiiua  pura  Eaedein.  b.  ordeacia  P. 

c.  fupletoque  I.  RjR.  c.  amfyarfa  P.  l.  B.  R.  Br. 

d.  aliquotieni  I.  B.  Br.  R.  d.  cmraitdai  aut  cmundas  lenf. 
c.  r»ftVlieP.V.  Oniif€ranta.V.  citrandasBruCch. 

omnes^  ^  tnttngat  L  B.  R.  Br.  ct  infu- 

f.  defierit  L  B.  Br.  R.  P«r  inf.  a.  V. 

g.  menam  a.  Gefnerum.  *•  »""^*  *•  »•  *•  "^* 

h.  fM  addidi  ex  A.  lunt.a   ^       g-  ^««;*f  J*-  ^  .       ^ 

i.  Vulgo  h.  1.  interfertum  fna        K-  « I-B.R.Br.rf«A.Iunt.G. 

omificumiifdemEdd.  1;.^  ,- B.  R.  Br. 

k.  c^as.  F^am»r.  LB.R.Br.        ^   j^,.  ,y^  ,.  p.  ^  Br.  «^ 

1.  fdtiiia  a.  V.  fj^  p  ^-^,^  ^f  finai,  quam  ba^ 

m.  n  om.  B.  Br.  R.  A.  lunt.  ^am  A.  1.  I-  G.  tf  jw  y?fMf  vd 

G.enoau  lenf.  ;ifiVi«k  «.  TriU.Obf.  p.  465. 
n»  <o  add.  I.  B.  Br.  R.  m.  et  om.  a.  V. 

0.  GrtidicP.  n.   ttinf.  a.V.    . 


73      M.   CATO   CAP.  XC.  XCt  XCII. 

XC.  [XCL]  Palumbum  recentem  fic  farcito  ■.  Vtt 
prcnfus  ^  erit,  ei  fabam  codlam  toftam  primum  dato. 
ex  ore  in  eius  o^  inilato  item  aquam.  hoc  dies  vii.  fa-* 
cito.  Poftea  fabam  fiefam  puram,  et  far  purum  fa- 
cito ,  et  fabae  tqrtia  pars  vt  inferuefcat  cum  ^  far  ^  infi- 
piat,  puriter  facito,  et  coquito  bene.  id  vbi  excoxe- 
ris*  depfito  ^  bene,  oleo  manum  vnguito  ^.  primum 
pufiUum,  poftea  maeis  depies,  oleo  tangito  depfito- 
que  *" ,  dum  poteris  *  lacere  turundas  ^ ,  ex  aqua  ^  dato  *", 
t£cam  temperato. 

XCI.  [XCn.]  4^^^  fic  facito.  Locum  vbi  facies" 
confodito,  poftea  amurca  conlpergito  ^  bene,  finito- 
que  combibat.  Poftea  comminuito  glebas  bene.  De- 
inde  coaequato  *^,  et  pauiculis  verberato.  Poftea  de- 
nuo  amurca  confpergito  *^,  finitoque  arefcat.  Si  ita  fe- 
ceris,  neque  formicae  ^  nocebunt,  neque  herbae 
nafcentur. 

XCII.  [XCin.]  Frumento  ne  noceat  curculio  % 
neu^  mures  tangant,  lutum  de  amurca  facito ,  palea- 
rumpaulum^  addito,  finito  macerefcant  ^  bene,  et 
fubigito  bene  ®,  eo  granariumtotumoblinitocrafib  luto, 

poftea 

Cnp.  XC.    a.  Ita  ante  yiSto^  re.  Wrar.  dipBfitoque  B.  R.  lunt. 

rium  legebatur,  qui  verba)fc//i-  Gr.  G.  inferunr.  Htpfitoqnc  lenf.  - 

eito  omirir.  Br.  Ald.  Ba.  H.  A. 

b.  frtbenfus  1. 1-  G.  A.  h.  depofitoqnt  lunt. 

c.  tum  ti  in  edirione  Caftiga-         i.  poterit  P. 

tionum  Vi^orii  Gryphiana  et  R.        k.  «t  tas  add.  A.  Ba.  G. 
Stephani  154J.  1.  aqua:    des  efcam  tempermmm 

d.  fernere  tncipiet  I.  I-  G.  A.     I.  B.  Br.  R. 

far  incipiat  le.  R.  Br.  /<ir  infpidat  m.  et  add.  A.  Ba.  G. 

Pol.  Cap.  XCI.    a.  facias  a.  V. 

e.  exluferis  P.    exclufirit  Cod.  b.  confpargito  I.  B.  Br.  R.  M. 
Gronouii.  exeufierit  I.  B.  R.  Br.  Po.  2. 

f.  deponitoj  bene  a.  V.  c.  inde  coquito  Cod.  Gronouii. 

g.  vngito ,  et  bene  coqnito ,  do*  d.  formica  nocebit  I.  B.  Br.  R. 
nec  denfa  fint  t  et  parum  olei  infon^  Cap.  XCII.    a.  gKrgulio  ^.S. 
dito ,  et  commifieto  bene,   dein  pa^  b.  nec  I.  B.  R.  Br.  ne  Heru. 
fcito «   et  faepe   et  parum   dato .  cf         c.  parum  a.  V.  addit  Br« 
aquam  mixtam  ceno  potui  dato^  et        d.  marcefiant  a.  V. 

pari  Modo  poteris  tmundas  incrajfu*        c.  hne  om.  a«  V. 


DE  RE  RVSTICA.  7$ 

poftea  conlpergito  ^  amurca  «  omne  quod  Iutauen& 
Vbiaruerit,  eo  frumentum  refrigeratum  condito ,  cur- 
culio  ^  non  nocebit. 

XCIU.  [XCIV.]  Olea  fi  fnicfhim  non  fbret  %  abla- 
queato.  Pofteaftramentacircumponito.  Pofteaamurcam 
cum  aqua  commifceto  aequas  partes.  Deinde  ad  oleam 
circuinfundito,adarboremmaximam^  amphoram  vnam 
commixti  ^  iat  ^  e(h  Ad  minores  arbores  pro  ratione 
indito*  Et  idem  hoc  fi  facies  ad  arbores  feraces,  eac  • 
quoque  meliores  fient.     Ad  eas  ^  ftramenta  ne  addideris. 

XCIV.  [XCV.]  Fici  vti  groflbs  teneant,  facito 
omnia,  quo  *  modo  okae,  et  hoc  amplius.  cum  ver 
adpetet**,  terram  adaggerato  bene  ^  Siitafeceris, 
et  groffi  non  cadent,  et  fici  fcabrae  non  fient ,'  et  multo 
feraciores  erunt. 

XCy.  [XCVI.]  Conuoluulus  •  in  vinea  ^  ne  fiet  % 
amurcam  condito,  puram  bene^facito,  in  vas  ahe- 
num  *  indito  congios  11.  poftea  igni '  leni  «  coquito,  ru- 
dicula  agitato  crebro  v^ue  adeo,  dum  fiat  tam  craA 
fum  ^ ,  quam  mel.  Poftea  iumito  bituminis  tertiarium, 
et  fiilfiiris  '  quartarium.  .  Conterito  in  mortario  ieor-  2 
fum  ^  vtrunque.  Poftea  infi^iato  quam  nunutiffime  in 
amurcam  caldam,  et  fimul  mdicula  mifceto,  et  denuo 
coquito  fub  dio  K     Nam  fi  in  tedo  coquas,  cum  bitu* 

E  5  men 

f.  ewj^rgh»  I.  B.  R.  Br.  M*  Cap.XCV.    a.  InwJu^lus^Cw 

Vo.  n.  vt  alibi.  voluolus  Pol.  i.  JnuolMoluf  tt  Con* 

f.  bent  infer.  a.  V.  voluoluf  Pol.  2.  Ctnuolttolus  Brh. 

n.  gHTgulio  a.  V.  ^-  *'"**  P- 

c.  fiat  a.  V. 

Cap.XaiL    a. /erta.V.  *    A.  btntfucito    iuna.  t    B.  R. 

b.  Viaorius  ct  Gefn.  wHiMi.  Heni. 

c.  commifti.h  I- G.  «•  ««««»  «•  V.  ahtntttm  ViO.. 

d.  fatis  a.  V.  f-  ^«»»  I-  B-  ^  »'• 

e.  hat  a.  V.  |-  '««' «•  ^. 

f.  fdiMn  a.  V.  cxcept.  luntf.  ?•  ^f^^^r^'  ^*  '^' 

*^  1.  fnlpmts  P. 

Cap.  XCIV.    a.  ^f  a.  V.  \c.  ptrjh  I.  B.  R.  Br. 

b.  0j)parct  I.  B  R.  Br.  1.  ctlo  add.  Pol.  et  COd.  Gro>- 

c.  ttrram  1.  B.  K.  Br.  nouii. 


T/f    M.    CATO    CAP.  XCV-  —  XCVIII. 

mcn  et  fulfiir. "  additum  eft,  excandefcet.  Vbi  erit 
tamcraffum",  quam  vifcum,  fiiiito  frigefcat.  Hoc  ° 
vitemcircumP  caput,  et  fub  bracliia  vnguito  *>,  con- 
voiuulus '  non  nafcetur. 

XCVI.  [XCVII.]  Oues  ne  fgabrae  fiant,  amurcam  • 
condito ,  puram  bene  facito ,  aquam ,  vbi  ^  lupinus  de- 
feruerit  ^,  et  faecem  ^  de  vino  bono  inter  fe  omuia  com- 
mifceto  *  pariten       Poftea  cum  detonderis  ^,  vnguito 

atotas,  finito  biduum  aut  triduum  confudent.  Deinde 
lauito  in  mari:  fi  aquam  marinam  non  habebis,  fa^ 
cito  ^  aquam  faliam,  ea  lauito.  Si  haec  fic  feceris,  ne- 
que**  fcabrae  fient,  et  lanae  plus,  et  meJiorem  habe- 
bunt,  etricininon  erunt  molefti.     Eodem*  in  omnes 

.  quadrupedcs  ^  vtito  ' ,  fi  fcabrae  erunt. 

XCVII.  [XCVIII.]  Amurca  decoAa  axem  vnguito, 
et  lora,  et  calciamenta,  et  coria:  omiiia"  meliora 
facies. 

XCVIII.  [XCIX.]  Veftimenta  ne  tineae  tangant, 
amurcam  decoquito  ad  dimidium;  ea  *  vnguito  fun- 
dum  arcae,  et  extrinfecus,  et  •*  pedes,  et  angulos.  Vbi 
eaadanierit,  veftimenta  condito.  Si  ita  feceris,  ti- 
d  neae  ^  non  nocebunt.  Et  item  ligneam/*  fuppeiledi- 
lem  omnem  fi  vngues,  non  putefcet  ^.:  et  cum  ea  ter- 

feris, 

m.  /«/gw  K  ».  facies  aqnam  falis  I.  B.  Br.  R. 

n.  crafa  luntt*  h.  nan  l,  B.  Br.  R.  A.  Ba.  G. 

o.  Hac  luntt.  i.  modo  add.  a.  V. 

p.fuhl,  B.  R.  Br.  k.  quadripidts  P. 

q.  vngito  a.  V.  1.  vtitor  Ueruag. 

r.  c^luolus  I.  B.  Po.  a.  ^^^  xCVIf.    a.  tt  add.  a.  V. 

Cap.  XCVI.     a.  amnrcam  fs-  toria  omnia  et  fcilicet  Edd.  primae 

ram  et  aquam  ^hi  lup.  deferbuerii  habent. 

A.  lunt.  G.  cap.  XCVIII.    a.  et  vngito  I. 

b.  tn  lupina  I.  B.  Br.  R.  g,  Br.  R.  ti  ea  vnr.  A.  dimidUm^ 

c.  dafrumt  P.  et  Cod.  Gronou.  ^^  ^n^.  Crcfc. 

d.  fectm  Ba.  H.  Gr.  G.  j,.  et  om.  a.  V.  ctCr. 
c.  parittr  omnia  fnmito  et  kent  q.  tiniae  P. 

commifceto  A.  lunt.  G.  a.  ligneam  om.  I.  B.  Br.  R.Pol. 

f.  detunderis  I.  B.  Br.  R.  A.Ba.     //;^iiiiM  addidit  A.  Ba.  G. 
H.  lunt.  detund,  outs  Ald.  Ba.  G.         e«  putrefcet  a.  V.  pmefcit  Cr. 


DE  RE   RVSTICA.  75 

leris,  Iplendidior  fiet  Item  ahenea^  omnia  vnguito, 
ied  prius  extergeto  *  bene  K  Poftea  cmii  vnxeris^ 
cum  %  vti  voles,  extergeto  *,  iplendidior  ^  erit,  et 
aerugo  *"  non  erit  molefta, 

XCIX.  [C.]  Fici  aridae  fi  voles  vt  integrae  fint,  in 
vas  fidile  condito.  id  amurca  decoda  vnguito. 

C.  [CI.]  Oleum  fic*  in  metretam  nouam  inditurus  ^ 
eris:  amurca  ita  vti  eft  cruda  prius  colluito,  oppilato} 
agitatoque  diu ,  vt  bene  combibat  ^.  Id  fi  feceris,  mc- 
treta  oleum  non  bibet,  et  oleum  meiius  faciet  **,  etipfa 
nictreta  firmior  erit. 

CL  [CII.]  Virgas  murteas  *  fi  voles  cum  bacis  ^  fer- 
vare,  (et ')  item  aliud  ^  genus  quod  vis,  et  fi  ramulos 
ficulneos  voles  cum  foliis,  inter  fe  alligato,  fafciculos 
facito,  eos  in  amurcam  demittito,  fiipra  ftet  amurca  fa- 
cito.  Sed  ea  quae  demiflurus  eris,  fumitd  paulo  acef* 
biora.     Vas,  quo  condideris,  obiinito  plane» 

CII.  [CIII.]  Si  *  bouem,  aut  aliam  quamuis  qua- 
drupedem  ferpens  momorderit,  Melanthii  *»  acetabu- 
lum^  et^,  quod  medici  voca^t  finymeum  *,  conteri- 
t6  in  vini  veteris  hemina.       Id  per  oares  indito,  et  ad 

ipfum 

f.  imiea    a.  V.    «t  Cr.  «wfiftf        Cap.  CI.    a.  «Vite«J  a.  V. 
neifea  Ald.  b.  Wci/  I.  B.  Br.  R.  H.  Gr. 

g.  exttrgit0\.  V.  et  Cr.  G.  M.  Po.  a.  Fotjnam  haaf  vbi-  . 
h.  bint  om.  I.  B.  Br.  R.  quc  introduxit  Aldma  et  ferua- 
i.  cii l.  B.  Bt.  R.  et  «I A.  lunt.  G.  mt ,  etiam  m  Columella  et  PaU 
k.  exttrgito  I.  B.  Br.R.  ffcrw»  ladio. 

extergito  A.  lunt.  G.  c.  tt  om.  1.  B.  Br.  R. 

1.  J^tnMw  lenf.  d.  «/»««  P« 

m.  emgo  I.  B.  Br.  I^*       ,  •  Cap.  CII.    a.  5«  hwnn  •lutm- 

Cap.  C.    a.  Ita  pro  fi  I.  B.  qutu^im  firfmt  mmordf 

J^*,*^:  ,.            _         -.  Wt  pro  lcmmate  ponunt  I.  B.  R. 

b.  indihmnn,  P.  traditnrMs  tt  ^^  MthntH?^ 

^^^^^'      .,     «  ,  t^  «  1  c    acctptfilmlnm  et  I.  B.  Br.  R. 

c  ionmh^  Pol.  I.  ciit^f  f±  ^J^^^  lunt.  Ba.  Gr.  G.  Po- 

s    ita  vunda  cfi  cahda  vd  crnda  Jf  ^^^\  viaorius  etGefner 

frins  colhnuo,   ojfilato     agtmo'  f^^^^^,  atetakubm,  ^od  God. 

4ne  diu  Cvcfc.  ynde  opfUato  mftft.  ^^^^  ..  ^^y^  acitMum. 

rui  cum  Pontedera.  wruuvu.»  ^  ,    ... 

d.  /«erit   a.  V.  practcr  luntt.        d.  Zmumaoim  P.  ct  CodexVi. 

qui  fitt.  ftorii.  ZMmnem  Pol.  a. 


V 


76       M.   CATO   CAP.  CIIL  CIV.  CV. 

ipfum  morfiun  ftercus  fuillum  •  apponito.   Et  idem  hoc 
(11  vfus  venerit  ^)  homiiii  facito. 

CIII.  [CIV.]  Boues  vti  valeant,  et  curati  bene 
fient,  et  qui  faftidient  cibum,  vti  magis  cupide  appe- 
tant,  pabuium,  quod  dabis,  amurca  ipargito;  primo 
paululum,  dum  confuefcant,  poftea  magis;  etdatora- 
renter  bibere  commixtam*  cum  aqua,  aequabiliter 
quarto  quintoque  ^  die.  hoc  fi  feceris  "^  ita,  boues  et  cor- 
pore  curatiores  erunt,-  et  morbus  aberit. 

CIV.  [CV.]  Vinum  familiae  per  hicmem  qui  *  vta- 
tur.  Mufti  quadrantalia  ^  x.  in  doiium  indito,  aceti 
acris  quadrantaiia  ii.     Eodem  infundito  fapae  quadran- 

2  taiia  duo,  aquae  dulcis  quadrantalia  ^  l.  Haecrude 
mifc*eto  ter  in  die  dies  v.  continuos.  £o  addito  aquae 
marinae  veteris  fextarios  lxiiii.  et  operculum  in  doiiuin 
imponito  **,  et  obiinito  ®  jdies  x.  Hoc  vinum  durabit 
tibi  vfque  ad  fbiftitium  ^  Si  quid  fuperfuerit  poft  foi- 
ftitium,  acetum  acerrimum  et  puicherrimum  erit. 

CV.  [CVI.]  Qiu  '  ager  ionge  a  mari  aberit,  ibi 
vinum  Graecum  fic  facito.  Mufti  quadrantaiia  xx.  ^ 
in  aheneum  ^,  aut  piumbeum  infundito,  ignem  fubdito. 
vbi  buliabit  **  vinum,  ignem  fubducito.  vbi  id  *  vinum 
refrixerit ,  in  doiium  quadragenarium  infundito ;  feor- 
fum  ^  in  vas  aquae  dulcis  quadrantai  i.  infundito.  falis 

3  M I.  finito  muriam  fieri.  Vbi  muria  fada  erit ,  eodem 
in  doiium^  infundito.     Schoenum,    et  caiamum  in 

pila 

e.  Jjdlmn  Br.  d.  fniifv  I.  B.  R.  Br. 

f.  tuentrit  a.  V.  e.  oWiwt»  L  B.  Br. 
Cap.CIIL   a.  eommifiMmlvaiXt.        Cap.    CV.       a.    Verba:  Jifd 

emmifiam  A.  Ba-  G.  tf^er ficfaciu,  loco  rubricae 

b.  Vulgo  qmfOo  fHoqiu,    Me-  pofita  func,  nec  repetuntur  in 
cum  Edd.  a.  V.  capiic  I.  B.  R.  Br. 

c.  \\x\%o  fic  focits^  Ha.  ante  V.  b.  vi^nti  abeft  Ba-  G.  A. 
mtficfecerif.  c  tf&«n«w  a.  V.       *• 

Cap.  CIV.    a.  quo  vtoHhtrLB.  d.  ehulHhh  l.  B.  R.Br.  H.  Gr. 

R.  Br.  G.  ilmlibit  A.  Ba.  A.  Imllahat  PoL 

b.  quttftarios  I.  B.  R.  Br.    et  e.   iam  a.  V.  praecer  lu, 
Cod.  Gronouii.  f.  oitt  inf.  I.  B.  R.  Br. 

c.  q.  1. 1.  B.  R.  Br.  g.  dolio  I.  B.  R,  Br. 


DE  RE  RVSTICA.  77 

pila  contundito,  quod  fiet  fextarium  vnum  eodem  in 
dolimn  infundito  ^ ,  vt  odoratum  *  liet.  Poft  dics  xxx. 
dolium  oblinito.  Ad  ver  difTundito  in  amphoras. 
Biennium  in  fole  finito  pofitum  efle.  Deinde  in  tedum 
conferto.     Hoc  vinum  deterius  non  erit  quam  Coum. 

CVI.  [CVII.]  Aquaie  marinae  *  quadrantal  ^  i.  ex 
alto  fumito,  quo  aqua  dulcis  non  accedit  ^,  fefquili- 
bram  falis  frigito  **,  eodem  indito,  et  rude  mifceto  vf» 
que  adeo ,  donec  ouum  ®  gallinaceum  ^  coifhim  *  nata- 
bit,  definito  mifcere.  Eodem  vini  veteris,  veP  ami-d 
nei  *,  vel  mifcelli  ^'  albi  congios  ii.  infundito,  mifceto 
probe.  Poftea  in  vas  picatum  confiindito,  et  oblinito. 
Siquis  *  plus  voles  aquae  marinae  concinnare,  pro  por- 
rione  ea  omnia  facito. 

CVII.  [CVIII.]  Quo  "  labra  doliorum  circunlinas, 
vt  bene  odorata  flent,  et  nequid  vitii  in  vinum  accedat. 
Sapae  congios  ^  vi.  quam  optimae  infundito  in  abe* 
neum  ^ ,  aut  in  plumbeum  et  iris  aridae  contufae  hemi- 
nam,  et  fertam  Campanicam  p.  v.  bene  odoratam,  vna 
cum  iri  contundas  quam  minutiflime,  per  cribrum  cer- 
nas,  et  vna  cum  fapa  cOquas  farmentis,  et  leui  flamina. 
Commoueto,  videto,  neaduras.  vfque  coquito,  dum  a 
dimidium  excoquas  \      Vbi  refrixerit,  confundito  in 

vas 

h.  eenfim^t»  a.  V.  k.  unfilli  a.  V. 

L  oacrflftjiii  P.  ^    fi^dcmti.V. 
Cap.  CVl.    a.  cwHctimattp  m- 

Jer.  1. 1-G.A.  Cap.  CVII.     t.  QM^mwls    fa-. 

b.  ^.  I.  P.  ad  margmcm :  flj.  ^,^  L  chcnmlinat ,  «  vt  odaf ata 
puidrantanMm.  ^nartantm  I.  B.  fi^  ^  ^  ^ccedat  lemma  ftinc 
J^- Br.  Brufch.  Dii« -^«Cfeilatetiamlem* 

c.  «ffto  «•V.                       ,  „a  in  C?m.  Hoc  mada  labra  - 

d.  /nii^rtf  I.  B.  K.  Br.  /rflnp-  ^  odorata  — acccdat,  fipat  A.  I. 
f»  omiflb  filis  Cod.  Gronouii.  ,,  q^  G^ftier  cdit.  Po.  a.  et  Pol. 

e.  MOMhicetahbi  femper Po. a.  ^^^^^^^  ^^  ^um  Viaorio. 
^f^gdhnaanm  Hcni.  galimaal.  ^    ^^^  ^     ^j„^,p^   ^^j^^ 

g.  caOmH  omitt.  Ba-  G.  A.  ^^^\             « 

h.  vtl  om.  Rcg.  <=•  ^***^  *•  ^- 

i.  miiinni  P.  aim»!  lenf.  ttmbtti  d.  ex^iuas  B.  R.  ^«n  OSXiitt^ 

flu  V.  qui  «didit  aminmi.  Cod.  GroAou* 


78     M.  CATO   CAP.  CVIIL  CIX.  CX. 

yas  picatum  benfe  odoratum  •,  et  oblinito,  et  ^  vtlto  in 
labra  doiionim. 

CVIII.  [CK.]  Vinum  *  fi  voles  experiii  duratu- 

rum  fit,  nec  ne,  polentam  ^  grandem  dimidium  aceta- 

buli  ^  in  caliculum  nouum  indito,   et  vini  fextarium^ 

de  eo  vino  ®  quod  voles  experiri,  eodem  infundito^  et 

imponito  in  carbones,    facito  bis,    aut  ter  inferueat. 

a  .Tum  id  percolato,  polentam  ^  abiicito  ^.     Vinum  po- 

.  jiito  fub  dio.     Poftridie  mane  guftato.     Si  id  ^  fapiet ', 

quod  in  dolio  eft,  fcito  duraturum.       Si  fiibacidum 

.  erit,  non  durabit. 

CIX.  [CX.]  Vinum  afperum  quod  erit,  lene  •  ct 
fliaue  fi  voles  facere,  fic  facito.  De  eruo  farinam  fa- 
cito  lib.  iiii.  et  vini  cyathos  iiii.  confpergito  **  fapa. 
Poftea  facito  laterculos.  Sinito  combibant  nodtem  et 
diem.  poftea  commiiceto  cum  eo  vino  in  doiio,  et 
oblinito  dies  lx.  Id  vinum  erit  lene,  et  fuaue,  et  bo- 
no  colore,  et  bene  odoratum. 

CX.  [CXI.]  Odorem  •  deteriorem  demere  vino  fi 
voles,  teftam  de  tegula  craflam  puram  calfacito  in  igni 
bene.  Vbicalebit,  eam  picato,  refticula  alligato,  te- 
ftam  demittito  m  doUum  infimum  leniter,  finito  bi- 
diium  ''  oblitum  doiium:  fi  demptus  erit  odor  deterior, 
id  optime;  fi  non,  faepius  facito,  vfque  ^  dum  odorem 
maium  dempferis. 

CXI. 

e.  •itratnm  P.  g;.  aiiicit9  omnes  praeter  B.  R. 

f.  rt  omitt.   I.  B.  R.  Br.  «fi-         h,  wiww  inf.  a.  V. 
^^^*  ,  i.  fajAttt  I.  B.  R.  Br. 

Ifap*!' CviL '  a.    Vinum  -  -  -        MLt.^!?*'  '""''• 

mc  ne  haec  vcrba  ftant  loco  ru-        hn   r x ^  a    nJnr.m  A*^- 

bricae  I.  B.  R.  Br.  ^^/  S          V  ^        r          *" 

b    PMltntam  P  *^  ^^  demere  Lemma  funt :  ca- 

c'  ^cceptaMi  I.*B.  R.  Br.  P"«  ipfum  incipit .  Tefia  in  aliift 

d.  feft^mn  I.  B.  R.  Br.  P"«««-  ^  ^"  ^'  ^^-  «• 

e.  w  repet.  I.  B.  R.  Br.  b.  Hduo  a.  V. 

•  f.  pMltntum  P.  c.  vfiue  om«'l.  B.  R.  Br. 


DE  RE  RVSTICA,  79 

CXI.  [CXII.]  Si  *  voles  fcire  in  vinum  aqua  addita 
lit,  nec  ne,  vafculum  facito  de  materia  ederacea  ^. 
Vinum  id,  quod  putabis  aquam  habere,  eodem  mittito. 
Sihabebit  aquam,  vinumefHuet,  aquamanebit  Nam 
non  continet  vinum  vas  ederaceum  ^. 

CXn.  [CXIII.]  Vinum  *  Coum  fi  voles  facere, 
aquam  ex  alto  marinam  fiunito,  mari  tranquiilo,  cum 
ventus  non  erit,  dies  ^  lxx.  ante  vindemiam,  quo  aqua 
dulcis  non  perueniet  ^.  Vbihauferis  de  mari,  in^ao- 
iium  fundito  ^ ,  noiito  implere ,  quadrantalibus  v  minus 
iit^  quam  plenum.  operculum  imponito,  reiinquito  ^ 
qua  8  interipiret-  Vbi  dies  xxx  praetcrierint^  tranf-  ^ 
lundito  in  aiterum  dolium  puriter,  et  leuiter  ^.  relin- 
quito  in  imo  quod  defederit '.  poft  dies  xx  in  alterum 
dolium  item  tranflFundito ,  ita  relinquito  vfque  ad  *"  vin- 
demiam.  Vnde  vinum  Coumfacere  voles,  vuas  reiin- 
quito  in  vinea,  finito  '  bene  coquantur.  et  vbi  pluerit, 
ct  ficcauerit,  tum  *"  deligito.  et  pomto  in  fole  biduum, 
aut  triduum  fub  dio,  fi  pluuiae  non  erunt,  fi  pluuia 
erit,  in  tedo  in  cratibus  componito^  et  fi  qua  acina 
cormpta  erunt,  depurgato.  Tum  fumito  aquam  "  ma- 
rinam  ^  q.  s.  s.  E.  p  in  dolium  ^  quinquagenarium  in-  J 

fundito 


Cap.  CXI.    fl.  Vcrba:  Si  *•-  g.  f««  a.  V.  ^m  interfiret  PoK 

ies  fcire  in  vinHiH  aqua  addita  fit^  h,  Itnittr  P.  I.  I.  ct  Cod.  Gro- 

nec  ne  locum  rubricae  occupant  nou.  pun£^.  abeft  a.  V. 

I.  B.  R.  Br.        ^  .   ^j^^it  p.   poftea   alternm 

h.bederacea  I.  B.  R.  Br.  bedera^  -^^  d^trimsfondH^  Br. 

^^'  k   1«  a.  V. 

c.  bedetKiMm  I.  B.  R.  Br.  , '  ^  j„j;  ,.  ,.  q.  A. 

Cap.  CXII.    a.  Verba:  Vinnm  m,  tnnc  a.  V. 

GMWi  fi  vokf  faetre  locum  rubr.  ^.  aijuat  mariwte  1. 1-  G.  A. 

occupant  I.  B.  R.  Br.  ^^  quadrantalia   s.  s.  I.  B.  R. 

b.  die  JeptMogefima  1. 1-  G.  A*  Br.  al.  quadrantalia  «(^ex)  Admar-> 

c.  perneniat  a.  V.  dcinccp»  d$  ginem  Vo\.  fufra  fcriftae  qnadrapr 
Mnre  Br.      .  taiia  X.  1. 1-  G.  A.  defunt  W. 

d.  cnleare  inf.  A.  1. 1-  G.  Po.  a,  n.  tt  a.  V.  excepta  luott.  quae 

e.  ffi/niMiitfl  P.etCod.GroQOU.  delet. 

f.  rtlinini  Po.  a.  q.  d^eitM  Vf, 


8o        M.   CATO   CAP.  CXIL  CXIII. 

fundito  '  aquae"  marinae  q^'  x.  Tum  acina  ^  de  vuis 
mifcellis^  decerpito  ^  de  fcopione  *,  in  idcm  dolium 
vfqiie  dum  impleueris,  manu  comprimito  *,  vt  combi- 
bant  aquam  marinam.  vbi  impieueris  ^  dolium,  oper- 
culo  operito,  relinquito  qua  interfpiret.  Vbi  triduum 
praeterierit,  eximito  de  doiio  ^,  calcato  in  torcula- 
rio,  et  id  vinum  condito  in  dolia  iauta,  et  pura  ^^  et 
ilcca. 

CXIU.  [CXIV.]  Vt  *  odoratum  ^  bcnc  fiet,  fic  ^ 
facito:  fumito  teflajn^picatam:  eo  prunam  lenem  in- 
dito,  fuffitoierta,  etfchoeno,  et  palina,  quam  habent 
vnguentarii,  ponito  in  dolio  •,  et  operito,  ne  odor  ex- 
eat,  ante  quam  vinum  indas.  Hoc  facito  pridie  quam 
vinum  infundere  voles.  de  lacu  quam  primum  vinum  in 
dolia  ^  indito,  finito  dies  xv.  operta  ^  ante*quam  obii- 
nas  *•,  relinquito  qua  interipiret  vinum.  poflea  oblinito. 
2  Pofl  dies  xL.  diffundito  in  amphoras,  et  addito  in  fin- 
gulas  amphoras  fapae  fextarium  ^  vnum.  Amphoras 
nolito  implere  nimium,  anfarum  infimarum  fini.  et  ^ 
amphoras  in  fble  ponito,  vbi  herba  non  fiet.  et^  am- 
phoi*as  operito,  ne  aqua  accedat,  et  ne  plus  quadri- 

duum 

,       r.  tnfondito  W.  d.  Pol.    ct    liber   Vidorii  in 

s.  aqnat  marinacq.X.  defiintl.  marginc:  al.cnrata  tx:  habcL  I. 

I-  G.  A.  B.  6r.R.^a,  quod  praefen  Poti- 

t.  qMdrantalia  I.  B.  R.  6r.  ^«ar-  tedera. 

taria  decemVr.  Cap.  CXIII.      a.  Verba:    Vt 

V.  accina  W.  cdoratum  btntfit  ftant  loco  rubr. 

X.  mifcllis  a.  V.  I.  B.  R.   Br.     Vinum  infer.  A. 

y.  decoffito  I.  B.   R.  M.   Po.  lunt.  G. 

A.  fir.  b.  adoratHm  Popm.  2. 

z.  fcapo  B.  R.  Reliquae  fcopio.  c.  fic  facito  defunt  a.  V.  . 

In  mar^ine  P.  tefte  etiam  Vi&o-  d.  uftem  Brh.  f.  Mf.  Qoef. 

rio  legitur :  o/.  defcopione  a  (ex) :  e.  dolia  I.  B.  R.  Br. 

Vnde  correxi  vulgatam,  addicen-  f.  dolium  a.  V. 

tibus  Vrfini  Codd.    Dcinceps  rt  g.  apertam  I.  B.  R.  Br.  ^irtum 

in  idem  A.  lunt.  G.  i,  i.  G.  A. 

a.  acina  add.  I.  B.  Br.  R.  et  h.  ct  infcr.  I.  U  G.  A. 
Cod.  Gronou.  i.  feftarium  ct  I.  B.  R.  Br. 

b.  cowpteaerif  a.  V.  k.  et  abell  a.  V. 

c.  ff  add.  a.  V.  1.  «  omiic.  a.  V. 


DE   RE  RVSTICA*  si 

duum  "  in  fok  fiucris.  Poft  quatiiduijm  ^  in  culleum  ° 
coinponito ,  ^et  inftipato  ^4 

CXIV.  [CXV-]  Vinum  fi  voles  eonciniiarc,  vt 
aluum  bonam  faciat,  fecdndum  vindemiam,  vbivites 
ablaqueantur,  quantum  putabis  ei  rei  fatis  efle  vini,  toc 
vitesablaqueato,  etfignato.  earum  radices  circunfeca* 
to*,  et  purgato,  Veratri  radices  contimdito  in  pila, 
cas  radiccs  dato**  circum  vitem.  et^  flercus  vetus,  et* 
cinerem  veterem,  et  duas  partes  terrae  circundato  ^  ra- 
dices  vitis  *.  terram  infuper  iniicito  f.  Hoc  vinum  fe-a 
orfum  legito.  Si  voles  feruareinvetufbitem,  adal«> 
vummouendamferuato,  neccommifceas  cum  caetero 
vino.  De  eo  vino  cyatlium  fumito,  etmifceto  aqua,: 
et  bibito  ante  coenam.     Sine  periculo  aluum  mouebit 

CXV.  [CXVI.]  In*  vinum  mufhim  veratri  atri  ma- 
nipulum  coniicito  ^  in  amphoram.  vbi  fatis  efTeruerit  % 
de  vino  manipulum  eiidto  ^,  id  vinum  feruato  ad  al- 
vum  mouendam.  Vinum  ^  ad  aiuum  mouendam  con- 
cinnare  fi  ^  voJes:  Vitts  cura  ablaqueabuntiir,  fignato  9 
rubrica,  ne  admifceas  cum  caetero  vino.  Treis  fafci-' 
culos  veratri  atri  ^  circumponito  circum  radices,  e(  ter- 
ram  infuper  iniicito  ^.     Per  vindemiam  de  iis '  vitibua« 

qnod 

m.  quahkkmnm  Pol.  et  liber  «niJaNi  Ontimfutn  ttc.  (hnt  ini- 

Vi&orii.  tium  capitts  115. 

n.  amam  P.  enieum  d.  V.  a.  yinum  md  •tmam  mmmltwh 

0.  infiipa  Pol.   in  fapa  L  B.  m  vinmk  A.  1. 1-  tL 
X.  Br.  b.  €aicit0  P. 

Cap.  CXIV.     a.  circnm  ficat$         c.  eferhutrit  a.  V. 
diuif.  I.  B.  R«  drcmnflrntB  |«  I..        d.   tstit»  Pol. 
G.  A.  V  c.  AIHtT,  fi  V9l€i  vhmm  ttt.  A^ 

b.  pmdu  I.  !•  G.  A.  I.  I*  Gw  Ad  idim.    Tum  fpatio 

c.  Ifis  inf.  T.  I-  G.  A.  vacuo  reli^  fequitur  taifquani 

d.  drcumdatB :  radicts  I.  B.  R«  nouum  caput:  Vinnm  -^  ttmun» 
drcmaddH:  Radicibut  Vl^G. K,  nart,  yittr  ^r. 

e.  pundum  abeft  a.  V.  f.  /  voits  dcfeft  a.  V« 

f.  yctt»  P.  f .  atri  om.  luntt< 
Cap.  CXV.     In  Via.  ea  de-        E.  inicito  Pol. 

num.verba:  Vinnmad  sdimmHm*        i.  his  a.  V- 

T(m.  L  P.L  F 


83      M.  CATO  CAP.  CXVL  — CXIX. 

quod  delegeris,  feorfuin '^  feniato ,  cyathum  in  caete- 
ram  potionem  indito,  aluum  mouebit,  et  poftridie 
perpurgabit  fine  periculo. 

CXVL  [CXVILJ  Lentim  ^  quomodo  feruari  opor^ 
teat.  Laferpitium  ^  aceto  diluito,  permifceto  lentim 
aceto  laferpitiato  "^,  et  ponito  in  fole.  Ppftealentim 
ol»  perfncato,  finito  arefcat,  ita  integra  feruabitur 
rcde. 

CXVn.  [CXVIIL]  Oleae  albae  quemadmodum  » 
condiantur.  Ante  quam  nigrae  fiant  contundantur,  et 
in  aauam  ^  deiiciantur.  Crebro  aquam  mutes,  deinde 
vbilatis  maceratae  erunt,  exprimas,  et  in  acetum  con- 
iicias,  et  oleum  addas  ^,  falis  felibram  in  modium  oiea- 
rum.  Foenicuium,  et  ientiicum  ieorfum  condas  in 
acetum.  Si  vna  admifcere  voles,  cito  vtitor,  in  orcu* 
lam  ^  caicato,  manibus  ficcis,  cum  vti  ®  voles,  fumito. 

CXVffl.  [CXIX.]  01eamaibamquam«fecundum 
vindemiam  vti  voles,  fic  condito.  Mufti  tantundem 
addito,  quantum  aceti.  Caeteraitem  condito  ita,  vti 
iupra  fcriptum  eft. 

CXIX.  [CXX.]  Epityrum^  aibum,  nigrum,  va- 
riumque  fic  facito.  £x  oleis  aibis,  nigris  variisque  nu- 
cieos  ^  eiicito.  Sic  condito.  Concidito  ipfas :  addito 
oleum,  acetum,  coriandrum,  cuminum  ^,  foenicu- 
lum,  rutam,  nientam.  in  orculam  condito,  oleunr 
iupra  fiet,  ita  vtitor. 

CXX- 

k.  feorfnf  P,  d.  wadHm  Ifeni. 

Gap.  CXVI.     a.  Ltntim  -  •  -  t,  vtV.  Vulgo  erat  caicat^  Mtf- 

ifirtMt  locum  rubricae  occupanc  mbut  ficcis.  cnm  vti  volex ,  fumito, 

1.  B.  R.  Br.  Cap.  CXVUI.  a.  ftctntdum  vin- 

b.  LaftrptiKm    I.  B.   R.   Br.  dtmiam  qua  a,  V.  praetcr  luntt. 
LaJptrpiciHtu  P.  qui  ^na  vti  ftcundum  vrnitmiam 

c.  Lajptrficim  I.  B.  R.  Br.  err.  qnam  tfcinen  in  lenf.  fcriptuai 
Cap.  CXVH.    a.  qtitma  P.  fuiffc,  Polit.  Mff.  perhibct. 

b.  aqaa  a.  V.  Cap.  CXIX.    a.  Epitimmlea^, 

c.  tt  inf.   a.  V.     Vulgo    feft:     Br.in  Lcmmatecnam  P.B.R.  Br. 
muttt  »  txfrimat  ^  eoniiciat  «-         b.   nuculeos  eicito  P. 

addat  »^  «nute.  Br.  modmn^  olear,  c.  cyminum  a.  V.  poftea  fHet  Br. 


DE  RE  RVSTICA.  $% 

CXX.  [CXXI.]  Muftum^fi  volcs  totanv  annum 
habere ,  in  aaiphoram  muflum  iudito,  et  corticem  op-. 
picato,  demittito  In  pifcinam.  poft  xxx  ^.  diem  exi* 
mito.  totum  annum  muAum  erit. 

CXXI.  [CXXIIJ  Muftaceos  "  fic  facito.  Farinae 
fUigineae  tnodiam  vnum  mufto  conipergito  **.  Ani- 
fum,  cuminum  *^,  adipis  p.  ii.  cafei  libram,  et  de  virga 
lauri  deradito,  eodem  addito.  £t  vbi  deiinxeris^^ 
lauri  folia  fubtus  addito,  cum  *"  coques. 

CXXII.  [CXXIII.]  Vinum  concinnare,  fi  lotium 
diiEcilius  traofibit.  Capreidam  %  vel  iuniperum  ^  con- 
tundito  in  pila ,  libram  indito  in  duobus  congiis  vini  ve-^ 
teris  in  vafe  aheneo  ^,  vel  in  **  plumbeo  deferuefacito. 
vbi  refrixerit,  in  lagoenam  ^  inaito.  id  mane  ^  ieiunus 
cyathum  ffumito.  proderit. 

CXXra.  [CXXIV.]  Vinumad  ifchiacos  fic  facito. 
De  iunipero  materiam  "^  femipedem  crafiam  cpncidito. 
minutim.  £am  inferuefacito  ^  cum  congio  vini  veteris. 
vbi  refrixerit,  in  iagoenaiQ  ^  confundito ,  et  pofiea  id 
vtito  ^  vini  ®  cyathum  mane  ^  ieiunus  ^.  proderit. 

CXXIV.  [CXXV.]  Canes  interdiu  claufos  efTe 
oportet,  vt  nodu  acriores  ^  et  vigiiantiores  fint 

F  2  CXXV. 

Cap.  CXX.    a.  Lctnnw:  iWii-  t.  /fljnitfM  a,  V.  praeter  Gryph. 

fium  -  -  -  btthfri,  I.  B.  R.  fir.  aui  Qobifcuin.  lagnam  P. 

b.  tngtfimum  a«   V.  xxx    ta-  *  f.  cyatum  I.  B.  Gr.  G.  mmdit 
men  Br.  fnmit»  Brufch. 

Cap.  CXXI.  a.  Rubrica:  ill»-  Cap.  CXXIII.    a.  matmtmV, 

Jla^s  fitfadu.  I.  B.  R.  Br.  ^  ftrHffacilo  a.  V.  practer  1. 1. 

\:Ztr.:^^'^''''^  -i^ionam   P.    i^tnam  I.   I. 

d.  defrixeri,  I.    B.  R.  Br.  et  ^'.^1'^^  .  « 

Cod.  Gronou.  °-  ^^'^  "*  ^'   .     j 

c.  dum  cweaquts  a.  V.  «•  «*  '«»«<»  cy'^^'  ^*  f^^' 
Cap.  CXXIl.    a.  CafitUm  I.  B.  *"*^  ^. 

R.  Br.  Pol.  I.  Pol.  a.  nobifcum        ^'  '^^*"  .^T^Ji *     v 

l.  imniP€rum  Com.  Cap.   CKXiV.    plane   omittit 

€   *cif»  a.  V.  Vir.     a.   yiiilavtmu  U  acrmtt 

d.  i»  abeft  <U  V.  Br.  «  Ald. 


84     M.   CATO   CAP.  CXXV.  —  CXXVII. 

CXXV.  [CXXVL]  Vinum  *  muiteuin  **  ficfacito: 
Muitam  ^  nigram  arfacito  ^  in  vmbra.  vbi  iam  pafla 
erit,  Jeruato  ad  vindemiam:  in  vmam  ^  mufti  contun- 
dito^murtae^  iemodium,  id  oblinito.  Vbi  defiuerit 
feruere  mufhim,  murtam  ^  eximito.  Id  efl  ad  aluum  ^ 
cnidam,  et  ad  lateris  dolorem,  et  ad  coeiiacum  \ 

CXXVI.  [CXXVn.]  Ad  •  tormina,  et  ^  fi  aluus  ^ 
non  confiftet  ^,  et  fi  teniae^,  et  lumbrici  moleftierunt^ 
XXX  mala  Punica  acerbafumito,  contundito,  indito  in 
vrceum,  etvininigri  auAeri  congios  ti-es  ^,  vas  obli- 
nito.  poA  dies  xxx.  aperito  **,  et  vtito ':  leiunus  hemi- 
nam  bibito. 

CXXVII.  [CXXVni.]  Ad  •  dyfpepfiam  ^  et  ftran- 
guriam  [mederi  ^].  Malum  Punicum  vbi  ilorebit,  col- 
ligito.  Tris  ^  minas  in  amphoram  infundito.  vini  q.  ^ 
1.  veteris  addito,  et  foenicuh*  radicem  puram  contuiam 
minam  ^  ObUnito  amphoram,  et  pofi  dies  xxx  ape- 
rito  etvtitor.  Vbi  voles  cibum  concoquere  «,  et  lotium 
facere,  hinc  bibito  quanttun  voles  finepericulo.     Idem 

vinum 

Cap.CXXV.    ••  Lemma:  Ki-  c.  al«ot  Po.  s. 

fmw  myrttum  fic  faeito,  I.B.ILBr.  d.  cwfiftat  I.  B.  R.  Br.  Pol. 

b.  myrtenm  etiam  I.  l-  G.  A.  e.  Ira  ex  P.   ct  Iuntt.  fcripfi 
murtbenm  P.  ^^^  tinene, 

c.  MHvteaMV,  myrtamBt.  Myr-  £  ^^  ^^  ^   Voluifle  vide- 

A       r  •;       V  wr  dare  etdftent  cum  I.  B.  R.  Br. 

a.  are/eato  a.  V.  -^     jj   »  »  #-* 

e.  vma  I.  B.  R.  Br.  vrcam  Po.  a.        «•  fMperpamta  add.  1. 1-  G. 

f.  eontamUf  Bo.  h.  0^fft)Icnf.Br.fl/«^'wB.R. 
f.  myrtae  a.  V.                                  i.  ^itar  a.  V. 

fi.  «ry^I-B.R.Br.  «jrrtioii         ^^^     CXXVII.     a.   Lemma: 

."    ,       «     .    e-       -^    lu-  Ad  difpe^am  et  ftrani«riam.  LB. 

1.  a!uom  Po.  3.   Sic  etiaiti  alibi  j^  ^r 

•«•«•  pro  wtf»if.  *b.  bi/peA/fdw  a.  V.    rfi/intflw 

k.  «  )f  aluHf  nan  canfiftet  add.  firanguinammedela,  Malumac.  W, 

a.  V.  «t  ad  tineat  et  tumbrteos  m-  '    _    ^.j^  ««,    i  n  R   i  t  r: 

fuper  add.  I.  B.  R.  Br.  p«'''     «f "^                              ^* 

Cap.CXXVI.    a.  Lemmar^il  dTrei  beminas  ti  V 

tormna :  et  fiT  aluus  nm  confiftat,  ^'  ^'^'  ^'"'"''  «     *            • 

<e  jf  tineae  et  lumhici  molefti  «x-  ^  c.  i^Mrtflr.  lent.  nr.  fuanmB. 

iftent.  I.  B.  R.  Br.  ^-  '««'*"'  qaadrataal  1. 1-  G.  A. 

b.  tt  /  tfftwtf  wii  confiftit  de-  f.  beminam  vnam  a.  V. 
fuQC  I.  I-  G.  A.  g.  conquoiutre  P. 


^       DE  RE  RVSTICA;  8S 

vinum  tenias  ^  perpurgat,  et  lurobricos,  (i  Gt  concin* 
nes  '.  Incoenatum  iube  eile^  poftridie  tfauris  dra-  i 
chmam  i  K  conterito,  etmel  *  coifhim  drachmam  ™  vnani, 
et  vini  °  fextarium  ^  origaniti  i*,  dato  ieiuno,  et  puero 
pro  aetate^  triobolum,  et  viniheminam.  Suprapi^ 
lam  inicendat ,  etfaliat  decies,  et  deambuiet. 

CXXVUL  [CXXIX.]  Si  •  habitationem  delutarc 
vts  ^,  terram  quam  maxime  cretoiam,  vei  rubricoiam 
fumito^,  eoamurcam  infimdito,  paleas  indito.  iinito 

3uatriduum  ^  fraceicat.  vbi  bene  fracuerit,  ruttx)  cond* 
ito.  vbi  concidcris,  deiutato.  Ita  neque  aip^rgo  * 
nocebit,  nequie  mures  caua  facient,  neque  herba  nafcc- 
tur,  neque  iutamenta  fcindent  ie. 

CXXIX.  [CXXX.l  Aream  •  vbi  frumentum  tera- 
tur,  ficfacito  ^:  Confodiatur  mihute  terra  ^,  amurca 
bene  confpergamr,  vf*  combibat  quam  plurimunu 
conmiinuito*  terram,  et  cylindro  aut  pauicula  coae- 
quato.  vbi  cOaequata  erit,  neque  formicae  moleftac 
erunt,  et  com  piuerit ',  lutum  non  erit. 

CXXX.  [CXXXL]  Codidllosoleaginos%  et  cae- 
teraligna  amurca  cruda  peripergito,  et  in  fble  ponitoii 
perbibant  bene.  Ita  neque  fiimoia  erunt,  et  ardebunt 
bene. 

F  3  CXXXL 

h.  Ita  pro  tiniaf  fcti^Cx  cx  Lf.        c.  yimif^  omkt.  L  B.  &.  6r.  et 

Polic  Cod.  Gronouii. 
i.   enuinu  I.  B.  R.  d.  qntMdimmV» 

k.  I.  tbcft  a«  V. '  e.  aj^9  Po.  a. 

1.  mtlHt  eoai  I  I.  G.  A.  Cap.  CXKIX.  a.  ilrcaB.R.Br, 

91.  dragmam  I.  B.  R.  b.  f»des  a.  V.  cm/teftfCMf  Br. 

n.  ffudiSi  1. 1.  G.  A.  c  et  inf.  I.  U  G.  A. 

o.  fijtarimm  I.  B.  R.  W.  Br.  d.  et !.  B.  R.  Br. 

p.  et  vriganmm  a.  V.  etiam  W.         e.  vki  hent  emminnu  temfite^ 

q.  in  inuU  B.  R.  Br.  We,  et  amnrcam  eanMerie^  ejHn^ 

Cap.  CXX Vlll.    a.  Rubr.  Hn-  dxe  mit  1. 1.  a  A. 

kitatiemem  delatare,  I.  B.  Br.  R.  Si        f.  ptaet  a.  V. 

deeft  a.  V.  et  in  Cod.  Gronouii.  Cap.  CXXX.    t«  eieagimw  P. 

b.  vis  om.  I.  B.  Br.  R»  Polit  et  altaginas  praec.  A.  L  !•  G.  fee^ 

Cod.  Grouou.  emn velet  A.  Ium.Gi  fforgitt  Br. 


«6  M.    CATO  CAP.  CXXXI.  —  CXXXIII. 

CXXXI.  [CXXXn.]  Dapcmpro*bubnspiro^flo* 

'    rente  facito.       Poftea  vemo  arare  incipito.       Ea  loca 

prinium  arato  quae  rude<9:a  ^  arenofaque  erunt.     Poflea 

vti  ^  quaeque  grauiffima  atque  aquo^fUfima  erunt,  ita 

f  oAremo  arato. 

CXXXn.  [CXXXIU.]  Dapem  hoc  modo  fieri 
'bportet.  loui  dapaii  culignam  vini  quantum  *  vis  poi- 
luceto.  £o  die  teriae  bubus  et  bubulcis,  et  qui  dapem 
facient.  Cumpollucefc  **  oportebit,  fic  facies.  lupi- 
terdapalis,  quodtibi  fieri  oportet,  in  domo  famiiia^ 
mea  fclignam  vini  **  dapi,  eius  ®  rei  ergo  ^  ma<Sc  hac 
iilace  dape  poliucenda  ^  efl:o.  Manus  interluito.  Poft- 
2  ea  vinum  fiimito.  lupiter  dapaiis,  (made  ifiace  dape 
poliucenda  *«^  efio.)  Ma<3e  vino  inferio  **  eflo.  Ve* 
'flae  fi  voles  dato.  daps '  loui  afTaria  pecuina  ^,  vrna 
vini  loui  cafle.  Profanato  *  iine  °*  contagione.  Pofl- 
ea  dape  fada  ferito  miiium,  panicum,  alium  " ,  lentim. 

CXXXIIL  [CXXXIV.]     Propagatio  *  pomorum, 

caeterarumque  arborum.      Arboribus  ab  ^terra  *^  puili 

qui  nati  erunt ,  eosinterram  deprimito,  extollito  ^  vti 

a  Tadicem  capere  poffint.     Inde  vbi  teoipus  erit,  eflfbdito, 

feritoque  recfle.       Ficum,  oleam,    malum  Punicum, 

mala 

Cap.CXXXI.    9.  ^om.Cod.         h,  Vulgatum  mfmVn  Vrfinus 

'Gronouii.  ex  Codd.  duobus  correxit»  qui- 

b.  pyro  A*  lunt.  Ba.  G.  Gr.  bufcum  facit  Pol.    Cum  Vrfmo 

c.  YMdeta  9.  V.  nuie^tf  P.  et  Popm.  tres  Edd.  et  Gefner. 
Cod.  Gronouii.  Cum  Via.Gef-  i.  dapfiam  ajp^ria  Pol.  a. 
ncr  TMdeitta,  Dtindt  hareiffaqtuV.         j^,  ptemda  I.  B.  R. 

d.  vtiqne  qnae  I.  B.  Br.  R.  l.  Prophanat^  1.  B.  R.  Br. 
Cap.    CXXXII.     a.    qaoHtam        m.  yiw  P.  ct  Cod.  Gronou. 

.     ^ruCcK  pofuecto  a  V.  ^^  ^^i^^  ^n^^  a,  V.  alHum 

b.  p<>i«cere  a.  V.  ^jj^^j^  j^|  ^y,Vc,„  ij^  q^^^^  fuis  hic 

c.  famltaqne  a.  V.  ^     ^^  reliquis  in  locis  fcriptuin  re- 

d.  vtm,     Da  dapem  otmU  ret       ^^jj  feruauicque  Viftor. 
mon  Maerem,    Ergo  baee  tila  dapes     *^  .  « 
poitttcendaloHiefioyf.                           Cap.  CXXXIII.     ^.   Propaga^ 

Q^  „•  p  ifo  -  -  arborum  locum   rubricae 

£  Maaavmo  inferim  ifto  inlcr.  occupant  I.  B.  R.  Br. 
ft.  V.  M.  aitera  Baf. 

gg.  poiuetttda  a.  V.  b.  exeoiitoqtit  1. 1-  G.  A. 


Dt   RE  RVSTICA.   "  87 

inala  ftrotbea  ^,  cotQnea^,  aliaque  inala  onmia,  Iad« 
ruin  Cypriam)  Delphicam,  pnimiin,  myitum  cbntU'. 
gulum^,  etmyrtum  album  et  nigrum^  nuces  Auella- 
ws  ^  Praeneftims,.  platamtm;  haec  omnia  genera  a 
capitibu^  propagari  eximique  ^  ad  honc  modum  opor- 
tebit.  Quae  diligentius  feri  voies^,  in  calicibus  feri  opor-  3 
t€t.  lu  arboribus  radices  vti  capiant,  calicem  pertu- 
fum  fumito  tibi ,  aut  quafiUum  ^ ,  per  eum  *  ramulum 
tranferito  ^^  eum  quafiUum  *  »rra  impleto  calcatoque, 
in  arborem  ^  reiinquito.  Vbi  biennium  "  erit,  ramum 
tenerum  infra  praecidito,  cum  quafilio  ^  ierito»  Eo 
modo  quod  V  vis  genus  arborum  lacere  poteris,  vti  ra- 
dices  bene  habeant.  Item  vitem  in  quafillum  propagatp  4 
terraque.bjene  operito,  anno  poft  praeddito,  cum 
qualo  fcrito. 

CXXXIV-  [CXXXV.]  Piiufiiuam  meffim  •  facies, 
porcam  praecidaneam  hocmodo  fieri  oportet.  Cereri** 
.porca  praecidwiea,  porco  *-  foemina,  priufquam  hafce 
Iruges.condantur  «^,  far,.  triticum,  ordeum^  fabam, 
.femen  rapiduin;  thure,  vino^  lano  %  loui,  lunoni 
.praefato.  Priuiquahi  porcum  ^  foeminam  immoJabis,  2 
Jano  ikuomcloinmoueto  ficrilane  paCer,  te  hac  Arue 
commouenda  «  bonas  preces  ^  precor,  vti  fies  vqlenfi 
propitius  milii,  iiberiique    meis,  domo    famiiiaeque 

F  4    .  tneae. 

c.i^niteal.  B^r.y!riic7caReg.  ^.  qnoMf   coniiina.    Bt.    H. 

d.  cotonia  I.  B.  R.  Br.     .  Gr.  G. 

c.  covmlHm  P.  conviuoliunCod,  Cap.  CXXXIV.    t.  mtjrmfO' 

Gronou            ^  dtfi  a.  V. 

f.  ^Mloftas  P  ct  Gronouiu  ^    cnemi  porcam  pratcidgneam 

h.  quaffilnm  a..V.  practer  Icnr.  '   ^    ^^««  /••-,-;*«-  «  v  ^.,« 

i    ca  P  ^^"  corrcxit  cam  leitioncm  ex 

k.  tranfrmto  L  B.  R.  Br.  ^odd.  duobus  Vrfinus. 
l  qHaJJiIlHmUn(.qMffiiiuH%.V.        d.  condas  Wr.    ^nHant  PariC 

•    m.  artore  P.  1^}  bnnotantc  R6ttbcllio. 

n.  Ita  pro  Vi^or.  HmHm  I.  B.  •  e.  loui  lano  I.  B.  Br.  R. 

R.  B..  HciwKMJ  P.   .  f.  porcam  a.  V.  Vidc  no.  c 

o.  qua01o  Icnf.   qnajjilo  a.  V.         f.  omm^Menda  P. 

Sic  per  hoc  caput ,  ct  alibi  fere,        h.  te  inf.  a.  V. 


«8  R  CATO  CAE  CXXXIV.  CXXXV. 

.  meae  '•     Ferdhim  ^  loui  xpoueto  et  macflato  fic :  lapi- 

.  ter  te  hoc  ferdo  obmouendo  bonas  preces  precor,  vti 

iies  volqis  propitiufi  mihi  liberifque  meis,  domo  fami* 

j  lii^ue  mcae*  macfhis  ^  hoc  ferdo^  Poftea  lano  vinum 
dato  iic:  lane  pater,  vti  te  fhiie  commouenda  bonas 
preces  bene  precatus  fiun,  eiufdem  reiergo  madevi- 
no  inferio  "^  efto.       Poftea  loui  fic:    lupiter  made'' 

A  ferdlo  °  cfto.  made  ^  vino  inferio  ^  efto.  Poftea  por* 
cam  praecidaneam  immolato.  Vhi  exta  profeAa ' 
.  erunt,  lano  '  fhuem  commoueto  ^  madatoque  item 
vti  prius  obmoueris  ^  loui  *  ferdum  obmoueto,  ma- 
Aa^que  item  ^  vti  prius  feccris  *.  Item  lano  vlnum 
dato,  et  loui  vinum  dato,  ita  vti  prius  datum  ^  ob 
ihiiem  pbmouendam  **,  et  fer^hun  libandum*  Poftea 
Cereri  exta  et  vinum  data 

CXXXV.  [CXXXVI.]  Romae  tunicas,  togas,  faga, 
centones,  fculponeas:  Calibus  et  Mintumis'^  cucullio* 
nes  ^,  ferramcnti^,  faices,  paias^  ligones»  fecures,  or« 
namenta,  murices,  catelias  ^:  Vensiro,  palas  ^.  Suei^ 
^  iae,  et  in  Lucanis  ploftra,  treblae  *  Albae:  Romae  do* 
lia,  labra:  tegulae  ex  Venafro.  Aratra  in  terram  vali-r 
dam  Romanica  bopa  erunt,  in terram  puUam  ^  Campa* 

nica, 

i.  iMAvf  li«c/ht»fldd.  t.  V.  V,  ohnoutris,  loid  ftrihm   oh- 

k.  jF^erfiMia.  V.  Sicpertotum  moneto^  maSafqut  ittm  vti  ffint 

Cflput.  defunt  l.  B.  R,^r.  ohmMtr^  I.L 

1.  vichds  I.  B.R.Br.  G.  A. 

m.  iufiriori  onmes  prteter  M.  x,  itm  inf.  I.  I-  G.  A. 

po.  9.              ^                       ^  y.  ittm  omltt.  I.  I-  O.  A. 

n.  ifio  Inf.  P.  r,  Ita  pro  fecerat  Codd,  VxGxd. 

0.  firSo  deeft  f.  B,  R.  moao  P.  I.  B.  R.  Br. 

c)ftf;  vino  infitiori  efto  Brufch*  fl.  fmt  inf.  A.  1. 1-  G* 

p.  ma^  omitt.  I.  B.  R*  b.  ohmontudum  l,  B.  R.  Br. 

q.  fil/ffMn  omnes  praeter  M.  Oip.CXXXV.    ^.mtntumisV. 

Po.  3.  b.  ^cuiioms  I.  B.  R.  Br. 

r.  frofiSu  P.  porre^n  lenf.  et  c.   clitdlas  1. 1-  G.  A. 

Codd.  Vrnni  forieaa  Br.  trvieaf»  d.  palU  1.  B.  R.  Br.        ^     .. 

n.  V.  e.  trahes  I.  B,  R.  Br.  dcefta.  V, 

s.  i  hno  P.  ita  voueto  I.  B.  R.  Item  Steph.  etc.  Trelndae,  Meurf. 

Br.  »tii  Jml.  UG.  Trekulae.   Po.  a.    7VfW«f  Cod. 

t.  coiMmMCta,    mnBatofte  item  Broukhufii. 

VH  friHf  d«funt  Pol  f.  fulleam  P» 


DE  RE  RVSTICA- 


89 


nica,  higa  Romanica  optima  eiiiht.  Vomis  ^  induti* 
lis  ^  optimus  erit.  Trapeti  Pompeiis  K  Noke  ad  Ru« 
fii  ^  maceriam  daues.  Cloftm  Romae  K  Hamae,  vi> 
nae"*  oieariae  ^^  vrcei  aquarii^  vniae  vinariae^,  aiia 
-vafa  ahenea  p  Capuae.  Nolae  fifcinae  Campanicae  ^. 
Hae  liamae '  vtiies  iiint.  Funis '  iiibdudarius,  ipartum  3 
omne  Capuae.  Fifdnas  *  Romanicas  Sueilae,  Caiino  \ 
Eae  ^  optimae  erunt  ^  Romae.  funem  torculum  il  quis 
fadet  Cafini  *  L.  *  Tunnius^  Venafri  C.  Mennius  L. 
F.  eo  indere  oportet  coria  Jx>na  viii.  noftratia  recen- 
tia  ^  quae  depfta  ^  fient  %  quam  minimum  ialis  Iiabeant, 
ea  depiere  '  et  vnguere  >  vnguine  prius  oportet,  tum 
iiccare :  Funem  exordiri  oportet  iongum  pedes  ^  lxxii.  4 
toros  iii.  fa^beat,  iora  ^  in  toros  finguios  ix.  '^,  lata  ^  di- 
-gito$  u,     Cum  tortus  erit  ^  iongus*^  pedes  xlix  ^     In 

F  5  commiP 


g.  ymneHs  I.  B.  Br.  R.  Codd. 
Viciorii,  Gronou.  Codex.  et  M. 
Po.  3.  probante  Pontcder«. 

h.  in  RutUh  M.  Po.  3. 

i,  fmpfii  fo\.  trtftti  Bra&h. 

k.  TMftiufCtnam  knf.  Br.  m/- 
wuuriMm  B.  R.  nK/WaM^erMwiund. 
^  h  1.  B«,  A.  Gr.  G.  Heni.  n^ 
biicum. 

L  0c  inf.  fl.  V. 

m.  yrinae  B.  R. 

n,  •/Mfftfe  P.  Wmiw  Po.  fl* 

o.  le  inf.  a,  V» 

P.  HUa  «•  V. 

q.  onnpntteM  mtlitns  tt  vtUit' 
ns  fiffnt  W,  cmithamcat  ctmt  vdlts 
P.  EMmat  in  Pol.  Cod.  Caefen.  et 
Veneto  atamat  in  God.  S.  Repa- 
ratae  tfCt  ait  Poncedera.  cmfini' 
cat  caniat  vtiUs  1.  B.  R.  Br.  no- 
hifciim  I.  Ir  G. 

r.  Htt  bamm  vtilit  fintt  ^voA 
Po.«. 

a.  FMre#  P.  fmus  fnkdtiBams 
Cpd.  Gronouii. 

t.  FifeinM  rmameat:  Cafiti» 
tt  Sntftt  eftimat  Wr. 

V.  Cafinat  tfftimat  1.  B.  R.  Cafi' 
nae  tf/timat  Br.  Cafint  A-  Ium*  G. 
Ci/fm  Po,  t. 


criHit.    Remaa  fkmm  L  B. 


X.  cMpraeter  I.  B.Br.  R.oaufi. 
tit  P.  et  Cod.  Gronou. 

y.  «  " 

R.W. 

z.  caffini  W.  I.  I-  G.  A. 

a.  Mintmmis:  yenafre  lang^ 
mtliara  fitnL  Ea  imk  u  ftrttt 
baktrt  ctfia  banina  noflratia  tte, 
W.  L.  nmmis:  vtnafri  mfmmmit. 
CL,  ta  tte.  a.  V. 

b»  TrnniM/  P. 

c.  f«ee«ii  «fM  a.  V.  etiam  W. 
ftcenti  aanat  P. 

d.  iCMpi»W.ii{pir/#LB.R.Br. 

e.  ftnt  mtiiara  ^aamnis  nnrf- 
mm  W.         

f.  dtt^fisrtt  vngtrtf  timt  ficcatt 
friustptrttts  tmmgi  dtmmn.    Ai- 

g.  vngtrt  ettam  a.  V. 

h.  ctmmjtftiuigenta  fednm,  TTma^ 
rtsttes  hakeant  tftrttt.  Ltra  tria 
ht  tkarts  ttc.  W. 

I.  leris  h  I-  G.  A. 

k.  IX.  deeft  W. 

1.  latas  h  B.  R.  W.  Br.  latisU 
1-  G.  A. 

m.  fntritt  I-  G.  A.  tritfnnis  W. 

n.  ffft  imerfer.  W.  L  I-  G.  A. 

o.  xLviii.  L  B.  R.  Br.  ctntofn 
fmukofhna  tSt  W* 


90  M.   CATO  CAP.  CXXXV. 

£Oiniiiifrura  abibunt  p  pedes  iir,  reliquum  trit  pedes 
jcLvr.     Vbi  ext^tus  ^  erit,  accedent  ^  f.  v.  longus  erit 

5  p.  Lu  Funen^  torcuium  exteutum  longum  efle  oportet 
pedes  Lv  •,  maximis  yafis:  minoribus  pedes  li.  Fu- 
nem  loreum  in  ploftrum  *  iuftum  ^pedes  lx  ".  iemifu- 
nium  pedes  xlv.  lorea  retinacuia  in  ploftrum  ped. 
;cxxvi,  ad  aratrum  ped.  xxvi  lora  pniedu<ftoria  ^  ped. 
^xvii.  s  y.  fubiugia  in  pWftrum  *  lora  ped.  xix.  fuui- 
jculum  p.  XV.  ** ,  in  aratrum  fubiugia  ^  lora  p.  xii  ^.  fu- 

g  aiculum  ped.  iix  **. .  Trapetos  latos  maximos  ped.  iiii. 
.s.  orbis  altos  ped.  iii.  s.  orbis  medios  ^  (ex  lapicidini?  ^ 
cum  eKimet)  craflbs  s  pedem ,  et  paimum.  inter  milia- 
rium  et  labrum  ped.  i  ^.  digitos  ii.  labra  aafla  digitos 
V  '.  Secundarium  trapetum  latum  ped.  iiii.  -et  pal- 
mum.  inter  miliarium  et  Jabrum  pedem.  vnum.*^,  digi- 
tum  vnum,  labra^  ci-afla  digitos  v  '.  orbes  altos  ""  ped. 

7  411.  et  digitos  v.  craffos  ped.  i,  et  digitos  iii.  Fora- 
men  °  in  orbes  fcmiped.  quoquouerfum  facito.  Ter- 
tlum  trapetum  latum  ped.  iiii.  inter  miliarium  et  la- 
brum  ped.  i.  labrum  °  dig.  v.  orbis  altus  ^  ped.  tii.  digi- 
tos  III.  craflbs  ped.  r.  digitos  ii.  Trapetum  vbi  arue- 
dum  ^  erit,  vbi  ftatues,  ibi  ct  commodato  %  concin- 
natoque. 

cxxxvr. 

p^'  abibit  l.  B.  R.  Br.  g.  craJTum  pedem  Inp.l,  B.  Br. 

.     q.  caffcitfiMi  I.  B.  R.  fir.  R.  poft  palmum  interpunxi ,   ec 

.  ..r.  aca^  I.  B.  R«Br.-     .  poft  miliarinm  incifum  fuftuli. 

s.    V,  tantura  B.  R.  Br.  .  h.  Vulgo  pedu  11. 

t.  imphfimmBt.  i.  Vulgo  dinitMm.  I.  B.  Br.  K. 

..V.  p.  XL.  Br.             .„  ficttndauum.  Trapettm.    Voi\  pal' 

X.  produB.    1.  B.  Br.  E.   ^-  mtun  itcium  intcrpunxi. 

dttS.  P.  .  ♦  k.  Vulgo    pet     vnns ,    diiittis 

y.  x&xvii.  S.  UnC  et  Br.  wins,  A.  T.  I-  G.  pedem  1  digitnm 

s    ^y\x\%<sylufimm.  /.*Brufch.  ^/.j>.  f. /ii^jrt./.  habcr, 

a.  II.  X.  I.  B.  Br.  R.  ixx.  1.  J.  :.    h  ii.  1. 1-  G.  A. 

Ba.  A.  IX.  H.  Gr.  G. .  m.  latos  UII  et  I.  I.  B.  R.  Bp. 

b.  in  lufirttm  infer.  tnte  Vidof.  «nte  numerutn  lenf.  p.  ponit. 

c.  XIX.  I.  I-  G.  A.  n.  in  orbem  inf.  I.  B.  Br.  R.  ' 

d.  XX.  I.  B.  Br.  R.  xv.  1. 1.        o.  Jahmm  om.  tme  \iQt. 
.G.  A.  p.  aJius  I.  B.  Br.  R.  alics  P. 

c    fHodios^Br.  q.  adneihim  ^.  V. 

f.  hpidicinis  antc  Vi£lor.  cuius         r.  connodato  I.  B.  Br.  R.  «CCMI- 
Codd.  dabant  iapriccdinis.  mgdato  corvig;  Schocitj. 


DE  RE  RVSTICX  91 

CXXXVL  [CXXXVn.]  PoKtioncm  •  quo  pado 
dari  oporteat.  In  agro  Cafiiaate  ^.  et  Venafro  ^  in  loco 
bono  parte  "*  odaua  corbi  ®  diuidat,  fatis  ?  bono  fcpti- 
ma,  tertio  loco  fexta  ^;  il  granom  modio  ^  diuidet  '\ 
parti  "^  quinta  *.  in  "  Venafro  agcr  optimus  ix  °  parti  * 
corbi  diuidat  ^.  Si  ^  communiter  pifunt  ^,  qua  ex 
parte  politori '  pars  ^  efl,  eam  partem  in  piilrinum  po- 
litor  \  Ordeum  ^  quinta  modio^  fabam  ^  quinta  mo« 
dio  diuidat. 

CXXXVn.  [CXXXVm.]  Vineam  curandampar- 
tiario  *  bene  curet;  fundum  **,  arbuftum,  agrum  fru- 
mentarium  ^  Partiario  foenum  et  pabulum,  quod  bu- 
bus  iatis  fiet,  qui  illic  iient»  Caetera  omnia  pro  ixh 
diuiib. 

CXXXVIII.  [CXXXIX.]  Boues  feriis  coniungero 
licet.  Hoc  iicetfacere,  aruehant  *  iigna,  fabaiia,  fm- 
mentum,  quod  non  daturus  erit  V  Muiis,  equis,  aii« 
nis  feriae  nuiiae^  niil  ii  ^  in  famiiia  funt. 

CXXXIX. 

Cap.CXXXVI.  fl.P0//ti0ii«fM..  p.  i/m/2«tf  Bon. 

9f9rttat  lemnifl  func :  caput  ipfuin  q.  Sed  W. 

incipit,  In.ttgfQ  eu.  P.  I.  B.  R.  T.fin/tmt^.V.partmftxtMmV^. 

Vitft.  Poilintionan  in  Ald.  I.  I-G.  5.  poUintori  a.  V.  excepr.  P.  W. 

Poittimum  Po.  a,  PMntivnm  in  qufl«  nobifcum.  fMccx  jMrfeAld. 

lemmtte  Br.  t.  iilu  inf.  W. 

b.  Caffnatt  W.  L  I-  a  A.  v.  foUintn  fl.  V.  P.  W.  nobif- 

c.  Venafri  I.  B.  R.  Br.  Vtn^  cum. 

Jic  dare  9pirtet,  lu  1. 1-  G.  A,  x.  htrimm  P.    ardei^    fnmttM 

<   d.  faittm  aBoMtom  W.  Is  W. 

e.   cor^>  fl.  V.  y.  fahaa  fmntam  ex  W. 

{.  IniocelatishvimfeftimmVii  Cap.   CXXXVU.     fl.  fortida^ 


bana  £dd.  plerfleque.  nofi  det^  hmt  W.  fottianat  Hne 

?.  fextam  W.  entet  fimdum  Ald. 

•  h.  medio  fphfllma  Vi6l.  et  Co*  b.  fondum  W. 

inel.  Cod.  Gronou.  madio  infrft  c.  fmmwtafinm  et  fkmunentO' 

fcripto  modo,  rnrw ,  et  hones  particiartMs  :    Cni 

i.  diaidat  I.  B.  R.  Br.    .  pahuSmn  quod  hobus  fatisfiet:  dato: 

k.  partem  V,  I.  B.  R.  Br.  et  caeterafuao  illicfient  opus.  Cae* 

1.  quintae  W.  ditddit  qmrnia  in  tera  amnia  ete.  W.  fies  iiiic  qui  Br. 

A,  lunt.  G.  Cap.  CXXXVIII.     a.  Trahwt 

m.'  in  omitt.  I.  B.  R*  Br.  a.  V.  praeter  luntt.   Araeham  p« 

n.  nona  P.  <|0^  ««immi  Wrat.  nrueant  Cod.  Gronou. 

o.  partem  corhiVi,  partem  cotbis  b.  eris  a.  V. 

I.  B.  K*  Br.  partit  cearhii  L  l^  G.  A.  c.  fi  «balt  I.  8.  R.  Hcni.  Br. 


9»    M.   CATO  CAP.  CXXXIX.  —  CXLL 

CXXXIX.  [CXL.]  Lucuin  conlucane  Romano 
inore  ilc  opoitet.  Porco  piaculo  facito.  Sic  verba 
concipito:  Si  deus,  fi  dea*  es,  quoium  iliudfacrum 
eft,  vti  tibi  ius  fiet  ^  porco  piacuio  facere,  iiiiuice  iacri 
coercendi  ergo.  Harumce  ^  rerum  ergo  ilue  ego  ilue 
quis  iuflu  meo  fecerit^  vti  id  ^  redle  fadKun  iiet.  Eius 
rci  ergo  te  hoc  porco  piaculo  immolando  bonas  preces 
precor,  vtiiies  volenspropitius  nfiihi,  domo  familiae- 
que  meae,  liberisque  meis.  Hanimce  ^  rerum  ergo 
inade  hoc  porco  piaculo  immolanda  efto  ^ 

CXL.  [CXLI.]  Si  fodere  veUs,  altero  piaculo,  eo- 
dem  modo  facito;  hoc  ampiius  dicito,  operis  faciundi 
caufa :  tum  '  opus  quotidie  **  per  partes  facito  ^i  ii  **  in- 
termiieris,  autferiae  pubiicae  aut  familiares  interceile- 
rint,  altero  piaculo  facito. 

CXLL  [CXLn.]  Agrum  luilrarc  iic  oportet.    tn- 

pera "  fuouitaurih*a  circumagi.       Cum  diuis  volentibus» 

quodque  bene  eueniat,  mando  ^  tibi  Mani  ^^  vti  illace  ^ 

iuouitaurilia  ^  fundum  ^,    agrum,    terramque^  meam 

quota  ex  parte  fiue  circumagi,    fiue  circumferenda  ^ 

2ceiiieas,  vti  cures  luibare.     lanum,  louemque  vino^ 

praefamino^,  (fic  dicito  *:)   Mars  pater  te   precor, 

quaeibque  vti  fies  volens  propitius  mihi,  domo,  fami- 

liaeque 

Cap.  CXXXIX.    t.  «lafff.  emmt  tmiiU  a.  V.  JlMuumriUd  M.  Po* 

UM  I.  B.  R.  Br.   iuu  fqtmmm  d.  quam  fcrtpturflin  in  Codd.ruu. 

Pol.  I.  dtoM  jS  fimnm  (fi  Hid  t/t  r^peric  Vritnus;  eademque  eft  in 

qnitinm)  Pol.  3.  dia » tmns  iiind  I.  caoula  marmorea  Fratrum  Ar- 

I-  G.  A.  valium. 

b.  ifi  I.  B.R.  Br.  etCod.Gro.        b.  imumdi  W. 

nouii.  c.  inmi  I.  B.  R.  W.  Br. 

c.  Uanmqwi  t.  V.  d.  iiia  lenf.   Uia  a.  V.  iiUrt 

d.  fietrit  repet.  I.  B.  R.  Br.  Pol.  3.  fa  iii€  W. 

e.  HMtei  P.  Hanmfii  h  B.  e.  fiiitimrilid  a.  V.  fWM  tr  v- 
R.  Br.  Ut  tamfiiiM  W.  fimuumiiid  M. 

f.  tfii  omitt.  I,  B.  R.  Br.  Po.  3. 

Cap.  CXL.    a.  imn  P.  et  Cte-        f.  finimn  W. 
fcnas.    VuI^Gm».  e.  tnrANi  f wm  c(  fV0fia /t  W. 

b.  cMtiie  P.  h.  eifftrifula  B.  R. 

c.  faeies  A.  f.  U  G.  i.  Iitno  P.  cim  I.  B.  R.  Br. 

d.  ftd  fi  a.  V.  praeter  luntt.  k.  al  praedidto^  Brli. 
Cap.  CXU.    a.  imftrant  /«;/-        1.  dicif  abdt  M.  Po.  2. 


DE  RE  RVSTICA.  93 

liaeoue  noftrae"*,  aQoia&"  rei  ergo  aghim,  teitam, 
fundumque  meum  mouitaaralia  ^  drcumagi  iufll  vt 
tuP  morbos  vifo^,  inuifosque,  viduertatem,  vaftitudi* 
nemque,  calamitates,  intemperiasque  ^  prohibeflis^  de- 
fendas,  auemincesque  '•  vtique '  m  fruges,  frumeuta, 
vineta  *,  virgultaque  grandire,  beneque  euenire  finas^ 

EaftoreS)  pecuaque  ^  ialua  feruaiH^,  duisque  ^  bonam  3 
dutem  valetudinemque  '  mthi,  domo*,  familiaeque 
noffarae.  Harumcc  ^  rerum  ergo  flindi,  terrae  agrique 
meiluflrandi,  luflrique  faciendi  ergo  iicuti  dixi  made 
liifce  fuouituarilibus  ^  ladentibus  immolandis  ^  ctto. 
Mars  pater  eiufdem  rei  ergo,  made  hiice  fuouitauriJi- 
bus  *  ladentibus  eilo  ^.  Item  ^  cultro  facito  **  ilruem,  4 
et  fertum  ^  vti  adfiet  Inde  obmoueto.  Vbi  porcum 
immolabis,  agnum^  vitulumque,  fic  oportet,  Eiu^ 
que  rei  ergo  made  ^  hifce  ^  fuouitaurilibus  immolandis 
eilo.  Nominare  vetat  matrem  ™ ,  neque  agnum ,  vi* 
tulumque.  Si  minus  in  omnes  litabit  ",  fic  verba  con* 
cipito:  Mars  pater,  fi  quid  tibi  in  ®  ilUTce  fuouitaurili- 

bus 

m.  MMM 1.  B.  ft.  Br.  R.  Br.  JhihmriHhu  L  I-  G*  Jkottc 

n.  ^ncmu  B.  R.  Br.  Utirililmj  M.  P. 

o.  fiiiinniia  B.  R.  JhiiumrilU  f.  fum  ^fi%  inf.  I.  B.  R.  Br. 

c.  V.fmuUiKriii^  M.  Po.  9.  g.  idem  W. 

p.  I»  Ittntt.  «(f  teMMi  irl«r  I.  h.  fkcit0.    huU  Jhwm  Hgnmm 

B.  R*  Br.  §hmnend§  fanu.  Dtmnm  vhomm 

q.  imrnftftmiatfu  H.  A.  Gr.  G.  adfiet ,  falhm  qned  fiendtm ,  fet* 

r.   MemmccifM  I.  B.  R.  enm  immelahit :  agrnm  citenmaiet. 

%.  vineta  luntt.  Vitnlnm  fie  epertet  venere^  eiut  rei 

r.  vtrqne  luntt.  amfa.     Ege  liMe  hifiterveni  tan" 

V.  finif  I.  B.  R.  Br.  JMe  P.  tt  riiikns  iaHentiknr  imtneiandij  cfte, 

libri  Vl^rii.  M.  Po.s.  Vetat  faemm  qnandefne  nemina»e 

X.  faftjiaque  I.  B.  R.  Br.  JM«rfeNi ,  Agfmm  fic:  Ege  Infittr 

y.  Mtdsqne  B.  R.  Br.  vetn  efto.    Cnmfiammim  m,  emnit 


z.  vaHtndmemqm  I.  B.  R.  Br.  Heakit  ete,  W. 

c.  iMM/  B.  R.  Br.  demni  a.  V.  i*  ferrum  I.  B.  R.  Br.  fer^nm 

b.  Htfnmi/cf  I.  B.  R^  Br.  Hfr-  Ikf .  Po.  2. 

rwcae  Hcru.  k;  «M^Pe/ 1.  B.  R.  Br. 

c.  felita«riiiknt  a.  V.fneneiaari^  L  ib/yif  abcft  P.* 

/ito/  M.  Po.  2.    Sic  per  tocum  m.  Ex  1«  B.  R.  Br.  reilitHt  ma* 

hoc  caput.  trem»  vbi  vulgo  cft  iMntfMi. 

d.  immeiandMs  Icof.  Br.  n.  /iW//  anct  Vi£lor. 
t.  JUiiraorHhne  tattriiikit  U  B.  o.  i fi  abift  I.  B.  X.  Br« 


94     M.   CATO   CAP.  CXLII.  CXLIII. 

bus  P  kdentibus,  neque  iatis&dum  eft  ^,  te '  hifce  * 
fuouitauriiibos  piacuio.  Si  vno,  duobusue  dubitauerit  \ 
fic  verba  concipito:  Mars  pater,  quod  tibi  illoce^ 
porco,  neque  iatisfadhm]  ^  efl,  te.  hoce  porco  piaculo. 

CXLIL  [CXLIII.]  Vilici  bfficia  quae  funt,  quae 
dominus  praecepit*,  ea  omnia  quae  in  fundo  fieri 
oponet,    quaeque  emi  pararique  oportet,    quomodo- 

3ue  ^  cibaria  *^,  veftimenta  ^  familiae  dari  oportet,  ea- 
em  vti  curet  *^,  faciatque  moneo,  dominoque^  dido 
audiens  fit.  Hoc  amplius,  quomodo  vilicam  vti  opor- 
tet,  et  quomodo  eae  ^  imperari  oportet,  vti  **  aduentu 
domini,  quae  opus  funt,  parentur,  curenturque  dili- 
genter. 

CXLIIL  fCXLIV.]  Viiicae  auae  funt  officia,  ^u- 
rato  faciat.  Si  eam  tibi  dederit  dominus  vxorem  *,  ea 
efto  contentus.  Ea  te  metuat.  Facito  ne  nimium  lu- 
xuriofa  flet.  Vicinas  ^  aliasque  mulieres  quam  mini- 
mum  vtatur.  neue  domum  ^ ,  neue  ad  fefe  recipiat. 
ad  coenam  nequo  eat,  neua  ambulatrix  fiet.  Rem  di- 
vinam  ni  ^  faciat,  neue  mandet,  qui  pro  ^  ea  faciat, 
ioiufru  domini,   aut  dominae.       Scito  dominum  pro 

tota 

p.  f .  «•«!  iamiihus  W.  filitau"  cipt  V,   dmint  pr/ttctpt  in  librts 

nlthitt  a.  V.  /uouetauriiHut  M.  fuis  reperic  Vi<Slorius ,  cum  men«i 

Po.  a.  4i  nota  flppofita  in  vecufbore. 

q.  efti  neque  complaeitHm,  eft§        b.  quQmodo  quae  I.  B.  R.  quo- 

ffopitmt  mibi    voient ,    iiiferitqut  modo  quae  dbaria  dari  fam,  opor- 

iMCf/,  iomo  famiHaeque  meae:  i7-  ect  Br.  quomodo  quaeque  L  I-G.A. 
liufct  fofte  vel  agui  macuio ,  quod        c.  et  quae  inrerf.  1. 1-  G.  A. 
iUuc  iHmt  ojfhro.  W.  d.  veftimenta  deeft  I.  B.  R. 

r.  te  omirt. «»  V.  «•  curet  faciatqne  I.  B.  R.  Br. 

9.  Iiit  a.  V.  f.  domino  P.  Dommo  quae  dicet 

T.  duhitauit  P.  duhitauerit  I.  I^  audiint  fit  I.  B.  R.  Br. 
G.  A.  €t  inf.  1.  B.  R.  Br.  g.  ea*  deeft  a.  V. 

V.  Ira  cum  Pontedcra  corrcxi        n.  in  inC  a.  V. 
vulgatum  iiittc  ct   deinceps  A*f.         Cap.CXLlII.  a.  mrwewa.V. 
Heruag.    iliic.    Popma   a.    cum         b.  yicinis  aiiitqui  muiierihutL 

Meurfio  dcdit  iiioc.  I-  G.  A. 

X.  fatirfatum  B.  R.  Br.  c  ad  dmuum  L  B.  R.  Br.  adeat 

Cap.  CXLII.     a.  praecipit  a.  domum  eat^  neue  L  I-  G.  A. 
V.  ipla  quoquc  ViA.  exceptis  qui        d.  ne  a.  V. 
praece^fit  ftripfere  M.  Po.  a.  ^nw-        e.  froptir  tam  fadtt  L  B.  R.  Br. 


DE  RE   RVSTICA/  95 

tota  familia.rem  diuinam  facere.     Mundafiet     Vil- 2 
lam  conueriam  mundamque  ^  habeat       Focum  pumm 
circumuerfum  quotidie,    priufquslm  cubitum  eat, '  ha- 
beat.     Kalendis,  Idibus  ^,  Nonis,  feftus  dies  cum  erit, 
coronam  in  focum  indat  ^.     Per  eofdemque  ^  dies  La- 
ri  famiiiari  pro  copia  fupplicet     Cibum  tibi  '^  et  fami- 
liae  curet  vti  codam  habeat     Gallinas  multas,  et  oua  3 
vti  habeat       Pira  arida,   forba  \  ficos,   vuaspaffas, 
ibrba°'  in  fapa,  et**  pira,  et  vuas  in   doliis,  et  mala' 
fbruthea  ^    Vuas  in  vinaceis  p,  et  in  ^  vrceis ',  in  tem 
obrutas.  Et  nucesPraeneftii^as  recentes  in  vrceo  in  terra 
obrutas  habeat       Mala  Scantiana '  in  doliis,  et  aba, 
quae  condi  [olent^  et  (Uuatica.       Haec  omnia  cpiotan- 
nis  '  diligenter  *  vti  condita  habeat       Farinam  bonam, 
et  far  fubdle  ^  fciat  facere. 

CXLIV.  [CXLV.]  Oleamlegendamhocmodolo- 
care  oportet  Oleam  cogito  rede  omnem  arbritram 
domini,  aut  quem  cuftodem  fecerit,  aut  cuiolea  ve- 
nierit*.  Oleam  ne  flringito,  neue  verberato  iniuffii 
domini  aut  cuftodis.  Si  aduerfus  ea  auis  fecerit,  quod 
ipfe  eo  **  die  dclegerit,  pro  eo  nemo  loluet,  neque  de- 
bebitur.  Oleam  qui  legerint,  omnes  iuranto  ^  ad  do-  a 
niinum,  aut  ad  "^  cuAodem,  fefe  oleam  non  furripuifle, 
neque  quemquam  fuo  ^  dolo  malo,  ea  oleitate^  ex 
fundo  llManlii.  Qui  eorum  non  ita  iurauerit  ',  quod 
is  legerit  omne  ^,  pro  eo  argentum  nemo  dabit,  neque 

debe- 

f.  mandtpu  p.  t.  qtM  annit  diuif.  I.  B.  K.  Br. 

£.  JAihus  omirr.  I.  6.  R.  Br.  qnU  anms  P. 
.  indiat  I.  B.  R.  J3r.  v.   diligenitr  omitt.  I.  6.  R. 

i.  €ot  dtcMpu  P.  us  itaqtn  L  B.         x.  JkfUlt  P. 

^^\ust  t  r>   A  Cap.CXLlV.  a.i;««ttm»H(!ru. 

1  /     p  '   •    ^*  b.  Mit  1.  B.  R.  Br.  ct  Cod. 

in.pLBR,Br./«^P.       ^^«tU. 

p.  vrcti,  I.  1.  G   A.  ^naciitT,  }'  j^i,^p.^-  ^^* 

q.  xn  omitt.  1.  B.  R.  Br.  .          .         •.               •    r 

t.  vinacds,  vd  in  I.  I-  G.  A.  «•  tnratitrtnt  a.  V.  practcrUnL 

t.  fcantimgM  P.  h.  rnnt  omict.  a.  V* 


96  M.  CATO   CAP.  CXLIV- 

debebitur.'  ok&m  cogi  rede,  fatiiHato  arbitratu  .L. 
Manlii^  Scalae  ita  vti  datae  erunt,  ita  reddito,  nifi 
quae  vetuflate  fradae  erunt       Si  non  erunt,  reddet 

3  aequas  ^^  aut  arbitratu  deducetur  K  Si  quid  redemto» 
ris  opera  domino  damni  *"  datum  erit,  refoluito.  Id 
viri  boni  arbitratu  deducetur.  Legulos  quot  opus 
crunt",  praebeto,  et  ftriApres  **.  Si  non  praebuerit, 
quanti  condudhunerit,  aut  locatum  erit,  deducetur  >", 
tanto  minus  debebitur.  De  fundo  ligna  et  oleam  ne  ^ 
deportato.  Qui  oleam  legerit,  qui  deportarit  ^  in  fin- 
gulas  deportationes '  ss  ^  n  ^  ii.  deducentur,  neque  id 

4  debebitur.  Omnem  oleam  ^uram  ^  metietur  modio 
oieario.  affiduos  homines  quinquaginta  praebeto,  duas 
partes  ftridorum  praebeto.  Ne  quis  concedat,  quo 
olea  l^nda  et  niciunda  carius  locetur.  extraquam  (I 

3iuem  focium  impraefentiarum^'  dixerit.     Si  quis  aducr- 
um  ea  fecerit,  fi  dominus  aut  cuftos  volent,  iurent 
e  omues  focii.      Si  non  ita  iurauerint  *,  pro  ea  olea  ic- 
gunda,  et  faciunda  nemo  dabit,  neque  debebitur  ei, 

3ui  non  ita  iurauerit.     Acceffiones  in  m  *  oo  cc.  acce- 
it  ^  oleae  fallae  u  v.  oici  puri  p.  *  ix.  in  tota  oleitate  *■ 
ss  ^  V.  aceti  ^  quadrantalia  v  '.       Quod  ^  oleae  faifae 

non 


I.  Manii  P.  Sic  pertonimhoc        y.  iu  Pmfintiamm  diuir.?ol. 
ctiput.  X.  iwrtttnrit  I.  B.  R.  Br. 

k.  €«  qMd  ofifimtM  I.  B.  R.  a        a,  2|£o  3fcc.  P.  Jlf.  D,  CC.  I. 

dr*.  Br.    taeqni   orhttratH  P.    t.  jj.  r.  bj.  ^^/^,  cc  1. 1-  G.  A. 

eaequi  arhtratnt  P.  a.  m^diosfinos  W. 

1.  udMdntur  P.  ftdMMor  Cod.         ^  aecedani  I.  B.  R.  Br.  rfw 

^"^"^"-  uccamt  fiUit  I.  1-  G.  A.  accadU 

m.  itfJKtw  ftbeft  I.  B.  R.  Br.  m    Saim    vna:    modia    qmn^ 

n.  trit  L  B.  R.  Br.  qm  W. 

o.  fe&oret  a.  V.  c.  vini  pnri  in  ttc.  W. 

p.  cc  itif.  I.  U  G.  A.  d.  oietati  P.   P.   oletutu  fiOmu 

q.  non  I.  B.  R.  iwfi  diportat  Br.  J»«^  W. 

r.  dep^rtaMirit  a.  V.  e.  H^.  1. 1-  G.  A.  deeft  I.  B. 

S.  deportati^ni  P.  R.  Br. 

t.  H.  I.  B.  R.  Br.    HS.  L  I-        f.  f «f»ta/  qmnpti  W. 
G.  A.  g.  «  P.  n.  a.  V. 

V.  N.  omitt.  L  B.  R.  Br.  h.  quod  oleo  filfi  l.  B.  R.  Br. 

X.  punam  leoC  purum  B.  R.  Br.  quo  oitoifaiim  1. 1-  G. 


DE  RE  RVSTICJL  97 

noa  accep6rint '  ^  dum  oleatti  ^  legent ,  in  modioi  fio* 
gulos  3S  ^.  s.  ^  s..  dabuntur  ^   ^ 

CXLVi  [ClCLVL]  Oleam  faciundam  hac  lege  opor- 
tet  locare.     Facito  rede  arbiti^tu  domini,  aut  cuftodis, 

Siui  id  negotium  *  cdrabit.     Si  fexiugis  **  vafis  opus  erit, 
acito.     Homines  eosdato,  <]ui  placebuiit  aut  cuftodi, 
aut  qui  ^  eam  oleam  emerit.     Trapeti  *^  facito.    Si  ope- 
rarii  condu<fU  erunt)   aut  facienda  locata  erit,  pro  eo  , 
refoluito,  aut  deducetur.       OJeum  ne  tangito  vtendi  a 
caufa,   neque  furandi  cauia,  nifi  quod  cuftos  dederit^ 
aut  dominus.     Si  iumpferit,  in  fingulas  fumpfiones  * 
ss  '.  N.  XL.  deducentur  ^,  neque  debebitur.     Faclores, 
qui  oleum  fecerint,  omnes  iuranto  aut  ad  dominum, 
aut  ad  cufiodem,  {ele  de  flindo  L.  Manlii,  neque  alium 
guemc^uam  fuo  dolo  malo,  oleum,  n^que  oleam  iurn-^ 
puifie.       Qui  eonim  hon  ita  iurau^rit,  quae  eius  pars  3 
crit,   omne  **  deducetur,   neque  detebitur.       Socium 
ncquem  habeto,  nifi  quem  dominus  iuflerit,  aut  cufiosr 
Si  quid  redemtoris  opera  domino  dcunni  ^  datum  eri^ 
'viri  boni  arbitratu  deducetur.     Si  yiride  *  oleum  opus  * 
fict  ™,  facito  ".   accedet  oleum,  ct  lal  ®  iuae  vfioni  «*, 
quod  fatis  fiet,  vafarium  ^  vid:.  zi. 

CXLVI. 

i.  gcapenmt  I.  B.  H.  Be.  f.  S.'S,  ^  LB.  It.XLoniitt. 

k.  •/€•  legerim  W.  V.  HS  \.  U  Q.  A.  £.  XL.  Brufch. 

1.  falmat  fix  Mtrnt  W.  H.L  g.  dtfHam  1.  B.  VL  Br.  dtdM^ 

M.  R.  Br.  HS.  1. 1*  G.  A.  €tnt  tt  P. 

.    m.  S.  S.  decft  L  B.  R.  Ba.  Br.  h.  &mm  abcft  a.  V. 

rLkhmtur   Ald,    In    Alcfina  l  imwimntni. 

1514  reperio  HS.  SS,  dskuntitr,  *•  «<«  ««*'«•   »"   W.   inrdm 

•/CMIK  P. 

Gip.  CXtV.    «.  mgiftii  a.  y.  i  ^^,  ,t)eft4.  V. 

b,  €x  vigis  Pol.  i.tt  xt9c  mr-        m.  fia  a.  V.  ^ta^ter  fr.  W.  B< 
f  11  a.  V.  praeter  luntt.  qui  f«     R.  Ba. 

pifgfit.    '  tu  facit0.  Accipiet  Vf,  fmtti  ac^ 

c.  fiii  1.  B.  R,  Br.  a  qtti  1.  I-     erifft  P.  acetdat  a.  V.  Vi^r.  cc 
G.  A.  Vi£%or.  et  GefiiCT  f»/.  Gelher  fsdto  aeetden. 

.   d.  Tftf>tt«f  W.  o.  /a/flbcft  ^.fale?. 

c.  fumptiamt  a.  V.    <(mmi  M.  p»  «r^cm  W. 

fkmfimtt  Po.    d.    i^mpt*  Cod«  q.  mee0krimH  vret  W.  «</irMn 

Gronou.  ftr.  P.  cr  in^  ifiwiiific  t.  V. 

Tom.LP.h  9 


98  M.  CATO   CAP.  CXLVI. 

.  CXLVI.  [CKLVJI.]  Okam  pcdqntcm  haclege  ve^ 
nire  *  oportet.  Olea  pendens  in  fundo  Venafro  veni* 
bit  \  Qui  oleani*''  euierit,  amplius  ^,  quamquanti" 
cmerit,  omnis  pecuniae  *  centefima  accedet.  Praeco- 
nium  praefens  ss  ^  L.  et  oleum  *  ,  Romanici  pondo  g 
D  *•.  viridis  '  p.  cc.  olcae  caducae  m  ^'  l.  ftridiuae  *  m  ^ 
X.  modio  oleario  menfiuri  "  dato.  vnguinis  ^  pondo  x. 
Ponderibus  modiisque  domini  dato  ^  *  iri  primae  cotu- 

2  las  duas.  Dies  argento  ex  K.  ^  Nou. '  menfiuiii  •  x. 
oleae  iegendae  faciundae  quaeque  ^  locata  eft,  et  fi  em- 
tor  iocarit  Idibii^  foluito.  Redle.haec  dari,  fierique, 
iatifque  dari  doixiino,  aut  cui  ^  iuflerit,  promittito,  fa- 
tifque  dato  arbitratu  domini.  Donicum^  folutum  erit, 
aut  ita  fatis  datum  erit',  quae  in  fundo  illata  erunt,  pi- 
gneri  funto.     Ne  quideorum  de  fundo  depoitato.     Si 

$  ouid  deportauerit,  domini  eflo.  Vafa  torcuia,  funes, 
lcalas,  trapetos,  fi  ^  quid  et  aliud  datum  erit,  falua  re- 
tfte  reddito,  nifi  quae  vetuflatie  fracSa  erunt.  Si  non 
ireddet,  aequiim  *  foluito.  Si  emtorleguJis  et  fadori* 
€us  qui  illic  opu^  fecerint,  non  foluerit,  cui  dari^  opor- 
tebit,  fi  doimiilus  volet,  foluat.       Emtor  domino  de- 

beto, 

Cap.  CXLVI.   a.  F«emriHeru.  o.  pen^era  W. 

•ftit «  fllibi  fcre.  p.  datwif  pondera  ptmmcula  dw^ 

b.  vtnebit  B.  R.  emtthit  Br.  /  ^'  ^-  '^^^'  ^""^*  <**>'"'  ^««' 
^f  vtmhit  praec'  vyxaOio  W.  ^  ^*  *•  ^**-  ^^  *^fri,  prtmat.  P. 
itambit  Heru.  l.    Ita  et  Codcx   S.    Recanatae 

c.  o/eiwi  W.  «P*i**  Pontederam,  qoi  libri  Pq- 

d.  fuV  inf.  W.  '*'•  fcripniram  hanc  ponit  iVx  fts 

c.  qmntitas  infer.  W.'  I*>*  ^*^^'-  ^od.  Gronou.  pn  j 

J'fi:stariaininquagtntayf.^S.     ^&j/jlZ^T.l^il^^^ 
j^]jj^  aatans  ynmas  enjlas  tmas  I.  !•  sa*  /1. 

g:.  olemu  TomanietmpeHdtns  rff-         J"  \tau   A^Ja\  t/ 
^tur  viride  pcnderi^^d^^        l,^£fL^' 

V.  Bro^-inf^  ^uW^-:  •"  JJ^'^  ^'^"  ^-^^'  «^«^ 

i.  t«rMf/Via.SphaImatc  aper-  ^,  Dmmm  tum  a.  V. 

to.  vmdts  p.  1. 1.  Brufch  y,  fi  y„>  ^  aHut  V.  et  fi  quid 

k.  iiM»rf«x  W.  modii  I.  I-  G.  aiud  I.  K  G.  A.  Paulo  ame  i»r- 

1.  flriaiueV.  I, B. K.firuaius  W.  cm/mvu  ^od.  Gronou. 

*  m.  »1^/  W.  Mwiii  1. 1-  G.  z.  aequ^m  P. 

n.  MCii/a  W.  t.  daim  Heniflf.   ' 


BE  B.E  RySTlCA.  ^9» 

heto^y  et  id /ati^ dato^  proque et Ipe ita «  vti^  g. xe; 
item  pigneri  **  fuato.  ..     j 

CXLVn*  [CXLVItt]   Hac  lege  vinum  pehdenjf  ^ 
venire  opoitet.     Vinaceos  illutos  *,  et  faecem  \  relin- 
quito.       Locus  vinis  ad  K«  Of^ob.  primas  dabitur.  (T 
nonanteeaexportaueriS)  dooiinus  vmo^  quod^  volet^i 
faciet.     Caetera  lex  quae  oleae  peiidentii 

CXLVHL  [CXLIX.]  Vinum  iadoliis  hoc  tooda 
venire  oportet.  Vini  in  culleos  *  (Ingulos  quadrageoaq 
ct  iingulae. vrnae  dabuntur^  quod  xvque  aceat  ^  noBjpi^ 
muceat,  id dabituri  Intriduoproxiino^  viriboni.ar« 
bitratu,  deguftato*  Si  non  ita  fecerit,  vinum^^pro 
deguftato  erit.  Quot  rdies.pcr  donilhom  mora  fuerit, 
quo  minus  vinum  deguflet,  totidemdies  emiori  proxso^ 
dent«  Vinum  acciptto  ante  K.  Un^^  primAs«  Si  hoil  a 
ante  acceperit,  dominus  ^  vioum  adu&etietur.  .  Quod 
admenfum  ^  erit^  pro  eo  dominut  i^efoluito  ^  :.Si  Kxm 
tor  poflularit  ^^  dominus  iiifiutandumdabit,  vmun  fe«  / 
eifle*  Locus  vinis  ad  IL  Odobres  primas  dabitur.  St 
ante  non  deportauerit,  domintts  vino  quod  ^  volct  tiA 
dct.    Caeteralex^aeoleaepeDdentt..  < 

.  CXLIX.  [CL*]  Quaiegepabulum  hibemum  venire 
Cporteat.  Qua  ^  vendas  iini  ^  dicitd»  Pabultim  frui] 
cccipito  ^  ex  Kalend.  Septembribus  ^»  J>rato  ficco  diece- 
dar,  vbi  pirus"*  florere  coeperit:  prato  irriguo^    vbi 

G  2  fuper 

b.  dekho  I.  fi.  It.  Br.  d.  aAmtnJks  ^.  U  me^pm  di« 

c.  vti  fupra  fcripihnH  efi  t.  UQ»     ViT.  tt.  V. 

d.  pgnsri  P.  Bo.  Brf.  Heru*  e.  rm  Jbfuite  V. 

Cflp.  CXIVn.    a.  i7/jtftf  Pol.a.  f.  ftfiulaMerit    thmha  fMri$traH* 

h.  ftctm  1. 1*  G*  A*  dmn  a.  V, 

c.  fMcd  Br.  Ald.  et  aliae  ai^te  f.  qncl  a.  Vt  ^uocum  fnii  de« 

Vi^r.  ftdd  Gefner.  vtradue.  Ea-  dit  Gefner. 

dem  eft  varietas  cai>.  (equentta  Cap.  CXLIX.    a.  fltti  wndit 

fca.  a.  vbi  Viftorius  pariter  mu-  ^W.  Vulgo  vendat\  finii  dithe. 

tautt  veterem  le^onem*  h.  fieri  V.  fini  accifite,  £xa.V* 

Cap-CXLVin.  a.4r»/<#fLB.R.  fnni  atrpifyf. 

h.  9innm  deeft  I.  B.  R.  Br.  c.  Stpttmhit  I.  B.  lU  Br* 

««  dmmua  M.  Po.  8.  d.  print  Sphalma  Vi^ 


100       M.  CATO  CAP.  CXLIX.  CL. 

ittper  inferque  vicintu  permittet*  tum  decedito,  vel 
diem  certani  vtrique  facito.  Caetero  pabulo  Kalend. 
3  Martiis  cedito.  Bubus  domitis  binis^,  canterio  vni  \ 
ciim  emtor  paicet,  domino  pafcere  recipitur.  Oleri^  \ 
afparagis,  iignis,  aqua,  Jtinere,  a(^u  domini  viioni 
recipitun  Si  quid  emtor,  aut  paftores  aut  pecus  em- 
toris  domino  damni  dederlt,  boni  *  viri  arbitratu  relbl- 
vat.  Si  quid  dbminus,  aut  familia,  aut  pecus  emtori 
damni  dederit,  viri  boni  ar1>itratu  Feibluetur.  donicum 
pecaaiam  iatisfecerit,  aut  delegarit  ^,  pecus  et  funiiia, 
qoae  illic  erit,  pigneri  fimto.  Si  quid  de  iis'  rebus^ 
€ODtroueiiIae  erxt,  Romae  iudicimn  fiat 

CL.  [CLL]  Fru<!hmi ouium haclege  venireopor« 
let.     In  iingolas  caiet  p.  *  i.  8.  dimidium  aridum,  iade> 

r. feriisquod mulierit  dimidium,  et praeterea^  ladis  vr- 
nam  t  \  Hifce  legibua  agnus  diem  et  nodtm  qui  vi-: 
xerit,'  in  frudum,  et  Kai»  lun.  ^  emtor  frodu  decedtft. 

9  Si  interlcalatuin  ^"  erit  ^^  K.  Maiis  K  AgnOs  xxx,  ne 
aitapiios  psomittat.  Oues  quae  non  pepmrint,  binae» 
pro  iingulis  in  fruAu  cedcnt.  Die  lanam  et  agnos  ven^ 
dat.  Menfes  x  ab  ^  cca&otc  releget  V  Porcos  fera*' 
rios  ^  in  oues  denas  finguios  pafcat.  Conducfior  ir. 
ijiienfes  paftorem  praebeat.  donec  domino'  fatisfecerit, 
aut  fbiuerit,  pigneri  *^  efto^ 

^  ^  CLi; 

«.  promittet  ^oU  c.  X.  deeft  I.  JB.  R.  Br. 

~  f.  limit  eantbefi§  P.  d.  /«niiV  luntr.   lanuariat  ^* 

g.  vini  Pol.   X.   vifucum  COA-  ^-  A. 
iun^..PQl.  ».  «.  tnttrcaltttum  a.  V. 

'  h.  holeris  Pol.  ^-  '«»5«  ^nf.  I.  B.  R.  Br. 

i.  Minare  fituat  Pol.  a.  arhi-'  8'  """*'  ^' 

tratn  om.  Br.  b.  ab  omitt.  I.  B.  R.  fir.  caaifa* 

.  k.  de/egerit  I.  B.  R.  Br.  «  R^g-  M99  monente  RottboclL 

1.  Jrit  2,  V.  i.  rd^et  fareot  omnes  praeter 

M.  Po.  2. 

Cap.  CL.    a.  panda  qaindicim  k.  Se^ariet  a.  V.  poft  firariot 

I.  I-  G.  A.  iaterpr.  omnes  praeter  M.  Po.  4« 

b.  yratter  M  diuif.  W.  1.  ^inni  Bo.  fia.  Br. 


DE  RE  RV&TICA.  •      loi 

CLI.  [CUI.}  .Seiiien  "  cupreili  quando  le&tvien^ 
propagarique.  opocteat,  ct  quo  ^  ;ppiAo  cuprdteta  fcri; 
oporteat,  Manius  *-'  Percennius  *^  JJolanus  ad  hunc.mo- 
duin  nlonftrauif.     Semen  cuprefli  Tarentinae  per  vcr  3 
legi  oportet,  maturum*',  vbi  hordeum  flaucfcit.  id  ^ 
vbi  legeris,  in  fole  ponito ,  iemen  *  purgato.  id  aridum 
condito ;  vti  aridum  expofitum  ^  fiet.  per  ver  ierito  in 
ipco  ybi  terra  tenerrima  erit,  quam  puliam  vocant,  vbi 
^qua  propter  fiet.  eum  locum  ftercorato  primum  bene 
ftercore  caprino,  aut  ouiJlo  K  tdm  vortito  bipalio  ^j^ 
terram  cum  ftercore  Bcne  penhifreto  *;  depul^ato  tb 
hcrba  graminibusquck     Bene  terram  coiilminiiitt).'  iireaa  j 
fadto  pedes  latas  quatemos;:   fubcaua^^  facita%  vti  "^ 
aquam  continere  poflint.  intcr  °  eas  fulcos  facito,  .qiia  ^ 
herbas  de  areis  ^  purgare  fofOs.  vbi  areae  facflac  enmtf 
iemen  ferito  crebnuri^  ita  vti  iinum  fcri  fbkt.  co  crifaro 
terram  incemito,  dimidiatum  digituixi  terram  altam  fiic-^ 
cemito.  id  bene  tabula,  aut  manibus,  aut  pedibus  com- 
planato.     Si  quan^o  Hon  pluet,  vti  terra  fitiat,  aquami  m 
irngato  leniter '  in  areas.     Si  non  habebis  vndc  irriges, 
gerito,  indiloque  lcniter  ^     Quotjefcunquc  '  (xpus  erit, 
facito  vti  aquam  addas.      Si  herbae  natae  erunt^  facttd 
vti  ab  herbis  purges.  quam  tencrrimis.herbis^,  et  quo- 
tics  '  opus  erit  purgcs  *  pcr  aeflatenu  ita  vti  ^  diAuin 

G  3  eft* 

Cap.    CLI.      a.  5lmrafi  *  <r*.  .  h.  txffinm  P.  Iitntt. 

cforteatt  [et  defunt  a-  V.  Lcmma:  t.  oitih  I.  B.'lt.                        ' 

CHpreffum   qnomodc   /eras;  femeu  k.  ei  inf.  I.  f-  G.  A. 

<Mfr^y  qnoniQ  ttgt^  ftri  •  popttga-  1.  fromifem  ?.  commljtef  a.  V. 

mqat  aporttat;  et  foo  paSto  cnfref^  -    tn.  fnk  eamtt  diuif.  I.  B.  R. 

feta  feri  oforteat,  Menms  ett.  Pol.  n.  cauae  inrerfer.  a.  V. '         „' 

b.   Verba:  qno  fo&o  cnfrefeta  o.  Httrus  P.  H  ttrrm  L  B. 

ftri  oporteat  nibncae  locum  fiib-  ,«*  Br*  '    "    .  • 

eunt  1.  B.  R.  Br.  P-  f  »<?.  R^- 

ۥ   Mtmin,ti.V.ai.Mtili^iVol  J^,  v 

d.  Parthtnins  I..B.  R.  Br.  /er-     ^  «j^ ^«^'«•/««f^  »•  ^  «•  «^ 
ctnias  1. 1.  G.  A.  "  ^  ^^^^  ^^^  ,  y.  ^ 

e.  Ita  pfo  mattntm  A.  lunt.  G.        wj^tns  l.  B.  R.  Pd.  fl.  *r. 

f.  Semen  I.  l-G*  A.  .         x.  furgcf  dccft  a.  V,     -  *'  ^- '^ 

g.  ii  1. 1-  G.  A.  y.  vti  om.  Pol.  - 


SOJ     M.   CATO   CAP.  CLIL  CLIIL  CLIV. 

€i\^fi9rt9f(fneti  ee' vbi  i^en  famtn  fiet,  {Iranientis^ope- 
iiridportet%  vbi  gerpieii*  nafeere  coeperit,  tum**  denii, 

CLn.  [CLIII.]  De  fcopLs  virgstis  c^*  A.M.Manlii  ^ 

'^  lifionftrauerunt     In  diebus  a  x  x ,  ^uibus  vinum  iegeris^ 

idiquoties  ^facito  fcopas  virgeas  vlmeas  aridas  ^,  in  ai^ 

ferculo  alligato,  eabus  ^  latera  doliis  intrinfecus  vfque 

bene  perfricato,  ne  faex  ^  in  lateribus  adhaerefcat. 

CLIIL  [CLIV.]  Vinumfaecatum^ficfacito.  Fifd- 
nas  oie^ias  Campanicas  duas  illae  ^  rei  habeto.  eas  fae- 
w/impletos  fub  prelumque  **  fiibdito,  exprimitoque. 

CLIV.  *[CLV.]   Vimim  *  emtoribus  fine  moleftia 

Siuomodo*  admetiarii/'  Labruln  culleare  **  iilae^  rci 
acito,  id  habeat  ad  iummmn  SLn&imu  vti  tranfFerri  ^ 
poffitur  ^  id  imum  pertundito.  Ea  fifluiam  fubdito 
vti  obturarier  *"  reAe  «  poflit.  et  ad  fqmmum,  qua  fini 
culieum  capiet,  peitundito  \  id  in«fiiggeftu,  intcr  do-t 
Ha  pofitum  habeta,  vti  *  in  culieuin-^^de  dolio  ^  vinum 
faiire  poifit.  id  implefo  K  poftea  obtyrato  "• 

CLV. 

'  «.  §fgrut  omitt.  I.  B.  R.  Br.  d.  frk^m^qm  I.  B.  R.  Bo.  Br* 

^nceps  nafii  Br.  et  Ald.  Heru. 

a.  gfomtn  I.  B.  R.  Br.  Cap.  CLIV.    fl.  h$e  m^dc  nd-» 

"  b,  fifmmnu  infcr.  1. 1-  G.  A.  ««^'"  ^***'  ^- 1"^»  A, 

^  Cap.  CLn.     De  /J^//  «ti^r#  ^,  ;//;  ,,  y.  practcrjuntt, 

|6mma  eft  I.  B.  R.  ct  Vja.  nobif-  ^.  trtfiijjeri  L  B.  R.  Br. 

cura  Po.  «.    J2«uw  ilfew/»/  ei  i»f.  ^^  *(,jjf;   y!<J.  a.  V. 

MnvHHs  itviw  «irptarf>4i/.i«ii«f-  f^  tptwirier.  P.  Mmmkf^, L 

netuf0  wonfiraiiiriMt  lcm«>^  Brufch.  n^i^  ^^ 

a.  Qiiod  autem  Mcfnm  L  B.  R.  .    g.  rfte  a.  V.« 

.Br.  Dtfiopis  virgtif^^quae  M.  Aft-  K.  frnefignato»  id  m  <fo/>»iii  mk« 

ijw  L 1-  G.  A.   Uefiofis  virgtit  Mm  dminitt,  vH  in  to  dt  fifinU 

fi,A,  M.  Popm.  ?.  .tnmimfiHrt  ttc,  A.  I.  I-  G, 

.-  If»  ft  Af.  /fait/r»/  a.  V.     .  i.  i^  inf.  I.  B.  R.  Br. 

e.  alijMtiens  L  6.  R.  Po.*.Br,  k.  Vulgo  iff  m  <2eraN/itK«i  iun^ 

d.  e«f  inf,  1.  N  G.  A.    ••  P-   At  dt  tt  vinum  ex   PoL  ct 

c.  ea^n/^M  Ba.  G.  A,  9^  ?•   R«fi?«-»»e  ppnit  Ponte- 

/.  fsx  i\  G,  A.  ^«^- .*«  «•  ^?^»*  ^'  »'  ^-  ^^-  ^ 

.'/f  .ff  m  Vitf,  . 

Cap.  CLin,    a.  ficatOnX  !•  L  i;/^«e  rfm»  >?^»w  t«w^flt.  inf, 

G.  A.  deincje /fl/yji4/  Cod.Gron,  A.  L  1-  G. 

.:h..i//i«3L  fi,  R,.Br«  m^  \\miU  '  m.  tUbnmt  L  I.  Ba,  A.  Id  in 

illi  Ba-  G/A.  fi^gefiu  inttr  dMi4  pofitnm  fimm 

c.  fids  a.  V*                    ,  g4<i,  A.  1,  l^  a  . 


DE  RE   RV^TICA.    ?  toi 

CLV.  [CLVI.]  Per  hiemem  aquam  de  agro  de* 
pelli  •**  oportet.  In  monte  foiTas  inciJes  **  puras  ^  habere 
oportet.  Prima  autumnitate  **  cum  pluuius  *  eft,  tum 
inaxime  ab  aqua  periculum  eft.  Cum  pluere  incipiet 
familiam  cum  ferrds  farculis  ^  exire  oportet^,  inciiia 
aperire,  aquam  deducere  ^  in- vias,  et  iegetem  curare 
I  oportet,  vti  fluat.       In  viila  cum  pluet,  circumire'2 

f  oportet,  ficubi  perpluat,  et  ^  fignare  carbones  cum 

defierit  pluere,  vti  teguia  mutetun  Per  iegetem  in 
frumentis,  aut  in  fegete,  aut  in  ibfiiB  ficubi  aqua  con* 
fiat',  aut  aiiquid  aquae^ob/lat,  id  emittere,  patefieri, 
remoueri(jue  oportet.  • 

CLVL  [CLVII.]    [De  biiffica  quod.concoquit.J 
Brafiica  eft ,  quae  oinnibus  oieribiis  antifiat  \  eam  efto' 
vel  codam,  vei  crudam.  cmdam  fi  edes^,in  acetum 
Jntinguito  ^.  mirifice  concoquit.  aluum  bonam  facit, 
h  iotiumque  ad  oitnies  res  faiubre  e(L     Si  voies  in  conui- 

vio  muitum  bibere,  coenareque  libenter,  ante  coenam 
e(lo  crudan)  quantum  voies  ex  aceto.  et  item ,  vbi  coe* 
naueris,  comeflo  aliqua  ^  V.  folia,  reddent  tc  quafi  ni- 
hii  ederis  ^^  (biberilque  ^,)  bibefquc  quantum  voies. 
Aluumfivoies  deiicere  fiiperiorem,  fiimito  ^  braflicaes 
quaeleuiffimaerit,  P.  ^  iiii.  inde  facito  manipuios  ae-- 
quaies  tres,  coliJgatoque.   poftea  dilam  fiatuito  cum 

(74  aqua. 

Cap.  CLV.    a.  itpt/im  «.  V.  .  k;  t^W  pfuerHt  t^ulam  infer.  1. 

praeter  luntt.  1-  G.  A. 

b.  ptlltn  inf.  P.  L  unfifiat  a.  V. 

c.  plurti  l  h  G.\.  ditfos  Br.  cap.  CLVI.    a.  ant^at  Heni. 

d.  aHCtwmutmm  lenf.  tanmaki"  .    ,   «  «    a     -^-    -^ 
^^^  p                                               c.  «witfit»  L  B.  R.  A.  /Jrtm^i» 

e.  plradms  f.  B:  R.  Br.  Brh.  plw^     A.  L  1-  G.  inmgnm  Brufch.       , 
%%a  Ba-  G.  A.  Vulgo  ^«/wi/.  d.  alupn^    yhifiiia  LB.R.Br. 

f:  Ita    Edd.'anfe  Viaor;  qui  alia  qninqne  L  I-  G.  A. 
Mntfmds  pitcfUifint.  e.  fdms  P. 

g.  rt  add.  A.  L  !-  G.  *  f.  ^iherifqut  abcft  P. 

h.  Ita  pro  Mdacert  fcripfi  cx  I.         g.  cymam  infer.   L  L  Bt>   f& 

B.  R.  Br.  Gr.'G../>miiw  Hcru.- 

i.  meturr  c  V.  h.  pe,  Juntt. 


104  M.   CATO  CAP-  CLVL 

aqua.  vl)i|occipict  feruece  *  paiilifper^  demittito  ^  vnum  « 

manipulum'»  feruere  defiftet     Poftea  vbi  ^  occipiet  fer*  i 

vere,   pauliiper  demittito  ""  vfque  "  admodum  dum  » 

3  auinquies  ^  quinque  numeres.  tum  p  eximito.     Item  ^  i 

tocito  alterum  manipulum,  item  ^  tertium ,  poflea  con-  i 

iicito  '  et  ^  contunditoi  item  eximito,  in  linteum  exu«  i 
geto  ^  fucum,  quafi  heminam,  in  pocillum  fidile.  eo 


tmn  quod  oleat.  poUea  ponito  pocillum  in  iereno  no<fhi. 
Qjiipoturuserit,  lauetcalida  ^^  bibat  aquam  mul(am« 
Qvbet  incoenatus.  Poftea  mane  bibat  lucum,  deam« 
bulecque  horas  iiii.  agat  '^  negotii  fi  quid  habebit  \ 
Vbi  fibido  veoiet  naufeae  **,  eumque  ^  apprehendet  ^, 
4ecumbat,  purgetque  &&*  tantum  bilis,  pituitaeque 
eiiciet  ^,  vti  ipfe  miretur,  vnde  tantum  fiet.  Poftea 
\bi  deoriiim '  veriiis  ibit,  heminaiu,  aut  pauio  plus  bi? 
bat  Si  amplius  ibit  ^,  fumito  farinae  minutae  con-* 
chasduas,  infrietinaquam,  paulumbibat,  confiftet  K 
^  Verum  quibus  tormina  molefta  erunt,  br^cam  tn  ^ 
aquam  macerare  oportet,  vbi  macerata  erit,  coniicito  in 
aquam  caiidam,  coquito  vique  ^  donec  ea  ^  commade^ 
hit  bene*  aquam  dc^undito,  pofle»  i^em  addito  *",  et 
t  cumini 

i. /imirff»  /M/i^  4*  omaes        f.  ctiy^  I.  !•  G.  A.AraMiBr, 
omnino.  fl.  bahet  t.  V. 

•  k.  lu  pro  iiminif  I.  B,  R.Br.         b.  lUMfim  P. 

1.  vH  jbeft  I.  B.  R.  Br,  vH        c.  tt  I.  B.  R.  Br.cmi^  om.  P, 

ra.    Ita  pro  dimiuito  I.  B,  R.  Br,         f  *  tfS^p       ^^^'  ^" 

o.  yiri»fioe/  abeft  P.  1.  B.  R.  Br.         ^»  /'^^^^^^^^^*-    '\  ^^*'^ 
1.  «       -n  j  ^  «w*  ipof/liw  Pol.  a.  decmtum  I, 

•  p.  tir»i  om.  P.  ,et  Cod.  Gronou.     5  f^  rJ. 

q.  et  ita  praaced.,  I.  I-  G.  A.         g/w^^t  Pol.  a. 

^  L!L'«'  ^*  '•  ^''*  ^'  ^*^'  ^*         h-  c^n/KftMtl,  B,  R.  Br.etCod. 
•r  fterwi»  Heru.    ^  Gronou. 

/»rte«,„  eer.  1. 1.  G.  A.  '^     jJ^I^lJlJ!^  TJT^ 

t.  ct  abeft  I.  B.  R.  Br.  J?^ /^^  maeer^na  wt»  fmusm 

V.  €xHai0  1.  B.  R,  Br.  eMi/M     «^"  •«^*^"^  ^"»*«' 

X.  eymitti  triti^HmaimQltatt.y4        *•  **  ^^^^  P- 

y.  Cii//iia  P,       .  .  m.  addif  abell  I.  !•  G>  A. 


indito  falis  niicam  quafi  eruum,  et  cumini  ^  fridj  tan-  1 


( 


DE    RE  RVSTICA-  105 

fiiimim  "  paukkun,  et  poUinem  polentae  ^  eodem  ad- 
dito  et  oleum,  poftea  feruefacito.  infiindito  in  catinum^  6 
vti  fngcicat.  eo  ^  interito,  quod  vokt,  cibi  pofiea  edit*'. 
ikd  &  poterit  folam  brafficam  eile,  edit  %  Etil  fine 
febre  erit,  dato  vini  atri  durri.  aquatum '  bibat  quam 
minimum.  Si  febris  '  erit,  aquam.  Id  facito  ^  auoti* 
die  mane.  Nolito  multum  dare,  ne  pertaed^fcat  % 
Tti  poflit  porro  libenter  eile.  Ad  eundem  modum  viro 
et  mulieri,  et  puero  dato.  Nunc  de  illis'  quibu^  aegre 
lodimi  it,  quibufque  fubflillum  efl.  Sumito  brafficam^  7 
coniidto  jn  aquam  feruentem,  coquito  paulifper,  vti 
fiibcruda  fiet.  poflea  aquam  defundito  ^  non  omnem. 
eoaddito  olemn  bene  *,  et  falem,  et  cumini  ^  paulu* 
him  ififeruefacito  pauliiper,  poflea  inde  ^  iufculum  fii* 
^idum  forbere,  et  ipiam  brafficam  effe  oportet  \  vli 
^uam  primum  excoquat  ^,  quotidieid  facito. 

CLVn,  [CLVm.]  Pnncipium'  te  cognofcere  opor-» 
tet^  quae^  genera  braificae  ^  fint,  et  cuiufinodi  natu« 
rain  habeant  Omnia  ^  ad  falutem  temperat,  commu« 
tatque  •  f^fe  femper  cum  calore  ^,  (et  rigore)  arido,  fi- 
mvi  ^  huj)ido  ^^  et  dulci,  et  sunaro^  et  acri  '•    Sed 

G  5  quac 

n.  tfmmi  Hero.  iMhimifyMe  pnndfimn  1 1-  G.  A. 

o.  ^entflf»  <t  ^tume^imai'  De  haj$e€ fit  fMinhrifpx. 

dite.  deinde  itemm  fihiefaeit§  1. 1.  Tnneifium  Vo,  2.    Otoi  ni  knfie* 

G.  A.  Tythagorw  bem  fiu  JaMrimippie  e 

p.  epmtmm  iiiltf.  1. 1-  G.  A.  frinci^Q  W.  Prtneifi^  ectam  I.  B. 

q,  edat  a,  V.  K.  Br. 

r.  Vulgo  erat.  dmi.  A^nMtmiu        b.  qm  a.  V.  fmd  tf  fime  W. 
5ed  ?o1.  Apm.  Cod.  Grooouii        c.  hraficee  W.  fic  per  totuni 

fwn  «^  *ffw.  hoc  caput» 

s.  ftbret  Pol.  d.  Ita  pro  •rmilc.   Ad  f.  I-  6*. 

c.  ewtinno  interfer^a.  V.  |t.  Br.  W.  wmia  deeft  1. 1-  G.  A. 

V.  ff^^^f^t  t.  B.  R.  ^  emmmenatpie  Pol.   emmnem^ 

%.  hfl.  B.  R.  Br.  mI.T-  G.  A.  ^  j,  g^  i^,  ^,  eemm^cetfne  W. 

y.  defHitdit9?Jif'a$dtt9lB.K.  ^^^  ^  j.  q^  ^^  cmmoetatpie^ 

V  z.  kJie  abcft  a.  V.  j^^  p^.  a. 

c.  «iHirte»  abeft  1.  B.  R.  Br.  g-  f*  "^^J^'  ''  '"  ^"  ^' 

d.  excoiuatur  l.  B.  R.  Br.  "'•  '^^  ^'    ,„        ...  . 
Cap.    CLVIX.    a.  Dt   Brt{Slca        l  myifV.  «cw  W.  «f  to  lOto 

fyth(^orea^  fdd m  cn  >ani /t,  fiH     per  «dd.  W. 


lo6 


M.  CATO   CAP.  CLVIL 


quae  vocatur  *  ^  feptein  ^  bona  in  "  commixturtoi,  na- 
tura  "  oinnia  haec  habet  braffica.  Nunc  vti  cognoicas 
naturam  ^  earum,  prima  eft  p,  ieuis  quae  nominatur  "^. 
ea '  eft  grandis ' ,  latis  foliis,  caule  magno:  validam  ^ 

2  habet  naturam,  et  vim  magnam  habet.  Aitera  eft 
crifpa,  apiacon  ^  vocatur.  haec  eft  aipera  et  natura  * 
bona  ad  curationem.  validior^  eA,  quam  quae  fupra 
fcripta  eft  '.  Item  eft  tertia,  quae  lenis "  vocatur,  ini- 
nutis  caulibus ,  tenera^,  et  acerrima  ^  omnium  eft  ifta- 
rum,  tenui  fucco  veliementifnma.  Et  primum  fcito, 
de  onmibus  braflicis  nuila  efl  iiliufmodi  medicamento- 

3  fior  **.  Ad*  omnia  vulnera,  tumores  eam  contritam' 
imponito.  Haec  omnia  vlcera  purgabit,  fanaque  fa- 
ciet  fine  dolore.  Eadem  tumida  concoquit,  eadem 
erumpit.  eadem  vuinera  putida  ^,  cancerefque  purga- 
bit,  fanofque  faciet,  quod  medicamentum  aiiud  ^  fa- 
cere  non  potefl.  Verum  prius  quam  id  imponas,  aqua 
caiida  muita  lauato.     Fof^  bis  in  die  contritam  impo- 

nito. 


k.  «X/voci^f  infer.  A.  lunt. 
G.  rcli^lum  erat  fpAtium  P.  L  B. 
R.  Br.  fpatii  nihir  rcU«S(um  W. 
Po.  1.  Trill.  Obf.  p.  466.  conii- 
cic :  quae  waiantnr  fefttm  kwa  iV 
conmixta, 

L  fiit^  bona  W.  haec  feplaa 
haket  btna  1. 1-  G.  A.  fefiemhona 
iun£b.  M.  Po.  s. 

m.  mcQmmixtnram  iund.  P.  111 
C9mmixta  W.  iwmmixta  iun£l.  P.' 
Br.  iff  comeftura  1. 1-  G.  A. 

n.  natura  mnia  batc  babet  bfaf' 
fiea  defunt  1. 1-  G.  A.  natma  ba" 
ba  baec  emnia.   Braficae  ntmc  W*. 

0.  genera  1. 1-  G.  A. 

p.  eft  leuif^  quae  a.  V. 

q.  X«a  add.  a.  V.  praeter  Pol. 
et  Icnfi*  Br.  quae  fpatium  reli- 
querunt. 

r.  ea  tft  decft  T.  I-  G.  A, 

s.  grandibas  et  1.  I-  G.  A. 

t.  baee  inf.  I.  1-  G.  A. 

V.  afia  I  B.  R.  Br.  apia  conMO' 
catar  Pol.  ^uae  a  fimilkudint  apH 


9e\tyou9^i  vocatur  I.  I-  G.  A. 
eadem  ferme  verba  in  marg.  I.  B; 
R.  nifi  aaXiVis  pro  asXi¥0H3tlf. 
X.  et  afpe&H  ct  watura  J.  I-  G. 

A.  aj^a  et  natnra  bono  etc.  I.  B. 
R.  Br.  Vuli^Q  erat  baec  efi  natmra 
et  aJpeStn  bona. 

y.  validiorfue  a.  V. 

t.  eft  omitt.  L  B.  R.  Br. 

a.  ufdfAfiif  1. 1-  G.  A.  fcriptt 
erat  eadem  vox  td  mareinem  I. 

B.  R. 

b.  tenmoribat  foliif ,  et  etc.  I. 
I-  G.  A. 

c.  hic  pun£l.  inf.  I.  B.  R.  Br. 
1.  I.  G. 

d.  medicamento  I.  B.  R.  Br.  et 
Cod.  Gronou.  medicamentum  M. 
Po.  a. 

e.  Ad  omnof  tamores  ad  omnia 
vuinera  edm  a.  V. 

f.  ftttnda  cancrofque  a.  V. 

S.  aiiud  abeft  P.  e^  Cod.  Gro- 
nou. 


DE   RE  RVSTICA.  I07 

ntto.  Ea  omnem  putorem  adimet  \  cancer  atcr  ^  is 
olet,  et  ianiem  fpurcam  mittit.  albus  ^  punilentus  efK 
ied  ^  fifhilofus  ^^  fubtus  iuppurat  fiib  came.  In  ea  yul-  4 
nera  huiufcemodi  teras  "*  bralficam,  ianum  °  faciet  K 
optima  eft  ad  huiufcemodi  *i  vulnus  \  Et  luxatum  fi 
quod  ett^  bis  die  aqua  '  calida  ^  foueto ,  brafEcam  ttitam 
opponito  ^,  cito  fanum  faciet.  Si  *  bis  die  apponitur, 
dolores  auferet  ^.  et  fi  quid  contufum  efl,  erumpet. 
fi  '  brafficam  tritam  appofueris  ^,  et  fanum  fadet:  et  fi 
quid  in  inainmis  viceris  natum,  et  carcinoma,  braffi- 
cam  tritam  opponito  ^,  fanum  faciet.  £t  fi  vlcus  acri-  9 
moniam  etus  ferre  non  poterit,  farinam  hordeaceam 
mifceto,  ita  opponito  ^.  Huiufcemodi  ^  vlccra  omnia 
haec  fana  ^  faciet:  quod  aliud  medicamentum  facere 
non  poteft,  neque  purgare.  Et  puero,  et  puellae  fi 
vlcus  erit  huiufcemodi,  farinam  hordeaceam  addito. 
Et  fi  voles  eam'  confedam,  lautam,  (ficcam,)  fale, 
aceto  fparfam  effe  «,  falubriusnihil  erit  *•.  Quo  liben-  6 
das  edas,  aceto  mulfo  fpargito,  mentam  ^  ficcam,  et 
rutam,-coriandrum  fe<flam,  fale  fparfam  paulo.  liben- 
tius  edes.  Id  bene  faciet,  et  mali  nihil  finet  in  corporc 
confiftere,  et  aluum  bonam  faciet.  Siquid  antea  mali 
intus  erit ,  omnia  fana  faciet.  De  *  capite,  et  de  ocu- 
lis  omnia  deducet,  et  fanu^n  faciet.  Hanc  mane  efle 
oportet  ieiunum.    £t  fi  biiis  atra  eft,  et  fi  lienes  tur*  7 

gent, 

h.  fi  tnf.  1. 1*  G.  A.  «.  Bif  ^  id^pponiul.  B.  R.  Br. 

i.  0  inf.  1,  h  G.  A,  7.  Mfirt  1.  B.  R.  Br. 

k.  fi  albus  I.  I.  G.  A.  z.  fi  abeft  1.  B.  R.  Br. 

1.  fidfi  1. 1#  G.  A;  t.  •pp^mf:  Jkmtm  I.  B.  R.  Br. 

m.  ti  inf.  I,  B.  R. Br,  oppofneritt  tt  M.  Po. a. 

n.  rerea.V.  uaras  tr^iffcaVoU        b.  Bppimu  luntt.  oppomH  Ba» 

%:tttras  ete.  Pol.  2.  G.  A. 

o,  fimam  luntt.  c,  apfomita  I.  I.  G.  A. 

p.  nam  inf.  I.  I-  G*  A«  •    dp  HMinfinadi  a.  V. 

q.  buitflnAdi  a.  V.  e.  fimmfaeet  P.  frnia  faett  Br. 

r,  vniit^a  1,  I-  G.  A.  Deinceps  nec  pttrgart  Ald, 

6.  a^ua  abeft  a.  V.   etiam  M.  f.  e/e,  inf.  i.  I-  G.  A.     - 

Po.  2.  «.  tfia  I.  I.  G.  A. 

.  %.  eaidtt  M.-To,  1.  te  Cod.  Vr-        h.  tfi  P. 

fini.  i.  iantm  P.  et  Cod.  Gronou. 

V,  apptnitg.h  U  G.  A,  )c.  £t  de  P, 


log  M.   CATO   CAP.  CLVII. 

gent,  et  fi  cor  dolet,  et  fi  iecur ',  aut  pulmones,  aut 
praecordia,  vno  verbo  omnia  fana  faciet"^,  intro  "^ 
quae  dolitabunt.  Eodem  filphium''  inradito,  bonum 
eft.  nam<'  venae  omnes,  vbi  fuifHatae  funt  ex  cibo^ 
non  poflunt  perfpirare  in  toto  corpore^  inde  ^  aliqui ' 
morbus  nafcitur.  vbi  ex  multo  cibo  aluus  non  it,  pro 
portione*  braffica  fi  vteris,  (id^  vt  te  moneo)  nihil  ifto- 
rum  vfu  veniet  morbis  \  Verum  mQrbum  articuJa- 
rium  ^  nuUa  res  tantum  ^  purgat,  quanttim  brafTica 
cruda ,  fi  eam '  edes  cum  ruta  et  coriandro  concifam. 
g  Sic  '^  et  laferpitium  inrafum  ^  cum  braffiga  ex  (aceto) 
oxymelli  ^^  et  fale  fparfa.  Hac  fi  vteris,  omnes  arti- 
culos  ^  poteris  experiri  •.  Nullus  fumptus  efl :  et  fi 
fimiptus  eflet,  tamen  valetudinis  ^  caufa  experirer  ^. 
Hanc  **  oportet  mane  ieiunum  eflc  K  Omnis  qui  in- 
ibmniofus  eft,  hac  eadem  curatione  fanum  facies.  Ve- 
rum  aflam  brafficam,  et  vndani  caldam^,  falis  paii- 
•  lum  ^\  dato  homini  ieiuno.  quam  piurimum  ^  ederit, 
^  tam  citiffime  '^  ianus  fiet  ex  eo  morbo.  Tormina  qui- 
^  bus 


1.  kma  T.  B.  R.  Br.  futcwn  d.  articai»ms  L  B.  R.  Br.  «rti- 

Cod.  Caefen.  €Mlans  wor^/  A.  tuat.  G.  Cete- 

m.  fach,  Et  I.  B.  R.  6r.  Ald.  rum  Hscc  fi  vuris  eft  in  Bnifch. 

ied  in  Corrig.  faciet  Aldina.  Rcs;.   1499   be^  c  Bolon.  1504. 

n.  qnae  ititi»  I.  I-  G.  A.  Alcenriana  1529.  hic  Ald.  vtra- 

o.  filfMm  I.  B.  R.  Br.  quei  luntina  1515*  Bafil.  i^ar 

p.  OuH  I.  I-  G,  A.  Tigurina  I52g  Parif.  IS3J  tefte 

q.  vnde  aliqms  I.  B*  R.  Bf.  Rottboellio.    Scd  in  prima  Aldi* 

r.  timhi  nafamtnr  I.  I-  G.  A.  na»  Gryph.t^Jf  et  Tigurinamea 

s.  fro  pertitm  diuif.  re^  a.  V^  conftanter  btu  reperio  fcriptum. 

t.  tni  H  I.  I-  G.  A.  e.  expeUere  a.  V- 

V.  et  morkus  I.B.  R.  Br.  e»  ijwr-  f.  vatitndinis  I.  B.  R.  Br. 

hs  I.  !-  G.  A.  g.  experinu  Pol.  X.  ex^perrrt  Pdl. 

X.  itrticMiarem  1. 1-  G.  A«  fl.  exfeHtMfus  M.  Po.  a. 

y.  tam  purgat  •  quain  P.  h.  eam  a.  V. 

z.  edes  ceneifam :  et  mtam  et  c«*  i.  efie  ammt  vel  fi  pas  eft  fhii' 

rianirum  cancifam  fic  I.  B.  R.  Br.  fis  Pol.  wmis  vel  fi  fuis  ^fi  fhn— 

€$riendfmn  P.  fus  ex  libris  fuis  Vi^r.  fkmajkt 

t.  fietam  et  firpicium  in  ti^m  ctiam  Cod.GronouLi-  Senhs  PoL  9. 

€t  haffica  P.  .    k.  calidam  I.  B.  R. 

b.  infaijk  ex  hajfca  et  acita  I.  1.  paululum  a.  V. 

B.  R,  Br.  xsL  Quamplurimam  omncs  cxce* 

c.  exymeli  P.  eximelit  L  B.  R«  pto  Pol. 

Br.  vulgo  •v"w//f.  n.  cztiiimHM  L  B.  R.  Bn 


DE  RE  RVSTICA»  109 

bus  molefla  erunt,  fic  fadto :  brailicani  macenito  bene, 
poftea  in  aulam  ®  coxriicito  p,  deferuefacito  bene.  i^bi 
coda  erit  bene,  aquam  defimdito.  eo  addito  oleum  be- 
ne,  et  iaiis  paululum  ^ ,  et  cuminum,  et  pollinem  po«* 
lentae.  Poftea  fenie '  bene  facito.  vbi  fenierit%  in  ca- 
tinum  indito.  dato  edit  %  fi  poterit,  fine  pane;  fi  non, 
dato  panem  purum^  ibidem  madefaciat.  Et  fi  febrim 
non  habebit,  dato  ^  vinum  atrum  ^  bibat.  cito  fanus 
Aet  '.  £t  hoc,  fi  quando  vfus  *  venerit,  qui  ^  debilis  10 
erit  ^,  haec  its  fanum  facere  potefl  \  braillcam  edit 
ita,  vti  S.  ^  S.  £•  £t  hoc  amplius.  lotium  conferuato 
eius,  qui  brafficam  efitarit  ^  id  calfacito.  eo  hominem 
demittito  ^^  cito  fanum  facies  ^  hac  cura.  expertum 
hoc  efi.  Item  pueros  pufiilos,  fi  laues  eo  lotio,  nun» 
quam  debiles  fient.  £t  quibus  oculi  parum  dari  funt, 
eo  lotio  inungito,  pius  videbunt.  Si  caput  aut  cerui- 
ces  doient ,  eo^  lotio  caldo  lauito ,  definent  dolete  \  £t  1 1 
fi  mulier  eo  lotio  locos  fouebit,  ntuiquam  ii  ^  virofi 
fient.  et  fouere  fic  ^  oportet:  vbi  in  fcutra  ™  ferue&ce- 
ris°,  foetae  fiib  feliam  fiipponito  pertulam.  eo  muiier 
affidat,  (operito  ^,)  drcum  veflimenta  eam  dato.  Biiaf^  1 2 
iica  erratica  maximam  vim  habet.  eam  arfacere  i^,  et 
conterere  oportet  beoe  minutam  ^.     Si  quidem  purgare 

voles, 

o.  mdlam  1. 1.  Ra.  A.  f.  ejftarh  P.  tfiumtrH  a.  V. 

p.  cncko  P.  dtiieh^  1.  B.  R.  Br.  g*  iimktiu  I.  B.  R. 

q.  fmthm  a.  V.  h.  facifs  t.  U  G.  A.  VuIgo/a« 

r.  heiii  ferutfacho  a.  V.  det  deinceps  imtngtau  Br. 

s,  ferkmfit  A.  Innt.  G.  i.  dolere  a.   V.  item  M.  Po.  ^ 

t.  Ita  pro  ed4t  lenf.  P.  GacT.  poftea  editioriH  dolore. 

V.  Vulgo  «011.  pmiis  pamm  I.  k.  Kmftri  fient  Pol. 

B.  Br.  R.  dato  panem  pamm.  P.  ct  k  Jff  1.  B.  R. 

Cod.  Gronou.  dat»  poMte  fmmm,  m.  fcittea  I.  B.  R.  Br.  firmM 

«.  vt  inf.  1. 1-  G.  A.  ^ol.  3.  y^lrxtrtf  luntt.  cbutra  Ba* 

y.  «criTNi  P.  G.  A. 

z.  i?ct  I.  B*  Br.  n.  femtcerit  faetae .« yh^.  I.  B.  R. 

fl.  ir/s  1. 1.  G.  A.  Br.  fefwefecerif  id  htmm^  fltk  A. 

b.  «t  ^/  1. 1.  G.  A.  t  f-  P.  Vulgo  detft/Mffoe.  Dein- 

c.  fiet  a.  V.  ceps  ea  muiier  Br. 

d.  F/(i  inf.  Br.  L  I-  G.  ft  hr.        o.  •pmr*  abeft  a.  V. 

eJet  A.  lunt.  G.  p.  arefacere  conteftrMHt  a.  V* 

e.  Jkfm  firiptnm  (faiftm  Itof.)    mfactre  et  conterere^  Pol. 
0  a.  V.  q.  mriwtiN».  Si  fum  a.  V. 


iio  M.  CATO  CAP.  CLVIL 

voles,  pridie  hc  coenet  ^, .  mane  ieiuxio  dato  braflicae 
tritae  decoAaeque  *  aquae  eyathos  iiii.  Nulla  res  tam 
bene  purgabit,  neque  ellebonim  S  neque  fcamo- 
neuin  ^,  et  fine  periculo;  et  fcito  falubrem effe  corpori. 

1 3  Quos  diflSdas  fanos  facere ,  facies.  Qui  hac  purgationc 
purgandus  ^  erit,  (ic  eum  curato:  lorbitione  liquida 
hocper  dies  vn.  dato.  vbi  efle  volet,  carnem  sSma^ 
dato.  fi  efle  non  volet  *,  dato  brafficamcodamv  ©t 
panem,  et  bibat  vinum  lei^e  *  dilutuih ,  lauet  raro,  vta- 
tur  vndione.  Qui  fic  purgatus  erit,  diutina  valetu» 
^ne  ^  vtetur,  neque  vtlus  morbus  veniet  nifi  fua  culpa. 

14  (Et  "^)  fi  quis  vlcus  tetrum,  vel  recens  habebit^  hanc 
brafficam  erraticam  aqua  fpargito  ^,  opponito,  fanum 
facies.  Et  fi  filhiia  erit,  turundam  ^  intro  trudito.  fi  ^ 
turundam  non  recipict^  diluito,  indito  »  in  veficam  \ 
eo  caiamum  alligato.  ita  ^  premito,  in  ^  fifiulam  *  in- 
troeat.  ea  res  fanum  faciet  cito.  £t  ad  omnia  vlcera 
vetera  et  noua  contiitSim  "*  cum  melle  opponito  ",  (a-« 

1 5  num  facict.  Et  fi  polypus  in  nafb  introierit,  braffi- 
cam  erraticam  aridam  tritam  in  malum  coniicito,  et 
ad  nafum  admoueto.  ita  fubducito.fufum  animam  quaiti 
pUirimum  poteris.  in  triduo  polypus  excidet.  et  vbi  ex- 
ciderit  ° ;  tamen  p  aliquot  ^  dies  itcm  facito^  vt  radice» 

1 6  polypi  perfanas  facias.     Auribus  fi  paiiun  audies,  terito 

,  cum 

t.  it  inf.  L  I-  Q.  A.  dit0  derunt  t.  B.  K4  tKnmda  slii 

s.  Ita  pro  brajficam  uitam  o^ptM  praecer  P.  Gr.  Gy. 

i.  A.  Iimt,  G.  f.  ef  1.  B.  R.  fifiuia  trit:    et 

t.  elloborm»  H.  turundiiun  non  redp.  Br. 

V.  fcavMtium?.  ,  ^  fuocnm  €xprimit§^  tma  in  «• 

X.  fmrgatur   I.   B.  R.  et  Cgd.  f,fJi^^to  1.  U  G.  A. 

VtTp  '  •^cel.I.G.A. 

a'{^I  B  R.  i.itital.UG.A. 

b.  vaiitudifu  i  B.  R.  Br.  j^-  /^  ^»  }' }'  ^;  ^'      . 

c.  Et  ad  vnum  omnas  ptaetcr  1.  /*«**.*"*5'*- *•  ^'.J*"  ^* 
P.  qui  dclet.  ».  cwtrtta  I  B.  R.  Br. 

d.  infpargito  I.  B.  R.  Br.  infper*  ti.  appontto  I.  I-  G.  A. 
gito:  apponito  I.  I-  G.  A,  o.  cecidertt  I.  B..R.  Br* 

e.  ad  marginem :   Pol.  /lAoVof >  p.  tum  a.  V. 
TmmUml^.  twundm  introtrn-  q.  alifua  P. 


DE  RE   RVSTICA.  iii 

cumvinobraflicam,  fuctun'  exprimito,  in  «urem  in- 
tro  tepidum  infliiiato.  cito  te.  intelliges '  plps  audire. 
Depetigini  ipurcae  ^  braificam  opponito  ^,  ianam  &ciet, 
«tvlcusnon  faciet. 

CLVIIL  [CUXJ  Aluum  •  deiicere  ^  hoc  modo 
oportet.  fi  vis  bene  tibi  ^  deiicere,  iiime  tibi  ollam» 
«ddito  eo  aquae  feftarios  vi.  et  eo  addito  vngujam  de 
penuu  Si  vngulam  non  habebis,  addito  ^  de  pema 
Iruibun.  p.  a.  quam  minime  pingue.  vbi  iam  cpdum 
indpit  eile,  eo  addito  bra^ae  coliculos  *  ii.  betae  co« 
liculos  ^  II.  cum  radice  fiia  feliculae  paulum  ^i  herbae 
mercurialis  non  multum.  mutulorum  ^  l.  ii.  piicem  ca* 
pitonem  ^,  et  fcorpionem  i.  cochleas  vi.  et  lentis  pugil* 
lum.  Haec  omnia  decoquito  *  vique  ad  ieilarios  tres  2 
iuris.  oleum  oe  addideris.  indidem  ^  fume  tibi  ieilarium 
vnum  tepidum.  adde  vini  Coi  *  cyathum  vnqm*  bibe, 
interquiefce.  deindeiterum  eodem  modo,  deinde  ter- 
tium.  purgabis  ""  te  bene.  Et  fi  voles  infupcr  vinum 
Coum  mixtum  "bibere,  licebit  bibas  **.  Ex  iis  p  tot 
rebus,  quot^icriptum  eil,  vnum,  quod  eorum  vis% 
aluum  deiicere  poteil  Verum  ea  xt  tot  xta  iunt,  vti 
beno  deiicias,  et  fuaue  eiL 

CLDC 


r.  yitfrM«irfl.V.>Mi  P.  V«  i.  pnt  tL.V,    . 

•   8.  ntfctf%<  P;  Unf.  «.  cWico/m  P. 

t.  Dipitighttf  forcM  P.  CaefcH  f-  f^»»  P.  . 

et  Codd.  Viaor.  Dipttigimt  f%rci  .  g.  mitakmm  L  B*  K.  Br.  myti^ 

Cod.  Grcmou.  DHnit  impttigiui  Immm  limct. 

pwuiA.  B.  Br.R«  M.  Po.  a.GeC^  h.  tapitminmliL Kt^mnm'^ 

ner  cutt  Viaor.  dedif.    DuwM  j.  A)^tf  l.B.H. 

^"^J^^^   ,..«.  ^  k.  Jiit,i«iP.jftfie«iI.B.R.Bn 


A.  luni-G. 


Li»  P. 


Cm.  CLVJIL    a.  i4/m»  4MII«        "•  ^'«^*;'  ••)!; 
crre  J»  w,  ikr  m9^9pmttttikidnf        ^  mtfimn  uuQ^  . 
Cfrr  Pol.  iMnMW  Po.  4  o.  ^im/  L  B.  K« 

b.  imcontiic  iMdi  Mfrftf  d#*        P*  ^'  ^  ^- 
funt  L  B.  R.  Br.  /  ^  vmd  Via.  S]^lilia. 

e.  tiH  abeft  «.  Y-  ,  M.id  «ddk  AW. . 


119      M.   CATO  CAP-CLIXCLX. 

CLIX.  [CLX.]  Intertrigini  remedium  in  *  viam 
cum  ihi^r  sibfinthii  ^  Pontici  furcuium  fub  anuio  ^ 
habeto< 

CLX.  [CLXI.]  Luxum  ■  fi  quod  eft  ^  hac  can- 
tione  fahum  fiet.  hattindinem  ^  prcnde  tibf  viridem  p. 
2I1I  ^.  aut  V.  longam.  Mediam  difHnde^  et  duo  homi-» 
nes*  teneant  ad  coxendice^  ^*      Incipe*  cantare,  in 

ALIO.  S.  F.  MOTAS**  VAEfAS  OARIES  DAR« 
DARIES    ASTATARIES   ^  DISSVHAPlTER  ',  vt 

que  dum  coeant  "*.  Ferrum  "  infuper  iadato<  vbi  coi- 
crint,  et  aitera  alteram  tetigerit  **;  id  manu  prendeP, 
ct  dextra  liniftra  praeclde.  Ad  iuxum ,  aut  ad*i  fradu- 
ram  ailiga*,  ianum  '  fiet.  et  tamen  quotidie  cantato  in 
alio ,  s.  F.  vei  iuxato.     Vci  •  hoc  modo,  h  v  a  T  '  h  a- 

NATHVATISTAPISTA  SlSTA,  DOMIABO^ 
DAMNAVSTRA,  etiuXatO.   Vci  hoc  lUOdo,  HVAT* 

HAVT 


.Cap.  CLUC.  a.  cum  in  ffin  4. 
V.  II.  Wrar.  wmcn  nobifcum. 

b.  apfintln  P.  akfimbii  ponthici 
W.  ahfynthii  a.  V. 

ۥ  MnnUo  a.  V.  omi  W. 

Cap^CLX.  a.  LHxndot  fi  cm 
imru94vrit :  hac  umtativm  famt 
ctcW. 

b.  vt  txcanus  in|er.  1. 1*  G^  A. 

c.  Armdinem  a;  V. 

d.  ///.  I.  B.  R. 
«.  hommts  W. 

f.  cox^m^  tt  cim  firme  ttnihmtt : 
iicat,  Incipito  cantan  m  aJio,  wfX 
0fM  inm  motaefiant:  N«ta  ianest 
dar^daries:  afiadarfdes,  et  rfpetas 
tam  4iar  vffui  dnm  coeani.,  On^^ 
ties^dardariesf  afiadarides,  ^  dijfk* 
nappitery  et  ferfHm  quodids  fl^efia* 
€ito,  W. 

f.  Indpere  I.  B.'ft. 
.  moetas  PoL 
].  danata  a.  V. 

k.  afiadtnides  P.  afiamiis  a.  V. 
L  vm  petes^  vf^m  P*  ct  S& 


Codd.  Vi£k>rii.  dic  vna  panter  vf* 
qxe  a.  V.  dic  vna  pares »  vf^  M. 
•  Po.  2. 

m.  coeant  tnotas  vaeta  Daries 
dardares  afiatmes  Difiau^iter  vf- 
qke  dam  coeant,  Fermm  etc.  P. 

n.  Ferro  a.  V. 

o.  tetigerint  I.  B.  R.  Br.  i  «ti^e- 
rit  H.  A. 

p.  prebende  et  dextera  PoL^rcn- 
dedeitra.l.  I-G.  A. 

q.  ad  abeft  a.  V;  mt  tmibaasn 
Jlrufch. 

..  r.  etfimum  a.  V. 
>  s.  item  luxato  hoc  vd^fimHime* 
df  dicito  etc  W. 

■'•»t.  hnat  hasmtbauelt  P.  buat  ba* 
vat  huat  Cod.  Gronou.  ham  bant 
kaut  a.  V.  buat,hamt  hmmanat  W. 

V.  damiabo  damauflra^.  V.dan" 
nubb  Cod.  GrOnou.  dawtauftra  P. 
M.  Po.  s.  danauta  danauftra  VH 
hoc  modo  bant  buat  hauftat  iftat 
iJ^flsnrdamahanardaMa^ftra,  Cae^ 
tera  vt  fupra  W. 

X.  Hnt  a.  V. 


DE    RE  RVSTICA.  «It 

HAVT  RAVT  ISTA^  SI8  TAR   SI8  AADANNA- 
BON  DVNHAVSTRA*. 

CLXL  [CLXn*]  A(paragu3l*quomodpi*eratur,  lo- 
cum  ^  fubigere  oportet  bene,  qui  habeat  humoremvaut 
loco  crailb:   vbi  erit  fubadus^  areas  fsicito^  vt  poflis 
dextra  iiniftraque  larire  ^,  runcare,  ne  calcetur«    Cum 
areas  ^  deformabis  ^,  interuallum  £icito  inter  eas  ^  fe-> 
mipedem  latum  in  omnes  partes.  deinde  ferito.     Ad 
lineam  palo  grana  bina  aut  tema  demittito.  et  ^  eodem 
palo  cauum  terrajs  **  operito«     Deinde  fupra  areas  fter« 
cus  ipargito,  bene  (erito*       Secundum  aequinodium  2 
vemum,  vbi  erit  natum,  herbas  crebro  purgato^  caue» 
toque  ne  afparagus  vna  cum  herba  vellatur.     Quo  anno 
feueris,  fubflramentis  '  per  ^  hiemem  operito,  ne  per« 
vratur  '.•     Deinde  primo  vere  aperito  ",  larito  ",  run* 
catoque.     Poft  annum  tertium,  quam  ieueris,  incen* 
dito  vere  primo.       Deinde  ne  ante  iarueris^^  quam 
aiparagus  natus  erit,    ne  in  fariendo   radtces  laedas* 
Tertio ,  aut  quarto  anno  afparagum  vellito  ab  p  radice»  ) 
nam  fi  defringes,  flirpes  fient,  et  intermorientur.     Vf^ 
que  ^  hcebit  velias,  donicum  in  {emen  videris  ire*     Se« 
men  maturum  fit  ad  autumnum.     Ita  cum  fumpferis 
iemen,  incendito,  et  cum  coeperit  afparagus  nafci,  fa« 
jrito,  et  flercorato.     Pofl  annos  viii.  aut  ix.  cum  iam 

cH 

y.  ifingif  ttrfit  a.  V,  ifiafif  Uf»  f.Et  thtHt  H.  V« 

//  iuna.  P.  h.  ItA  gro  tma  P. 

z .  dannMufiva  P.  dammifira  ft.  V.  i.  fib  firamtntit  diuif.  U  t.  Ba» 

A.  jim  firamoktit  ^ol.  i.  fintfira*^ 

Gap  CLXI.     0.  Afiirafftt  vH  mttttit  Pol.  3. 

fifatnf  Lemina  funt  I.  B.  R.  Br.  .   k.  ftr  abelt  Gr.  Q. 

WQt,  nobifcum  Po.  3.  1.  pataratiar  L  B.  IL  Br.  ngart 

'    b.  ^h  oj^agim  fitrat  inter-  ptrwratur  I.  UG.  A. 

pon.  A.  lunr.  G.  amccedeiltibui  m.  aperita  M.  P6  3« 

omiflis.  fi.  /ShtfM  i,  V.  Si<!  ftj[  tocunl 

c.  flmrire  I.  B.  R.  Br.  farnrt  enj^VLufTrritaqut  Br.  Ald. 
yfar  1. 1-  G.  A.  6.  firritrit  a.  V. 

d.  artat  decft  1.  fi.  R.  Bf.  p*  «  L  B.  R. 

t.  deformit  Heru.  q.  fi4  vjgue  L  B«  H.  ftr.  la« 

f.  areat  L  R  R.  Qr^  G.  A. 

Tom.LP.L  H 


M4— I3A     M.  CATO  CAP.  CLXL  CLXIL 

eft  vetitf,  digerito,  ot  inquoloco  pofiturus'  eris^  ter* 
4  ram  bene  fubigito,  et  Aercoiato  '•  Deiode  fofliilas  fa* 
cito,  qua  radices  a^aragi  demittas.  Intenialium  fit  ne 
minuspedes  linguios  inter  radices  aiparagi  \  vellito,  fic 
circumfodito,  vt  fadie  eueliere^  poffis.  Caueto  ne 
irangatur.  Stercusouiiium^quam  plurimumfac  ingeras: 
id  eU  optimum  ad  eam  rem,  aiiud^  ftercusherbascreat. 
CLXII.  [CLXIIL]  Pemas  faiiire  *  fic  oportet,  in 
doiio,  autin  ^  feria.  Cum  pemas  emeris,  vnguias  ea- 
rum  praectdito.  Saiis  Romanienfis  moliti  in  fingulas  ^ 
femodius  ^.  In  fundo  dpiii,  aut  feriae  faiem  ®  ftemito. 
deinde  pernam  ponito.  cutis  deorfum  ^  CpeAet.  Sale 
obnlito  totam  ^.  Deinde  ^  aiteram  ^  infuper  ponito. 
9  eodem  modo  obruito.  Caueto,  ne  caro  camem  tangat. 
Ita  omnes  obruito.  Vbi  iam  omnes  compofueris,  fale  ^ 
infuper  obme,  ne'  caro  appareat.  aequaiem*"  fadto. 
Vbi  lam  dies  v.  in  faie  fuerint,  eximito  omnes  cum  fuo 
faie.  Qiiae  tum  fummae  fuerint,  imas  facito.  eodem- 
3  que  modo  obraito,  et  componito.  Poft  diem  °  oinnino 
duodecimum  pemas  eximito,  etfalem  omnem  detcr* 
geto  °,  et  fuipendito  in  vento  biduuin.  Die  tertio  ex« 
eergeto  ^  fponeia  ^  bene,  perunguito  ^  oieo.  Sufpendi- 
10  in  fiimo  biduum.  Tertio  die  demito  *.  Perungui- 
to  ^  oieo  et  aceto  commixto  \  fuipendito  in  camario. 
nec  tinea,  nec  vermes  tangent 

M.  TE. 

jr.  pofittrut  P.  i.  pernum  alterm  a.  V.  praecer 

^.  fttretrato  P.  luntt. 

t.  ojparqii  tn^ito  ft  fiQ  a.  V.  ^*  fi^^  I-  B.  R.  Br.  fiU  eas 

▼.  veUert  P«  Bfl-  G  A. 

X.  •viVmm  l.  B.  R.  Br.  1.  cr  ne  Ba*  G.  A. 

y.  Alitd  P.  m.  atquaU  I.  B   R. 

Oip.  CLXII.    ti.  JieJhUu^,V,  n   dies  oMHfw  dtiodfeim  L  B. 

b.  m  flbcft  L  B.  R.  Br.  R,  Br. 

c.  Jinguloi  B.  R.  deinde  rouuu        o.  detergito  L  B.  R.  Br. 
menjis  Cod.  Gronou.  p~.  extergito  I.  B.  R.  Br. 

d  Jkmodios  L  B.  R.Br.etCod.  q.  J>«m?m  P. 

Gronou.  r.  peran^ito  fl.  V. 

€.  fale  ffiermo  PoL  f .  demittito  L  I-  G. 

f.  deojkm  P.  t.  Pernnxito  a.  V. 

g.  utMm  B.  R.  V.  commixto  et  l,  B.  R.  comuii'^ 
h.  Dtrdpit  L  B.  R.  Br.              fto  m  L  I-  G.  A<  ottmmixtoit  Br* 


M,  TERENTII  VARRONIS 

DE 

R  E   R  V  S  TI  C  A 

L  I  B  R  I    III. 


H» 


i      M 


•iyk 


JmM 


C  A  P  I  T  A 

REI    R  V  S  T IC  A  E 

EX  RHEGIENSI  EDITIONE 

ANIfl  CI9  CCCC  JLXXXir. 

CCVH  VARIETATE    L£CTIOKlS     SX    IVSA    LIBRI    IN- 
SPECTIONE  DVCTAE.) 

M:     T.     V  A  R  R  O  N  I  S. 


L  X  B   R.  X     L 


I  Graeci  tt  Latini  qui  de  rc 
ruftica  fcripferunt 

4  Quae  disiungenda  funt  ab 
agricultura. 

?  Vti  ars  (ex)  fit  agricultura, 
(agr.  fit  conclufio.) 

4  Quae  agriculturae  fint  prin- 

cipia  etfines. 

5  Quot  partes  habeat  difcipli*- 

nae  cultura. 
4  D^  fblo  fundi  quae  et  quot 

fint  videnda. 
7  Quis  fit  ager  optimus ,  (et) 

quis  (eo)  ei  proximu^»  et 

quis  dejnceps. 

d  Quod  Ipeciei  vitis  pluiimae 
fiittt 


9  Quod  tribus  modis  terradi- 
catur  bona»  aut  non  bo« 
aut  communis. 


na, 

10  Quotmodismetianturrura* 

1 1  Quo  fit  yillaflatuenda  mo- 

ao,  et  quae  in  villa. 

13  Quo   fit  loco  podflHmum 

villa  ftatuenda. 
I  j  Quod  in  villa  primitus  fa* 
cmnda  fint  bubiiia  etoui- 
Jia,  et  celJae,  vafaque 
vmaria,  olearia,  ct  alia. 
(et  vafla  vinaria  et  olearia.) 

1 4  De  feptis  quae  tutandi  fun* 

di  caufa  fieri  debeaut,  et 
qualiter. 

15  Ad  quid  inueotae  faepes. 


INDCX  CAPITVM  M.  T.  VARRONIS. 


i6  De  cis  quac  cxha  fundum 
comnioda  fiant  aut  inconi' 
moda. 

17  QuibusrebusagricolantUr. 

18  Dc  numero  &miliae  ruffa'* 

calis,  (et)'  quot  operis 
quifquc  ager  coii  poffit, 
ct  dc  modo  cuiufquc. 

19  Quot  iuga  boum  fingulis 

lugeribus  Tatis  Gnti  quod 
inuiiumcntum  agrefte  fc* 
miuocale  nuncupetur. 
(nuncupatur.) 
so  De  cligcndis  bubus,  (ct) 
dc  modo  probandt  et 
cdomandi  noueUos  iuuen- 
cos. 

ti  De  canibus:    fine  quibui 

vtique  villa  panim  tuta  fit. 
aa  Qualiter  vniuerfiis  inftru- 

mentorum  apparatusfun- 

di  inftituatur. 
^3  Quaectquo  quidque<quic-' 

que)  loco  maximc  opor- 

teat  fcrerc. 

94  Olea  in  quo  agro  fi^runda 
fit,  qua  partc,  quoordine. 

«$  Vinca  quoagro  ferundafit. 

«6  Quo  in  loco  ridicae  in  vi- 
^  nea  figi  debeant,  ct  ad 
quam  partem 

«7  Quot  diuidatur  menfibus 
et  tcmporibus  annus,  et 
in  quibus  quid  feri  opor- 
teat,  ac  colligi  dc  agro 
fi^minata. 

118  Quot  dies  habcat  qjuaelibct 
quarta  pars  anni,  et  iri 
quibus  fignis  caett  ia* 
trent 


19  Quid   inter  fauonium   et 

aequinodium  vemum  fie» 

ri  oporteat. 
10  Quae'  inter  aecfuiiibdium 

vcmum  ct  Vcrgiliaram 

exortum  fieri  debeant. 
Ji  Quac    intcr    Vergiliaram 

exorhimad  folftitiuni  fie- 

ri  oporteat. 
|i  Quid  interfolflitiumetoar 

niculam  faciundum  fit. 
IJ  Quinto  interuallo  inter  ca- 

niculam  ct  aequinodium 

au^umni(au6iunni)  quae 

fieri  oporteat. 

34  Sexto  intemallo  abaequi- 

nodtiQ  auAumnali  quid 
fieri  ^oporteat  vfijue  ad 
bmmam. 

35  Septimo    intcmallo   intcr 

Vcrgiliarum  occafiun  ct 
brumam  quae  fieri  opor- 
teat. 

36  Odauo    interuaUo    inter 

bmmam  et  fauonium  quatf 
fieri  oportcat. 

37  De  iunaribus  diebus. 

38  Dc  ftercorcet  fterquilinio. 

39  Quatuor  efTe  genera  iemi- 

num,  ct  quae  quo  tem- 
porc  ac  (et)  loco  (eri  de^ 
bcant. 

40  Quaefintgenerafi*minam; 

quemadmodum  propaga- 
ri  debeant,  (ct)quibuse^ 
quo  loco  feri  debeant. 

41  De  temporibus  transferen^ 

dorum  furculomm,  ct 
quae  fint  pofi  fationem 
cmferuanda. 


4« 


INOEX  CAPIT VM  M.  T.  VARRONIS. 

4?  De  Mclica  [fcu  MedicaJ      55  De  ffipub. 

43  DccTtifo.  54  De  vindemia  facienda. 

44  Quotmodiiferantur  fabae»    55  Dc  olca  legenda. 

tritjci,  hordci,  farris.        ,a  r^   r  ^         j    j 
«^  *  56  Defocnocondendo. 

polhntCpoirunt)annitem-         t>  •         ^     ,. 

pora.  59  De  pomis  condendis. 

47  ^emadmodum   fata   fint   ^^  ^^  ^^^*  condenda. 

tuenda.  61  De  amurca  condenda. 

48  Quae  in  Ipica  fint  vocabu-    ^*  ^^    promendis    frugibus 

la,  et  caufee  eorum.  tuendi  caufi. 

49  De  fruflibus  maturis  ca-    ^^  QuemadmodBm    frumen' 

piendis,  de  Cet)  focnifi-  ^^  ^*  promendum. 

cio   et  ficilitione  prato-   ^4  De  amurca  tuenda  ac  pro» 
rum.  .    menda. 

50  De  mefle,  ct  caufa  huius    ^^  De  vino  promendo. 

vocabuli,    quare    meflis    66  De  olea  promenda. 

appcllatac  fint.)  ^*  ^/  ,V''^  l^t?    ^»^"*  «* 

^  .  _  lorbis  penuhbus  promcn* 

5 1  Aream  qualem  efle  opor-  dis. 

teat. 

69  De  farre  promcndo   vel 

sa  In  femen  quemadmodum  Cauf)  ad  cibaria,  Cciba- 

fpKas    fecerni   oporteat,  riumaut)velad  fationem, 

et  de  tritur^  Yd  CautJ  ad  vendendum. 

L  I  B  R  I     IL 

I  De  origine  ac  dignitate  rci  6  De  afinis. 

pecuariae.  ^  t^         .    ^         , 

Tx  ji.  ._^M  7  De equis  et  equabufi; 

a  De  pecudibus,  arictibus  et       r^         ,.       . :    ,. 

^gnis,  i  De  muhs  et  hinufas* 

5  De  capris,  hircis,  ct  haedis.    ^  ^^  canibos, 

4  De  fiie.  ^^  De  paftoribus. 

5  De  bubus  et  vaccis.  1 1  De  laAe,  cafeo,  lana. 


Liimi 


INDEX  CAPITVM  M.  T-  VARRONIS. 


L  Z   B    R   X      IIL 


i  De  villaticis  paffionibus. 

d  De  viUa  perfefta.  {Tradla' 
tus  pro  his  Br.) 

^  Quae  in  villa  circumue  eam 
ali  vel  paici  poffint 

4  De  auibus  in  genere. 
$  De  turdis. 

6  De  pauonibus. 

7  De  columbis. 

5  De  turturibus» 


9  De  gallinis. 

10  De  anferibus- 
ti  De  anatibus. 
la  De  ieporibus. 

1 3  De  apris. 

14  De  cocbleis.  (coclels) 

15  De  gliribus. 
i6  De  apibus. 

1 7  De  pifcinis. 


Vifbriuflin  libris  inanurcripcts  libri  primi  tinilos,  ante  iprum.li* 
brum  pofitos,  reperic,  caecerorum  librorum  nullos  pltne  ibi  re- 
perit :  igitur  hos  fpurios  ccniebat  efle. 


M.TE. 


BiiltfgartMi 


M.  TERENTII  VARRONIS 

RERVM    RVSTICARVM 

D  E      * 

A  G  R  I  G  V  L  T  V  R  A 


L  I  B  E  k    t 

CAPVT.L   . 

Otium*  ti  eflem  coniectitus,  Fundania,  commb^ 
dius  *  tibi  haec  fcriberemt  quae  nunc,  vt  potero, 
exponam,  cogitans  ^  efle  properanduih,  ^uod  (vt  did* 
tur)  G,  efl  homo  buUa  ^,  eo  magis  ienest.  aiinus  eniix^ 
odogefimus  admonet  me  *,  yt  &rdnas  *  coUi^^  tatt 
Quam  proficiicar  e  vita.  Quare,  ^uoniam  enii/llfuA*  J 
aum  quem  ^  bene  colendo,  frudluoium  cum  JTacereif 
yelis,  meque '  vt  id  mihi  Iiabeain'curare  roges,  .txfe^ 

nan 

VARXETA8     X.XCTXOirI8. 

Cai».  I.    a.  Mustftm  I.  B.  Br.        g.  mvb A.  Ba.  G.  catfMJ»  dcia- 

1L  luntt.  f  OTIVS  4cm  W.  ctnt  Wr. 

b.  a  <!»«.  /  riH  r.  B.  Br.  R,  li.  Vulgo  c^fem.tt.  Br.R. 
lumt  M  tnmodiiu  Hbi'Vf.  A.  Ik.  G.  emfamw,  P.  it  tumi 

cauod  thahif  effi  W.  Mi  /«cffrt.  Wrat.  tm»  finButftuM 

•  d.  Ma  l  B.  R.  W.  Br.  /«m.  :     I 

c.  me  pmttt.  W*  Ceterum  Pl!-  i.  me^gMhm  tmAm  nyty  E 
nius XVIII  c.  |.eith.  1.  rdfinrt  aiv  B.  R.  Br.  «i#M  Mi  aihik.  aimm 
&um  o^togefimum  prjmum  aeta-  A.  Ba*  G.  «f^M  vti  id,M,  W* 
«»«;  itaque  cum  Vrfino  Hardui«  ^  id  hahemn  curare  Codd.  Vrfmi ; 
Aus  h.  1.  legi  volebflt  XXCL  vnde  corrigit  ipfe:  vt  id  haHam 
Contra  Popma  Plinlum  ex  libris  turue.  tiiHina  Bp,  Quaeft.  IV. 
Varronis  corrigebtr.  it.  fimiiiter  corrieit  tmrae,  Cod. 

f.  fareinuUt  Ww  deinctpf  «rf*  Ryckianut  i  «t»  Miii  '  ^ —   - 

tirW.  Tjre.  . 

Tom.LP.L  l 


130    M.  VARRONIS  LIB.  I.  CAP.  L 

riar.  ct  non  folum^  vt  jpfe  i^oad  ^  viuam^  cmid  fieri 
3  oporfcat  vt  ^  te  moircam  ^  icd  ttiam  poft  mortem.  ^Ne- 
que  patiar  Sibyllam  non  fblum  cecinifle,  quae,  dum™ 
viueret,  prodcflenthominibus,  ied  etiam  quae  ^  cum 
petiflct  ipfa,.et  id  etiAm  lgn):>dinmtr^Dqtie  hofninibfls  j 
ad  cuius  libros  tpt  annis  poft  publicc  ^  iblemus  redife, 
cum  dHideramns  qutd'^cienaum  fit  tfoUsL  ex  aliquo 
portento:  mcvnedum  viuo  quidem,  neceiTariis  meis 


quemadmodum  qiiidquel 
£t  quoniam  [vt  atunt]-  Dei  faqemes  adiuuant,  priua 
inuocabo  eos;  n^,  vt  HQmenif  et^Ennius,  Mufas» 
fed  Xn  deos  confentisl  'neque  tanieirdos  vrbanos,  quo- 
nim  imagines  ad  foEQm.:aursitae'.l(lant,  fex  mares^  et 
foeminae  totidem,i^  fed  illos.xii.  deos,  ^ui  inaximc 

c  agricolarum^  duces  fimt.  Primum , .  qui;  omhes  jruf 
^us  *  agriculturae  caelo  et  terra  contlnent,  louem,  et 
X^Qur^m.  ita^e  quod  '  ii  parentes  magni  dicuntur^' 
tuppiter ,  patcr'  appellatur  ^^  Tellus,  '  terra  *  maten 
Secundo  Solem  et  Lunam,  qubruin  tempora  obferuan- 
tU|:^  cum  quaedam  feriintur  ^jCt  conduntur  ".  Tertio 
Cererem  et  Liberuin/qubd  horum  frii<fhis  maxime  ne-- 
C^flarii^ad  viSiim^''  *At)  his  enim  cibus  ef  potio  venifc 

6  e  fimdo.     Qgarto  Robigum  ac  ^  Floram)  quibus  pro- 
• '  '      *  '  pitiis, 

«rk.-fn^  Vqh  candem  leAaV  .t.  qtuihihh.  ft.  Br.  dn&^U 

n^n  ox  Godice  tntiQuiflimch  hic  A.  1.'  U  G,  item  H.  St-  0.  pUr 

ft  tHlri  annotauit  VUSorius.     \  ne   Cod.   Ryckiflnus,  probantc 

i:  vt  om.   Wr.  feddefiMidit  Schoettgenio»quiitflf«eabefleinap 

plcmrmi  titulo  Qefiier.  ««««• 

•  m.  aim  h  B.  R»  ?iU'          '     "  ..  v.  ifppiiiatiir  deeft  a.  V.       ^ 

•  n.   qtuit  omitt.  WJ    ••  •  x.  rer*  a.  V. 

'o.  puhfiea  B.  R.'    *  .  y.  /erantnr  tt  ctndantMr  a.  V. 

•.  p.'  Std  martna  tqmdtm  addinir  l»ccptis  P.  1. 1. 

k  B,  K,  J^..  z.  nt  ttmpwt  add.  I.  B.  R.  I.  h 

.  4.:(wr/P.                    .  iiiiewBa-G.A. 

r.  agricuUrmm  P,                    «  tt.  fiit  adiic.  a.  V. 

•.finOiT.                    i  b.  fta.  V.  ; 


DE  RB  RVSTICJL  131 

pidiS)  oeque  tobigo  ^  fninxsitta  atqiie  ^  arboxts  coi^ 
rumpit)  neque  non  tempeAitte  iloreati     Itaque  pubiU 
cae  ^  Kobigo  feriae  robigalia;  Florae  lndifloralia  infti^ 
tuti^     Item  adueneror  Mineniam  et  Viaaerem^'  qiia* 
ruin  vnius  procuratio  oliueti  ^  alienul  hortorum)  quo 
nomine  ruftlca  vinalia  inflituta;     Nec  non  etiam  '  pre^. 
cor  LTmpham,  ac  Bonom*  Eu^tum^  quoniam  fine 
aqua  oamis  arida  ac  miiera  a|picbltufa,  ilne  fiiccedu 
ac  bono  euentu^  frufiratio  e(i^  non  cultantA     Ii«  **  igi*  i 
tur  deis  ad  veneaitionem  aduocatia  '^  ego  teferaixi  iei« 
moneK  eos,  quos  de  agricultura  habuimus  nuper,  eM 
quibus  quid  te  &cere  oporteat  animaduertere  poteri^ 
in  qu^  quae  nOn  inerunt  et  quaerea^  indicabo  a  ^ibua 
fcriptoribus  leperias  ^  et  Craecia^  etrHoftrisi  Qgi-Grae« 
cc  '  fcripierunt  difperjfim^  aliui  de-lilia  re^  iilnt  ploi  ^ 
quinquaginta«       Ui  funt,   quos-  tu  habere  in  coniiiii»  $ 
poteris,  cum  quid  c^nfuiere  voies^  Kieroa  Sicului  el 
^ttaiusPhiiometori  de  phiiofophis^  I>emocrihia  pfay^ 
ficus,  Xendphon  Socraticust  Ariflotdes  et  HieopfanH 
fius  peripatetici,  Arcliytas  *"  .pythag0Nua%  item  Amt 
philochus  "  Athcnienfls^  Anaa;ipo|is  Ttefiua  ''^  i^U 
lodorus  Leiimius,  AH/iophanes  Maiiotes  '^    Antigo^ 
niis^  Cymaeus%    Agathocieg  ^  CIuus;,   A{)QUonius  * 
Fergamenut,  Ariflandrus^  At)ieaieix(£s^  Daccfaius  Mi^ 

I  ii       .  iefius^ 

e.  f4ii$  i.  t.  H'  <r.  retiquaa        &  ^hShetitX.  B.  H.  Ht    . 
fMhg§.    .  •     ^       .  o.  Ufint  P.  tdrfim/  lcnf.  ihmrJ 

di  fjiWMfe  Pol.  dceftl.  «.!.&•.    %^  (pmamtnns  UnQ  iiifo. bt«e^ 
t^  de^ft  L  B.  K.  Br.  «  Vulgo  i«a/«»ff /  cft.  MM 

4.JA  r.  <>fiu*ii/  I.  B.  K.  Br*  QTiM/  Prf 

k.  r«eri^/     Codex    a'nriqtfii#        •*  4fflt»c/er  a.  V. 

Viflten  qui  makbat  rtpnau  t.  ApQlitmuts  ptrptmtntui  Jkpr^ 

K  ^ibir  ikiec  I.  B.  R.  Br.  ftfitammc  omin.  ».  V.  Hrr^4iiif- 

m.  ilreibid/  L  B.  R.  Br.  itrc^  ««/  P.  ^^     ,, 

f»f  Pol.  itrcMfOf  L  1-  Q.  ium  H.         v.  Arifimdrti  P*   AnfiMmi 

B(.  P«.  di  Ai  R.  Br# 


HQ      Ui  VA&ROKIS  LIIS.  L  CAP.  L 

lcfius%  Bioa  SqIoi»,  Ghfterpfleus  et  Chaereas  Athe* 
nienfes  ',  Diodoras  iPiienaeus'^  Dion  Colophonius^ 
Diophaaes.NicaecQfisA^  EpigeMs  Rfaodius^,  Euagon 
Thafius  %  Euphconii-duO)  vnus  Athenienfis,  alter^ 
Amphipolites,  Hege&a^  ^  Maronites^  Menandii  dua, 
vnus  Prienaeos,  alter  Heracleotes,17icefius  Maronites 

9  Pythicm  Rhodim.  De  relii^is,  quoruni  quae  ^  fuerit 
patria  non.  accepi^  fiint  Androtion  >,  Ae(chrion,  Ari« 

'  ibmenes,  Adienagoras,  Crates,  Dadis'*,  Dionyfius, 
EupUttxi '  Euphorion  ^ ,  Eubolus  ^ ,  Lyfimachus,  Mna« 
ieas^  MeneftiBtus  "*,  P4euthiphanes",  Perfis^  Theo- 
pinjus  *?.  li  •*,  ^os  dij^i,  omites  (bluta  oratione  fcri- 
pfeiuiit*^.  daidem  res^etkm  quidam  verfibus,  vt  Hefio- 
10  dus  Afotieus  %  Menecrates  Ej^efius.  Hos  nobilitate  * 
Mi^o  .Carthagintei^  '  pfaeteriit '  Poenica  ^  lingua^ 

:^  ^od  res  diipedas  oomprehendit^  libris  xxiix*.  quos 
Gaifius  Dionyft»  V^cenfis  ^  vertit  libris^  xx.  ac^ 
Graecaiingua^Sextilio.praetorithifit:  in  quaevolumi* 
na  de  Giaeeis  libris  eorum,  quos  dixi,  adiecit  non 
paoea,  cr  de  MRgentsndempitt  inftar  libronuri  viik 
Ho£:e  ipfoe  vitfiteF  ad  vt.  libros  redegit  Diophanes  in 

'    T  Bithy-'^ 

y.  mtiefBrB^R.Vk^nctpshhn  •    m.  MtntfinftHt  I.  B.-ll.  ^r. 
Bnifch.  acqu€  iafra  Bk/ii, '  b.  PUwiiptMu  P.  Ffmh^ba'^ 

y.  abaiitnfitX.  R  R.  ffr.Yuntt.  «e/  I.  B.  R.Br.P/€ititi>itfiiexHeni. 

,  B.  Vulgo   TritnnKns  legitur.  -    o.  Thtouhu?, 
friennens  I.B,  R.  Br.  p.  Hi   I.  B.  R.  Br.  .vt  «libi 

a.  mMteufif  PoL    Vulgo  Ni-  plttries-.       - 

**"y^' ,   ,.  q.  fcripftntnt  eas^imm^  etqtd' 

b.  rfcoil/w  P.  '  Aw  0iam  a.  V^ 

c.  t<i/?«x  I.  B.  R.  Br.  r.  u  M,  a.  V. 

fi.  Dflrfe/  I.  B.  R.  Br.  Oaits  I.         ^  «J«*te«iin««  «•  V. 
I.  G.  A  .•  *t^ttifit  B.  H.  A. 

i.  ErithHi»  I.  B.  R.  Br.  wj)'       b.  /»*i»e  I.  B.  11.  Br  ^ 

^uTiJv  I.  I-  G.  A.  *•••'  d«eK«.  V.  it.  H.  St-  D. 

k.  £«^<M  P.  d.  fw/  inr.  I.  B.  &.  Br.  (t  1. 1. 

1.  CrMMwL  B.  R.  Br.  &  A.  ac  H.  Sc-  D. 


..DE  KE  RVSTICA.  131 

Bkhynia^  et  miiit Deiocaro  legi.  Qoo^  bmuUs  de ea  | ^ 
re  conor  tribtis  libris  exponere,  vno  de  agricukura,  al- 
tero  de  re  pecuma,  tertio  de  villaticis  pafti(»iibiis;  hoo 
libro  circumciiifi  rebu£,  quae  nonarbitrorpertineread 
agricuituram.  Itaque  prius  oAendana,  qoae  iecentt 
oporteat  ab  ea^  tum  de  hia  rebua  dicam,  ie^piem  natu^  \ 
raies  diuifiones.  £a  emnt  ex  radicibus  trinis,  et  quae 
ipfe  in  meia  fundis  oolendo  ^  animaduerti,  et  4juae  iegi^ 
et  quae  a  peritis  audii  ^« 

11.  Sementiuia  *  ftrm  in  aedem  Telittrif  vmeimi 
jpogatus  ab  aeditimo ,  vt  dicere  didicimua  a  patribu^  no^ 
(Iris:  vt  corrigimur  a  recentibus  vrbaniss  ab  aeditoo^ 
Qflendi^  ibi  C.  Fundanium  ^Kerum  meum,  et  C* 
Agrium  equitem  R.  Socraticum  ^^  et  P.  Agrafium  pu« 
hiicanum,  fpedantes  in  pariecc  pidam  Italiam*     Qnid* 
vos  hic,  inquam^  num  £iriaie  fementiuae  '  otiora*  .• 
huc  adduxerunt  ^,  vt  patres,  et  auos  (biebant  noftros? 
Nos  vero  (inquit  Agrius)  vt  arbicror,  eadem^  cauia^^ 
quae  te^  rogatio  aeditimi.     Itaiyue  &  ita  eft,  vt  annnisv' 
morere  ^  oportet  nofaiicttm,  dmn  iiie^reuertatur.  Nam* 
acceriitus  ab  aedile^  cuius  procnrBttO  huius.  tempii  ed, 
nondum  ^  rediit,  et  nos,  vt  expedaremus  ie,  reliquit 
qui  rogaret.      Vuitis  igitur  interea  vetus  ptouerbium, 
quodeft,  Romauus  fedendo  vi«<it,  vfurpemus,  dum 
iDe  ^  venit?    Sane,  inquit  Agrius,  et  fimui  cogitans,' 
portam  itineri  dici  longiifimam  e/Te,  ad  iubfellia  {> 
quentibus  nobis  procedit.     Cum  coniedtfiemus,  Agra- 

I  3  fius, 

c  gnod  I.  B.  K*  Br.  e.  ociofis  fl.  V.  prfteter  luntt 

S.  andim  a.  V.  %.  de  mf  I.  B.  B..  Br. 

Cap.  II.    a.  Seftundnis  a.  V.  h.  i/ior«fe.l.  B.  Br.  R.  !•  L  «ve« 

J[iti  vbique    rcriptum  19  >  libris  rcre  Heni. 

uis  reperityiMentwuv.               .,1  i.  ifit  I.  B.  R.  Br.                  7 

'  b.  fimeat  addit  RycH.Dcinoepf  k.  MiuAiaMLBL  Br.1t.  iiMfi|iiii 

Aerium.^,  diu.  I.  I.  Bau  ktt  exp.  fi  nlifuit 

c.  SocratififfM  Pol.  8.  f WVt Vi^et Brufch*    !--*    1 


134     M,  VARIVONIS  WB.  L  CAP,  II, 

,9  fius  ^9  Vet^  <{i]i  miilta^perwilKilafli»  teim«  eequam* 
Gultiorem  lulta  vidiAifi,  inqnit?  Ego  vero,  Agrius  % 
BuUam  arbttror  efle,  quae  tam  toca  fit  cnlta.  Primum 
cum  orbis  terrae  diuifiis  fit  in  duas  partes  ab  Eratoflhe- 
ne  >*,  maxime  iecundum naturtm  %d  meridiem  vecfiis» 

4  tt  ad  £qitentriones  ^^  et  fine  dubio  quopiam  ialubrior 
parsfeptentrionalis^^eft^ipunmeridiana;  etquaefiJu- 
brior  %  ilUfrudtxyfior ':  dioendum  magis  eam  ^  fm0e 
ppportunam  ad  cojendum  quam  Afiam,  ibique  '^  Ita« 
}iam,  primum  quod  eft  in  ^  Europa:  iecundo,  quod 
|u«c'4emperatior  pars  eft  '^  quam  interion  nam  intus 
pene  iempiteniae  h^Femes.  neque  miivm,  quod  funt  re« 
giones  inler  circulum  ieptentrionalem^  et  inter  cardi« 
nem  caeli^  vbi  ibl  etiam  iex  menfibus  condnuts  non 
vid^tur.  itaque  in  oceano  in  ea  parte  ne  nauigari  qui<« 
dem  poile  dicunt  propter  mare  congelatum.  Fundanius, 

5  Em  *  ibi  tu  quicquam  na£a  putas  pofl^^  aut  coli  natum? 
Verum  enim  eft  iilud  Pacuuii  ^^  Sol  fi  perpetuo  fit»  aut 
DOXf  flammeo  ^  vapott^  aut  fiigore  terra^  fruAos^ 
^unnes  Jnterire.  Ego  luct  vbi  nox  et  dies  modice  red^ 
it^  et  abit,  tamen  aeibuQ  ^dan  fi  non  diffinderem^ 
gaeo  infititiQ  ibinno  m^4if  ^  viuerp  non  poilefn  ^.  iiiio 

in 

m.  Aifht  I.  B.  R.  Br.  |  ct  s.  fn  tnriquo  Qbfflu  peliiT 

n.  ffMiMl.  B.  Br.  R.  A.  Bi-45.  ceps  ^Mef  Brutch. 

pfMm?y  b.  ftafi  P, 

p.  fHfM^  ^^   I*  !•  G.  A.  c.  flMmmifiu  I,  B.  I^,  Br. 

tttm :   H.  St-  D.  df  fmBor  K  mmiii  Br. 

p.  Eratkofipi^  P^  1. 1|,  ](.  fr.  «.  ^ftiulirm    mm  imjfc^^i 

q.  fipttnuriontm  T.  I.*  G  A.  4iim  viurt  P.  S.  Hffiderm  tn  m 

V.  .fiftpn^^iit  I.  9.  Br.  R,  infitieMkm  twnm  m  viutrt  t.  B. 

t.  Ira  I.  B.  Br.  A.  Ra.  G.  reUT  R.  imctrtm  in  f  infiicitfiun  mmt 

qai  fil^lnriora  t\  fmBttofiortt^  «m  tU^  ^intrt  Bruf^;!!. /^wn^  P. 

t.  A«^fl;fi»r  A.  Ba-G./ri£h(f-  fimm    in   mm    W&^   repcrit, 

fior  dictmlfi :  ikJW  f*^^,  *>^*'  Vulgttum  Ht  correxi,    A^^^Y/ 

tom  I.  B.  Br.  R.  mut   in   intrgine   lunt-    mtridit 

«.  '£«fr«>4iii  I.  U  G.  A.  ireiif   ci>nieclt.  deftndtrtm  «ic  in 

X.  i>i^«c  ird/Mm  d^fufit  {.  f .  j^/bw  «Mi^t^^   A,  lunt.  G^ 

R.  Br.  MC»  itifiiiciojhm  wtmtri  ditm  vit 


y.  in  om.  I.  JL  Ri  Bk^    -  ntrtnmptfmm  Ptrif.  w  <t  i^/ilK* 

Z^afi  i%hth  P.  I.  L  ctc/Mii  fMafierf  iftff  viv^  nvn  ftfi 

t.  £•  I.  Bi  Br.-It.  £«  A«L  I<9  ySrvi  Ptrif.  tltcr. 

C.  i?em  M.  Si^  0%  mn^i^  BcL  l  pfinm  H.  F.  H^  <•  ^.  &. 


h»ilca»{kiiA»r9!A  aoSc^  ^ueimiclmodim  quioquiBt  $ 
ieri,  aut.aieicece,  am  meti  poffit?  Contra  qaid  in  It»* 
Isa  ytenfiie  nooimodo  non  nafdtui^  fedetiam  non  agre« 
gHunfit^?  quod£u:xonfeiam  Campano?  qood  tritU  ., 
laipi  Appulo?  quod  vinum  Faierao?  quod  oleum  Ve^ 
nafro?  Non  arboribus  confita  Itaiia  eft,  vt  tota  poma« 
rium  videatur?    An  Pkygia  magis  vitibua  cooperta.»  7 
quamHomerus  appellat  ccfi^HfkcBatrav^^  quam  haec? 
aut  Argos^  qiiod^.  idem  poeta  TTphuvv^v  ^?     In  oua 
terra  iugerum  vnnm  denos  et  quinos  denos '  culieos  lert 
vini)  quot  ^  quaedam  in  Itaiia  regjoiies?  An  non  M^ 
Ciito  icribit  in  iibro  Originum  ilc?  ager  Gailicus  Ro« 
manus  vocatur^  qui  viritiin  cts  ^  Ariminum  dafsis  eft  vi- 
tra  agrum  Picentium  ^     In  eo  agra  aiiquotf^riam  '  ijl 
fingula  iugera  dena  ^  culiea  vini  fiunt     Nonoe  itetii 
in  agto  Fauentino}  a  qoo  ibi  treoenariae  '  appeUailtur 
.viteS)  i^od  tugerumtreceiiasampliorasreddat?  Simul 
aijpidt  me>  Certe,  inquit^  L. '  Martius  proefedus  fa« 
b^vm  tuus  ^  in  fundo  iuo  Fauenttae  Iianc  mnititodinein 
dicebat  fuas.reddere  vites.      Duo  m  primis  ^dai&  g 
videntur  I^id  hominea  colendo^  poflentne  ^  £ruifhis 
pro impeiiig  nc  kbore  re<bre  ^,  et  vtruin  iaiol)er  iocus   . 
eflet  aimofi?  quorum  fi  aiteratmmdecoUat^  etmViioi 
minu^  quis  Vuit  CQierCv  mente.eft  captus^  atque*  ad 

I  4     «     .  agnatos 

g.  /^  t.  V.  o.  Fictnnm  a.  V.  Fictntimm 

1.  fMM  a.  V.  xs,  ttati  cdUti  luait.  C9IM.  L  B. 

.  -  k.  f9lif$tm  Pol.  «.     .  it.  Br. 

I.  dkMi  <b€ft  I.  B.  R.  Iiintt.  Fr.  -^  \'  '^'^*~2!!f/'  *^^'  ^S?*!: 

, .  «  „    «  Demceps  trkvut  Ala.  et  B^  a 

m.  ^td  f .  B.  Br.  R.  ^^  t/Ai  Bnifch , 

n,  viftdictfitvtminwn/tmt^Ry ck.  '  s.  tAbo  I.  B.  R.  Br. 

Okfart  tMkntt  imt  a.  V.  pfae-  t.  ittot  I.  B.  R.  6r. 

ter   luntt.    Ctftrtm  iwmdatur  t*  ^   v.  ^ifk  1.  B.  R.  Br. 

Oi  Artmhmm  4mt  Pol.  C^fmrtm  x.  rtddtrt  tu  V.  coMai»— «sf^^ 

inmtdatnt  ttmn  Codd.  Vidorii,  iaB.Bru£K.                      *    "    ^ 

.«ui  debcti^r  eniendttio.  ctfinntfti'  y.  dtco!at  P.         u  '    \   ^<   t 

kmt  dutusXwiXt:  '  .)..?'. .<!i'^"f|>^^'rt9/f.     ^  ..; 


13«    M  VAilKONIS  LiB.  L  CAP.  U. 

.  agiiaeoi  et  gsntilM  eft  dedticeiidti&  Ncmo^umiami^* 
Cfibet  vcUeinipenfaDi  ac  £]inptiim  facere  m  ciilturam  \ 
ilvidetaon  poflcfefict:  nec,  fipoteftreficecc  £[tidii«,' 

^  a  videt  eo6  tovt^  vt p^ftileiida dflpeidiiit;     Sed  opifior 

<piiIvNsooiiuxio<iieso(kQdempo(I2iit,  adfiim,     }Q$m 

C  Licinium  Stolonem,  cft  Cn.  Tremellium  Scrofam 

video  veaiie*  vnum  cuius  maiorcs  de  modo  agri  legem 

tujerunt  "^i     Nam  Stolonis  iila  iex,  ^ae  vetat  plus  D. 

iDgera  habere  ciuem  R.  et  qui  propter  diiigenttam  cui* 

turae  Stobnum  conlirmaHit  cognomen^  •  quod  nullus  in 

cius  fiittdo  reperiri  potecat  flolo,  qnod  ef!bdiebat  cir*> 

cum  arboiCS^>  c  radicifaus,  quae  naicerentur  e  folo, 

quos  ftokiaes  aj^liabant.    Eiusdcm  gentif  C.  Licinius, 

tribmws  pleb.  cum  cilct^   poft  icgcs  cxados  annis 

CCGtxv^  primus  popuium  ad  iegcs  aodpiundas  ®  in 

xo  f^ptemiiigera  forenua^  e  «omitio  '  eduxit.     Alteram 

coliegam  tuum  ^^  xx  **  vir  qui  £iit  ad  ;agros  diuidun- 

dos '  Catnpanos,  vidco  luic  ^  venire^  Cn.  Tremeliium 

,  Scrofam^  virum  omaibus  virtutibus  pblitum,  qui  dc 

.  agricuitui-a  Romaiius  peritiifimus  exiflimatur,       An 

nQhJure  inquam?  Fuodi  enim  cius  pioptcr  culturam 

ittcundiore  ipediiacuio  funt  muitis,  quam  regic  poika 

aedificia  aliorum^  cum  huius  A>e<3atum  veniant  viiia^, 

non  vt  i^d  LucuUum,  vt '  videant  *"  pinacothecas  % 

^dLOporothecas  ^    Huiofce  inquam  pomaria  ^  fumma 

facra 


«•    MCiff    adduBt    9f.    A.  fMitlatitt.'tpliMiirfmiI.B*  Br.lt, 

lunr.  G.  triMmmr  Ba-  G.  K 

b,  ctUtHTM  I.  B..Br.  R.deinceps  §.  dimdin^i  P. 

ftrt  ani  Bnifch  Etdem  cum  Afi  ^.  y^^  p.  Delnceps  t^fifmB. 

vbjquft  TrmfHitm.  ^  Brufch.  Poftw  FinM  ea(km. 

■  c.  tidtvi  h  B.  R.  Br.  j.  ^  ^beft  I.  B,  R.  Br, 

d.  wbgrts  rMett  I.  B.  K*  Br.  ^  vfnfmit  B.  R. 

e   aecipiindas  P.  n.  pinpcgtlffcCMs  l.  B*  fitmtd^ 

f.  e^mitiit   a*    V.  •  f9mif    H,  w  R.  Br. 

St«  .P*  \      :  o.  •pmlkeetMt  1. 3.  fieepTti^Um 

%,  tunm  abeft  1.  B.^B.*  abtft  m/  Br. 

I.  B.  R.  luntt.                     '  ^  p.  i^rtMTfc- 1.  B.  Br.  B.  tnm»f$ 

h.  vfziiJl  virnm  ?.  p^nHtd^  Heru. 


DE    RE  RVSTICJL  137 

fiera  via,  vhi  poma'  veneimt^  contia  aweam  ^  iinagi« 
nein*  lUi  interea  ad  no»  ^. :  £t  Stolo ,  Num  coena  co*  l  ^ 
nieia  *  inquit  ventmos  ?  nam  ^non  L.  videmas  Fundt* 
lium  ^,  qui  nos  adnocauit  \  Bono  anino  efle  X ,  sik 
^t  Agrius  \  Nam  non  modo  ooum  *  iUud  fuUatum 
eft,  quod  ludis  oLrcenfibus  ^  nouiflimi  cunicoH  finem 
facit  quadrigis,  led  ne  iliud  miidem  ouum  vidimus, 
quod  in  ceriali  ^  pompa  iblet  eile  prinumi.  Itaque  dum  19 
id  '  nobiicom  vna  videatis  ^,  ac '  venit  aeditimus  ^,  do^ 
cete  nos<)  agricuitura  ^  quam  funmEnun  faabeat  v^ta« 
temne  an  voluptatem,  an  vtrumqoe.  ad  te  enim  ru« 
dem  ^  eilc  agricultuTBe  nunc,  oUm  ad  Stolonem  iiiiffe  ^ 
dicuat  Scrofa  ^  Prius,  inquit,  diicemendum,  vtrum 
qoae  fenuitur  in  agro,  ea  fbla  iint  in  cultura,  an  etiam 

3oae  inducantor"'  in  rora,  vt  oues,  et  armenta.  Vi^  i) 
eo  enim  qui  de  agrieukura  fcripierant ",  et  Poenioe, 
etGraece^  etLatine^  latlus  vagatos,  quam  oportuent. 
Ego  vero,  inquit  Stolo  **,  eos  non  in  omni  re  imitan- 
dos  arbitror,  et  eo  meliu^  feciiTe  quofdam ,  qui  minor^ 
pomerio  ftniemnt,  exciuiis  parttbus,  quae  non  perti* 
nent  ad  lianc  mn»     Quare  tota  paiHo ,  quae  coniungi* 

I  5  tur 

%.  §mM  iHMft  ilUt   L  B.  Br,  aobiicum.   Seilicet  dtmcept  Br. 

&•  amrtiPM  imt^t  P.  aitrum  imago  $»om  vidimMt,  £x  fcriptura  Omw 

in    Codice   veniftiffimo  reperic  fa£him  eft  Qmu «  dcinde  atm. 

Vt£br.  ifk  V«ticani$  Ubris  PoAo  .     b»  Hrtitnfikut  P. 

tedei:««  c.  ctmali  P.  cerca/i  a.  V.  item 

r.  Mf  er  Stalmm  etna  T.  B.  H.  St*  O. 

Br«  E.  vi  tt  Staimum  CQpm  Pol.  d.  kic  a.  V.  Jk  P. 

I.  fie/  m  Stal^wm  coena  Pol,  t.  t.  fidcoHs  I.  B.  Br.  R.  /^ifctrV 

110/  ctm  5^»/9iif  (0ena  luntt.  «tt  A.  lunt.  G. 

ctMT  ^ft/Mc  conit  ciw«A»  iunHt  ^*  t^«cti/clfM<a.V.tC9effrt^p. 

«ctiitt/  A.  Ba-G.  g.  e^/^/MMC  I.  B.  Br.  &.  cJtt». 

ft    tcuttSTn  P  MNIf   P. 

t.  AuwnCvidcnm  A.  lunt.  G.  i/  ^l^t^l'^: 

V.  PKndamttm  a.  V,  cum  cuiu#  [^  ,•;,£/»  JJv 

Codd.  fadunt  Codd.  Vrilnj,  i  ^^*^  ,>,^ ;  ^  l.  B,  Br. 

ji.  ^aacdMt  I.  B.B.  Br,  E.  5cr»/tf »  Pr/W  1,  I-  G.  A.  A- 

y.  ^fiU  P.  ^e  marg,  ttmi^  Scffy.  Priut  OnxL 

%,  Actint  Ij.  m.  inducuntur  a.  V. 

ft.  ciim  I.  B.  Br.  R.  et  Codd.  n.  firiffermit  om.  I.  B.  R* 

Vidorii  atndtai  L  1-  G.  Pot.  J.  o.  SWm  L  B.  R»  Br. . 


ija    M.  VAKROmS  LIB.1.  CAP.  IL 

tur  .8  plerifipie  cumagrieakura^  imgis  «d  paflmeiuQ 

^  .  (piam  ad  agricolain  pertinere  videtur.  Quocirca  priii- 
cipes,  qui  ytrique  rei  praeponuntur,  vocabuli»  quowe 
iuut  ditterfi,.quod  vnvjis  vocatur  vilicus,  alter  inagtitec 
pecoris.  Vilicusagri  colendi  cauia  conftitutus,  atauc^ 
appeilatus  a  viUa  p  quodab  eo  in  ean^conuehuntur  nixr> 
Om^  eteueliuntur,  cum  veneunt.  a  quo  ruftici  etiaiix: 

i  mmc  quoque  viam^  veam  ^  appeiiant,  propter  vedu- 
ras;  et  veilam  non  viiiam,  quo  vehunt,  et  vndeve* 
hunt»  -  Item  dicuntur,  qui  ve^huis  viuunt,  vellaturam 

1 5  facere.  Certe  inquit  Fundanius,  aliud  paftio,  et  aliud 
agricultura,  ied  afiini&  et  vt  dextera  '  tihia  alia '  quam 
finiftra,  ita  vt  tamen  fit  quodam  modo  coniunda,  quod 
eft  altera  eiufdem  camiinis  modomm  incentiua,  aitera 

l5  fuccentiua.  £t  quidem  licet  adiicias,  inqugm^  pafto- 
rum  vttam  efle  ineentiuam,  agricolarum  fuccentiuain, 
9udore  dodi/Itmo  homine  Dicaearcho,  qui  Graeciae 
vita  quali^  fuerit  ab  initio,  nobis  *  ofteiidit,  vt  fuperio- 
ribu^  temporibus  fuifle  doceat,  cuin  hoinines  paflori-! 
dam  vitam  agerent,  neqoe  fctrent  etiam  arare  terram, 
aiut  ierere  arbores,  aut  putarej  ab  his  inferipre  gradu 
«etatis  fufceptam  agriculturain.  Quocirca  et  "  fucoinit 
paftorali  ',  quod  eft  inferior,  vt  tibia  finiftra  a  dex- 

I  m  trae  ^  foraminibus.  Agrius  ' ,  Tu ,  iuquit  ^  tibicf  n  nou 
folum  adiinis  domino  pecus,  fed  etiam  &ruis  pecu- 
lium,  quibus  domini  dant,  vt  pafcant^  atque  etiam  le- 
ges  coionicas  tollis,  in  quibus  fcribimus,  Colonus  ih 
agro  furcukrio  ne  capra  *  natum  pafcat:  quas  etiam 
^ftroiogia  in  ^  Caelum  fecepit,    non  longe  ab  Tauro. 

Cui 


p.  viUn^  Villa  qnU  I.  U  G.'  A.  v.  <t  I.  B.  R.  9p- 

q.  vckam  a.  V.  Bonon.  1504.  x.  foftmHs  I.  B.  Br.  R.  ^»- 

fffcfam.  it.  H.  St-^  D.  «li  L.  P.  i.  faMoih  U  Pol.  a. 

r,  iettrtf  «.  V.  y.  ^firat  Bon. 

s.  von  a!ia  I.  B.  R.'Br.  iixm  z.  Aorius  P. 

tihia  aiia  amttino  q,  /.  iU  ftiNKIi  «-  eafras  campajtat  t.  V.  etiain 

vt  fit  Cod.  Vrfini.  P.  a.  capra  tnm  pafiM  PoL  i.  ct 

t.  iia  add.  Ald.  cum  Brufch.  Codd.  Vi^borii. 

DeiDceps  waH  urrm  Polii.  b»  4» .  fa^tnuf  decft  L  B«  R.  Br. 


DE  RE  RVSTICA-  199 

Cui  Fundantas,  Vide,  in<]utt,  Agri,  no  ^  lAac  &  ab  18 
hoc,  cum  in  legibus  edam  fcribatur,  pecus  cpxoddanu 
Qwiedam  enim  pecudes  culturae  £uit  inimicae^  ac** 
yenenp,  vf  iftae,  quas  dixiAi  ^^  eaprae.  eae  ^  enim 
omnia  npueUa  iata  carpendo  corrumpont,  non  mini» 
mum  vites,  atque  oleas.  Itaque  propterea  inAimtam  r  a 
diueri^  de  cauia,  vt  ex^  ciq[>rJno  genere  ad  alii  dei  aiam 
hoftia  fulduceretur«  ^d  alii  non  iacrificaretur,  cum  ab 
eodem  odio  ;ilter  videre  iioJJet,  aiter  etiam  videre  per* 
cuntem  velict  Sic  ^  faifhuii,  vt  Libero  patri  repertori 
vids  hirci  iminolarentur,  proinde  vt  capite  darent  poe- 
nas}  contra»  vt  Mineruae  caprini  generis  nihii  imino* 
krent,  propter  oleam,  quod  eam,  <]uam  laeierit,  fieri 
dicunt  ilerilemz  cius  ^mm  ialiuam  el&  fruduis  vene» 
sum  K  hoc  nomine  etiam  Atbenis  in  arcem  non  ini^  V  so 
praeterquam  ieuaei  ad  neceilarium  iacriiicium ,  ne  arbor 
oie^o  quae  primum  dicitur  ibi  nata>  a  capra  tangi  p6£ 
Ht.  Nec  ^  vJhe,  mqtum  "*,  pecudes  agricultucae  fimt 
propriat«  niii  quae  agrum  opere  ",  quo ""  cultior  iit, 
adiuuarp»  vt  eae,  quae  iundae  arare  poifimt  K  Agr^  ^ 
fius,  ii  ilhic  ila  (0«  inquit^  quomodo  pecus  lemoueri 
potdl  abagro»  cufD  ifercus,  quod  plurimum  prodeilt 
greges  pecpium  njiniilrent?  Sic,  inquit  Agrius,  vena*» 
hum  grege;)  dtcemus  agficplturam  efle  y  H  propter  iibm 
rem  habi^dum  ilatuerimus,  Sed  mor  hixic ,  ^uod  pe« 
cus  in  agro  eife  poteft ,  et  frudus  ^  in '  #gro  ferre.  quod 
^oa  iequendum.    Mam  Gq  tp%m  tKf  ^^  4iueriae  ab 

>gro 

c.  w  KgW  fjte  A.  Bs-  G.  V.  k.  mhafi  ?,  imiift,  V*  n»<l 

VttlaomtiM4sf|»4/hic.   Dciii-  Cp4d.Vi^ii. 

cm  fi^i^mim  eit  in  «nifch.  ■  |^  ^^  ^^  y.  ,,   ^,  ^ 

d.  vi  vtmn^Jhe  ifigt  Iftnu  ^^\^  ^^ 


p  tx  om.  F.  B.  i»  H.  Sn  p.  il.  operte/ 

h.  SicqM  «.  V.  o.  f«w  wa»»:- 

i.  Hoc  loco  volgo  UMu  ioi-  «.  j^ia  a.  V. 

(^num  legitut.  >/•«*/";?*'-  q.  Vulgo  addiium  tm  om.F. 

ger^tert  I.  m  Wd.  1,  B.  %.  J  ^  ,  J^  ^^  ^,^  ipf,  y. 


149     M.  VARROKIS  LIB-  I.  CAP.  IL 

agro  erurit  aflTaincndae :  vt  fi  habeas  ^  plures  in  fonda 
textores,  atque  inftitutos  liiflonas  %  fic  ^  alios  artifices. 
Scrofa,  Diiungamus  ^igitur^  inquit^»  paftionein  a  cui-» 

23  tura,  et  fl  quis  quid  vult  aiiud.  Anne  ^  ego,  inqwm^' 
iecpiar  Safemarum  patris  et  filii  libros?  ac  inagis  putem» 
ptrtinere^  figiinas '  guemadmodum  exerceri  oporteat^ 
auam  argenti  fodinas,  aut  alia  efviia  n^alia,  quae- 

33  kne  dubio  in  aiiquo  agro  fiunt?  Sed  vt  ^  necjue  lapici* 
dinae  ^,  neque  arenariae  adagricuituram  pertinent,  fic 
figlinae^.  neque  ideo  non  jn  quo  agro  idoneae  pofTunt^ 
efle;^  [non]  exerc^idae,  atque  ex  eis  capiundi  frucflus: 
vt  etiam  fi  '  ager  fecundum  viam,  et  opportunus  via* 
toribus  iocus,  aedificandae  tabernae  diuerforiae,  quae 
tamen  quamuisfintfruduofae,  nihilo  magis  funt  agri* 
culturae  partes.  Non  enim  fi  quis  ^  propter  agrum  aut 
ctiam  in  agro  profedus  doitiino ,  agricuicurae  acceptuiii 
referre  debet,  fed  id  niodo,  quod  ex  ^  fatione  terra  fit 

24  natum  ad  fruendum  K  Sulcipit  Stolo,  Tu,  inquit^ 
inuides  tanto  fcriptori,  et  obflrigillandi  ^  caufa  figlinas  ^ 

,  /reprehendis,  cum  praeclara  quaedam,  nelaudes,  prae* 
termittas,  quae  ad  acriculturam  vehementer  pertineant.. 

35  CumfubriufietScroia,  quod  non  ignorabat  iibros,  et 
defpiciebat,  et  Agrafiusfefciremodoputaret,  ac  Sto* 
lonem  rOgaflet,  vt  diceret,  coepit;  Scribit  cimicea 
qQomadmodum  interfici  oporteat  his  verbis.  Cucume-. 
rem  anguinuin  condito  in  aquam,  eamque  infunditO' 
quo  voles,  nulli  accedent.^  vel  fei  bubulum  cum  aceto*- 

26  mixtum  '^,  vnguito  ^  ledunu       Fundanius  afpicit  ad 

Scrofain, 

s.  bOeat  P.  d.  fgHhme  t  B.  E.  Br. 

t.  bifttionas  Ien(n  Br.  iJUnat  L  -  -t.  pofint  t.  V.  demceps  tx  iit  Br/ 

B.  R.  f.  fitiigiturficundmit  l  B.  R.  Br.. 

V.  jiiet  a.  V.  itcm  H.  St^  D.  •  %.  fi  fmd  I.  B.  R.  Ryck.  Br. 

X.  Disinn%amn$  a.  V.  h.  nw  a.  V.  Codd.  Vi^r.  Po- 

y.  An  I.  B.  R.  Br.  Miti  an  m  lit.  ct  Ryck. 

Pol.  •  .    .  i.  frKVidnm  fufcifit,  Sfla  ••  V. 

z.  figilhtas  h  B.  R.  Br.  Stot»n  1.  B.  R.  BK 

a.  et  alia  dcift.  a.  V.  tdiam  et  ^  k.  ohjffigiiavdi  a.  V. 
MHam.-et  alia  ?,  et  Ccdd.  Vicboxii.  I.  fgHi^Mj  I-  B  R.  Br- 

b.  ^vt^  dagft  l.  I-  G.  A.  ^  TO.  fniftHtft  1.  1-  G.  A. 

c  la^diciwie  a.  V.         '  n.  vngito  l.  B.  R.  Br.  1 , 


DE  RE  RVSTICA.  141 

Scrofam,  £t,  tamen  verumdicit,  inquit,  luic,  vthoc 
fcripicrit  m  agricultura?  Hle,  Tam  hercle  quam  hoc  fi 
^uem  glabrum  facete  velis,  qaod  iubet  ranam  luodaiii 
coniicere  in  aqnam,  vfque  quo  ^  ad  terttam  partem  de* 
coxeris^  eoque  vnguere  corpus.  Ego  quod  magis,  ifh 
qaam^  pertineat  ad  Fundanii  valetudinem  >",  et  in  eo 
libro  eft^  iatius  "i  dicam:  nam '  huiufce  pedes  fo\txk 
dolere,  et '  ?n  fronte  contrahere  nigas.  Dic  fodes,  in*  a? 
quit  Fundanius:  nam  malo  de  meis  pedibus  audiFe^ 
quam  auemadmodum  pedes  betactos  feri  oportean 
Stolo '  fubridens^  Dicam,  inquir,  etfdem,  qoibwiik 
verbis fcripfit,  vel^  Tarquennam  audiui.  Cwmhpmi- 
ni  pedes  doiere  coepiflent,  qui  tui  meniiniilet  ^,  .ei 
inederi  pdfle.  '  Ego  tui  memini ,  medere  ^  meis  pedi^ 

buS.       TERRA    PESTKM    fENETO.       SALVS    H I  <J 

3f  A  N  E  T  o  [in  meifjfedibus.']  Hoc  ter  nouies  cantarc 
lubet,  terram  tangere,  defpuere  ',  ieiunum  cantarc, 
Multa,  inquam^  item  alia  miracula  apud  Safemas  mue-  ag 
iiies,  quae  omnia  funt  diuerfa  ab  agricultura,  et  ideo  ^ 
repudianda  \  Quafi  verO,  inquam^  non  apud  caetc* 
ros  quoque  icriptores  talia  reperiantur.  An  noh  in 
maghi'  iUius  Catonis  iibro,  qui  de  agricultura  ^fl  edi- 
tiis,  fcripta  funt  jpermulta  fimilia?  vt  haec,  quemad- 
jnodum  placentam  facere  oporteat,  quo  pad:o  libuni, 
^ua  ratione  pemas  faiire  \  Illud  non  dicis,  inquit 
Agrius.  quod  fcribit,  Si  veli»  in  conuiuio.multiim  bi* 
bere,.  OQenareque  *  libenter,  ante  ^  efle  oportet  brafli- 
cam  crudam  ex  aceto^  ct  •  pofl  aliqua.^  foiia  y  *. 

CK  vfpnqua  I.  B.  R.  Br.  Deln-  *  t,  'iifyiten  I.  B,  R.  Br. 

ceps  cfffjie  vngen  Ald.  '  a.  UfHdinndn  \,  B.  R.  Br. 

p..«i/i(»lfMM  I.  B.  R.  Br.  '  b.  lioc  pro  filHrt  reftitut   tt 

q.  Unms  I.  B.  R.  Br.  £dd.  ante,  Viaor.  fc  H.  St-  D. 

r.  ctinr.a.V.item:  HSc-«D.  In  M.  c^faltn, 

8.  c#  omitt.  praeter  PoL  d.  t,   coenare  B.  B, 

t.  St9lm  I.  B.  R.  Br.  *  '  d.  Mr  deeft  B.  B. 

V.  vel  tairtum  qmu  im  atUdm  I.  ' '  e.  ft  ftift  deeft  I.  B.  R.^  Br. 

B.R.BT.vMleHtqiuitiam  I.l-G.A.  '  f.  «/»  leniT.  I.  I-  G.  A.  H. 

X.  meminigiM  1.  li.R.  Br.  St-  D. 

y.  Mtfim  1.  B.'R.  Br.  %.  ^nfm  de«ft  I.  B.  R.'Br. 


149    M.  VARBLONIS  LIB.  I.   CAP-  III.  IV, 

III.  I^^tor,  iaquit^Agnfiut,  quae  diitihgeiida  '  eC 
ient  a  cultura  ^  cuiufinodi  fint,  quoniam  diicretuni^  de^ 
iis  rebus  dicenduiti^  quae  in  icientia  fint  Ecquis  in 
oolendo  nos  docet  ars  lit  an  quid  aliud,  et  a  quibus  cai> 
ceribus  decumt  ad  metas»  Stolo  ^  cum  afpexifiet  Scro^ 
fiunt  Tu  *9  inquit^  ct  aetate*^  et  honore,  et  fcientia 
quod '  praefta$4  dicere  debes»     Ule  non  grauatus,  Pri«> 

.  mum,  inquit,  non  modo  efi  ars^  fed  etiam  neccfiaria 
mt  s  magna.  eaque  eft  fdentfa^  quae  ^  docet,  quae  fint 
in  quoquo  agro  '  ierunda  ^  ac  '  faciunda  "* ,  quaeque 
terra  niaximos  petpetuo  reddat  frudus. 

IV.  Eius  prindpia  f{mt  eadem,  qu^  mundi  efle 
Enmus  fcriblt,  aqua,  terra,  anima>  et*  toL  Haec 
enimcognofcunda^priusv  quam  iacias  (emina,  quod 
initium  inKfluum  oritur.  Hinc  profe^  agricolae  ad 
duai  metas  dirigere  debent,  ad  vtilitatem  et  volupta^ 
tem«       Vtilitas  qUaerit  frudum,    voluptas  dele£latio» 

tnem.  Priorespartesagit,  quod  vtileeft,  quam  quod 
deiedat.  Nec  non  ea  quae  fadunt  [culturaj  honeftio* 
rem  agrum,  pleraque  nonfblum  fru<fhiofiorem  ^  eun* 
dem  niciunt}  vt  ^  cum  in  ordinem  fiint  confita  arbufia 
atque  oliueta,  fed  etiam  vendibiliorem,  atque^  adii^ 
dunt  ad  fundi  pretium»  nemo  euim  eadem  vtilitate  * 

non 

O^  Itl.    «.  Sslttnitndd  t.  V.  1  ft^hn  I.  B.  t.it. 

k  «e  imerfer.  !.  B.  Br.  R.  n^  Tu  deelt  t.  B.  R;  Bt. 

C  Vcrba  it  nV  ttknt  —  «i  wf •  £  fM  I.  B.  R.  Br* 

Hf  h.  L  om.  l.  B.  R.  Br  fed  deiu«  f.  ef  L  B.  R.  Bt. 

cipl  poft  gutttatMs  inferunt  htec  :  n.  ^iuu  Hont  deeft'  P» 

ii  ut  rebus  quee  injcitmtiafintt  i,  qnofiu  L  B.  R.  Br. 

^Md  m  eoiind9  ms  Joctit  srtjk^  k.  ftnumdn  inaxg*  ftrmid  t*> 

An  qmi  mud  it  a  qmhms  ^  enrctfi^  L  cr  t.  V.                               » 

hut  ia.  ai  mttas.     Sic  etiam  Fo«  m.  fiicitndt  pM  it^  PoL 

IiL  nifi  quod  hict  qM  bmittit  e»  X     ,y     a  «  om  P 

ii  p6h\t  pro  fit.     Hinc  igitut  |^  \^  ^;  ,^  ',1   g^.  g;  f^jj 

vulptam  qnntfiiiimnfit^Mri  ^^  ^^j^^, 

4nfit^  emendaui.  Pol.  a.  metam  *^      /  ^  /.   ^„j,^  a 

habet  pto  mitas.    yoftca  viilga-  «•  frMftM^vra  iaatm.  F. 

tam:  fii,  tt  qaid  in  coknio  not  ^-  **om.  Br. 

iotct^  ari  Mfit  corrcid  cum  Pon-  «*  •*  puuaduciMHt  A.  lunt.  G. 

ttderta  (  ^Htati^fA 


•    ;        EWE.^ICE.RVSTIGA.        /      145. 

ADti  formofios  ({uod  eft,  emere  snauuk  pliirisY  (jiuan: 
fi  eft  fniduofus  ^  turpis.     Vtiliifinius  auteni  is  agcrlj 
qui  iaiubrior  eA  ** ,.  quam  alii,  quod  ibi  frudus  certus. 
contra }  quod  in  jpefiilenti  quamuis  in  feraci  agrb  cala* 
mitas  cofonum  ad  fru<flus  pcruenire  non  patitur.     Ef- 
enim  vbi  ratio  cum  orco  ^  habetur,  ibi  non  modo  fni» 
<flus  eft  inccrtus,  fcd  ctiam  colentium  vita.       Quane 
\bi  ^  ialubritas  ik)n  eft,    cultura  non  aliud  eft,  atqu^  ^ 
alea  ^  domini  vitae,  ac  rei  famiUaris.     Nec  haec  "  non  4 
deininuitur  fcientia,  ita  ®  eium  ialubritas,    quae  ducir 
tur  P  e  caelo  ac  terra,  non  cft  in  noftra  potcftate,  fed 
in  naturae,  vt  tamen  inultum  fit  in  nobis}  quod  *<  ^rs^  ^ 
yipra  quae  funt,  ea  diligentia  leuiora  facere  poftumus.  ^ 
Etenim  fi  proptcr  terram  aut  aquam ,    odoremue  %' 
ouem  aliquo  loco  erudat,  peftilentior  eft  fundus,   auf 
propter  caeli  regionem  ager  calidior  fit,    aut  venfus 
non  bpnus  flet ':    haec  vitia  emendari  fblent  domini 
^iemia,  acfiimptii;  quodpermagni  intereft,  vbi^  fiut 
pofitaeviilae,  quantaeflnt,  quo  fpedent^  porticibus, 
pftiis  ac  feneftris. .    An  non  ille  Hippocrates  medicus  in  $ 
ipagiia  peflilentia  non  vnum  agrum  fed  multa  oppids^ 
^entia  feruauit?  Sed  quid  egp  iilum  voco  ad  teftimp- 
npii).?  Non  bc  Varro  nofter,  cum  Corcyrae  *  eflct 
^xercitus  y  ac  claflTis,  et  onines  domus  cepletae  eflent 
aegrofis  ac  fimenbus,  immiilo '  feneftris  nouis  aquilpnOj 
e^:  obftrudis  pefiilentibus,  lanuaqite  pennutafa,  caete- 

raquc 

*I       •  .  .-   t     ;     •  ,    •  '.I  . 

g.  fmBn^tinfe  i.  V.  ct  R.  *  O/^^rf  t.  B.  Br.  S. 
Jjl^- J).  Jhu9i«t^vf  ntrfiut  Ryck.  p.  AiciM  1.  B.  K.  iHftfvr  Br/ 

1i.  >/f  ofn.  Br.  \9^of. 

-,.ivr;c«rtr«*iw  m  A.  lunt-  G.  H.        J-  jj^  ^' 

• '1  •  T^  V  Jpeamnr. 

m.  «/f«  Br.  et  Polit.  y.  txircitHsi  et  elags  cr  I.  B. 

n.  Nec  vtf  htttc  djemntatnt  I.  Bn  R.  txtreitHs^  ae  A.  Innt-  G. 
B..R.  Br.  HKVtrtMmnuitMr/i,         z.  immifisT*   Ddnceps  fi  x^ 

Iimt-  G.  Vttlgo  mt  diwunmiur.  mfis  B«  R« 


144    M.  VARRONIS    LIB,  L  CAP.  V.    • 

imqtoeeiui  ^neris  ililigentia,   fuos  comites  ac  fanil* 
Uam  iflcolumes  reduxit? 

V.  Sed  quoniam  agriculturae,  quod  eflct  '  initiunl 
et  fmis  dixi,  relinquitur  auot  partes  ea  dircipliiia  habeat^ 
vt  fit  videndum.     Equidem  innumerabiles  mihl  viden* 


tam  idonei  iis,  qui  ^  agrum  coiere  volunt,  quam  qui 
iclioias  philofophorum*  neque  eo  ^  dico^  quod  non* 
habeantet  vtilia,  et  communia.quaedam.  quaproptet 
3  tu  potius  agriculturae  partes  nobis  expone.  Scropha  \ 
Agriculturae,  inquit,  quatuor  funt  partes  fummae:  e 
queis  '  prima  cognitio  fundi  *" ;  folum  partefque  *  eius 

Juales  flnt;  iecunda  ^,  Mae  in  eo  fuhdo  opus  (Int  ac 
ebeant  efle  cuiturae  caula;  tertia  ^,  quaein  eo  ^  prae^ 
dio  colendi  cauia  fint  faciuhda;  quaita,  quo  quidquid^ 
^tempQre  in  eo  fundo  fieri  coRueniat  '•  De  his  quatuoi^ 
generibus  ilnguiae  minimum  in  binas  diuiduntur  fpef 
cies.  quod  habet  prima  ea,  quae  ad  ibiuiQ  pertinent 
terrae,  et  quae  ^  ad  villas,  et  (labuia.  iecwida  pars, 
4|Uae  mouentur  ^ ,  atque  in  fundo  debent  efle  ctdturae 
cauia,  eftitembipartita:  de  hominibus,  per  quos  coi 
Jenduni,  ct  de  reliquo^intlrumentbl  teitia  pars,  quae 
d^  rebus;  diuiditurj  quae  ad  quamque  rem  fint  prae« 

paranda, 

Cap.  V.    <.  U  inr.  I.B.  Br.R.  i.  «mi  omitt.  P. 

b.  9tf)  pvrCv.A.  lunt-G  irt-  k.  Scfft  a.  V.    . 

f)  wret  .Acccntu  in  BA.  cum  cac-  '1.  f>rf^w  I.  B.  R.  Br. 

tert  verba  non  ctreant.   Pbytm  m.  fili  fundi  et  p^trtti  B.  G.  A; 

kiftmsf  I.  B.  R.  Br.  n.  rf  pmrttf  etiam  luntt. 

e.  Mhiri  omitt.  A.  1. 1-  G.  A.  a  SetuniMml.  B.  R.BniDcia- 

^.Phfi^:  L  B.  Br-  R.  ntgi  ctps  vulgo  fimi. 

fvrAf  A.  1. 1-  G.                       ,  p.  TtrHHm  I    B.  R.  Br. 

e.  aetion  I.  R.  Br,  R.  curtSv  t  q.  w  de^  luntt.  • 

I-  G.  Vi€t.  r.  Ita  pro  qtiiA^Ht  dedt  exlcnu 

f.  Stolon  vt  alibi  femper  L  B.  et  Pol.  qnMe^  A.  lunt-  G. 
R.  Br.  .  s.  cenuenitint  A.  lunt.  G. 

g.  ^  omitt.    I.  B,  R.  habet  t.  attemm  fuae  I.  B.  R.  Br. 
Bmrch.                      /  V.  «WJimwra.V.qui  ««•«cirtiMr 

h:  e9ndic9  iuin  Mctuf  I.  B:  R.Br.     dedit.    Deinceps^nlso  dtkeam. 


pannd»  '^  et  vhi  miaeqne  faciunda.  ^uaittt  {m^  dtf 
teinpDiibus,  quf^.ad  folj9  circumitum  ^  annuum  iiiit 
jnferemia^.  et  quae  ad  Liitiae  meaftruum  curfum.  De 
pnmisquiitaor  .ptrtihus  prittf  dtcam,  deiAd^  ilibtiliu^^ 
de  o^  fecondis. 

'VI.  I^itiir  priihum  de  folo  fiiadi  videnduin  haec  " 
quatuor.     Quae  fit  forma^  quo  in  genere  terrae,'qlianf 
pis,  quam "  per  ^  fc  tutus.       Formae  cum  duo  gcvj^ri 
lint,  vna  quam  natura  dat,  altya  quam  iatioues  inipo» 
iuuit:  pfidr,  quod  alius  ager  bene  natus,  aiiusipalej 
ppTlerior,  qubd  alius  fundus  bene  confitus  eA,  aliu^ 
male:  dicam  prius  de  naturali.     Igitur  cum  triag^nera  a 
fintafpeciefimpiicia^agcoriim,  campeftre,  coffirium^ 
cf*  montanum,  eft  ex  ^  ii«  tribus  quartum,  vt  in  ^6  ^ 
i^ndo,  in*^  quo  tiaec  duo  vel  tria  fynt  «',  vt  *»  mulfis  lo- 
cls  licet  videri.      -E  quibus  tribusfaftiglisfimplicibu^i 
fine  dubib  infimis  alia*  cultura  aptior,   quam  liimmis; 
quodhaec  eaiidiora  quam  fiimma:  fic  coilinis,  quod 
ea  teprdiora  quam  infima,  aut  fumma.    HaeC  apparent 
magls  ita  efle  itt  iatibribus  regionibus,  fimpHeia  cunl 
funt.     Itaque  vbi  lari  campi,  ibi  toagis  acftus.     Et-eb  3 
ia  Apuliaioca  caiidibra  acgteuibtia.     Et  vM  moitfana, 
vtin  Vefttoid,  <{i£Cul kuioFa^  etideo.faiiibriora.  '  Qte 
eotmt  deorfum^  magis  aefbte.Jajborant:   qQi  Jur(w^ 
magis  hjeme;^:  vemo  tempoce  ia  campe^ibdp  maim*  - 
Ruseadcm.illafQFuntur,  qiwp  ixi  fup^ripribu^;  eccfi^-; 
l«Q»hic,  quam  illic  coguntur.  nec  non  furfum  *,  quam 
deorfu^v  ^  tardius  feruntur  ac  metuntur.      Quaedam  4 

.  •  .        ■  ^ 

■  X.  fraep^tmdatl  h  .  f.  ««  ^wdctfft  I.  B.  Br.  R.I.I. 

Cap.  yi.  •••/««^  «•  V-  i.  ^y     '  I.  K.  R.  Br.  Deincef» 

b.  profiemf.  I.  B.  Br.  R.  Pol.  h  gramora  Br.  Ald.  T 

C.  fimpHci  A.  Ba.  G.  H.  St-  D-        k.  bUmi  tt.v.  ttmp^.  /» I.  J. 

d.  ei  abcft  P.  R.  Hr. 

e.  ex  Hf  a.  V.  pmter  Ba.  quae        1.  fufKM  dttfim.  P«  ctCoddi  Vi»( 
irejr.  trito.  d«rrii« 

Tom.LP.L         .       :     K  /l 


i4f  M.  VARRONIS  EIB.  L  CAP.  VL  VIL 

hiniontanis  pnoIixionEi  nafciHitur  ac  firmior) ,  propta; 
frigus^  vt  abietes  ac  fappini  ™.  hic  " ,  <juocI  tepidiora  % 
populi  ac  falices:  furiuiti  ^  fertiliora^  vt  arbutas.  ia»: 
quercui:  deorfum  *!,  vt  nuces  Graecafe  ac  marifcae  Gdi 
In  coilibus  humilibus  focietas  maior  cum~campeftri  fru-y 

5  chi,  quam  cum  montano:  in  altls  contra.  Propter 
baec  tiia.faftigia  fonnae,  difcrimiha  quaedam  fiunt ' 
{ationiim,  quod  fegetes  meliores  exiftimantur  efle  cam* 
peftres,  vineae  coUinae,  fUuae  montanae:  plerunque' 
hibema  ^  iis  ^  efle  melfora,  qui  ^  coliint  campeftria^ 
quod  tunc  prata  ibi  herbofa,  putatio  arbohim  tolerabi* 
Iior.     Contra  aeftiua  montana  his  ^  locis  conunodiora^ 

.quod  ibi  tum  et  pabulum  multum,    quod  in  campii 
aret :  ac  cultura  arborum  aptior,  quod  tum  illic  *  frigi* 

6  dior  aer.  Campefter  locus  is  ^  melior,  qui  totus  zci 
quablliter  in  vnam  partem  vergit  ^,  quam  is  qui  eft  ad 
libellam  aequus,  quod  is  ^,  c^m  aquae  Jibn  habeat  ^  de^* 
lapfum ,  fieri  folet  vllglnolus.  eo  magis  fl  quis  eft  inae* 

Siabilis,  eo  deterlor,  quod  fit  propter  lacunas  aquofus» 
aec  atqu^  huiufcemodi  ^  tria  fafligia  agri  ad  colenduin 
difpariliter  ^  habent  mox^entum. 

V4I.  Slolo,  Quod  ad  hanc  formam*  naturalem 

p^rtinet,  de  eo  non  incommode  Cato  videtur  dicere, 

cum  fcribit  optimum  agrum  efle,  quiiiib  radice  mon- 

^  ti^  fitus  fit,  et  fpedet  ad  meridianam  caeii  partem.  Suk* 

iieit  Scrofa,  De  formae  cultora  hoc  dico,  quae  fpecie. 

fant 

m.  fipinil,  I-  G.  y.  MWWta  bifX.  H.  r!.  Br.  mon"' 

H.  Hic  vtTQ  Pol.  a.  umaqutiis  locis  P.    Vulgo  nunita^ 

o.  U^iiora  Pol.  I.  ^f  iocis,  Dcinceps  ct  aUtma  Ald* 

q.  deofum  P.  t.  *  infcr.  T.  B.  R.  Br. 

r.  fittnt  Qinict.  1.  B.  R.  ^  ^^•^•j  ^  « 

•.  tif^'^  inf.  Pol.  a.  .        j    vulgo  bnbint  Icgitur.  hakm 

t.  hktmalts  Pol.  a.  p,  yahavt  I.  B.  R.  Br. 

V.  iJlk  iki  I.  B.  R.  Br.  iis  omitt.  e.  buiufmodi  a.  V. 

PoL  I.  hiis.ifi  iki  P.  a.  f.  MJ^fiHttr  P. 

X.  fnam  'COHtf^riA   I.   B^  R.'       Cflp.  VU.    a.  fnmam  deeft  I: 

Pol.  a.  Bt.  B.  R.  Br. 


DE  RE  RVSTICA.  •     tn 

liafitveiiuilioni,  fequi,  vtmaiore  quoque  frudu  fim: 
vt  quifaabent  arbufta,  fi  iata  fuotin  quincuncem  pro- 
pter  ^  ordines,  atque  interualla  modica.     Itaque  maio* 
xes  noftri  ex  aruo  aeque  magno^  fed  ^  maie  connto,  et  7 
minus  mukum^.  et  minus  bonum  faciebant  vinum  et  ^ 
£rumentum>  quod  quae  ^  iiio  quidque^  loco  funt  podta^ 
ea  minus  ioci  occupant,  et  minus  ofHcit  aliud  aiii  ab 
foie  ac  iuna,  et  vento.     Hoc  licet  coniedura  videre  tx  3 
aliquot  rebus,  vt  nuces  integras,  quas  vno  modio  com* 
preliendere  ^  poflis,  quod  putamina  fuo  loco  quaeque  : 
habet  ^  natura  compouta,  cum  eafdem  fl  fregeris ',  vix 
fefquimodio  concipere  pofHs.     Praeterea  quae  arbores  4 
in  ordinem  ^  fatae  funt,  eas  aequabiliter  ex  onmibus 
pardbusfol  ac  iuna  coquunt.  quo  fit,  vt  vuae  et  oieae 
plures  nafcantur,  et  ^  vt  celerius  coquanturj    quas  res 
duas  fequuntur ""  aitera  iiia  duo,  vt  plus  °  reddant  mu-  > 
iti  et  olei,  et  pretii  piuris.       Sequitur  &cundum  illud,  5 
quali  terra  folum  fit  nindi ,  a  qua  parte  vei  maxime^bo^ 
nus  aut  non  bonus  appellatur*      Kefert  enim,  quae  rea 
in  eo  feri  nafcique ,  et  cuiufmodi  poflint.     Non  enim  ? 
eadem  omnia  in  eodem  agro  rede  poflunt.     Nam  vt 
alius  efl  ad  vitem  appofltus,  aiius  ad  frumentum,  fic 
ile  caeteris  alius  ad  aliam  rem.     Itaque  Cretae  ad  Cor-  6; 
tyniam  dicitur  platanus  efle,    quae  foba  iiieme  non 
amtttat.  itemque  in  Cypro ,  vt  Theopiiraflus  alt ,  vnai. 
atem  Sybari  ^,  qui  nunc  ^  Tliurii  dicuntur,  quennu  fi- 
uxili  efle  natuniv  quae  efl  in  o^idi  confpedu.     Item 

K  a  contm 

b.  prppe  fim  A.  Ba-  G.  k-  •f^int  a.  V.  Deincepi/W<t 

c.  fe^  d«eft  L  B.  R.  luflir.  '«•«  «r. 

e    ,uae,^  L  B.  k.  Br.  Altf.  ^^^/  ^e^  P.  Delncep. 

f.  fir^^NC  I.  B.  Br.  R.  ^uoqM  ^  a  fna  parte  I.  B.  Br.  R.  et « 
^*  G-                                  '  qua  parte  A.  lunt  G.  Poftca  vul- 

g.  comprendire  I.  B.  R.  Br.  .  go  apptHetnr, 

h.  fn»  qmeqfu  hakm  hce  L  B.        o.  entHt  dccft  L  B.  R.  Br. 
Br.  n.  p.  ShM  P. 

i.  fii^eris  L  B.  R.   rtStt  rm        ^.  Syhari  repctunt  L  B.  Br.  ^. 

Brufch.  Deiaceps  emara  et  apnd  Br. 


k4t    M.  VARROJaS  EIB.  I..CAP.  VIL 

cwfa:^  Mfsc  apud  no$  fieri  ad  ElepliAntlaen ,  vt  neqoi 
ficu^  neqpe  vites  ai^ttaiit  &ilia.  Fropter  eandem  caOi» 
iani oiultafimt  btfera,  vt  vites  apud  inare  Smymae ^z 

7  malus  jbifera  %  vt  in  agro  Confentioi).  .  Idem  oftendic^ 
qupd  in  locisferi^plura  ferutit:  in  iis  quae  fuot  cuJta; 
meliora.  eadem  de  cau£t  funt,  quae  non  poflimt  viuecd 
nifi  in  loco  aquofo,  aut  etiam  aqua  ^  et  id  difciiixiina^ 

'  tim^  vt^  alia  in  lacnhus,  vt  arundines  in>Reatisio^} 
atia  in  fluminibus^  vt  in  Epeiro  arbores  alni.^;  alia  in 

g  siari ,  vt  fcribit  TheophraAus ,  palmas  et  iquillas  \  Iq 
Gallia  tranialpina  intu9  ad  Riienum^  cum  exercitum 
ducerem,  aliquoe  regiones  acceffi^  vbc  iiec  vitis  nec 
olea  nec  poma.  nafcerentiir ;  vbi  agros  &rcorarent  can* 
dUda  foificia  creta :  vbi  falem  nec  fofCcium  y  nec  marii- 
limum  hahereat,  jS^d  ex  quibufdam  liguis  combufH; 

g  iiarbonibus  faUis  pro.eo  vterentur.       Stolo,  Cato  quL> 

:  dem,  inquit,  gradatinxpraepouei^  %  aiium  alio  zgvum 
miiorem  dictt  eife  in  nouem  difcrinuuibus ,  quod  ^  fit 
Arimus,  vbi  vineae  poflint  ^  efle  bono  vino  et  muito$ 
leeundus,  vbi  hoitus!  irriguus;  tertius,  vbi  falida^ 
quartufi,  v.bi;o]Jiieta;  quintus,  vbipratum;  fextus,  vbi 
campus  £rufflfihtaiius}  iepdniufi,  vbi  caeduadfiiua;  odfau 
TOVUS^  vbiaFbuflupa}  Tionits,  vbi^iandariatfUua.  Scro» 
£1«  Sdo^  inquit,  fcribere  illuni.  fed  de  hoc  noncon» 
iboitiuntomnes,  quod  ahi  dantpriiuatum  bonis^  ptatis^ 
^t  ego  quoque  *:  a  quo  '  antiqui  jM-ata  parata  appeUa^ 
cunt  ^.  Caeiar  VopiiGUS  aedilicius,  gaufam  cmn  agc^ 
nt  apud  Cenfoix^s,  campns  Kofcae  ^  Italiae  dixit  ef& 

fumen 

.  -    ■      « 

r.  mrnae  I.  B.  Br.  R.  %mynuu  P,.  b.  et  quoi  I.  B.Br.  R.  A.  Ba-  G. 

5.  biftrat  P.    Ddnc€ps  Jn  hh  ^^  ^jj-^  ^.  I-  G.  A. 

fMtfiint  Br.  j.     I    j-    •    « 

t.  tn  aqun  a.  V.  et  H.  St-  D.  *'  P^"*^  ««^ 

V.  «t  I.  B.  R.  Br.  .d.  /fvni  I.  B.  R.  Br.    . 

X.  Aretino  a.  V.  DcinccpsHjrf-  e.  ^ao^e  (]e«fl  I.  B.  R.  * 

""%.''«/,«  P.  vimi  I.  B.  R,  Br.  ^'  "^"l^^lr  i  «  «    » 

z.  fquillam  P.  ?'  ^'"''  *"^-  '•  ^-  ^-  ^^- 

t.  ii/mni  pTMweus  Mih,  I.  B.        h.  w^  «>  Icnfr.  Br.  re/i<i#  Meir 

&.  Br.  B.  R.  Refiae  l  1-  G.  A* 


1>E  RF  K;VSTICA-  «)9 

fvmbi,  inquQ  leluSa  pertica  pofiridie  tk>n  «ppiaeitt 
popter  hcrbam 

Vni.  Contra  vineam  Cint  quipufent  *  fumptu  fru- 
rfum  *l  deuorare.  Refert,  inquaffi^  quod  genus  vincae 
fit,  quod  iunt  multae  fpecies  eius.  aliae  enim  humileS 
ac  fine  ridicis,  vtin  Hi^ania:  aliae  fublimes,  vt  qua6 
appellantur  kigatae ,  vt  pleraeque  in  Italia.  quaruili  * 
homina  duo,  pedamentia  et  iugsi.  quibus  ftat  redja**  VU 
nea,  dicuntur  pedamenta.  quae  tranliieria  ionguntor^ 
luga:  ab  eb  quoque  vineae  iugatae.  lugorUiti  genera  ^ 
ferequatuor,  pertica,  s^rundo,  reftes,  vites*^^  p^rtica^  * 
vt  in  Falerno.  arundo ,  vt  in  Aipino  « :  reftes ,  Vf  irt 
Brundifino  *•.  vites,  vt  in  Mediolalienfi  \  Ingafioni^ 
Ipecies  duae,  vna  direda  •*,  vf  in  agro  Canufino':  al- 
tera  compluuiata,  in  longifudinem  et  latitudlneift  itiga- 
ta,  vt  in  Italia  pleraeque.  Haec  '  vbi  domo  riafhin- 
tur,  vinea"*  non  metuit  fumptum  5  vbi  multa  eiC  "  pro- 
pinqua  villa  ^,  non  valde.  Primmn  genus  quod  dixi^  4 
maxime  quaerif  faiida.  fecimdum ,  arundineta.  tertiuiti 
iuhceta  p,  aut  eius  generis^rem*  afiquanl.  quartum  arbti- 
fla,  vbi  fraduces  po/fint  fieri  vitium>  vt  Mediolahenfes 
faciunt  in  arboribus^  quas  vocant  opulos  **;  Canafini' 
in  hafundtilatione  *  in  ficis.  Pedamentum  ifenl  fei*e 
quatuor  genenim.  Vnum  robuftum,  quod  opfiirium  4 
'lolet  aflFerri  ih  vineam  e  quercu  ^  ac  iunipero  ^,  et  voca- 

K  3  tuir 

Cap.  VUl.    a.  fimt  qui  proptn  k.  Aert&a  P.  I.  Cannnfim  Br. 

fnmptum  wtznt  fr,  deuQr. !.  B.Br.  I.  liae  l.  B.  R.  Br. 

R.  quae  naec  verba  capici  antece*  .m.  piniae  yi«yi  wttuitvt  a. .  V. 

dcnti  adiungum  j(«m^  Ald.  '  wneae:  wo»  mrt.fimptum  0r. 

b.  fruStuf  A.  lunt.  G.  r.  ef  l.  B.  R.  Br. 

d.  Ita  a.  V.  qui  dedit  reais.  .      >^  P-  .^^'!'^«'  P^^'  *tT  * 
^     ..         1,                                Br.  tfimtneta  V.  C.  Vrr.           .  ., 

e.  etvttB,^  a  V  „,^^  I  B  ^,  B,    . 

.    f.  eft  m  I.  B.  Br.  Ji.  l  Ovnufini  I.  B.H.  Br.    . 

g.  Arpe^  P.  ,  "     5    aMatione  I.  B.  R.  Sr,  *#• 

h.  Bnmiiiyi»o  a- V.  ln  Br.  ta-  'iulatitint  Pol.  i.  Ryck. 

lBen*e(t  le^ro  noirra.  ^^    t*,^«cy«  I.  B..  R.  Br. 

'  i.  fl^fo  tdi.il.  V.     ,    ^       ,  ''   y.inhipiro  P.  ,»  .    ^. 


f 5<>  M.  VARHONIS  LIB.  I.  CAT.  VIII. 

tai  ridica.  aiterum  palus  e  'pertica^  mdior  ^  e  dan^ 
quod^  diutumior:  quem  cum  infimum'  terra  voluil, 
puter  euertitur,  et  fit  fblum  fiimmum.  tertium  ^od 
horum  inopiae  fubfidio  mifit  arundinetum.  inde  enini 
aliquot  coUigatas  libris  demittunt  ■  in  tubulos  fiAiles 
pum  fundo  pertufb,  quos  cuipides  appellant,  qua  hu- 
fnor  aduenticius  tranfire  pofilt.  quartum  eft  pedamen^ 
tumnatiuumeius^  generis,  vbi  ex  arboribus  in  arbo- 
res  tradu(flis  vitibus  vinea  fit:  quos  traduces,  quidam 
rumpos,  appellant.     Vineae  altitudinis  modus,  longi- 

5  tudo  hominis.  Interualla  pedamentorum,  qua  boues 
iundi  arare  poilint.  £a  minus  fumptuofa  vinea,  quae 
fine  iugo  miniftrat  acratophoro  *  vinum.  Huius  gencra 
duo,  vnum,  in  quo  terra  cubilia  praebet  vuis,  vt  in 
Afia  multislocis,  quae  faepe  vulpibus  et  hominibus  fit 
communis.  necnon,  fiparit  humus  mures,  minor  fit 
vindemia:  nifi  totas  vineas  oppleris  mufcipulis,  quod 

^  in  infula  Fandataria  ^  faciunt.  Alterum  genus  vineti  % 
vbi  ea  modo  remouetur  a  tcrra  vitis ,  quae  oftendit '  fe 
afferre  vuam.  Sub  eam,  vbi  nafcitur  vua,  fubiiciun* 
tur  circitcr  bipedales  e  furculis  furcillae  S  ne  vindemia  ^ 
|>ereat,  et  vindemia  fada  denique  difcat  pendere  in  pai- 
snam  ^  autfuniculo  aut  vincfhi,  quod  antiqui  vocabant 
cefhun.  Ibi  dominus  fimul  ac  vidit  occipitium  vinde- 
miatoris  furciUas  reducit  hibematum  in  tecla ,  vt  fine 
fumptu  earam  *^  opera  altero  anno  vti  poffit.     Haccon* 

« liietudine  in  Italia  vtuntur  Reatini  '•     Haec  ideo  varie- 

tas 

X.  we/f#rf  lunSt,  1.  B.  It.  6r.  e.  viniti  P. 

y.  ^B.R.Mo  Icnfl!  Br.  f.  oftenderit  a.  V.  Dcinccps  af- 

z.  m  ftmmn  diuif.  I.  B.  R.  Br.  fire  hic  et  faepe  alibi  in  rimiUbtis 

Ivntt-  verbis  Brufch.  Hic  etiam  Aldina 

'  a.  Ita  a.  V.  qui  dimittnnt  de*  confentir. 

dit.  Deinccps  fertufis  Cod,  Ryck.  -.,  f„fCHlarit:  vindemia  Pol.  i. 

c.  actat^hcron  a.  V.  natfa/irri     ,  ^  vtndcmia  ptreat,  et  deTunt 
P.   Deinceps  mnrts »  hHiut  —  «t-     *'  ^*  "•  *^* 

fttueris  Aldina.  i.  ^«/««a  P.  Ryck. 

d.  PaMattaria   a.    V.   fomhh'        k.   horHm  P.  t§rm  I.  B.  R.  Br. 
tcrta  P«  '  L  vtiatini  P. 


'    '   DERE  RVBTICA.         -•     t|f 

liis  'maxkne,  qaod  terra  cniufmodi  fit,  ra&rt  vbt 
eniminatura  huoiida,  ibi  akius  vitis  toUenda^  quod  in 
partu:  et  aliniomo  vinum  son,  .vt  in  calioe,  quacrit 
aq[aam,  fed  folem.  itamie  ideou,  irt  jorbitror,  primam 
e  vinea  in  arbores  afcenoit  vids*  . .. 

IX.  Terra  f,  iw^tfflm^.jcuiufiiipdifit  refert,  et  ad 

3uam  rem  bona»  aut  non  bona  fit.  ea  *  tribus  modis 
icitur,  communi^,  proprio,  et  mixto.  Commiini, 
vt  cum  dicimus  orbem  terrae,  et  terram  Italiam,  aut 
quam  aliam  ^.  in  ea  eiiim  et  lapis  et  arena  et  caecera 
eius  generis  funt  in  nominando  comprchenfa  ^. .  Altero 
modo  dicitiir  terra  proprio  nomine  ^  quae  nullo  alio 
vocabulo  neque  coghomine  adicdo  appellatur.  Tertio  9 
modo  dicitur  terra,  quae  eft  mixta  * ,  in  qua  ^  fcri  pot- 
efl  quid  et  nafci ;  vt  argiilofa,  aut  lapidofa>  fic  ^  aliae^ 
cum  in  hac  fpecies  non  minus  fint  multae-,  quam  ia 
illa  communi,  propter  admixtiones  ^,  in  illa  euim, 
cum  fit '  diiFunili  vi  ac  poteflate,  partes  permuitae,  in 
queislapis,  marmor,  rudus,  areua,  fabulo^,  argilla^ 
rubrica,  puluis,  creta,  gJarea,  carbunculus  ^-  [id  efl, 
quae  fble  perferue  "*  ita  fit,  vt  radices  fatorum  copibu^ 
rat.]  ab  iis,  quae  proprio  nomine  dicitur  terra,  cum  e/t  i 
admixta  **  ex  his  generibus  aliqua  re,  tum ""  didtur  mi^ 
cretofa,  aut*)  giarepfa,  et  fic  ab  aliis  generum  difcri- 
minibus  xpixta.  et '  vti  horum  varietates',  ita.genejca 
haec^  vt.praeterea  fubtiliora  fint  *  aiia.  nam^  ininimum 

K  4  '     in 

Cap.   IX.     f.  r«fTMi    Com.        1.  ignis  cwrh.  I.  B.  1t.  Br.  cof* 

SpHalma  credo.  hnaUas  Rr.  deinde  Ah-hisi    * 

a.  Ex «.  I.  B.  R.  Br.  m.  fttftfwtt  ira,  vt  a.  V. 

b.  ft.inf.  n.  aimifia  I.  I*  G.   vt  aliM 

c.  i/M  tff  «mr ;  ami <eL  B.  X.  Br.  femper. 

d.  cmptnja  I.  B.  Jt  cmpcn»        o.  «t  cim  I.  B.  R.  8r.       .    1 
htnjk  Br.  .  p.  mt  abeft  L  B.  R.  Br. 

c.  mttsL  I.  U  G.  q.  mtt  gUmia  deeft  I.  &BrvR. 

f.  qn9 1.  B.  R.  Br.  r.  avti  omttt.  I.  B.  R.  Mr, ' 

f.  ficttn,  V.  H.  Sr«  D.  8.  vdTifeBff  I.  B.  R.  Br.         *ii 

.  nimfiitnts  L  !•  G.  A*  '  t.  fint,  AKn  mniMMm  LBrSr» 

1.  fint  h  B.  R.  R.  fini  Oia.    Hm  ad  madmtA 

k.  /aMm  L  B.  R^  Bc.  Ald.  in  Corrigcndit»  Iiirtu  O^^  * 


if)   M.  vAJiRcmis  zmri.x;jLT.  ix. 

sd  nngnfirfacies  tefnr  ^9  mod  ^^1^  txm^  c(k  vMe  hej^ 
dofa,  alia«inediocnter.,  aua  pr^pepunu  Sic  deaUis 
geaeribus  xeliquis  admixtae  terrae  tmigradus  afcei^ 
'4 dont ^^i^ofdem.  Finetfflreahaeipfae teniae-ipecies  ter»i 
nas  in  ie  habent  alias,  quod  paxtim  fimthumidiores;| 
partimaridiores,  partim  mediocres.  Neque  non  haec 
aircrimina  pertinent  ad  frti(?fas  *  vehcmenter.  Itaque 
j^eJ-iti  in  loco  Inimidibre  far  adoreum  potlus  knitti^ 
tjuarii  triticum;    contfa  in  aridiore  hordeum  potius, 

5  qiiam  far,  in  mediocri  vtrunque.  Praeterea  etiam  d!t 
brrmiiia 'Omnium  borum  generum  fdbdlioca  alia,  vt  in 
fel>ulDCi  terra,'  quod  *  ibi  refert,  labulo  albusfit,  an 
fubldtmdns:  quoci  ftbalbus  **  ad  ferendos  furculos  alic"- 

^  riui,  contra  fufaicuhdior  appofitus.  Sicmagna  tria  dit 
ariihini  terrae,  quod  refert  vtrum  fitmacra,  anpinr- 
guis,  ari  tnediocris.  quod  ^  (ad  cultur&m)  pinguis  foe* 
omdiorad  multa,  mnacra  contra.  Itaque  In  **  iis,  Vt 
iBf  Pupinia,  neque  arbores  prolixas  ^,  neque  vites  fera- 
tes  ileque  ftramenta  videre '  crafla  poflis  «,  neque  fih 
^Smn  •*  marifcam,  etarbores  plerafque,  ac  prata  retor- 

6  rid$i,  et  mufcofa  \  Contra  in  agro  pingui ,  vt  in  He- 
fihiria,  li(iet  videre  fcgeties  frucfluofas,  ac  refHbilcs,  et 

*  iirbores  prolixas,  et  omnia  fine  mufco.       In  mediocri 

"  autcm  terta,  vt  in  Tiburti,  quo  ^  propius  accedit,  vt 

iion  fit  rnacra,  quam  vt  fit  ieiuna,  eo  ad  dmnes  re^ 

febmmodior,  quam  fi  inclinauit  *  ad  illlid  "  quod  dete- 

tius".   Stolo,  Konmale,  inquit,  quao^fitidonea  terra 

ad 

X.  tfirten^  I.  B.  Br.  ft.  d.  9ux  I.  B.  Br.  It.  nuxin  vUh 

y.  tfceitdMHt.    E»fiUm  praeter-  trr  P.  a.  in  Veut  A.  lunt.  'G. 

••1«.  B.  Br.  R.  e.  ffdixet  I.  B.  6r.  R. 

».  fruBns,  Veh,  its^ui  h  B.BiV  .  £  inctafa  Eaedem. 

R.  dcincep»  mnhieJU  f$r  Codex  «.  futcrii  i.  V. 

Guelferbyt.  Nonii  m  voc  «itff.  h.  mqne  add.  L  B.  Br.  R. 

.;itv:i/Mt  Heru.  i.  rauajh   Eacdem.    Deinocpt 

b.  fiyylo   alkttf    A.    luar-    G,  EtruHa  Br.  er  rtflibiUs  Br. 

deinceps /kr^i/tff  om,  lumina.  k.  VuIg;o  qu9d  Hcruag.  ^ot. 

.^rt.  ^ta  pro  fw  rctlpfi  ex  1.  B.  1.  itklinan*rit  a.  V. 

lt.:'B4tlun^  Ekincep»M^iMi.aMMni  m.  aliHd  1.  B<  Br.  R« 

fRfttJkA.^  ,  •      ..    .  vO.  ^«a4.  Eaodeoi. 


adrei^ndum ,  i  aot  nDH  ^ ,  DiophBnes  fihiiyiiius  fcribil;»  7 
ii^£i]lri  pofferaiut  ex  ipfa,  .ant  ex'  p  iis  quae  nafcuatiir 
»  caB.  ex  iptsL^  flfit  terra  albav'  ii  nigra^  fl  lami 
^uae  c^m  fodiatur^  fadle  frietur  %  naturaqoe  *-  noafit 
cosentia^  nea&  vehementer  denfit.  ex  iis  antem,  <piB0 
enata  funt  fera,  fi  funt  prolixa,  atque  ea  quae  exiis 
nafci  debent,  eamm  rerum  feracia.  Sed  quod  fequi- 
tur,  * tertium  illud  de  modis  dice  ^ 

X.  lile,  Modofty  quibus  metirentur  rura^  alius  alios 
conflituit.  Nam  in  Hifpania  vlteriorc  metiuntur  iugi«, 
iflCampania  verfibus,  apud  nos  in  agro  Komanoac 
Latino  iugeris.  lugunvvocant,  quod  iunAi  boues  vno  , 
dje  exarare  poffint.  Verfum  dicunt  centum  pedesijuo-. 
^ouerfum  quadratum.  lugenim,  quod  quadratos 
duos  adhis  habeat  Adus  quadratus,  qui  et  latus  eft  a 
j^des  cxx  V  et  iongus  totidem.  is  mqdus  **  acnuai  Latine 
appellatur.  lugeri  pacs  minimardiQitur  fcripukun,.  id 
^fl  decem  pedes  in  Mongitudinem  ^  et  latijtudinem  qua- 
dratum.  Ab hocpriflGdpio  menfixes  nonnunquam  di^ 
cunt  in  fubficiuum  ^  effe  vnciam  agri»  aut  fextanteni^ 
Wt*  quid  aliud,  cum  ad  iugerum  peruenerunt:  id^ 
habet  »  fcripula  ^  cclxxxviii  \  guantum  ^  as  antiquus 
nofler  ante  oellum*  Punicum  ^endebat  \  Bina  fugera 
quod  a  Romulo  primum  diuifii  [dicebantur]  viritim, 
quae.[quod]  haeredem  fequerentur,  haeredium  appella^ 

K  5  nmt. 

.  o.  mmm  a.  V.  f.  f«««  I.  B.  R.  Bi^ 

p.  »  iis  om.  T.  B.  Br.  R.  g.  iugvfwit  inf.  I.  B.  R.  Br. 

q.  ex  eis  1.  B.  Br.  R,      .  h.  Jcri^a  P.  et  Codd.  Via©- 

r.  ftritm  I.  B.  R.  ferim  Brufdi.  tii  fi^ufia  al. 

;  8.  natnra  quml,  B.  Br.R.  '  i  dnctMa  oSogima  oa»  •.   V. 

t.  eineraria  Eaedern.    Deinceps  ccLXxviii  eft  Sphalma  Com. 

«i  htt  Br.  A.  qnaf  ex  his  Ald.     .  •    k.  Qnmrtmn  autem  ad  nnttftm 

V.  dici  P.  I.  diae  Ule  P.  a.  mflfOf  anu  1.  B.  R.  Br.  Sf^nitm 

Caj).  X.    q.  Modins  ac  mina  a.  trtHnttad  rmii^t  nojhros  1.  i*  ^. 

y.')Hodidns  /iciowPol.a.  dcinccps  A.  Qnantus  as  artuquof  nofitr  K> 

Jtrumlnm  Br.  Ald.  iWi«*JStr  ctltfn  Codd.-Viaoru. 

'h.  et  r.  H.  Br.  R.  *    '  1.  fendetant  bina  tng.  A.  V.   In 

'  <;.  lon^kuiXink  et  latHndim  a.  V.  fequenflbus  Monli  Codwc  Guel- 

'  a.  fuhifitmm  1. 1-  G.  A.  «rbyf*  antiquus  habct  Jbfnemuf 

e.  >^W  1.  B.  «.Hr.  omiffis  i^erei.  affeHwom- 


154    M.  VAJlROKriS  LIB-  I.  VX?.  X.  XI. 

*  nint.    Haec  poftea  [a]  centuni  Centoria  dufla  '"•    Cen«: 
tnria  '^  eft  quadrata  in  oomes  quatuor  partes^  vt  habeat 
latera  longa  pedum  °  co  oo  C.  B--      Hae  porro  (pia> 
tiK>r  centuriae  coniundae,  vt  fint^ln  vtramque  partem 
binae  ^  appellantur  in  agris  diuifis  virittm  publice  ialtus. 

XI.  In  modo  fundi  non  animaduerib  lapfi  funt  mul* 
•  ti,  quod  alii  villam  minus  magnam  fecerunt  quammo- 
dus  poftulauit,  alii  maiorem,  cum  vtrumque "  fit  con- 
tra  rem  familiarem  ac  ^  frudum.  maiora  enim  teda  et 
aedificamuspluris,  et  tuemur  "^,  fumptu  maiore.  mi-' 
nora  cum  ^  funt  quam  poffailat  fundus,  frudius  folent 
2  difperire  ^  Dubium  enim  non  eft,  quin  cella  vinaria 
maior  fk  faciunda  in  eo  agro^  vbivineta  funt^  am»' 
pliora :  vt  horrea,  fi  fruinentarius  ager  eft  ^.  Villam  •* 
aedificandum  podflimum^  vt  intra  fepta  (villae)  babeat^ 
aquain:  fi  non,  quam  proxime.  primum,  quae  ^  ibi 
fitnata;  fecundum,  quae  infiuat  percnnis.  Si  omni« 
no  *  aqua  non  eft  viua,  ciflemae  faciundae  fub  tedis, 
et  lacus  fub  dio,  ex*^  akero  loco  vt  homines,  ex  altero 
vt  pecus  vti  poflit.    • 

XII. 

m.  ^Sn  decft  I.  B.  Br.  R.  I.L  e.  Vulgo  erat  inremim:  Uci" 

a  iugtrts  centntu  ctntttria  diHa  Ald.  «ts/.  In  1  B.  Br.  R.  iiterjit  L.  foU 

.    n.  qna€  AupUcMta  eft  I.  I-  G.  A.  conrpicitur.  C.  L.  in  Pol.  9. 

.   o.  M.  M,  C.  pedtf  I.  B.  Br.  R.  £  i^  ^.  y.  qui  dedic  ftnt. 

aMomiiHa  /?/««;["'«««';_H*lI-  *    Hic  tdcft  diutfio  c«p.Iuntt. 

pedts;  fed  m  Com  eft  Uaio  lun-     p^j       |j,         ^j^^  ,^„^j 

de  quo  etrore  ipfe  deinde  Viaor  ^  »*•  ^»  ^J^  ^f^^^^^^.ff  ^^Z" 

•dnionuit,  ct  in  Codice  «ntiquif-  Jf«J««  *•  V.  Vtllam  aatficnnAHm 

fimo  efle  ait  «•  «o  c.B-  quam  "'•  ntdifcimdHm  CM,  Vaticani 

notam  reftitui;   centenarii  enim  '«^*  ?on««d-  ^^'ficandam  fmfi- 

nuraeri  notam  omifit  Gefner.  *•»«  »«A«  —  ^^«'«^  ^"^  fJ^ 

p.  kimte.  Et  fic  app.  Brufch.  et,  «-^« ».  ^'  |^»i'/  '«ij^'  Crefc.  L 

vt  fufpicor,  etiam  I.  B.  R.  nam  in  5-  vbi  tnale  Bafil.  «y«««^-      . 
vtraqueGcfneriana  varieltscicci*        J-  ****y  *•  B.  Br.  K. 
dit  haec.  k.  f  wi  Eaedem  bis  habent. 

Cap.  XI.    t.  •enw^Bc.Ald.        \.  fi  tfefo  Ct. 
:   b.  €t  Br.  m.  «t  L  B.  K.  Aw  —  vti  paf» 

c.  tMCfitMr  I.  B.  Br.  R.  A.  fnt  Cr.  vbi  tamen  antiqua  me« 

•  d.  pnim  fi  fint  L  B*  Br.   R.  <t  ^cit/ habct.  Brufchiana  bis  b»» 

tnimfi  cnmjkm  P«  bct  tt  pro  ev  ficriptum* 


DE  RE  RVSTICA.  15$ 

Xn.  Dandum^operain>,  vt  potifllfnttm  iub  radi» 
ahoa  ^  moatif  filueftris  viilam  ponas  ^,  ;vbi  pafticmes 
fint  latae^,  tta  vt  contra  ventos,  qui  faluberi*imi  inagro 
flabunt  \  Quae  pofita  efl  ^  ad  exortus  ^  aequinodiabes, 
aptiiCma  ^  quod  aefbte  habet^  vmbram,  bieme  fbleiiu 
Sin  cogare  fecundum  flumen  aedificare ,  curandum  ne 
aduerfum  eum '  ponas.  hieme  enim  fiet  °*  vehementer 
frigida,  et  aeflate  non  falubris.  Aduertendum  "  etiam  2 
fi  qua  erunt  loca  paluftria,  et  propter  eafdem  cau&s, 
et  quod  areicunt,  crefcunt  °  animalia  quaedam  minuta, 
quae  non  poflunt  oculi  confequi,  et  per  aera  intus  in 
corpus  per  os  ac  nares  perueniunt,  atque  ^  efficiunt  dijffi«* 
ciksmorbos.  Fundanius,  Quidpotero,  inquit,  face* 
re,  fi  iftiufmodi  mi  ^  fundus  haereditate  '  obuenerit^ 
ouo  minus  peftilentia  noceat?  iiluc  vei  ego  poifum  re« 
fpondere,  inquit  Agrius.  Vendas  quot  aiTibus  poiCs:  ^ 
aut  fl  nequeas,  rclinquas.  At  ^  Scrofa,  Vitandum,  |n- 
quit,  ne  in  eas '  partes  fpeftet  villa ,  ex  quibus  '  ventus 
grauior  *  afiBare  fbleat  ^ )  neuc  *  in  conualli  caua.  et  • 
vt  potius  in  fubiimi  loco  aedifices.  qui  **  quod  perilatur, 

fi 

Ctp.  XII. .  a.  Dtmdgm  I.  B.  Br.        m.  fit  Cr. . 
Dandd  R.  A.  Ba.  G.  H.  Sc-  D.         n.  Autrundnm  P.  anifHaiMirteu* 

DtmdHm  lum.  ''«1»  eft  fi  iuxta  trnnt  Cr.  Bafil. 

b.  fera  A.  Ba.  G.  H.  St-  D.  fed  antxqim  mea:  j?  aqna  wm. 
itmiam  0per«M  Crefc.  o.  creJimKtfnt  I.  B.  R.  Br.  tt 

c.  rtuUcc  Cnfc.  ^jncd  tu  iis  crefctmt  A.  I.  I-   G. 

d.  t^nt  P.  CTefc.andqiiflmea^  H.  St-  D.  et  qnod  in  iit  aJefcmtt 
4^bi  Baiil.  viUs  penatnr,  Popm.  et  qnia  cum  arefcttnt^  cre* 

t.  latae  I.  B.3r.  R.  A.  Ba.  G.  fnpit  Crefc. 

Gt.  Ineu  Heruag.  Uxae  reliquae  p.  et  nares  —  et  effcinnt  Crefc. 

cum  ViAorio.  /oxm,  aut  vH  vend  q.  mihi  ante  Vidor.  omict.  P., 

falnkeniun  ftahnnt  Crefc.  vbi  B^  r.  haeriiitati  P. 

^fil.  iatae  habcc.  8.  Jtem  Cre(b. 

t  fiahntt,  faftta  fit.    Ad  lU  t.  eam  fartem  I.  B.  Br.  R.  Cr. 
C  A.                                     .V.  eaf  qua  Cr.  e  qnihus  Br. 

f.  fit  I.  B.  R.  Br.                    ,  X.  ex  bit  partihts  inf.  I.  B.  R. 

.  exortos  P.  ec  Crefc.  intiqua  Br.  ex  iit  fartHms  P. 

^  mea.  y.  fiiet   Cr.    efflare    ex    edit. 

1.  apertijjima  Cr.  lovan.  laudat  Gcfner. 

k.  Itabeat  «nte  Vi^r.  z.  n«  Cr. 

.    1.  eurmn  ftnte   ViiSor.    cm»  a.  >ii  ^i«x  Cr. 

Jenir.  aiji(r/kt  nmi  Cr.  qui  pauto  b.  M  ^  mi  ^){a<ifr  Crefc. 

antea  habct  Si  cagmtfnft.  «ditiontt  trcs. 


»56    M.  VARROMriS  LIR  t  CK?.  XIL  XIIL 


fi  iptod  eft  qttod  ^.adueHarium  inferatur,  fsctiius  difcu- 
titun  Praeterea ,  quod  ab  fok  toto  die  iihj^lnitur ,  fa* 
lubriof  efl,  quod  ^.  et  beftioiae  fi  quae  prope  naicuntur 
aut  ^  infenintur^  aut  efflantur  »,  aut  aritudine  cito  per^ 
3  eunt.  Nimbi  repentini ,  ac  ^  torrentes  fluuii  periculoti 
aiis^  qui  in  humilibus  ac  cauis  locis  aedaficia  faabent,  et 
repentinae  praedonuin  manus,  quod  iniprouifes  faci- 
bas  opprinaere  poiTunt  \  Ab  hoc  ^  vtroque  fuperiora 
Jocatutioca. 

XIIL  In  villa  faciunda  *  ftabula,  ita  vt  bubilia  fint  ^ 
ibi,  hiemc  quae  pollint  ellc  icaldiora.  Fnidibus  ^  (hu- 
inidis,)  vt  eft  vinumet  oleum,  loco  plano  potius  ceUa^ 
faciundum,  item  vbi  vala  vinaria  et  olearia  (ftent;)  ari* 
dis  vt  eft  faba,  lens  ^  hordeum  far  (et  triticuin)  in  tabii* 
latis.  Familia*  vbi  verfctur  prouidendum,  fi  feffl 
opere,  aut  ^  frigore,  aut «  calore,  et  vbi  ^  conunodiU 

fime 


^  c.  fi  ^piod  ift  ibi  aduerfariHm 
fadttMt  difc-  Crefc.  Bafil.  fed  an- 
tiaua  mea  inftratur^  addtt  poft 
Muerfarium. 

d.  Projfttrea  locus  q»i  a  ftlt  tata 
iie,  Crefc.  Ex  editione  Ifeuan. 
Gefner  laudat  baec  verbaAi^tiix 
'^ttbfite,  \ 

'    e.  ffifVf  et  Cr%  \ 

f.  Ita  I.  B.  R.  Br.  Vulgo  efc 

g.  a/it  fiatu  Cr.  Badl.  fed  anti- 
qua  mca  ««t  afflantur, 

.  h.  fiuuii  ttc  torrentes  A.  I.  B.  ]t> 
Br.  et  fluuii  ac  torreiittf  I.  I-  Q. 
Dcinceps  torrentet  periculo  fmit  fl 
illir  Crefc.  Bafil.  fed  rc£te  anci- 
qua  mea. 

i.  pcjjint  I.  B.  R.  Br. 

k.  hoc  om.  I-  B.  R.  Br.  hae 
vtraque  P.  Pod  habent  ita  pergit 
iCred:.  O^  hoc  et  propur  pratdo^ 
mm  tuanut  fnp.  loc,  tnt. 

Cap.  XIII.  ai  funt  inf.  ante 
Viaor. 

b.  iifft  vhi  bieme  poffinth  I-  G. 
A/  jlabuh  bnbuia  qnae  id  hUme 
fojfint  ejie  calidiora.CttCo^  hMtM 


ex  Louan.  laudat.Gcfner ;  eadcoi 
in  onrifit. 

c.  itefH  cellas  in  loea  piaao ,.  vbt 
vafa  viuaria  et  olearia  ejfe  poJpfU, 
Crefc.  fed  ex  Louan.  Gefncr  lau- 
dat  ^iTitnt.  DcindepergitOrefc. 
hem  vbi  oondantur  fruMus  aridi 
«t  granam  it  feenmn  in  tabnlatit^ 
vbi  anriqua  mea  cuin  Louaiu 
fteitt.  fruciue  habec,  et  deind« 
Louan.  grava.  Vuigo  h.  L  iegi» 
tur  FruSus^  it  eftvinnm  et-tf/evw, 
/•c#  plano  in  celHs^  item  vt  vafa 
vinaria  et  eienria  potius  fachmdHm 
Sed  r.  B.  R.  Br.  ita  habent:  oiea^ 
ria  potius  faciunda  in  iocis  MridisL 
FruStut  vt  tft  et  cct.  L  I-  G,  (tct 
fttius  fint  in  lodt  Mriditt  quam 
bumidis ,  fruSns  ^  vt  eft, 

d.  ttntet  ifordium  et  fat  Edd. 
ante  Vidorium ,  qui  haec  omifit 

.verba ,  vt  Gefneriana.. 
/.,  e.  Rem  vbi  verfetur  famliaprf 
videndum ,  vt  fejfi  Crefc. 
f.  vei  ance  V-    • 

f.  calore  poJpntCr* 
.  Ita  L  B.  ».  Br;  Vulgo  et 
•deeit  jNiffnt,  commod,  fe  in  fnic- 
ttm  fcoyMff  Ct»  ,^ 


UE  RE  RVSTICA.    .      .     157 

iiihe  poflint  & '  quiete  xQciperftre.  Vilid  proxime  '^  iV  a 
nttam  ceUam  efle  opoitet,  etxinque  fdre,  qui  *  iittroeai 
aut;exe«tjB0i9u^  quidueferat*'':  praefertim  fi  ofliarful 
eft  oemo.  In  primis  laiiina  videnda,  ^vt  fitadmota^ 
quod  ibi  lueme  antelucBilis  temporibus  aliquot  res  confi* 
duntur,  cibus^ratur,  ac  capitur.  Faciundum  eitiani 
piaufiris  ac  caetero  inAnUnento  omni ,  quibus  "^  cadttifi 
pluuium  inimicum,  in  cohorte  ^  vt  iatis  magna  imt.te^ 
49ta.  haec  enim  fiintea  claufum  in  confepto,  et  fnbdio; 
£irein  noa  modo:raetuunt^  ied  ^  axkrernis  ten^>eAatem 
^ocenfeem  jion  refifiunt.  Cohortes'^  in  -iundo  magno  f 
dnae  apdonesL  vna ,  irt  intBrius ' .  compluuium  habeat  ia» 
cum,  vbi  aqua  fkliat,  qua&  intsa  fiylobatns '  eum  ve« 
sit  S  ifit  iieinipiidna.  fioues  enim  ex  aruo  ^  aeAalt 
jedttdti  hic  bbunt,  hic  peifunduntur.  nec  minus  e"^ 
l^bulo.cQm  ^  redierunt  ameres^  fues,  poid.  la  'xp^ 
feorte*  exteriore  iacum*  efle  oportct,  vbi  maceretur 
lupinum,  item  alia,  quae  demifia  in  aquam  ad  vfum 
aptiora  fiunt  K  Cohors  ^  extedor.crebco  open*  iba- 
mentjs  ac  paiea^,  occulcata^  pedibus  pecudum^  iit'^ 
minifira  fundo,  ex  ea.  quod  euehatur.      Secundum  ^ 

*  viii^ 

L  fifi  fmtti  nc^m  ante  Vi*  s.  JfiUVatas  a.  y.  Paulo  anm 

&or.  cuius  le^ionem  hflbecetiaoi  Vulgd  eil  ^« 

Arundelianus,    telU  Wa^  «d  x,  «e/itP. 

Salluft.  Catil.  q\  49.  p.  1491.  et  y.  flratr*  I.  B.  JL  Br.  4»^«  P.  .. 

Ryckianu^,                                .  ,    ».  ^ «  N«nius  A.  fc-  iS.  *ac 

k.  f^nnrw  Pol-  f9^  Cu     .  hc9  f^nmttmr  wtfwts  L  B..  R.  Bq 

L  tpdM  Cr.  ied  antiqna  mcA  ^   j.  TifaP^etlumt.TttlgoiftM^ft. 

^'  •'S.  Ita  J.  B.  K.  Sr.    Vuljtflf 

m. /erail* Cr.  tWfffeft.'          ^>       ■    > 

n.  Verba:   fidh^f  ekiitm  ^  '   a. 7<Ht»«  I.  J^Tt.            ,.      . 

«fjim  immitmn  ponuntur  poft  tf»  b.  /kfit  L  %%m  9r.  //mt  A»^ 

^  LR.  Br.  R.  1.  a                             ;  /2   -   r 

0.  eyofU  A.  lunt.  G.  H.  Sc^  ,  «.  (^V/  A.  L 1-  &i(I.  $0«& 

p.  Vulgo  ««rf*   wi  «Mtiwwif,  ^:>i/»/L  I-G;  A.:              ! 

siuerfnr.  £x  1.  B.  It.  «t  reltqul<  e.  cmKtilcata  1«   B.  Br.  X^  A« 

£dd.  ante  Viaor.  addidi  ftd.  Bft>  G.                               .V 

-  q.  amriA.Ll-G.  H.  ^t-D.     .  f.  i^  L  JB.  &.  &.     .  o 

r.  inttriiiu  |.  B.  ^.  Br.  g-  >n^  Ci«rc. 


IS8    M.  VARRONIS  LIB.  I.  CAR  XIII. 

:  villam  dtio  habere  6portet  fterquilinia  ^^  aut  vhum '  hu 
£irram  diuiium.  alteram  enim  in  ^  partem  feni  opor* 
tet  ^  e  villa  nouum  fiiiium  ^^  ex  aitera  °  veterem  tolli 
in  agnmi.  quod  enim  '^  infertur  recens,  minus  bonum. 
id  cum  iiacult,  melius.  necnon  (lenjuilinium  melius 
iilud  ^^  cuius  latera  et  fummum  virgis  ac  ^  fronde  vin« 
dicatum ab  fbie.  Non eaimfiiaim ' quem  quaerit  ter- 
tdi^  fhltm  ante  exugere  '  oportet  Itaque  periti  qui 
pofliat '  vt  eo  aqua  influat,  eo  nomine  faciunt '.  Sic 
enim  maxime  retinetur  ^  fucus  ^;  in  eoque  quidam  feU 

S  las  &miliaricas '  ponunt.  Aedificium  facere  ^  -  oportet, 
iub  quod  tedhun  totam  fimdi  fiibiicere  pofiis  meilem, 
auod  vocant  quidam  nubilarium.  Id  {ecundum  aream 
nidundum,  vbi  triturus  ^  fis  frumentum,  magnitudine 
pro  modo  fundi  ex  vna  patti  "^  apertmn,  et  id  ab  area» 
^piace in  "*  tatttffam  proruere  fadle  poifis,  et  *  fi  nubt- 

•       iaie 


h.  JttercUhUL  P,   Aw  Meia  ejfe- 
fier^.  Crefp, 

i.  fier^ilinid,  viAcUcet  hifor 
fism  ditttfi  ,  et.  qu^d- 1»  9ne  nouniH 
tfi  dehet  dimini^  dimu  matKrefcat, 
alternm  vetus  in  ttgrum  tM  Crefc. 
cditiones  trcs. 

k.  in. advtidlcx  Edd.  «nteVjiSl. 

1.  oportet  viilam  P.  i.  valtaiff 
fmfnm  p,  2, 

m.  Ita  Edd.  ante  Vi€tot,  &ai 
«MMW  dedityomiifo  fimnm,  - 

n.  Ita  A.  1. 1-  G.  aitera^  omiflb 
c»,  I.  B.  R.  Vulgo  alteram*-    - 

o.  fMod  eitim  faoM  recenf,  fuod 
cMv  fadtmt  tHoliuf  I.  B.  R.  J3r. 
Pro  tum  fdcittut  eft  in  P.  i.,  eix 
Codd.  Viftodi  canfacuit:  in  reml- 
vttere  Viftorii . .  librq  Conflauit. 
Fol.  a.  ctenfiiiihtt:  Biichncr  Epift, 
tl^.  P.  II.  legit:  ^denimqkam 
ftmtf,  '^'^  (ftercus;  confrimi^ 
meUut.  Cum.Viftorii  Codd.  ftcit 
FariC  alter  vero  ^[uod  enim  qu^m 
weetnt »  quod  cum  faciimt  meliuf» 

p.  «fc  ««11  illfd  fier.  efi  mtUni 
Crefc.  fcd  antlqua  met  omittic 


q.  et  fronde  vindieatur  ante 
Vidt.  In  Br.  e(i  vrr^/esf .  ac  fremr 
dibut  a  fole  efi  defenfum  Crefc. 

r.  fuceum  ante  Viitor.  ct  K. 
St-  D.  ct  fic  fere  alibi.  fkccnt 
Crefc. 

s.  exurgere  I.  B,  R.  Br.  exng" 
gere  A.  Ea-  G.  per  f^etn  exngi 
$pettet  Crefc.  Bafil.  fed  antiqua 
mca  cum  Louan.  exirr^ere  habet. 

t.  pofwttt  A.  Iimt-  G,  feriti 
frocufont  vt  aqua  in  fterqnilinium 
fiuat^  quae  tnaxime  retinet  fkccut» 
Crefc^vbi  aatittua  oica  fuai  «ffM 
in  enm  finat  haoet. 

V.  faciunt  I.  B.  R.  Br. 

X.  retineatnr,  I.  B.  R. 

y,  fhccut  in  eo,  jgifii  amet  A. 
lunr.  G: 

z.  familiares  I..B.  6r.  R.  cettak 
fiimiHaret  P.  a. 

a«  eUam  fie%i  L  B.  Br.  R.  ficri 
ctiam  habet  P.    . 

b.  fit  Eaedcm. 

c  parte  a.  V.  ct  H,  St-  O. 
*  "d.   intritnra  P. 

e^  ct  om.  L  B.  Br.  R. 


t 


DE  RE  RVSTICA.  '     159 

lare  coq^erit  ^^  iiide  vt  ^  rurfiis  celeriter  reiicere^  *  F^ 
jBieflras  hiibeKe  oporeetex  ea  parti  ^,  vnde  commodiffi^ 
me  perflarl  pomt.  Fundaniiu^  Fmdupfiorv  inquic^  6 
eA  certe  fundus  propter  aedificia ,  fi  potius  ad  antiquo- 
rdm  diligentiam ,  quam  ad  honluii  luxuriam  dlrigas 
aedificationan.  Illi  enim  faciebant  ad  fruduum  ^  ra* 
tionem,  hi  ^  faciunt  ad  libidines  indomitas.  Itaque  ii» 
iorum  viiiae  rufticae  erant  maipris  ^  ^am  vrbanae; 
luae  nunc  fimt  pleraeque  ^  concra.  iliic  laudabator  viUa, 
ihabebat  cuhnam  rufiicam  bonani,  praeiepias  ^*  laxaSi 
cellam  vinatiam  et  okariam  ad  n;iodum  agri  aptam  ^  et 
pauimento  prodiui  in  lacum  ^  quod  faepe,^  vbt  condi» '" 
tum  nouum  vinum,  otcae  vt^  in  Hifpaiiia  feniore  muffi 
niptae^,  nec  waa  dolia  vt  ^  in  Itaiia^  ne  vinum  prolue^ 
C6t  ^  item  caetera  vt  eilent  in  villa  huiufcemodi^  qciaO 
fidtftra '  quaereret  \  prouidebaiit.  Munc  contra  ^  viJ^  7 
lam  ^rbanam  '  quam  maximam  ac  polittfiimam  iu^ 
beaat,  dant  operam^  ac  cumMetelii  ^  ac  LucuUi  villis 
^cifimb  puhlicQi  aedifiraitis  certant.  quo  ^-  hi  laboranti  ^ 
vt  fpecflent  iua  aefbua  tridinaria  ad  frigus  orientis,  fai^ 
bema  ad  fokm  ocddentem,  potius: quam ",  vr antiqui^ 
inquam  partem  celia  vinaria  aut  olearia  fenefbas  habe* 
let^,  cum  ^  frudus  in  ea  ^  vinarius  quaerat  ad  ®  dolia 
"^  •'*••'•'••   '^  '   '  .  •  -/aera 

£  m,  adiLIftcdeiit;  a^  F.  r,  w  vhmm  fnhitnt  «ddidi  oi 

g.  et  tndt  ntrfiu  L  B.  Br;  R.  I.  B«^r.  R. 

h.  partt  a.  V.  H.St-  D.  s.  nUUht  Ettd^m. 

i.  fmaiairtvifiwMmi  Jn,  L  B.  t.  fHatrtrtitrZ^tdtni  P. #. ^rtM* 

Br.  R.    .  rtt  p.  i.                                  ^ 

^-  ^»  ^i.      .  ▼•  ^  ad^  A.  B«.  G. 

1.  i#»d;  add.JP-  i.  fiBitrhjfhmn  A.  lunN  G;^ 

ra.  fitrae^.'CmtTaiUic^.'y.  j^^jn  p^    ,,    ^^^^,/^  '3,? 

fitraqiit  ?.  2.  J.A 


«^e«t^fer.  A.Ium.G  a.^i«»«..an«ite«.  ^»tttf«  «i^ 

p.  vt  in  m/^.  •..V.  III  Hi/r^  cmnkanu  m  qmm  I  B.  Br..R.. 

WM  P.  Via©r.  ««  oniifit  b.  Atf*€rt  Heru.  Aa^Mt  ?.  a.     ^ 

q.  Ica  Edd.  a.  Viaor.  qui  dc-  «•  «»•■  ^-  ^-  ^»^-  '^ 

dic   ntqut  ffOM  ft  iAbtf  tfi  A«Mi.  d.  f«  Eatdefli  et  V»£lorkkiMU 

Po2.  fw»  4a/«iJ»*habec  «.  ai  A.  luni-  G.. 


^6p    M.  VA'RJfc(n!riSXIB.L:GAP.  XIV. 

«efa ^ frigfdtorem^  kas.ojeariacaldioiem^^fltemxride^ 

re  Ofortet.,  fi  eft  collis,   niil  «piicLjmpedit^  vt^  ifai 

j  potiiQGuutun  .poaatur  viiia.]  i    . . 

mV.  Ntmc  de.ieptis,  quae  hitandi'  cauia  iundi^ 
wt  partid^  iianti»  jdicam.  Eanun  tutekmm  genera 
uit  ^  vi^um  naturak^  akerum  agrefte^  tcitium  milita» 
l«i:quartum  fabrile.  .  Horum  vnumquodque  fycad 
habet  .phires.  Primum  jataturale  iepinwnami  viuae  ;£e« 
"  pi^  ^^9  quod)  ohieri  foiket  virgukis  attt  fpiniis ,  rquad  bab«t 
jradioes,  acviatoris  ?  praetereiuttis  lalciuLnon  metuit-^ 

d  facem  ardenteia*.  'Seouuda  fepes  eft  ex  agnefti  Jignc^ 
&d  non  viuit.  Fit  .am  paiis  ftatutis  crebris^  ac-s  virgub 
tis  impiicatis  ^y  autiatis  perforatis^  •et  pcc  ea  foramina 
tvaiecfbVlonguriislerei^binisaut  lenw:  aut  ex.arboi» 

;  hm  tnmcis  deaxiilis/itt '  tercmi  .deinoeps  conftitutis^ 
T^itiumnuiitare^imeiKtum  eilibilbef  tarretisagger^. 
&d]hSk  ita  idonea'^,  il''  omnefii.amiam,  quaeje<f 

3  p»6lo  venic  ^,  reciperepoteft  ^,  aiut  faSigium  iiabet  f| 

^vttcxeat efondo  \.  agger  ^ is  bonua  % .qui  intrin&cuf ^ 
iutttSas^y  foffa  <,  aut  itaarduus  %  vt  «um  traniicendefe 

JttOH 


„  .f.  0erem  P.  5.  araH,  St-  a.  D. 
'^  g/  ffeiii  I.  B.  Br.  R.  item  vt  A. 

h.  babeat  addit  A.  Iunt.,G;'. 
i.  imfediat  LB.  Br.  R^.AvJiarG. 

unt. 

Cafii  XIV.    a.  m.  fiifuikcatfa 
%,.V,taxndi?^2, 
*'b.  i»/rtTfVB.  k. 
^.  fiMittiforBr. 

tl.  viMefitpif  vtflgo  poil  fBif- 
Ctx,  «e  poiUft  legontur. 

e.  vfotArix  addidi  ex  £dd.  fl.V. 
4e4e  tamen  ac  omittUht. 

f.lta  pro  wrtitct  fcripfi  ex  A«' 
lunti*^  G.  Cetenim  fatpmentmtt^Qt 
fiepet  vbique  Br. 

i,ritn  fnro  e  rariprft«L£dd.a.«y. 


ceps  pro  fere  kimt  T.  B.  Br.  R. 
ftrrut  Pol. /er«if. 

Cf/.cattn-Aii  Xa.;\  -j 

k.  aitt  I;£.}R. . 
{U  jOf  et^iw»Ai^ltv.Br^ 

m.  jfdt  add.  I.  I-  G.  A*  i^ 

n.  vt  a.  V. 

o.  tf.  B.  R.<i^r.iI..G.Ai 

.•p,  «rveRteft  I.  B.>R.'<6r. 

q.  ^ijfta.  V. 
sr. >*e*t  a-<V» 

s.  /itrfio  aggerit  kot  I.  B.  R*  BTh 

t.  ag^t  iun&^uoqur  Pol.  i. 
qggenit.ammtf^Mi^.a, 

V.  Mttf  deelt  I.  I-  G.  A. 
-  X.  Jftinf.  1. 1-  G*  A. 

y.  fit  hpfut  in  ftfam:  /H^ittk 
I/B.R.Br. 
iZ..fi!fae  iurl.  U  G.  ^. 

eufu^^^UUik\K.- 


DE  RE  RVSTICA,  i6i 

non  fit  facile.  Hoc  geims  fcpes  ^  fieri  iecundttni  via« 
publicas  ibient  ^,  et  fecundum  amnes.  Ad  viain  fala* 
ifewn,  in^^agro-Cruftumino  *,  vi<lerelicetiods.aliquot 
coniundos  aggenes  cum  foflls^,  ne  flumen  agris  noceat. 
Aggeres  qui '  faciunt  fine  foila,  eos  quidam  vocant  mu- 
ros,  vtin  agroReatino  «:  Quartum  fabrile  lepimen-  ^ 
tuiti  eft*"  nouifllmmnS  macerii.  huius  fere  ipeciei 
^tuor:  quod  fiunt  ^  e  iapide-,  vl  iii  agro  Tulcuiano: 
^od  e  iateribus  co<JHiibus,  vt  in  sigro  Gailico :  quod  e 
ifiteribus  crudis,  vt  in  agro  Sabiao:  quod  exteiraef 
fepillis  compofitis  *  ia  ™  formis,  vt  in  Hiipania  et  agro 
Taitntino; 

XV.  Praeterca  fine  ftptis  finespraedii,  fationis% 
eotis  arborum  tutiores  fiunt,  ne  fanilide  rixentur  cuni 
Vicinis  >  ac  iiuiites  ex  iitibus  iudic^  ^uaerant.  3^i:unl 
Itlii  circum"  pinos,  vt  habet  vxor  h  Sabinis.  aiii  qur 
preiTos,  vt  egohabui  ^  in  Vei^uio.  aiii  vimos,  vt  muiti 
habent  ta  Gruftumino'*:  quod  vbi^  '^d  pote,  vt  ibi, 
quod  eft  campus;  .nuiia  potior  arbor  feruuda  *,  quod  ^ 
jnaxime  frwauola,  quocf  et  fuftinet »  fe^em,  ac  ^  coiit 
«liquot  corbdas  vuanuBf  et  ji^ondism  iucmidlftimain 

mii«h 

'  b.  fae^s  I.  F.  Br.  IL  feph  L  l*  Cap.  XV.     C  ftniM^us  notit 

Q^A»           ■•    "  .  mrk,  AlA.  et  Mio  ^ni  ifig  fi»' 

^  c.  /o/ct  a.  V.  ne    loci    nota ;  fcd   Gryphiana 

d.etina.  V.  xj^Shicdcfei-uitMdinara.  Dein- 

e.  crujtnmini»  a.  V.  ceps  poft  circHm  ;  B.  Br.  R.  ad- 

.  f  ^  deett  L  B.  R.  Br..      .  dunt  ptpet. ,       ^ 

g.VrtiwiP.                             •  .    b.  haf^hUCA, 

:   h.  et  Mghnnm  tft  I.  B.  R.  Br.  5«  .C'^'^»"';'"'  *  V. 

•tr         t  r  r-    A    n^i^  "•  vh  \pnilttiat  naxtme :  ve//e- 

ccps  fpecies  fere  ^«rtwr  Br.  p^  j^^  -^. ^^^,^  ^^^,^^  ^  ^^^. 

k.  jyt  a.  V..  prp  e  cft  «1«.  ^  «111^«/  A.  lum-G.  Scd  ctiam 

IL.Br,  e  pUhe  omitt.  PolTafcw  3^.  iH  futlulat. 

MA  pro  Tlmfculano  ex .  Edd.  an-  ,.  x^a  pro  fereitdi  addiro  indi- 

ce  Afdinam  1-cftittii.    Vide  IH.  3.  dem  aryw  fcripfi  exl.  B,  Br.  R. 

S.  et  m.  4-  3-  «r/^ar  /«yrt«r  A.  lum  G. 

].  compofitHs  P.  d.  f.  qH§  I.  B.  R.  fec  qnod  Br. .    « 

m.  infmnt  iuna.  I.  B.  Br.  R.  g.  jiyJ/weitt  «V.. 

informis  l.>  G.  *>•  <*<«<^''  W««  L  B.  R. 

Tom.LP.L  L 


169     M.  VARRONIS  LIB,  l  CAP.  XVI. 

imniftrat  ouibus  ac  bubus,  ac  virgas  praebet  fepibus  et 
foco  ac  furho.  Scrofa,  igitur  primum  haec,  quae 
dixi,  quatuor  videnda  agricolae,  de  fuadi  forma,  ter- 
rae  natura,  de  modo  agri,  de  '  fimbus  tueadis. 

XVI.  Relinquituralterapars,  quae  eft  •  extra  fun- 
dum.  Cuius  appendi^es  ^  vehementer  pertinent  ad  cut 
turam  propter  affinitafem.  Eius  ipecies  totidem:  Si 
vicina  regio  eft  infeAa.  G.  quo  neque  frudus  noftroi 
expoitare  expediat,  aequt  inde  quae  opus  funt,  appor* 
tare.  tertium,  fl  viie  aut  fluuii  (jua  portentur  ^,  aut 
noh  funt  ^ ,  aut  idonei  non  funt.  quartum,  fi  quid  ita  * 
cft  in  confinibus  fui:dii  ',  vt  noftris  agris  profit  aut  no- . 

9  ceat.  E  queisquaiuor,  quod  eft  primum,  refert,  in«  , 
fefla  regio  flt  necne.  muitos  enim  agros  egregios  coler» 
non  expedit  prop/er  latrocinia  vicinorum  ,  vt  in  Sardi«^ 
nia  quofdam  ^ui  Umt  prope  CeL'em  ^,  et  in  Hifpania 
prope  Lufitaniain  Q^ae  ^  vicinitatis  ^  euedos  ^  habent 
idoneos,  quae  *ibi  nafcuntur  vbi  ^  vendanti»  et  iiiinc  " 
cueAps  ^  opporiunos  ad  p  eg  quae  in  fundo  opus  funti 
quod  *J  propter^  funt  ^"  fruduofa.  Multi  enim  habent 
in '  praediis,  quibus  fiiiinentum  aut  vinum  aliudue 
quid  defit  imp^rtandum.  contra  non  pauci,  quibus  ali- 

3  quid  flt  exportmdum.       Itaque  fub  vrbe  colere  hortos 
late  expedit,  fic^  vioiaria,  ac^  irofaria,  item  multa^ 

quae 

i.  H  I.  B.  R.Br.  k.  imimug  Heru.  in  vtO^t  dla. 

Cap.  XVI.    II.  efi  om.  I.  B.  6o.  tfiwd#/ reliqui  omnes. 

Br.  R.  Poll  fun^um  ponit  Alduw.  1.  j^e  vH  i.  B.  R.   Br.  tft 

b.  €t  inf.  1. 1.  R.  Br.  ^luntt.  vt  quatin  OMrisnafcm^ 

c.  fmttnr  B  tJir  A.  1. 1-  G. 

d.  /imrdeefy  I.  B.  R.  Br.  m.  ibi  a.  V. 

e.  ita  omin  Cod.   Arundell.  n.  ilHc  I.  B.  R.  Br. 

■p.  Wafliumjd  Sall.  lug.  45.  o.  aiuaus  Heru.  imuB^t  rcl. 

.    f.  fltrtAii,  T.  Deinceps  fgrtiiot  p.  ad  ea  deed  I.  B.  R.  Br. 

•mitr.  Ryck.  q.  ^dd  deeft  I.  B.  R. 

ff.  OeJim  h  tt  Ryck.  ^fnnt  r.  fknt  abeft  I.  B.  R.  Br. 

om.  Ald.      •  s.  bakent  pnedia  A.  1.  !•  G. 

h.  fecttndm  quat  I.  I-  G.  A.       aobifcum  Ryck. 

i.  viehiittnei  I.  B.  Br.  R.  viti-^  c.  ficut  a.  V.  ficuki  P. 

mtudt  reliqui.  v.  aut  I.  B.  R.  Br. 


DE   RE  RVSTICA-  isl^ 

qaae  vrbs  ^  itcipit,  cam  eadem  ia  longinquo  praedio, 
vbi  non  fit  quo  deferri  pofEt  venale,   non  expediat^ 
colere.     Item  ',  fi  ea  oppida  aut  viciniae  aut  etiam  di« 
vituin  copiofi  aj^ri  ac  viliae,  vnde  non  care  emere  pof^ 
fis,  quae  opus  funt  infundum,  quibufque "  quae  fuper* 
fint  venire  poffint;  vt  quibusdam^  pedamenta,  aut  <* 
perticae,  aut  aiiindo;  fniduofior  fit  fundus,  quam  fi 
longe  fint  importanda,  nonnuoquam  etiam,  quam  fi 
coiendo  in  tuo  ea  parare  poffis.       Itaque  in  hoc  genus  4 
coloni  potius  anniuerfarios  habeot  vicinos^,  quibus  im- 
perant  ^  medicos,  fullones,  fabros,  quam  in  viUa  fuos 
habeant:  quorum  ^  nonnunquam  vnius  artificis  mors  ' 
tollit  fundi  frudfaun.  quam  partemlatifundii  diuites  do- 
mefticae  *  copiae  mandare  lolent.      Si  enim  ab  funda 
longius  abfunt  oppida  aut  vici,  fabros  ^  parant  '\  quos 
liabeant  in  viila:   fic  caeteros  neceflarios  artifices,  nc 
de  fundo  familia  ab  opere  difcedat,  ac  profeftis  diebus 
ambulet  feriata  potius,  quam  opere  faciundo  agrum 
frui^ofiorem  readat.     Itaque  ideo  Sifemae  liber  prae^  e 
cipit,  ne  quis  de  fundo  exeat  praete:  vilicum  etpro- 
mum  ^j  et  vnum,  quem  vilicus  iegat.  fi  quis  coiitrar 
cxieritf  ne.impune  abeat.    fi  abi^t,  vt  in  viiicum 
aniihaduertatiu:.       Qu$>d  potius  ita  praecipiendum  fuit, 
ne  quis  iniuffu  viiici  exierit,  neque  viiicus  iniuffii  do- 
mini  jongius,  quam  vt  eodem  die  rediret  *,  neque  id 
crehrius,  quam  opus  eflet  fundo.       Teitio  ^  eundem  5 
fiuiilum  frudhiofiorem  faciunt  vedupe ,  fi  viae  funt, 
qua  plauflra  agi  faciie  poffint:  aut  iiumtui  propinqua, 
^a  nauigari  poffit.  quibus  vtrifque  rebus  euehi  atque 

f  L  2  inuehi 

X.  vrfs  P.    Aacta  oJm  wtha  e.  quod  a.  V.  rH.  St-  D.  . 

Aldin.  f.  9H0S  ?. 

y.  e^pediH  I.  B.  S.  Br.  fxfedit  g.  Smefiica  copn  P. 

|.  f.  G.  A.  h.  fihro  P. 

z.  Tertium  eft  ibf.  I.  B.  Br.  R*  i.  ^rtfnt  P.  fMrm  I.  B.  Br; 

omitt.  A.  lunt.  G.  R.  Vulgo  crat  parmt. 

«.  qmhn$  1.  B.  Br.  R.  luntt.  k.  jMr»v»/iifi   1.  B.  Br.  R.  A. 

b.  fiiifai/  I.  B.  Br.  R.  Ba-  G- 

c.  «I.  B.  Br.  R.  1.  Ita  pro  «JiWt  P. 

d.  f/ja^rriit  •.  V.  it  H.  Sc-  X>.  m«  \isi^  I.  B,  Br*  R. 


\6a  m.  varronis  lib.  l  cap.  xvil 

ijxathi  ad  imilta  praediafcimtts^  Quarto  "  refert  edam 
ad  frudus,  queniadmodum  vicinus  ia  confinio  confi* 
tum  agrum  habeat.  fi  enim  ad  limitem  quetquetum  ^ 
babet ,  non  poflis  rede  fecundum  eam  filuam  ferere 
oieam,  quod  vfijue  eo  eft  contrarium  natura,'Vt  arba* 
jpesnonfolum  minusferant,  ied  ctiam  fugiant,  vt  in* 
flporfum  in  funduni  fe  i-eclinent  p,  vt  vitis  adfita  ^  ad 
tius  facere  folet.  vt  tuercus,  fic  iuglandes '  magaae 
ct  •  crebrae  finitimae,  fuudi  *  oram  faciunt  fterilem. 

XVII.  De  Fundi  ini  paftibus,  quae  cum  fblo  hae- 

i?ent,   et  alteris  iiii,  quae  extra  fundumfiint  *,  etad 

culturam  pertinent,  dixt.       Nunc  dtcam  agri  quibiii 

r6bus  colantur.  quas  fes  aiii  diuidunt  in  duas  partes,  in 

homines  et  adminicvla  hominum ,  finc  quibus  rcbus  co- 

fcre  non-poffunt.     AJiv  in  tre^  partes  inftrumenti  **  ge-' 

ilus  vocale ,  et  *=  feihiuocale ,  et  miitum.  vocale,  iit  quo 

font  feitri.  femiuo^e,  in  quo  feiit  boues.  mutuminqud 

2  feht  plaiiftra.     Oihnes  **  agri  coluntur  hominibiis  feniis 

.  attt  liberts  aut  vtri{que;     Liberis,  aut  cum  ipficoJiint, 

vt  plericfue  panp^rcoli  cuiii  fua  progenie:  aut  mercena- 

iSis,  cum  •  eonv/iMJtfciisliberorum  opeiis^  rcs  maiores, 

^t  vindemras,  a^  foenrficia  Radmiuiftraiif  ^:  iique  qtio^ 

©baerarios'  nofiri  vocitarunt,^''  etiam  nunc  fumiit 

Afia,  atque  Afgypto,  et  in  lUyrico  cditipiures,  ^'  D^ 

ijuibus  vniueriis  Iioc  ^  dico :    Grauia  loca  vtilius  efle 

•  *  merce* 

n.   Qnnrto   onitt.  Eacdem    et  .      c.  et  dceft  I.  B.  R.  Br.   '       ^ 

fimdifiv&uf  hafamt  cuin  Aldina.  d.  ii  inC  I.  B.  Il.Br*        ^     • 

o.  Ita  pro  qnqctutm  P.  c.  rt  a.  V. 

p.  dttlivm  I.'B.  Br.  R.  f.  optris:  Ret  t.  B.  R.  opertH 

;,  q    nijifta  P.                              ..  re/I.  I-G. 

r.  iugHhndesf.  rcft^'  ctiam  Vi-  ,p.  foenieijia  lUru.  foenificia^t. 

fiorith  quercntj  in^l.  a.  V.  quicx  kfmifrB,  A.  Ocinceps  in  i4f- 

coiTedlione  fuafic  dedit.  ^y^o  A.    .     .  

8,  et  decft  f  1-  G.  A.   '  h/ adtkinrjhrantii  ^  quot  a;  V,    , 

t.  foecundiottm   facimit   f.    B.  i.  ohfronot^f,  i.  oif  ea  aerariot 

**  Br.  p.  3.  abttetarhs  Codd.  Tiilorii. 

Vulgo  Qlfaerntor.  Parif.  obaernriot 

'  Cap.XVfl.    a.  /irwf,  et  omitt..  et  ih  m:tr^\nc  obaaratot.  alter'ta» 

I.  B.  R.  Br.  rif.  olreraHbs, 

b.fcilicei  int;octtU  A.  1. 1- G.  K.  vt  ^  V. 

irtt  in  voialc  Codic*  ^rtlai.  4.  7>rc  f .  IT,  Bt.  R.' 


DE   RE  RVSTICA.  165 

«aercenariis  cokre  ^^   quam  feruis,  et  ia  fiiiubribus 
auoqueiocis  opera  ruflica  maiora,  vt  fuilt  in  condeo* 
ilidfrudibus  vindeiniae  aut  meflis.     De  his  cuiufmo^b  3 
eife  oporteat,  Cainusicribitlvaec:  Operarios  paraa«io« 
efle ,  qui  laboirem  •  ferre  poifint ,  ne  minores  annonim 
xxii^  .et  ad  agriculturam  dociie&     Eam  conseAuram 
iieri  pofTe  ex.aiianim  rerum  imperatis,  et  vno  '^  eotum 
«  nouitiis  requifito  ^,  ad  priorem  dominum  quid  h&^ 
tarent.      Mandpia  eile  oporteie  neque  formidoloia  K,  : 
neque  ammo£i.       Qui  praefint  efie  oportere,  qui  lite-  4 
ris  ^  et  aliqua  fint  humanitate  imbutt,  "^H^^  aetate  niBi- 
iore,  quam  operarios,  quos  dt».       Faciiias  enim  Jita, 
quam  '^  miaore  natu  (uut  dido  aadientes.       Praeteret 
potiiCmum  eos  praeeile  oporlet,  qui  periti  ilnt  rerum 
ruflicarum.  nou  iblum  enim  debcie  -lOiperare,  ied  et^ 
iam  facere,  vt  facientem  imitentur  %  et  vt  auimaduer- 
taut  eum  cum  cauia  fibi  *  praeefTe,  quod  fcientia  prae- 
ftet  ct  ^  vfu.  neque  illi  *  concedenaum  ita  imperare;  j 
vt  verberibus  coerceat  ^  potius  quam  verbis,  fi*  modo 
idcm  efficere  poifis.       Neque  eiufdcm  nationis  plurei 
parandos  ei!e.  ex  eo  enim  potilfinium  iblere  offcnfio- 
nes  domefticas  fieri.       Praefedos  *  alacriorcs  faciun- 
dum  **  praemiis  *^:  dandaque  opera, .  tt  babeant  pecu«- 

m.  qaam  fkTuh  coliVK  Br.  R.  vatn  Cod.  Ctefenas   et   Vcnctus 

^.  m  I»  mmu  r.  Y.  Cedd.  VU  ip:   Ponted.  Bdd.  f^liq.   emnei 

fiorii;  et  duo  Parifiiii,  quorum  his   ^nam   miiiorHns*     Deinotp^  . 

alter  margini  adfcriptam   habet  dich  f,  attSmts  6r.  Ald. 

vul^tamet.iMre  incolanm»  Co-  s.   fi»/><titrV.deincep&««i^fj    ^ 

dex  vnus  Vrdni  additum  hnbe^  t.  Ufi  1.  B.  R.£r. 

bat  mnt  vttuiliHm.  ftlccr  cum  Pol.  v.  et  vfu.  d:eft  I.  6.  Br.  R. 

fenrir.  Ryck. 

o.  rtinifitio  I.  B.  Br.  R.  Codi-  x.  illts  P.  tefte  etiam  Vi£lor. 

ces  4uo  Vrfini-.  et  duo  Parilkii.  y.  Ita  pro  cfciir<it  kf^  eii  I. 

uliquis  ftic  F«  «c  Godd.  Vi^orii.  B.  Br.  R.  coerctsnt  P.  telfe  etiam 

a  tioHhiis  Cod.  Vrfini.    .  Vi^^orio. 

p.  fwrmidm^fa?.  z,  Et  (fi  m§i»ii  <#»»##/>. 

q.  littnisfi^  aliqmt^t,  lit.fint  %,  V.*dcincipi  flftis  Br.. 

€t   (diqwa   A.  Ba.  q.  H.  St.  D.  t.  PratfaSUt  B.  R. 

Vulgo  deetac  cr.  b.  faciandos  I.  B.  &•  Bt,  fi* 

r.  quamnis  minmrtf  I.  B.  Br.  R.  wis  Br. 

qnam  maiort  P^   »  <7«iM  ifiifMre  „'  c.^'4i  fatiunda  infcr.   V«  I.  1. 

Codd.  VitelH  ^'  JM»  i»i«re/  R.  Br.                             .*  .' 


i66     M-  VARRONIS  LIB.  I.  CAP.  XVIIL 

Uum,  et  coniuncflas  confenus,  e  quibos  kabeant  filios; 
eo  enim  iiunt  firmiores,  ac  coniundUores  fiindo.  Ita* 
que  propter  has'  cognadooes  Epiroticae  familiae  £mt 

6  illuftnores  ac  cariores.  Ad  '  iniiciendum  volupcatem 
bis*  praefedurae  ^  honore  aliquo  habendi*  funt:  et 
deoperariis,  quipraedabuntalios  ^,  communicandum 
quoque  cum  iis,  quae  faciunda  funt  opera.  quod  ita 
x:um  fit,  minus  fe  putatt  deipici,  atque  aliquo  numero 

7  haberi  a  domino.  Studioiiores  ad  opus  fieri  liberalius 
tradlando,  autcibariis»  aut  vefti.tu  largiore,  autremif^ 
iione  operis,  conce0ioneue,  vt  peculiare  aliqutd  in 
fundo  pafcere  liceat,  tut  *  huiufcemodi  renun  ^  aliis,  vt 
quibua  quid  grautus  fu  imperatum,  aut  animaduerfum, 
qui  conlolando  eonun  reflituat  voluntatem^  ac  beneuo* 
lentiam  ^  in  dominufi* 

XVin.  De  *familia:  Cato  dirigit  ad  duas  metas» 
ad  certum  modum  agri,  et  genus  fationis,  fcribens  de 
oliuetis,  et  vinetis  ^,  vt  duas  formulas.  vnaminqua 
praecipit  ^  quomoilo  oliuetum  agri  iugerum  ^  ccxl  in« 
firuere  oporteat  Dicit  enim  in  eo  modo  haec  manci- 
pia  xiii  habenda.,  vilicum,  vilicam,  operarios  v,  bu-> 
buicos  iii,  afinafium  I,  fubulcum  z,  opilionem  i.  Al* 
teraiTi  formulam  fcribit  de  vinearum  iugeribus  centum, 
vt  dicat  haberi  ®  oportere  haec  xv  mancipia,  vilicum, 
vilicam,  operarios  x,  bubulcum^,  afinarium^,  fubul- 
^  cum  ^  Safcrna  fcribit,  fatis  efle  ad  iugcra  viii  homi- 
nem  ynum:  ea  debere  eum  confodere  ^  diebus  xlv« 
tametfl  quatemis  operis  flngula  iugera  pofGt.  fed  relin- 

quer9 

d.  Ad  deeft  ?.  Ctp.  XVni.    t.  FMmiliMm  Ck- 

c  bis  deeft  P.  1»  a.  V.  et  Codeir  alter  PArif.  ct 

f.  Prarfeaorufi  P.  H.  St-  D. 

fc  hahtnHo :  *  P.  b.  wntit  I.  B.  R.  Br. 

R.  Ita  pro  ^iqui  P   et  Code«  ^.  ^^,^^  h^,^. 

Vrfini.  Deinoe»»  ctim  hu  fiuum'  •  j    .         « 

AiJI«*Bnifch.  ^-  *H^^^' 

i.  flirt  om.  1.  B.  Br.  R.  «•  Mm  B.  R. 

.:\}i^:  r&Mjit.   itfifVl.  B.  Br.R.A.  «•  vnHm  odd.^,V. 

1.  kwW.  1.  B.  Br.  R.  t  f^^t  4.  V.  H.  Str  D» 


DE  RE  RVSTICA.  i«7 

'^ere  le  opetas  xm,  valeta^i,  tempeflati,  inertiae, 
iji<lulgentiae  ^.  Licinius,  Horum  neuter  fatis  dilucide 
modnios  reliquit  *  nobis.  Quod  Cato  fi  voluit  (vt  de<  3 
buit)  vti  ^  pro  portione  ad '  maiorem  fundum  vel "  mi- 
norem  adderemus,  vel  ^  demeremus,  extra  ^  familiam 
debuit  dicere  viiicum  et  vilicanL  Neque  enim ,  (1  mi- 
iius  ccxt  iugera  oliueti  colas,  non  poflis  minusvno 
tilico  haberer  nec  fi  bis  tanto  ampliorem  fundum  aut 
eo  plus  colas  ^  ideo  duo  viiici  aut  tres  habendi  fuere  ®. 
Ch)erarii  modo ,  et  bubulci  pro  portione  demendi  ^  vei  4 
addendi,  ad  minores,  maiorefiie  ^  modos  fiindorum. 
]ii  quoque  fi  fimilis  eft  ager.  fin^^eft'  ita  diffimilis,  vt 
totus  *  arari  non  poffit^  vt  fi  fit  coafiiagofus^,  atque  ar« 
duos  ^  cliuis,  minus  multi  opus  funt  boues  et  bubulct. 
Mitto  >iUud,  quod  modum,  neque  vnum  nec  modi« 
cum  propofiiitccxL  iugerum.  Modicus  '  enim  cen-  j 
turia,  et  •  ca  cc  iugerum ,  e  quo  ^  quum  ^  fexta  pars 
ilt  ea  xt,  quae  de  ccxl  deniuntur^  non  video  quem» 
admodum  ex  eius  praecepto  demam  fextam  partem  (et) 
de  xiii  mandpiis:  nihilo  magis,  fivUicum  et  vilicam 
xemouero ,  quemadmodum  ex  *^  xi  fextam  prtem  de« 
mam.  Qood  autem  ait  ih  c  iugeribus  vinearum  opus 
efle  XV  mancipia,  fi  quis  habebit  centuriam,  quae  fit ' 
.    .L  4  dimi* 

Yi.  h^ligentiiii  T.  B.  R.  Br.M-        v.  Qnoifl  anfri^.  I.  B.  Br.  R. 

Hhidini  Br.  ct  CA)dd.  Viaor. 

i.  nlinqwt  P.  x.  atims  I.  B.  Br.  R.  et  Codd. 

k.  nt  nnportf^ntm  I.  B.  Br.  R.  Vi£terii. 
«t  fro  f$ni9ne  diu.  luntt.  fit  tre-        Y-  ^/«»  I.  B.  Br.  R.  Iniicte  I. 

j)wti«wPol.i.€tG«efcn./cPol.a.  '"  G- AW/  „     .^  ^.       ^ 

L  nt  Md  Bt-  G.  A.  ^-  ■M»^»^*  «•  V.    Modtcnt  P. 

'    ^tDii..vif«.*  r<w«      iWiJ^^w  cactenie. 
Bi.  «t  I.  B*  Br.  R.  1. 1. «  v^oa.  ^  ^    a  t  n  «>  «. 

C.fen.,,  probante   Pon,cd«r..  J;  ^XJg  J. 

quafi  fit  pro  vd.  ^^   *^  ^  y 

n.  TtMitertn  extra  I.  B.  R.  Br.  i  dim'uusinr  I.  B.  R.  Br.  i»» 

o-  M  ^.  ndtnr  I.  I-  G.  A. 

p.  <2eifieif<&' v(/deeftI.B.  Br.R.  e.  renfiiM  viginti  fextam  I.  B* 

q.  tfi  nuuerif  P.  R.  Br.  ex  quo  fic  cix  (cripto  vi- 

.  r.  n»m  fi  Bfl-  G.  A.  detur  nodra  lciSUo  ont  eue  tMf 

s.  a«tetM  I.  B.  R.  Br.  i«r/w  item  Ald. 

r.  fifM  decft  I.  B.  R.  Br.  f.  fit  tbeft  I.  B.  R.  Br. 


i68     M.  VARRONK  LIB.  I.   CAP.  XIX. 

dlmidiom  vineti  ^,  dimidium  oliu^,   iMoettir^,  mt 
da(> '  vilicos,  et  duas  yiiicas  habeat  ^:  quoa  eft  ^eridi- 

•6colum.  Qgax^  aiia^radoaemodusmancipiorum  geoQ- 
jratim  eft  animaduertendus  ^ ,  ^t  magis  in  hoc  SaJlerQ^ 
probandus  "*,  qui  ait  iingula  lugera  quatemi^  pperis 
vno  operario  ad  confici/Bnduip  iatis  efle.  Sed  fi  hoc.ia 
Safernae  fiuido  in  Gailiaiatis"fuit,  noacontinuoidem 
in  agro  Liguftico  °  mqntano  p.  Itague  de  familiae  mt- 
gnitudine  et  reliquo  inilrumento  conunodiifiine  fcies, 

^  quantum  ^  pares,  fi  tria  animadyerteps  diltgenter.     In. 
vicinitate  praedia  cuiafinodi  fint,  et  quanta%  et  quot 

3uaequehominiboscplantur;  et  quot  additis  operis  aut 
emtis  melius^  aut  4eterius  habeias  cultum  '•  Biyiuin 
enim  nobisi»d  culturam  dedit  natura,  experientiam  et 
imitaitionem.  Antjquifilmi  agricolae  tentando  pleraqup 
jconftituerunt,  iiberi  eonim  magnam  partem  imitando. 
8  Nos  vtrumque  '  ficere  debemus,  et  imitari  aljos,  et  ^ 
aliter  vt  faciamus/  .experientia  tentare  quaedam;  &• 
^quentesnon  aleai^,  ied  rationem  aliqu^n:  vt  fi  altius 
repaftinauerimMs,  aut  minus,  quam  alii,  quod  momen* 
ium  ea  res  hab^t  vt  &cenint  il  in  iariendo  itemm  et 
ttertio,  et  ^  qui  jnfitiones  ficulnas  ^  ex  vemo  tempoceia 
«eftiuum  contujerunt. 

XIX.  De  leliqua  parte  inftrumenti ,  quod  femiuo^ 
caleappeliatur*)  Saierna  ad  iugera  cc  arui  boum  iuga 

du6 

f.  tt  inf.  fl.  V.  H.  St-  D.  p.  n§mentgH9 1.  B.  Br.  R. 

.  ft^uentur  l  B.  R.  Br.  q.  qnnntnm  l.  B.  R.  fir. 

i.  Htmr  t.  V.  H.  Sc-  D.  Wko  et-  r.  ^minta  fHOtqw  bomimhMf  I. 

iim  Codex  Vr<ni.  B.  R.  Br. 

k.  batm  dchrn  I.  B.  R.  Br.  ,  l  ^^  *»«"»«».    N»*'' «»»« 

hdhtrt  dtbtat  Bn.  G.  A.     .  '•  }^  Br.  R.  hahtof      l^ohit  tnm 

1.  aHutrttndnf  I.  B  R.Br.«»i«..  ^Zd^^^^l^l^.td^^.^^Al'^^ 

,       «                .       .  t.  vtfKHqut  Br.  A. 

m.  affhnnint  P.  afprpkandnt  y.  talittr  vt  A.  Ba.  G. 

.1.  B.  R.  Br.    ^  ^    ^  ,    ^  X.  et  add.  A.  Ba.  G. 

n.  fatti  deett  1.  B  R.  Br.  «^  ^  y   3,  j^  5^. 

'*  o.  fi^i/Ctf  P,   rcfte   ctiam  Vi-  ».  fculntaK  1.  B.  R.  Br. 

£lorio.  Ce^  XiX*.   a.  apftUam^r  f. 


DE  RE  RVSTICA.  .      169 

^uo  E^i$  e(t  fcrilMt}  Cato  in  oliuetis  ccxl  lug^nim  ^ 
bouestrinos^  itaii  Saferna  dicit^  verum,  ad  centum 
iugera  iugum  opus  eft  ^,  fi  Cato ,  ad  Oiflogena^      Sed 
ego  ^  neutrum  moduin  ^  liomm  ad  onmem  agrum  con- 
venire  puto ,  et  vtrumque  ad  aliquem.   aiia  enim  terra 
facilior  aut  diiEcilior  eft  ^.       Aliam  terram  ^  boues  *  * 
profcindere  nifi  magnis  viribus  non  poffunt ,  et  faepc 
firada  bura  relincpiunt  vomereb*  in  aruo.     Quo  '  iequen- 
dumnobis  in  fingulis  fundis,  dum  fumus  nouicii,  tri- 
plicem  "*  reguiam ,  fuperioris  domini  inftitutum  " ,  et 
vicinorum,  et  experientiam  quanjam^     Quod  addit  3 
ailnos,  qui  ftercus  vedlent,  treis^  aCnum  molarium;  in 
vinea  iugenun  c  iugum  ^  boum,  afinorum  ^  iugum, 
afinum  molarium  \'y  in  boc  ^enere  iemiuocaiium ,  ad- . 
iiciendum  de  pecoi^,    ea'iola,   quae^  agri  colendi 
cauia  erunt,  (vt  (olent  efTe.pecuaria  ^,)  pauca  habenda, 
quo  facilius  ^  mancipia,  quae  folent  fe  tueri ,  et  aifidua 
effe  ^^  poffmt  \     In  eo  numero  non  modo  qui  prataha-  4 
bent,  vtpotiusoues  quani  fues  habeant,  curant*,  fed 
etiam  qui  pr^ta  ^  non  b^b^nt,  quia  non  folum  prato-  . 

L  5  rum 

b.  fff  eri/  P.  .  p.  if^uf  P. 

c.  termos  A.  lunt.  G.  Oeinceps  -  ^  q.  afirnnm  u^taM^  Mfimm  lifi 
viilgo  erat  m  fit  vt  Saftma.  larium  oin.  A.  lunt-  G. 

d.  Ita  pro  dicat  Poltt.  .    r.  m^ntdmm  I.  B.  fir.  R.  cc 

e.  Ita  pro-e/e  fcripfi  exfoltt  ^c  Codex  vetus  ViAorii,  rcceO. 

f.  «•  oin.  1.  B.  Br,  R.  tior  ni^aidiimwm  babebftt  et  Vi^ 

B.  Br.  R.  Vulgo  dterat  modmM.         ]'  f^  2^v!^h.« 
Deinceps  vtru^  Br.  A.  -      ''  ^.itZ^    ^.  M    a 

h.  aHam  T^am  P.  Vulgo  erat     •,  v.  l*cir/Mritf  p.   f  mc  add.  A. 

Miia.  Tmam,  Hinc.  ^**'  ^'     ,    r    ^    -     n: 

i.  Ari».adduntA.Iunt.G.      .    .x.  f-i/f«/wtieri/j*^i.t,  f»^- 

fiindtre  mfikone  fA.lunt^  G.  ^   ^^  ^^  j  B   B^  ^ 

I.  gHod  I.  B.  Br.  K.  ^    ^^  j   g  g,  j^   ^  gji^ 

ni.  tfiplex  regnja  A.  Ba.  G.VuI-  b.  ^ata  nan  btktM^  qnia  om. 

go  triplici  ff ;«/«.           -  '  I.  B.  Br.  R.  lunt.  «t  libri  Vi^o- 

n.  inftitutio    fiaedem.     Vulgo  rii ,  xui  non  funt  obfecucae  Edit* 

infiituto.  Lugd.  lUi  et  R.  Stephani  1543 

o.  qnaedam    Eaedem.    Vulgo  quaereceperuatAlduiiimrupple- 

axperitiuia  fHodam,              -  mentunu 


170     M.  VARRONIS  LIB.  L  CA?.  XX. 

rum  caufa  habere  ^  debent,   fed  eciam  propter  fter^ 
cns\ 

XX.  Igitur  de  omnibus  quadnipedibus  ■  prima  eft 
probatio,  qui  idonei  fint  Boues,  qui  arandi  caufaemun- 
tur,  quosrudis,  nequeminoristrimos,  neque  maioris 
quadrimos  parandum,  vt  viribus  magnis  ^  fint  ac  pa- 
rcs,  ne  in  opere  firmior  imbeciJJiorem  ^  conficiat:  am- 
plis  comibus,  et  nigris  potius  quam  aliter :  vt  fint  iata 
fronte,  naribus  fimis,  lato  peAoro,  craffis  coxendici- 

3  bus.  Hos  veteranos  ex  campefUibus  locis  non  emen- 
dum  ^  in  dura  ac  montana:  nec  non,  ita  ^  fi  incidic 
vt*  fit,  vitandum.  NoueJlos  cum  quis  emeritiuuen- 
cos,  fi  eorum  coUa  in  furcas  deftitutas  ^incluferit,  ac 
dederit  cibum,  diebus  paucis  erunt  manfiieti,  et  addo- 
mandum  proni.  Tum  ita  <  fubigendum,  vt  minuta- 
tim  afTucfaciant,  et  vt  tironem  cum  veterano  adiun- 
gant  **.  imitando  enim  facilius  domatur  *.  et  primum 
in  ^  aequo  loco,  ^t  fine  aratro,  tum  *  eo  leui  "*  fimul 
gradi  niciant,   vt  principio  per  arenam  aut  moUiorem 

3  terram  Jeniter  pr^cedant  **•  Quos  ad  veduras  item  in- 
fVituendum,  vtinania  priitium  ducant  pJauflra,  et  fi 
poffis ,  per  vicuni  aut  ®  oppidum  "*.     Creber  crepitus  ^ 

ac 

c.  haitm,  fnfm  fimv  L  B.        g.  ft«  Ai  fnh.  «e  condnue  I.  B. 
Br.  R.  lunt.  Br.  R. 

d.  Dccaidhmt  v^  vtiie^   pi$i        h.  Mdhaigimt  IBMtdem. 
wtlafim  iitpanmma  P.  tddit.  i.  dMumtwi,  V.  H.  St.  D. 

k.  us  nifm  hk  I.  B.  Br.  R.  A* 

Cap.  XX.    pL,  ijnnAripidihiu  P.  Bt.  G. 

Detnceps  ruies  -^  miifres  —  imi-  1.  mt  l.  B.  Br.  R. 

fVcf  Ald.  frphatk  eft  Br.  Ald.  m.  /eni  lunt.  Vethtfimnl  gra^ 

b.  tnagnifint  n  I.  B.  Br.  R.  ^  ficias  Editionum  I.  B.  Br.  R. 

c.  imhecili^reni  Br.  Gefn«ritiu  ««f  <?ui  ct  faciant  dedi  de  meo 
vtraquc  imhelliofem.  ^  ^jJ^nceDS  ^r  pro  vulgtto  rt.  A. 

j  ^         .                        ^^^  .  Ba.  G.  habent  fimul  amre  factant» 

6.cmendum:    tum   m    omnes  n.  Werhii  leniter  preceiant  tx\. 

tnte  Gcfn.  quiauaore  P.  omilit  g    j,^  j^    rcuocau^  A.  Ba.  G. 

^^'  horum  vice  htbent  tdditt:  dum 

c  ita  om.  t  B.  Br.  R.  vt  fe-  cmifmtfcant. 

quentit  t*  fit  xm.  Etedcm,  A.  o.  «nt^  A.  Bt.  G. 

fit.  G.  fi  ita  A.  Bt.  G.  p.  tppiimn ,  vhi  crther  I.  B.  Br. 

f.  difiiHau  A.  lunt.  G.  et  de^  R.  A.  fia.  G. 

dcrit  8r.  q.  fit  interpoBunt  Etcdem. 


DE  RJE  RVSTICA.  171 

ac  varietas  renim  confiietudine  celerrima '  ad  vtilitatem  . 
adducit '.     Neqne  pertiiiaciter,  quem  '  feceris  ^  dexte- 
rum,  in  eo  manendum.    Quod  u  altemis  fit  ^  finifler, 
iit  laboranti  in  altemtra  parte  requies.     Vbi  terra  leuis,  4 
vt  in  Campania,  ibi  non  bubus  grauibus,  fed  vaccis 
aut  y  afinis  quod  arant,  eo  facilius  ad  aratrum  leue  ' 
adduci  pofTunt.       Ad  molas,  et  ad  ea,  fi  quae  *  funt, 
quaej*  in  fundo  conuehuntur,  [in  qua  re]  alii  afellis, 
alii  vaccis  ac  mulis  vtuntur,  exinde  vt  pabuli  facultas 
efl.  namfacilius  afellus,  quam  vacca  alimr;  fed  fru* 
^ofior  haec.     In  ^  eo  agricolae  hoc  fpedandum  ^ ,  5 
^o '  faftigio  flt  fundus.  in  confragofb  ezum  ^  ac  difiu 
oli  haec  valentiora  parandum,  etpotiusea,  auaeplusi» 
fhuSum  reddere  pQflint  ^ ,  cum  idem  operis  faciant  K 

XXI.  Canes  potius  cum  dignitate  et  acres  paucos 
Iiabendmn,  quam  muitos.  quos  confuefacias  potius  no- 
Au  vigilare,  et  interdiu  claufos  doimire*  catena  vin- 
&oSy  vt  foluti  acriores  fiant  De^  indomitis  quadm- 
pedibus  *^,  ac  ^  pecore  [faciundum  *.]  Si  prata  funt  * 
infundo,  nequepecus  dominus^  babet,  danda  opera 
vt  pabulo  venditPt  alienum  pecus  in  fuo  fundo  pafcafi 
ac  fbbuiet 

XXDL 

r.  €titUrrimAt,V.  pneterlant  h.  pfffih  B.  Br.  K.  luat. 

ct  P.  quae  ctlOftmm,                 v  i.  fifimt  A.  lum.  G. 

s.  addMdtt  I.  B.  R..  A.  Bi.  G»  k.  fMvmt  Eeedem. 

mddMtio  Br. 

r.  ^um  om.  I.  B.  Br.  IL  Cap.  XXI.    e.  Verba  e»  Mttiw 

V.  iextmrji  Eaedem ,  A.  Itut.  %inH$t%  .vt  yWMi   acHmts  fant 

X.  fit  I.  B.  Br.  R.  lunt.  Sdd.  I.  B.  Br.  R.  omifit  Vi^o- 

y.  et  1.  B.  Br.  R«  rius,  Inntina  copolam  tt  detra^ 

z.  Itnt  Baedein.  dcioceps  ft  «i  xit,  Aldina  et  eatbtna  vtnSos  tfft^ 

miat  Ald.  vt  dedit  cum  Ba.  Q. 

fl.  fi  qna  a.  V.  b.  Dtin  damhis  I.  B.  Br.  R.  F« 

b.  fnat  om.  I.  B.  Br.  R.  c.   fuadriptdihHs  P. 

c  conntbtmt   Eaedem.    Vulgo  d»  it  pecm  inflmAa  t  tt  camhi^ 

mx  cewiehimtMr,    Infaart.  hacfaciHndnmn.W, 

d.  Gwie  atricefoi  A.  Ba-  G.  c.  fnad  dixi  add.  Ald.  Gryph. 

€.  fftBantt  B.  Br.  R.  Xuricenfis.    vt  Aim  ex  Ba-  G. 

f.  fnad  P.  laudat  Gefner. 

g.  eiiiiii  hatc  ac  Brufch.  et  foi«  £  fint  I.  B.  Br.  R; 

M  1.  B.  R.  hatc  tranfpoiuit  Aldi*    .    s.  reftitui  exCdd.fru|U6f«od 
na,  omiflcJuttt.  Vift.  omifit  damimtt. 


17»    M.  VARRONIS  LIB.  I.  CAP.  XXII. 

XXII.  De  reliquo  injHnimento  muto,  m  quo  fum 
corbulae,  et  *  dolia  et  ^  alia,  haec  ^  praecipien<la. 
Quae  dafci  in  fmido  ac  fieri  a  domefticis  potenmt  "^ ,  eo» 
jrum  nc  quid  ematur,  vt  *  fere  funt,  quae  ex  vimintbui 
et  materia  ruftica  fiunt,  vt  corbes,  fifcinae,  tribula^ 
mallei  ^  rafklii.      Sic  quae  fiunt  de  caimabi,   lino^ 

9  iiuico,  palma,  fcirpo,  vtfimes,  refles,  tegetes.  Quac 
e  fujodo  fumi  npn  potenmt,  ea  fl  empta  erunt  jjotiua 
ad  vtilitatem,  quaiA  ob  fpeciem,  fumptu  frudum  non 
extenuabunt.  eo  magis,  fi  inde  empta  erunt  potiffi'» 
mum,  vbi  ea  et  boha,  et  proxime  ^,  et  viiiflimo  '*  emi 
poterunt.  Cuius  inflrumenti  varia  '  diicrimina  ac  mui^^ 
titudo  agri  magnitudine  fiaitur,  quod  plura  opus  fun^ 

3  fi  fines  diflant  iaie.  Itaque,.  Stoio  inquit,  propofita 
magnitudine  funf^  de  eo  genere  Cato  fcribit.  Oiiueti 
iugera  ccxl  qui  foleret,  eum  infbrucre .''  ita  oportere  i 
vt  faceret  vafa  oi^ia  ^  iuga  v,  quae  membratim  enu? 
inerat.  vt  exaei^  ahenea",  vrceos,  iufitBrnam°,  iten^, 
alia.  flceiignoetferro,  vt  pioflra^  maiora  tria,  ara# 
tra  cum  vomeri^us  fex,  ctates  flerconuias  quatuor,  iten) 
alia.  flc  de  fer^mentis  quae  flnt  et  quot  opus  ad  muitir 
tudinem ,  vt  lircas  ^  fcrreas  odo ,    farcuia  ^  totidenii 

^  dlgiidio  minui  palas,  item  aiia.  Item  aiteram  fonnu- 
iam  inflrumeAti  fundi  vinarii  fecit,  in  qya  fcribit,  Si 
fit '  centiun  ipgerum,  habere  oportexe  vafa  torcuiaria 

inftrucla 

Cap.  7CXIT. '  t.  (t  deeft  P.  1.  tfmet  1.  B.  Br.  R. 

h.  fi<  ComAoh.  tn.  imjhmire  lunt.  i^fim&4  A. 

c.  fic  fraidfiendHm  i.  V.  BfU  G.  inferum. 

d.  piHtemnt  vcraque  Gdherift-  ^*  **•"•  «•  V.  H.  St.  D. 

na  errofe.  o.  «  najitemam  fl.  V.  nifi  quod 

•    e.  vt  om.  Iftnt.  ifta  A.  Ba.  G.  tt  om.  luntin,     Gcfner  ciim  Vi- 

f.  malei  et  rafleUi  Br.  et  etltui  ^r.  finfitemmn  dedit. 

teliquae  a.  V.  addunt,  p.  ^anfttaBr,  et  dcinceps  J»/rt* 

.  %.  freeia  fHiJfime  l*  1.  Br.  R.  ^''-                     •       ,, 

h.  vimfifta  lunt.  veUiffimi  A.     ,.>  f^^fff  «  ^^^^  ^'  "  ^a' 
T^  G  .  libro  reltitui.  In  Pol.  tamcn  eft : 

i.  iU  tddk  Heni.  fi""^^  '«^- 

:    l^  n|^«m  A.  Ba.  G..  emkttc        r,  « y»rc.  t-  V.  farenla  Viao^ 
lunc^  t.  Jit  Mger  A.  iunt.  G. 


DE  RE  RVSTICA.        ^      173 

inftmdatrina  *,  dolhtcum  operctilifi  cuUeonim  o<fbV 
gemonun^  acimria  xx,  fnimentaria  xx.  item  eiufiniv 
(fi  ^  alia.  quae  minus  multa  quideiti  aiii,  led  tantum^nii- 
mcrum  culkorum  fcripiifie  puto,  ne  cogeretur'  quotto-  • 
tiis  *  vendere  vinum.     Vetera  enim  quam  noua,  ct  ea* 
dcm  alio  ^  tempore  quain  alio  pluris.     Item  fic  de  for-  5 
camentohim  varietate  fcribit  permuita ,   et  genercy  ct 
multitudinc  qua  fint,  vtfalces,  paias^,  raftrds.  fic  aliay 
qporum  nonniilia  genera  ipecies  iiabent  piureS,  vt  fal- 
ces.  nam  dicuntur  ab  eodem  fcriptore  vineaticae  opus 
efleiex,  firpicuiae  *  v,  filuaticae  v,  arborariab  ixu  * 
ct  fufcariae  *  x.     Hic  hacc     At  Scrofa,  inArumen-  5 
tum  et  iupellcdiiem  ruAicam  omnem  oportet  hafadre 
icriptam  in  vrbe  ^  et  rure  dominum.  vtlicum  contra  e» 
nri  t>mnia  certo  fiio  quaeque  ^  ioco  ad  viiiam  [debent  ^ 
cfle]  pofita.     Q^ae  non  poffimt  efle  fob'  daui  "^,  quam 
maxime  facere  vt  fint  in  confpedu  oportet.  eo  magis 
ea,   quae  in  rariore  funt  vfii,  vt  qaibus  in  vindomia 
vtuntur,  vt '  corbuiae,  et  fic  aiia.  quae  enim  res  quoti^ 
die  ^  videnmr,  minus  memunt  furem. 

XXIII.  Sufcipit  Agrafius,  Et  quoniam  liatemu^ 
ilia  duo  prima  ex  diuifione  quadripartita*,  de  fimdo,  • 
et  de  inflrumento,  quo  coli  foiet;  de  tertia  pirte  expe- 
<fio.  3crofa ,  Quoniam  ^  fruiflum,  inquit,  arbitror  eflc 
fiindi  eum,  qui  ex  eo  fatus  nafcitur  vtilis  adaiiquam 
vemf  diib  comideranda  reilant  ^  quae,  et  qao  qurdque 
loco  maxime  ezpediat  forere.     Alia  enim  loca  appouta 

fimt 

t.  frAwrfP.*  t,  fUOqM  ?. 

V.  anjjiem  I.  B.  Br.  R.  Omx        d.  Mm  abcft  L  B.   Br.  K. 

DiMf  mmr  Bn   deinccpi  cnko'     luntt. 
i«ii  vr  Miieii  Br.  ^  ilam  ?. 

X.  ^MM  pntttit  P.  ^  «#  p 

z.  fih^cniae  a.  V.  ^  ^*^'^  *  • 

furvKf  quTd  ^GifaeriiS  Cap.  XXIII.  a.  ^^  P. 

rednait,  effecit  rmfimriae.  ,  b«  fifwnmw  Br. 

b.  vrkt  dwtinum  et  mri  vilH'  c.  rQ^nt   addidi  tx  I.  B-  B^* 

(«1» ,  atqui  fa  0»m  A.  Ba-  G.  K.  A.  Ba.  G. 


174    M.  VARRONIS  LIB.  L  CAP.  XXIIL 

fiint  ad  foenuixi,  alia  ad  fhimenfum,  alia  ad  vlnuni, 
mlia  ad  oleum.  Sic  ad  pabulum  quae  pertinent,  inquo 
eft  ocimum,  farrago,  vicia,  Medica,  cytifum,  lupi- 

d  num.  Neque  in  pingui  terra  omnia  fer^ntur  rede,  ne- 
que  in  macra  "^  nihil.  Rediusenim  in  tenuiore  terra  ea  ^ 

-  quae  non  multo  indi^ent  fuco,  vt  cytifum  et  legumina, 
praeter  cicer:  hoc  enim  quoque  legumen,  vt  ^i  caetera, 
quae  veliuntur  ^  e  terra,  non  ^  fublecantur :  quae  quod 
ita  leguntur,  }egumina  dida.  in  pingui  recftius,  quae 
cibi  *  funt  maioris,  vt  holus,  triticum,  fiiigo,  Itnum.! 

3  Quaedam  etiam  fetunda  ^  non  tam  propter  praefentem- 
firudum,  quam  in  annum  profpicientem,  quod  ibi  A 
fubfeda  ^  atque  r^lida  "  terram  faciunt  meliorem.  Ita- 
que  lupinum  cum  necdum  "  fliiculam  ccpit,  etnonnun- 
quam  ^  fabalia  ^,'fi  ad  fiiiquas  '  non  ita  peruenit  vt  fa* 
bam  iegere  expediat,  fi  ager  macrior  e/l,  pro  flereore 

4  inarare  foient.  Nec  minus'  ea  difcriminanda  *  in  con« 
ienmdo,  quae  funt  frucfhibfa  ^,  propter  voiuptatem, 
vt  quae  pomarin  ac  fioraiia  appeliantur.  Item  iiia  quae 
ad  hominum  vl&um  ac  fenfum  deiedatiouemque  non  * 
pertinent,  neque  ab  agri  vtilitate  funt  diiunda  *.  Ido- 
neus  locus  elifleudus  vbi  facias  falidhim  etarundinetum, 

5  fic  alia,  quaenumidum  locum  quaerunt.  Contra  vbi 
fegetes  firum^ntaria^,    ibi  ^  fabam  potifllmum  feras. 

Item 

d.  macras  niiil  I.  B.  Br.  R.  m,   fuhj^m  P.  fiMh  iu 

«.  quam  ta  Saedem  et  Vkc^v.  !""«•  ^ 

£  et  A.  Ba;  G.  «•  rtHaam  P. 

g.  imiluntMr  L  B.  Br.  R.  ^*  <^*mw»j  I.  B.  Br.  R.  Codd. 

h.  neqtic  A.Ba.  G.  ?ofl  Mfi^  Viaorii,  Vcnetus  ct  Cacfenas  ap. 

«i.f«r  L  B.  Br.  R.  addunt  f  vt  ??"5!ii,T  ^***  ^'"^^  ^'  ^^^ 

fir^gtf.  Ald.  Ua.  G.  ficam  ui.  ^''"^^lL  t'  »  i,  , 

fam                             *                  .  P«  ^anMuuM.  I.  B.  Br.  R. 

i.th  I  B,  Br.  R.  et  Codd.  Vi-         ^  fiUcaf  P.  a. 
aonu  nifi  iuod  recentior  wrt«.         g,  difcrimnimda   L  B.  Br.  R. 

Hf  habeUt  fcnptum,  vndc  ci^i  difcrimmda  ? 
dedii   ipfc.   Ald.   Ba.   G.  fucci.        i.  ^  /,>  ^i^  jf«|tf  ^^^^  ^^ 

Demceps  afirx  Br.  ^^  G. 

k.  Ita  Br.  pro  ftwtda,    Dein-        v.  «w  om.  I.  B.  Br.  R. 
cm  non  iamP.  '^  x.  ditimiQa  A.  lunt.  G. 

1.9^B.R.  y.  •*!?. 


m    RE  RVSTICA,  »75 

Item  alia  '^  qua^  arida  loca  iequuntur  ":  fic  ^  vt^  vm- 
brofislocis  alia  ^  lcras,  vt  cornidam  ^^  quod  ita  petit 
aiparagus:  et  ^iapricis  %  vt  ibi  feras  violam  et  hortos 
facias ,  <]uod  ea  fbie  nutricantur.  Sic  aiia  ^  et  alio  locd 
ierunda  ^,  vt  liabeas  vimiiui,  vnde  viendo*  quid^  fa« 
cias,  vt  firpeas  ' ,  vallos  "* ,  crates.  Alio  loco  vt  ieras 
ac  colas  iiluam  caeduam^  alio  vbi  aucupare.  Sic  vbi  6 
caiinabim,  linum,  iuncum,  ipaitum)  vnde"  nedas 
bubus  paleaS)  lineas  " ,  reiles,  fimes.  Quaedam  loca  ^ 
eadem  alia  ^  ad  ferundum  idonea.  nam  et  jn  recentibus  - 
pomariis  defids  ieminibus,  in  ordinemque  arbufculis 
pofids  primis  annis  ante  quam  radices  longius  procedere 
pO0int,  alii  conterunt  hortos,  alii  quid  aliud.  nequ9 
cum  co^Hi4uerunt '  arbores,  idem  faciuniv,  ne  violent 
radices.  Stolp  ad  haec  *,  Quod  ad  haec  pertinet,  Ca?  7 
to  pon  maie^  quod  fcribit  ^  de  iationibus,  i^ec  craifus 
et  laetus,  fi  fit  iine.  avboribusv  eum  agrum  frumentat 
|imn  fieri  oporten.  idem  ager  fi  nebulofiis  fit^  rapa^ 
raphanos  "^  miiiumt.  panicum  ^ 

XXIV- 


2.  ttaa  Unf.tt.  «/m  B.  VL  m.  vallMf  P.  quhs  Codd.  Vr* 

fl.  ftamtw  P.  '  fini.  Oetaceps  it  nlas  Br.  Ald.   . 

b.  Itft  B.  Br.  R.  V\x\%oficHL  n.  vnit  maar.  Br.  Eadom  ca- 

c.  «/ttf  I.  B.  Br.  H.  lunt.  nabim.  vnde  Imm,  reftes,  fwnes 
^.  cmd^  «M««ceftl.JB.Br.K.  fadas^  fnikntnea^ts  hnes,  flusi 

Vulgo  erat  cnmia.  <t  atia  ^noedam  etc.  Ba-  G. 

e.  ct    om.    lunt.    tt    sfndt  0. /wcii/ re/?i/,  I.  B.Br.  if.  I. 
^^'  ^^  I.  fed  Br.  pofi  Hmas  duo  pun^ 

f.  afriea  fit  tmMy  vhi  ftm  h  ponit. 

B.  Fr.  R.                          •  p.  ioc^  Heru. 

g.  ft  alia  Eaedcmk  A»  Ba.  O.  q.  n  alia  A.  Ba-  G.  deineepd 
H.  St.  D.  ftrmdmm  ex  Br.  Ald.  reftitui  pra 

h.  ftranda  P.  ftnuinm. 

i.  vtendg  I.  B.  Br.  It  etCodd.  r.  cefnmlnmnt  I.  B.  Br.  R. 

Vi£kor.  qui  litcram  L  interrerunt  s.  ad  haee  om.  Br.  A.  deincepa 

cam  Cdefen.  et  inmargine  men*  ftnimM  P. 

di  notam  apponunt.  t.  dafit.  ftrihit  Br.                 ' 

hj^^  ^  *•  ^^'3-  Co"wn.  V.  rafbannm  a.  V.    Deinccpa 

^  P.  tefte  etiam  Viaorio.  mHliHm  H.  St,  Zw.  D. 

L  ^r/c«/  a.  V.                    ,  X.  /wt  additur  t.  V. 


176    M.  VARRONIS  LIB.  I.  CAP.  XXVL 

XXIV.  lu  agrd  craflb  et  calido  oleam  conditaiieam, 
radiuin  maioreui  Sailentinaiii  '^,  orchitmi^,  pofeam, 
Sergianam^,  coiminiani^  aibicerem:  quam  earum  in 
his  locis  optimam  dicent^  eile,  eam  maxime  ferere. 
Agrum  *"  oiiueto  conlcnmdo,  nifi  qui  in  ventum  fauo« 
nium  ipedtet,  et  foii  oftentus  fit,  aiium  bonum  nuiium 

§  efle.  Qui  ager  frigicfior  et  macrior  fit ,  ibt  oleam  Lici^ 
nianam  fcri  oportere;  Si  in  ioco  craiTo  aut  <:alido  pOk 
fiieris,  hofium  nequam  fieri ,  et  ferendo  ^  arborem  petv 

$  ire,  et  mufcum  rubnim  moleftum  efie.       Hofhim  voi 

caAt,  quod  ex  vno  £ido  oiei  leficitur.     Fadum  dicunt^ 

quod  vno  tempore  conficiunt.  quem  aiii  clx  ^  aiunt 

^  t&  modiorum,  ain  ita  minus  magnum,  vt  ad  gxx  de<A 

fcendat  et^  exindf,  vt  vaia  oiearia  quot  etquantaha« 

'  beant  V  quibus  coi^ciunt  iliud.     (^od  GatO  ait  circuni 

fundum  trimos  et  popuios,  vnde  noi\s  ^  oiiibus  et  bu« 

busfit'',  etmateries,  feriopoitere.  fed  hoc  neque  in 

I  omnibus  fundis  c^us  ^,  neque  in  quibus  elVopus,  pro* 

pter  frondem  mnxime.     Sine  detrimentiy  pohuntur  ab 

4  leptentrionali  p^^ga  *,  quod  non  ofBciunt  fbii.  lHe  ad- 
iicit^ab  eodem"*  fcriptore,  Si  iocus  liumedus  fit,  ibi 
cacumina  popyiorum  lerunda  et  arundinetum.  id  prius 
bipaiio  verti  **,  ibi  ocuios  aiiindinis  pedes  ternos  aiium 
ab  aiio  feri,  ibi  °  quoque:  corrudam,  vnde  aiparagi 
fiant;  aptam  efle  vtrique  eandem  fere  ctiituram.  faii- 
cem  Graecam  circum  anindifiecujsi  ieri  oporteivy  .vti 
iit,  qui  vitis^alligari  poffit 

XXV. 

Cap.XXiy.  a.5'a/«if/flf0Ma.V.  ^.    cciMn  ^r^Auk   i.  B, 

b.  trchem   p.    hwrcitem  Notiii  R.  Br.                ^ 

Codcx  Guelftrbyt.  qni  tntca  et-  .h.  diflnUt,  B^dnA^  I.  B.  H.  Br. 

km  i^tofwnik.  dcinceps  fotifiam  j^  yvwic.  Eaedem.  fYii  Po^ 

c  ftfgimmm  B.  R.  Stfgiruim  ^?  ^  ^^'  ^  r  f  ' 
Nonias.  Poftcafl^/cirrwiCodcx  ^ ».  ^»««.  Eaedem.  tt  C^cfciv. 
Guelferb.  ^^^    ,    - 

«.  il^rfl  P.  ca/</o  deinc.  Br.' et  A.         ^'  vprtito  t  B*.  Br.  R. 
f.  /oecMiip  L  B.  R.  Br.  tfftreti-^        o.    iki  quoqttt  corfndam ,  vnJf 
tU?,  ajpar^i  fim  dcf.  k.tf.  Br.  H. 


DE  RE  RVSTICA.  ,7^ 

XXV.  Vinea^  quo  m  agro  ieninda  fit,  Ccobfer- 
vandum.  Qui  locus  optimus  vino  fit ,  et  oftentus  foli  - 
Amineum  *  minufculum,  et  geminum  eugeneum  \  hel- 
veolum  *^  minufcuJum  feri  oportcre.  qui  locus  craflior 
fit,  aut  nebuiofus,  ibi  Amineum  *•  maius,  aut  Mur- 
gcntinum,  Apicium  «,  Lucanum  fcri.  caeteras  vites, 
et  dc  his  milccJlas  ^  maxime,  in  omne  genus  agri  con- 
vcnire« 

XXVL  In  omni  vinea  diligenter  obferuant  *,  vt  ri- 
dica  vitis  ab  ^  feptentrion^  verlus  tegatur  ^  et  fi  cupici^ 
fos  viuas  pro  ridicis  **  inferunt,  akemos  ordincs  impo- 
nunt:  neque  eas  *  crefcere  altius,  quam  ridicas  patiun<* 
tur '}  neque  propter  olus  »  adferunt  vites,  quod  intcr 
fe  haec  inimica.  Agrius  Fundanio  ^^  vereor  inquit, 
ne  ante  aeditimus  veniat  huc,  quam  hinc  *  ad  quartum 
adum  accedamus.  viudemiam  enimexpedo.  Bono 
animo  es,  inquit  Scrofa:  fifcinas  *^  cxpedict  ac  vrnam. 

XXVIL    Et  quoniam  tempora  duorum  generum* 
funt,  vnuniannale,  qiiodlblicircuitofuofinit:  alterum" 
menftruum,     quod   luna    circumiens  comprehendit: 
prius  dicam  dc  ible.     Eius  curfus  annalis  primum  fero 
circiter  ternis  mendbus  ad  firacfhis  eft  diuifus  ■  in  iiif 
partes  ^ ,  ct  idcm  fubtilias  fefquimenjCbus  in  viii.     In 

quatuor, 

Ca|>.  XXV.    fl.  amninemH  Br.        d.  riiUcitt  fm  in/knm  L  K 
cum  Ald.  Viaor.  «wiiMfiivi  dcdit     Br.  E.  /  -«  i.  «• 

"  ^'  AA  ^    rr   c      r.  ^*.'*  ^*  ^'  **'  P.«Codd.  Vi- 

b.  rt  add.  a.  V.  H.  St.  D.  aorii. 

c.  MKhan  P.  f.  patiantnr  I.  B.  Br.  R. 

d.  Ammiueum  lenf.   Br.   itwi-         g.  Vulgo   eat  enc  c«f  «t  p. 
ntum  B.  R.  tMtmtum  P.   Vuigo  lyck-  et  Codd.  Vi^rii. 
AndtmMm,    -  h.  FMndani  A.  Ivtt-  Xi. 

e.  Mtf  ofidMm  Ine,  A.  lunt.  G,        i.  Ita  libri  a.  V.  qui  dedlt  hic 
I.  mifellat  a.  V.  et  aceedamnt  omifit. 

Cap.  XXVi.    a.  ^fema  I.  B.       .K»  Ita  libri  a.  V.  4ui  dedit«c 
*''•  J^  ..  fifcinam  txpeM  et 


b.  a  Jlg.  Br.  adfkgujAmmm  Cap.   XXVII.      a.  Mmijkt  P. 

A.  lunt.  G.  vinffu  Br.  ftmtmar  Br.  bis  h.  cap.  . 

^  fiS^tnrA,  Dm^Gs        .  >.  i^  tdd.  a.  v7 

Tm.LP.r.  M 


178  M.  VARRONIS  LIB.  L  CAP.  XXVIIL 

quatuor,  quod  ^  diuiditur  in  ^  ver,  et  *  ae^atem,  et  ® 
autumnum,  ethiemem.  Vere  (ationes  quaedaih '  fiunt, 
terrain  rudem  profcindere  oportet,  quae  funt  ex  ea  ena- 
ta,  prius  quam  ex  iis  quid  kminis  cadat,  vt  fint  ^  /e)c- 
radicata;  et  fimul  glaebas  ^  ab  fple  percalefadas  aptio- 
res  facere^  ad  accipiundum  imbrem,  et  ad  opusfaci- 
liores,  relaxatas  ^.  ntqat  eam  '  minus  bis  ™  arandum, 
ter  melius.  Aeftate  fieri  meiles  oportere.  Autuinno  " 
ficcis  tempefiatibus  vindemias,  ac  filuas  excoli ""  com- 
modifilme:  tunc**  pnecidi  arbores  oportere**  fccundum 
terram.  Radices  autem  '  prioribus  imbribus  vt  efFodian- 
tur ,  ne  quid  ex  his  naici  pofiit.  Hieme  putari  arbores 
duntaxat  his  temporl>us  cum  gelu  cortices  et '  imbribus 
careant,  etglacie. 

XXVIIL  Dies  p^mus  cft "  veris  in  Aquario,  aeAatis^ 
inTauro,  autumni  ^  in  Leone,  hiemis  in  Scorpione. 
Cum  vniufcuiufqu0  horom  quatuor  ^  fignorum  dies  ter* 
tius  et  vicefimus  q^atuor  temporum  fit  primus  ^j  effid- 
tur,vtver  dieslubeat  xci,  aefias  xciv^,  autumnus 
xci  ^  hiems  xxcdx  '•     Quae  ^  redada  *  ad  dies  ciuiies . 

'  nofiros, 

c.  temp9ra  a.  V.  p.  tunc  vtl  A.  Iiint.  G. 

d.  in  deeft  Herui  q-  fic,  terram  op»tftm  Br.  et  * 

e.  ct  deeft  I.  B..  R.  Br.  dein-     Ald. 

ceps  an^hmiiriMi  <e  ^tmtm  Br.  r.  tuttm  om.  I.  6.  Br.  R.  radi" 

t.  qnat  P.  Ante^  ftationis  vuU  ett   vt  fr.  imkr,  ejfodimtmr  Br. 

go  erat ,  quod  ex  Codice  Vrfmi  -  Hyme  eadem* 

cum    Pontcdera   corri^i    voluit  s  f x  P.    lunc.    imhilmtf  ««• 

Gefner ;  ec  in  alttra  edittone  fa*  rtant  Br. 
ti$nts  poiaii  EmAu 

f.  fit  eradicatM  P.  Cap.  XXVni.    «.  verit  e/f  Br. 
h.  cMMis  ante  ^i(k.  cUems  ocP.  Aldin. 

c/a«^fV  CodexVi£}orii.^/«^fVCod.  b.   aSmmi  Br. 

Vrfmi .    Vulgb  legitur  giaebis  —  c.  qnatttmmM I.  B.  R.  fnattim  Br. 

pertafefaBis.  .  d.  <f  ihfer.  P. 

i.  feri  A.  lunt.  G.   Deinceps  e.  nano^ttt  fnsn^  I.  B.  Br.  R. 

Mccifnendmm  vuigatum  correxi  ex  f  nona^inta  dnos  A.  lunt.  G.  ' 

Brufch.  anSnnnnt  Br. 

k.  relaxatis  A.  lunt-  G.  g.  o&oginta  0£Ff  A.   lunt.  (j. 

1.  Ita  pro  ia  ex  Vrfmi  corrc-  Cetenim  vuTgoerat  byemt  vtvbi- 

Aione  fcrip^t  Gefner.  que  in  Brufch.  eft  in  hoc  capite. 

toi.  kinit  P.  '  h.  Qnae  dinifio  I.  B.  Br.  R.  A.. 

,  n.  anaumno  ^  et  filuat  Br.  Ba.  G. 

o.  excoli.    CemmodiJPmitmuh  L  ad  diir-reddaBa  chtiHf  t  B. 

B.Br.R.                         :.^  Br.  R. 


DE  RE  RVSTICA.  179 

noftros,  qui  nunc  funt,  primi  vemi  temporis  ex  ^  a.  d. 
VII  Id.  Feb.  aeftiui  ex  '  a.  d.  vii  Id.  "*  Maii.  autumna- 
les  "•  cx  *^  a.  d.  iir  Id.  Sext.  hiberni  ex  p  a.  d.  iv  Id.  No- 
vemb.  Subtilius  diicretis  ^  temporibus  obferuanda  quae-  ^ 
dam  funt,  eaque  '  in  partes  viii  diuiduntur.  Primum 
a  fauonio '  ad  aequinodium  vemum  dies  xlv  K  hinc 
ad  Vergiliarum  exortum  dies  xlvi  \  ab  hoc  ad  foifli- 
tium  dies  xliix  \  inde  ad  Caniculae  fignum  dies 
xxiv  y.  dein  ad  aequinodium  autunuiale  dies  lxviii  '. 
exin  ad  Vergiiiarum  occafum  dies  xlv  '.  ab  hoc  ad 
brumam  dies  xliv  ^  inde  ad  £iuonLum  dies  xlv. 

XXIX.  In  primo  interuallo,  ioter  fauonium  et 
aequinodiumvemum^  haec  fieri  oportet.  Seminaria 
omne  genus  vt  ferantur^  putari  in  primis  *,  circum  vi« 
tes  ablaqueari  ^ ,  radices  ^ ,  quae  ^  in  funrnia  terra  (unt, 
praecidi,  prata  purgari^  lalida  (eri  ^,  iegetes  {ai*iri  ^ 
Seges  dicitur,  quod  aratum^  latum  eft:  anium^,  quod 
aratum ,  nec  dum  ^  iatum  eft.     Noualis,  vbi  iatum  fuit 

M  2  ante 

k.  txtit  ad  fttfitm  Eacdem.  ex-  y.  Vulgo  xxix.  L  B.  Br.  R. 

tattt  adfipHiHum  Idut  A.  lunt.  G.  viginti  fifitem,  PoL  xxvii.  Poftea 

1.  ttd  fifum  Idht  L  B.  Br.  X.  «.  Vi6lor.  enit  Dtinde. 

•xftsMt  ad  fiftimm»  A.  lunt.  G.  z.  Vulgo  Lxvit.  poftea  ex/nif 

Vulgo  IV.          ,  fl.  V.   «>   atjuimtitm  MttSwtutt. 

in.  Jdmt  a.  V«  reliqnae  Idik.  Brufch. 

n.  auSuntuilit  l.  B.  Br.  R.  m*  a.  Vulgo  xxxn. 

tumttalit  A.  lunt  G.  praeter  Ba.  b.  Vutgo  tvti. 

o.  ad  fiftam  Unt  1.  B.  Br.  R. 

ntattt  ad  ttrtium  Idut  A«  luncG.  Cap.  XXIX.     a.  in  fratif  P, 

Vulgo  a.  d.  VU  Idib.  et  Codices  Vi£h>r.  «fj^MftmBr. 

p.  ad  quttrtum  Idut  L  B.  Br.  R.  b.  ahtacuari  P. 

cxtoirt  ad  tertium  A.  lunt-  G.  c  tadictfqm  finumatma  fratcl» 

q.  deftrifitit  I.  B.  Br.  B.  defire»  di  I.  B.  Br.  R. 

txVCodd.  Vidorii.  d.  fMeoffl.  P. 

r.  cirf«e  vulgat.  cx   Comdiel.  e.  fieri  B.  R. 

in  ea  quae  mutauit  Geiher.  i.  fitrrire  a,  V.  fiirtirt  B.  fitriri 

s.  ahfimou^  Br.  Ald.  aeqmwo'  P.  Vi^lor. 

tfaM  Br.  t.  /M  needum  add.  I.  B.  Br.  R.  \ 

t.  Vttlgo  XL  funt.  A.  lant.  G.  n.  «nMmi  ^ued  aratm  neahim 

^uadraginta  dua»  fittmn  eft  om.  I.  B.  Br.  R.  Stgtt 

V.  Vulgo  XLiv.  dicitur  ^pd  atatum  nec  dumfiitttm 

X.  AncB   Vidoi.    fnadrfgiutit  eft  Vatic.  duoet  Ventftus  Uber^  ■ 

i.  dmn  deaft  A.  lunt-  G.  '"** 


igo    M-  VARRONIS  LIB.  I.  CAP.  XXX. 

2  ante  <]uaiii  iecunda  aratione  ^  reuouetur.  RurTum  ^ 
terrain  cum  primum  arant,  pro£cindereappellant}  cum 
iterum,  offiingere  ^'  dicunt  j  quod  prima  aratione  glae* 
bae  grandes  folent  excitari,  [cum  iteratur,  ofTringere 
vocant.]  tertio  cum  arant  iac^o  femiije,  [boues]  lirare 
dicuntur:  id  eft,  cumtabeliis  additi^  "  ad  vomerem  fi- 
niul  et  fatum  frumentum  operiunt  in  porcia,  et  fulcant^ 
foffas,  quo  pluuia  ^  aqua  delabatur/*.  nonnulli  poftea» 
qui  fegetes  non  tam  latas  habent  (vt  in  Appulia)  id  '  ge- 
nus  praedii  per  faritores  *  occare  folent,  fl  quae  in  por* 

3  cis  reliiflae  grandioros  funt  giaebae.  Qua  ^  aratrum;vo- 
mere  lacunam  ^  flriim  ^  facit  ^,  fulcus  vocatur.  Quod 
eft  inter  duos  fulcos,  elata  terra,  dicitur  porca,  quod 
ea  feges  frumentum  porricit  *.  Sic  quoque  exta  deis 
cum  *  dabant,  porficere  ^  dicebant. 

XXX.  SecunJo  interuallo  inter  vemum  aequino- 
<flium  *,  et  vergi/iarum  ^  exortum  haec  fieri  debent  ^. 
Segetes  runcari  **,  boues  terram  profcindere,  falicem 
caedi,  prata  ^  d^fendi.  quae  fuperiore  tempore  fieri 
oportuerit,  et  uon  funt  abfoluta}  ante  quain  gemmas 

agant 

k.  0Mtf#  fOMuimr  P.  et  Ryck.  z.  fmrig^it  I.  B.  Br.  R.  porrigit 

h  Rmfus  L  B.  R.  6r.  A.  lunt.  G.   Nonii  Edit.  prior 

m.  efrinien  I.  B.  R.  Br.  gUimi  Mercer.    et    Codex  Guelferbyc 

Br.  Ald.  qui   praeterea   pro  ftgu  habet 

n.  Mdditis  abef^  I.  B.  R.  Br.  ftcut. 

o.  in  inf.  I.  B«  R.  Br.  n.  cnm  exta  deir  Br. 

p.  plutdalis  M  Br.  R.  A.Ba-G.  b.  pmifftrt  a.  V.  qui  ex  inge- 

q«  Mahatmr  h  B.  R.  Br.  nio  correxit. 

r.  £ttV2I.  B.R.  Br. 

fl.  fatares  I.  &  Br.  R.  fartores  P.  Cap.  XXX.    c.  atqmrutium  Br. 

arritores  A.  L  t-  G.  reliiiat  fnnt  b.  etfilfiitium  fldd.  I.  B.Br.  R. 

glehae  Br.  reliStefunt  etiam  A.  c.  dehent  ex  £dd.  a.  V.  reuo- 

t.   Quae  I.  B.  Bf.  R.    Nonii  caui. 

Codcx  uucl^byt.  d.  VulgO  fequebantur :  birham 

y.  lacnmam  P.  efegetikur  expurgari  quac  Vrfuius 

i,  ftitiam  ivknt- ftriam  om.  A..  damnauit,  inolulit  Gefner.    In 

Ba-G.  iftriam  Nonii  Edicio  prior  Codd.  Vrfini  erat:  id  eft  berham 

Merceriana  et  Codex  Guelferbyt.  et  cer.   In  Br.  A.  eft  ex  feget. 

Vriinus  in  V.  C  eiTe  ait  ftriam  e.  pratum   aqna   I.   B.  Br.  R. 

pro  laeumm,  deinceps  apoftuerat  I.  B.  Br.  R.  A. 

y. /ccft  «•.  G,  bmnca^  fcd  facit  .  Ba.  .G.  .i>oll  fpartuatat  add«  da^  ar- 

Nonitti.                           >9ri^/ A.  lunt.  G. 


DE  RE    RVSTICA.  igi 

agant  ac  florefcere  incipiant ,  feri  ^  quod  fi,  quae  folia 
mittere  ^  foknt^  ante  frondem  florere  **  inceperint,  fta- 
tim  ad  lereudiim  idoneae  ^  non  funt.  Oleam  feri  in« 
lerputarique  dportet. 

XXXI.  Tertio  interuallo,'  inter  vergiliarum  exor- 
tumet  fplftitium,  haec  fleri  debent.  Vineas  nouellas 
fodere,  aut  arare,  et  poftea  occare,  id  *  eft  commi- 
nuere,  nc  ftt  glaeba  \  quod  ita  occidunt,  occare  di- 
^m  ^  Vitesp?impinari,  fcd  a  fciente.  nam  id  quam 
putare  maius;  neque  in  arbufto,  ied  in  vinea  fieri. 
Pampinare  eft  ex  **  faraiento  coles  qui  nati  funt ,  de  iis,  a 
qui  plurimum  valent,  primum  ^  ac  ^  fecundum,  non- 
nunquam  etiam  tertium  relinquere,  reliquos  decerpere, 
ne  relidis  colibus  farmentum  nequeat  miniftrare  fucum. 
Ideo  in  vitiario  primitus  cum  exit  vitis,  tota  refecari  fb- 
let,  vt  firmiore  farmento  e  terra  exeat,  atque  in  parien- 
dis  colibus  vires  habcat  maiores,  .  Eiuncidum  »  enim  3 
iarmentum  propter  infirmitatem  fterile  ** ,  neque  ex  fe 
poteft  eiicere  vitem.  quam  vocant  minorem  flagellum, 
maiorem  etiam  vnde  vuae  nafcuntur,  palmam  *.  prior, 

M  3  litera 

f>  fam  fl.  V.   qui  fieri  dedir,  Merceriofld  Nonium  p.  iii.  qut 

.  ^uod  cum  Vrfino  corrcxi.  etndem  le£Honem  ex  libri^  fcri- 

g.  Ita-  I.  B.  Br.  R.  Codd.  Vi-  pris  Nonioreftiruir  p.^i.lin.  31. 

Aor.  Caefen.  er  Venerus  emiutft  vbi  h.  1.  laudfiuit. 

A.  lunr-»  G.  Vul^o  amittere.  d.  ex  om.  1.  B.  Br.  R.  dt  bis 

h.  Ira  I.  Bl  Br.  R.  fimre  /n-  fni  Br. 

tMpirint  cefte  Br.  ex  I.  B.  R.  fiwre  e.  frimum  omirr.  Eaedem. 

ffic0eperifit   iaudar    Gefner.    «nM  f.   «/2  £aed.er  deinceps/iiccite. 

frmidere  indfermit  Codd.  Viftor.  cum  Ald. 

Caefen.  Venet.  mt  nae  frondm  g.  EmMcidim  I.  B.  Br.  R.  A, 

^am  fimre  rnctperint  A.  lunt.  G«  Ba*  G.  Euinddum  luntt.  Eifmci- 

Etiam  VolinPfemnt,  Vulgoerat  dnm  P.  JnncidHm  Gr.  3. 

mtefrondere  inceftrint.  h.  fttrilefeit  A.  lunr-  G. 

i.  idenea  I.  B.  Br.  R.  er  Codd.  i.  palmam  priwre   littera  mntata 

Vi^or.  cttm  Catfen.  et  Veneto.  in  d  dahna  a  venti  fiatn  di&a  fi- 

nttJiter  fiabtJlum  frior:    fiagellum 

Cap.  XXXip.    a.  it  dtmdi  I.B.  pefierior,    Et  vitit  eo  quod  inurte' 

Br.  R.  ttjoftea,'?,  •  tur  ad  vuas  pariundas  I.  B.  R.  pal" 

b.  t^leta  dura  I.  B.  Br.  R.  «mm  dtclinata,    A  venti  fiain  fia^ 

.  c.  Ita 'ex  P.  fcripfi  pro  ircmf.  btilum   prins  ^  fi^tj^llnm    pofterins. 

Atque  ita  Cod^x '  oprimus  Var«  Et.  vitis  eo  y  quod  hwitetnr  ad  vnar 

ronis  BiU..Aegiae  Parifinae  tefte  A.  Ba-  G. 


iSa  M.  VARRONIS  LIB.I.  CAP.  XXXI. 

liteiti  vnamutata,  declinata  a  venti  flatu^  fimilitcr  fla- 
belium''  ac  flagellum.  pofterior  quod  ea  vitrs  immittitur 
ad  vuas  pariundas,  dida  primo  videtur  a  *  pariendo  pa* 
rilema:   exin '"  mutatis  literis,  vt  in  multis,  dici  coc* 

4  pta  palma.  Ex  altera  parte  "  parit  capreolum.  is  eft 
coliculus  viteus  intortus,  vt  cincinnus.  is  eniiii  vites  vt  • 
teneat  p  ,  ferpit  ad  locum  capiundum.  ex  ^  quo  a  ^  ca- 
piendb  capreolus  didhis.  Omne  pabulum ,  primum 
ocinum,  farraginem,  ticiam,  nouiinme  foenum  (e- 
cari  *.  ocinum'  didumaGraecoverbo  flJxui"%  (juod  ve- 
nit  cito.  Similiter  quod  "  ocimum  in  ^  horto.  Hoc 
amplius  didhim  ocinum,  quod  citat  aluum  bubus,  et 
ideo  iis  datur  vt  purgentur.  id  *  ex  fabuli  fegete  *  viride 

5  ledum  ante  quam  gen^t  ^  filiquas.  Contra,  ex  fegete, 
vbi  fata  admixta  ord^um  et  vicia  et  legumina  pabuli 
caufa,  viridia  *  quod'*  ferro  caefa  *,  ferrago  ^  dida  «» 
aut  nifi  ^  quod  primlim  in  farracia  ^  fegete  feri  coe- 
ptum  K      Ea  ^  equi  et  iumenta  caetera  vemo  tempore 

purgan- 

k.  «e  fidMlum  fiagtUwti  P.  x.  fimqnt  a.  V. 

\.  €ta\.  B.  Br.  R.  A.  Ba^  G.  y.  t.  cit:  Hoc  1. 6.  R.  Br.  deia- 

m.  txinmtttatir  P.  ex  immvtatis  ceps  ^cimam  Br.  ocymMm  A. 

luntt.  diei  ex  immntatit  I.  B.  Br.  z.    id  efi  ^Mi   L  B.  Br.  R. 

R.  tx  imminutif  A.  Ba-G.  luntt.  id  ^fahuii  P.  tefb  etiam 

n.  Vulgo  intcrferra  ^prtadiBtty  Vi£brio  idem  fabuU  Ryck*  id  gt" 

f—d  defunt  P.  CaefenwRycIf.  nec  ws  pahuU  funt  A.  Ba-^  G.  id  tx 

in  libris  fuis  rcpcrit  Vi«£loriu5.  paintii  Vid. 

o.  fuibut  ttneat ,  et  quat  tfifVKtt  a.  f^tttt  viridtt  ftHat  I.  B.  Br. 

ct  ad  locum  eapimtdnm  ft  trigit:  R.  Ba-  G. 

Ex  qu9  I.  B.  R.  it  tnim  vitit  qni'  b.  gtntrtnt  I.  B.   Br.  R.  gtrat 

knt  tentat:  id  fua  fetpit  —  capitn-  luntt.  gerant  A.  Ba-  G. 

dnm  qut  capiendo  c^reolut  diSnt,  c.  viridta  P.  funt,    Indt  fu$A 

tx  libris  fuis  aflfcrtViaorius.  fe-  Pol.  2.  I.  B.  R.  A.  Ba-  G.  ta 

ntat  id  quodftrpit  ad  locnm  capitn'  funt  Br. 

dtm  cum  capiendo  c.  ^.  Caefenas»  d.  Vulgo  legtbatur  far  ftrro* 

p.   id:  qua  inf.  P.  Sed  fitofar  tt  luntt.  fuofart  P. 

q.  ex  deeft  P.  e.  caefum  I.  B.  Br.  R.  A.Ba-G. 

r.  a  deeft  P.  f.  ftrrago  P.  Vulgo  legebatur 

8.  ficari.  P.  farrago. 

t.  Oeimmn  L  B.  Br.  R.  H.  St-  jg.  diSum  I.  B.  fir.  R.  Ba-  G. 

D.  Oeytunm  I.  I-  G.  A.-  h.  nifi  deefta.  V.  nift  P.  in- 

V.  Ita  pro  MK/wr ,    quod  valtt  dt  Ryck. 

dediexNonio.  oceos  P  ocltit  1.  B.  i.  ftradA  Br.  faraeia  A.  Ba.  G. 

Br.  R.  ows  I.  I.  8a.  A.  wnva  H;  k.  eotpta  P.  I.  I. 

A.  (altera)  Gr.  G.  l.  £•  I.  B.  Br.  R.  I.  I. 


DE   RE  RVSTIGA.  183 

purgantur,  aciaginantur  ". '  Vicia  dida  a  Tincicndo, 
quod  item  capreolos  habet  vt  Vitis,  quibufcum  •*  furfum 
vorium  ierpit  ad  ^  fcapum  lupini,  aliumue''  quem,  vt^ 
haereat,  id '  folet  vincire  '.  Si  prata  irrigua  liabebts,  6 
fiinulac  foenum  fuAuleris^  irrigare.  .  In  ^  poma,  quae 
infita  erunt,  iiccitatibus  aquam  addi  quotidie  ^  veiperL 
a  quo,  quod  indigent  potu,  poma  di(3a  eile  poifunL 

XXXII.  Quarto  ihteruallo  inter  fol/ttium  et  cani* 
culam  plerique  meilem  faciunt,  quod  frumentum  di* 
cunt  *  quindedm  diebTis  eile  in  vajginis,  quindecim  ilo*  ♦ 
rere,  quindecim  exarefcere,  cum  ilt  maturum  \  Ara- 
tiones  abfolui  ^ ,  quae  ^  co  fruiftuoiiores  *  iiunt  ^,  quo 
cfalidiore  terhi  aratur  ^.  Cum  profcideris  ^ ,  ofSringi  * 
oportet,  id  eft  iterare,  vt  frangantur  glaebae.  prima 
enim  aratione  grandes  glaebac  ex  terra  fcinduntur.  Se- 
rendumviciam,  lentem,  cicerculam,  eruiliam'**,  cae- 
teraque,  quae.alii  legumina^  aliiXvt  Gallicani  quidam) 
legaria  '  appellant,  vtraque  dida  a  legendo,  quod  ea 
non  iecantur,  ied  vellendo  leguntux.  Vineas  veteres 
iterum  occare  "^,  nouellas  etiam  tertio,  il  funt  °  etiam 
tum  glaebae»;  -   ,  ; 

XXXIII.  Quinto  inteniallo  inter  caniculam  et  aequi** 
noillium  autumnale  ^  oportet  ilramenta  deiecari,  et 

M  4       •  aceruos 

Ru  figtnammr  P.  lenfT.  Br.  '  Cap.  XXXII.    a.  dicKUt  a.  V. 

n.  pdhut  fl.  V.  fmhnt  cnm  fir  qui  ^cant  dcdit. 

II  1»  P.                                    .  b.  cMgt,   Indt  inf.  I.B.  Br.R. 

o.  ttad  I.  B.  R.  Br.  c.  ad  filui  P.  tti  filkm  L  B.  Br. 

p.  tMtammn ,  ai  inf.  fl.  V.  R.  obfiluert  I.  1-  G.  A. 

q.  vf  deeft  I.  B.  R.  Br.  d.  quod  1.  B.  R.  Br. 

r.  ww  A.  !•  I-  G.  e.  fru&ttofior  P. 

s.  vhictrt  P.  f.  fuit  P.  ftait  I.  B.  R.  Br. 

t.  ittm  I.  B.  Br.  R.  Ald.  a.  arator,  Si  P. 

V.  fnttidit  deeft  I.  B.  R.  ^noti*  h.  pTofcinderis  I.  B.  R.  Br. 

dit  vtfptri  aqm  \,  Ba-  G.  vnde  j.  t^ringi  Hcru. 

et  ex  Nonio  addtdi  vtfptfiy  quod  k.  Ica  a.  V.  qui  dedit  truilam. 

vulgo  deerar.  Etiam  Codex  opti-  Faulo  antea  Itnttm  viciam  Br. 

mus  Bibl.  regiae    Parif.   vtf^  1.  Ugarica  P. 

flddit  tedc  Mercorio  ad  Nonium  m.  et  inf.  I.  B.  R.  Br. 

p.  III.  qui  et  ibi  potiti  edidit  ex  n.  ftitt  I.  B.  R.  Br.  Ald.  Ba-  G. 

fibris  fuis.  '   Cap.  XXXIIl.     t.  «wtwww  I. 

X.  pma  C.  diHa  P.  B.  R.  anHnnni  Br. 


ji84  M.  VAR.R-  LIB.  L  CAP.  XXXIV,  XXXV. 

aeenios  conftrui  ^,  »ratro  ,o£ingi  ^,  fiondcm  caedi, 
pratd  irrigua  itcrum  (ecari* 

XXXIV.  SextoiQteroalloabaequinocUo  autumnali 
iiiciper^  [fcribunt]  oportcre  fercre,  vfque  ad  diem  xci  *. 
poft  brumam,  nifi  quae  neceflaria  caufa  coegerit^  non 
^rere:  quod  tantum  interiit,  vt  ante  brumam  fata  ^  fe- 
ptimo  die;  quae  ^  a  bnima  feta,  xl  die  vix  exiftant  \ 

^equeante  aequinodium  incipi  oportere  putant,  quod 
ii  minus  idoneae  .tempeAates  fint  confecutae,  putefeere^ 

9  femina  ibleant.  Fab^  optime  feri  in  vergiriarum  oc« 
cafu,  Vuas  autem  ]|sgere  et  vindemiam  facere  int^r 
|iequino(ilium  autumqale  etvergiliarumoccafum.  Deinf 
vites  putai^e  incipere^  et  propagare,  et  ferere  poma, 
Haec  aliquot  rcgioulbu^,  vbi  matudu^  Irigora  iiunt 
l^riora,  meliu$  v^o  tempore, 

XXXV.  Septimo  interuallo  inter  vergiliarum  occa* 
fum,  et  brumam,  Tiaec  fieri  oportere  [dicunt  \]  Se* , 
lereliiium,  etcrocum;  quod  iam  egit  radicem,  rofe» 
tum  ^  conciditur  rtdicitus  in  virgulas  pabnares,  et  ob* 
Tuitur.  haec  eadeti  poftea  tranflFertur  fada  viuiradix  *. 
Vioiaria  infundofacere  non  eft  vtile,  ideo  quod  ne» 
ceife  eft  terra  ^ruenda  ^y  puluinos  fieri,  quosirriga* 
tiones,  et  pluui^e  ^  tempeftates  abiuunt,  et  agrum  fa« 

f  ciunt  macriorem  ^  Ab  fauonio  vfque  ad  arduri  exor-» 
tum  re(^e  ferpi^um  ^  e  feminario  tranfFerri:  quod  du 

(ftum 

b,  eonfthur  P.  b.  K»fi  iftam  f$nci4im  a,*  V. 

c  efftingi  Hera,  Mvm  pffrinfji     qui  dedit  ffam,  ta  condditur,  P. 

V.  C.  Vrf.  i.  Rifi  mea  conditur.  P.  s.  Rofm 

mtannnale  Br,  "^*  adm^  dedic  et  f«q^. 

f.  deinde  I,  B.  R.  Ba-  G.  5*  ^}^^'  *"  \: 

£  minerem  %,  V. 

Cap.  XXXV.    a.  ^emn  om.  I.        g.  /er^fV/iuii  I.  B.  Br.  H^fkrfj^ 

B*  Br.  R.  ^t  Cpdcx  Vrfwi  iim^  f.    Im  A.  lunt,  Biu 


DE  RE  RVSTICA,  135 

^m  ab  eo  quod  iierpit  Fofla^  nouas  fodere,  veierei 
tergere,  vineas  arbuflumque  putare,  dum  in  xv  die- 
bus  ante  et  pofl  brutam  vt  pleraque  ne  j&cias:  nec  non 
tum  ailquid  re£tc  feritur ,  vt  vlmi. 

XXXVI.  Odauo  interuallo  inter  brumain  ct  fauo- 
nium  haec/  fieri  oportet  de  fegetibus,  fi  qua  ell  aqua, 
deduci:  fin  Cccitates  funt,  et  terra  tenerituainem  habct, 
farire  \  vlneas,  arbufUque  putare.  Cum  in  agris  opu^ 
fieri  ^on  potefl,  quae  fub  tedo  pofTunt,  tunc  confi- 
cienda  antelucano  tempore  hiberao  "^.  Quae  dixi,  fcri- 
pta,  et  propofita  ^  habere  in  villa  oportet,'maxime  vt 
vilicus  norit, 

XXXVn.  Dies  lunares  quo^e  obfemandt^  qui 
quodammodo  bipartiti  *,  ^^jK^d  a  noua  iuna  crefcit  pd 
plenam ,    et  inde  rurfus  ad  nouam  lunam  decrefck, 

.quoad  ^  veniat  ad  intermenflruxmi^,  quo  die  dicitur 
liina  efTe  extremaet  primaj  a  quotum  ^  diem  Athenis. 
appeJiant  fj^jjy  •  xtf/  W«v,  T^iUtKci^»^  alii^-  quaedam 

.£iciunda  in  agris  potius  crefceme  luna  quam  fenefcente. 

3uaedam  contra,  quae  "^  metas,  vt*  frumenta,  et  cae* 
uam  ^  fUuam.    Ego  ifla '  etiam,  in^uit  Agrafius,  non  a 
.fblum  in  ouihus  tondendis  '"^  fed  m  nieo  captUo  $  patre 
acceptum  feruo,  vt,"  defcre£:ente  iuna  tondens  "  caluus  p 

M  5  fiam* 

Cap.  XXXVI.     t.  ^.  I.  B.    >  «.  fwf  ««j  »^«  P- «.  «w»«»  «^ 
Br.  R.  A.  Ba.  G,  ^^      ntan  Pol.  i. 

b.  fwrrirt  «.  V.  ^-  ^j^^^  ^.  l.  ryftMi(i*  P.  a» 

Cap,  XXXVll,    a.  A^rfiW  P.         N.  ^  ^"^ft V'i  ^g\ 

G«fneriana  errpre.  j.   ,;^,,  i„^,-,  y.; 

b.  Ica  a.  V.  qui  dedir  ^.  ^    mndindif  lenff.  Br. 

c.  infem^ruHm  I.  B.  6r.  R.  n.  tf  h  B.  Br,  B,iif  I.  I-G.  A. 
A.  deinceps  vbi  c  fuo  dit  vulga-  VuIko  ni. 
tur«praepofitionemomiri.  o.  tmiu   daire  P.   ec   Codd. 

d.  Aibtmi  pM  4im  I.  B.  Br*     Vidor. 

K.  A«  P«  c4i(tf <n»  L  J<  G«  A. 


186   M.  VAtlRONIS  LIB.  I,  CAF.  XXXVII. 

fiam.  Agrius,  Quemadmodum,  inquit,  luna  quadri- 
S  partka  ^l  et  quid  ea  diuifio  ad  agros  pollet?  Tremel- 
lius,  Nunquam  rure  audifti,  inquit,  Oclauo  lanam' 
[lunam]  et  crefcentem,  et  contra  ienefcentem;  et  quae 
crefcente  luna  ficri  oporteret  %  [et]  tamen  quaedam 
melius  fieri  poft  ^  odtauo  lanam ""  [lunamj  quam  ante? 
et  fl  quae  fenefcente  ^  fieri  conueniret,  melius  quanto 
4  minus  ^  haberet  ignis  id  aflrum?  Dixi  de  quadripartita 
forma  culturae  *  agri.  Stolo,  Eft  altera  ",  inquit, 
temporum  diuifio  coniunda  quodammodo  cum  fole  et 
luna,  ouae  ^  in  fex  partita  ^,  quod  omnis  fere  fruc^us 
quinto  denique  gradu  peruenit  ad  perfedum,  ac  videt 
in  villa  doiium  ac  niodium  ^i  vnde  fexto  prodit  ad 
vfiim:  Primo  ^  jraeparandum,  ieeundo'  ler&ndumf 
tertio  nutricandum,  quarto  legendum,  quinto  conden- 
dmn,  fexto  promeifdum.  Ad  ^  alia  *  in  praeparando 
faciendiicrobes,  zit  ^  repaftinandum,  aut  fulcandum, 
$  vt  fi  arbuflum  aut  ]lomarium  ^cere  velis;  ad  ^alia  aran- 
dum,  aut  fodiendom,  vt  fl  fegetes  inftituas.  ad  ^  quae- 
dam  bipalio  verteitda  terra,  pius  aut  minus.  aiiae  enim 
radices  anguflius  difiundunt^  vt  cupreffi,  aliae  latius, 
vtplatani,  vlqueeo,  vt  "^  Theophraftus  fcribat,  Athe- 
nis  ^  in  Lyceo,  cttm  etiam  ^  tunc  platanus  nouella  eftet^ 
radices  triunv  et  triginta  cubitorum  egiife.  Quaedam 
fi  bubus  et  aratrd  profcideris,  et  iterandum  ante,  quam 
iemen  iades  ".  Item  praeparatio  fl  ^uae  °  fit  in  pratis  ^ 

id 


q.  ^adtipMha?,  fic  ferealias.  e.  Primm  I,  B.  R.  Br. 

r.  hnam  P.  f,  At  a.  V. 

8.  ofortm  A.  LT-  G.  g.  alia  deeft  A.  I.  I-  G. 

t.  9(iauo  pofl  I.  B.  Br.  R.  h.  ac  I.  B.  R.  Br.  Deinceps  pi- 

V*  ianajH  P.  mmuw  aut  arb.  Br. 

yi,  iima  add.  A.  1. 1-  G.  i.  diffnnduntwr  A.  1. 1-  G. 

y.  fi  minus  1. 1-  G.  A.  k.  (vt  Titeophr,  farihit)  q.  V. 

Z.  cnitnra  P.  1.  atlmiai  P. 

fl.  ^ndm  inf.  I.  6.  R.  Br.  m.  ttiam  num  a.  V.  alii  diuid* 

b.  iluin  fixpartita  L  B.  Br.  R.     alii  iun?;unt. 
J2«Mi  fexpertita  P.  n.  iaifdf  P. 

c.  eft  add.  1. 1-  G.  A.  o.   qud  a.  V. 

d.  modum  knfT.  Br.  •  p.  partit  P. 


DE  RE  RVSTICA.  ig? 

id  ^  eft^  vt  defendantur  a  paftione,  quod  fere  ohfer* 
vant  a  piro  florente:  fi  irrigua  funt,  vt  tempeftiue  irri- 
gentun 

XXXVin.  Quae  loca  in  agro  ftercdranda  viden» 
dum,  etqui,  etquo  genere*  potiflunum  facias:  nam 
difcrimina  eius  aliquot.  Stercus  optimum  fcribit  ^  efte 
Caflius  volucrium ,  praeter  paluftrium  ac  nantium.  De 
hifce  praeflare  ^  columbinum,  quod  fit  calidiflimum, 
ac  fehnentare  poffit  terram.  Id  vtfenien  afpergi  ojpor- 
tere  **  in  agro^  non  vt  de  pecorc  aceruatim  •  poni.  Ego  s 
arbitror  praeftare  ex  auiariis  turdorum  ac  merularum, 
quod  non  folum  ad  agrum  vtile,  fed  etiam  ad  cibum 
ita  bubus  ac  fubus  ^ ,  vt  fiant  pingues.  Itaque  qui  auia- 
ria  conducunt,  fi  caueat  ^  dominus,  ftercus  vt  in  fundo 
maneat,  minoris  conducunt  quam  ii,  quibus  id  accedit. 
Caffius  fecundum  columbinum  fcribit  eOk  hominis. 
Tertio  caprinum  **,  et  ouilhim,  et  afininum*.  Mi-  5 
nime  honum  equinum,  fed  in  fegetes.  in  prata  enim 
vel  optimum  vt  ^  caeterarum  veterinsrum,  quae  ordeo 
pafcuntur,  quod  multam  facit  herbam.  Sterquilinium 
fecundum  viilam  facere  oportet ,  vt  quam  pauciftimi^^ 
operis  egeratur,  In  eo  fi  in  medio  robuAa  ^  aliqua 
materia  fit  depadla,  negant  ferpentem  oafci, 

XXXIX.  Sationis  autem  gradus  feoondus  hanc  ha- 
bet  naturam ,  ad  quod  tempus  cuiusque  feminis  apta  fit 
ad  ferendum.       Nam  ^  rdfert  in  agro  ad  quam  partem 

caeli 

q»  M  A.  6a-  G.  g.  aiuif  I.  B,  Br.  R.  eanetnr 

Oip.  XXXVm.  %,  fM  fctsjrt"    JtercHt  Cod.    Vriuii.     Deinceps 

mnm  genere  Br.  A.  bi ,  qubut  Br.  ficHnium  pofi  Aid. 

b.  firii^it  Qnjfns  ifi  volucrmm     Tigurina  153».  Gryph.  1535« 

t.  V.  h,  capritum  et  witum  I.  B.  Br.  R. 

c.  fratfiat  I.  B.  Br.  R.  -    ^^^-^  1^^^ 

d.  I»  ngre  9Mrt.  Br.  A.  ,        , «      .    j     « 

e.  actrwrtum^X,  B.  Br.  R.  ^.  «e/  Br.  inndeo  Br. 

f.  Ita  P.  et  Codd.  Viaorii  hic         1-  rohufiea  a.  V. 

et  infra  libro  a.  pro/w^w,  Cetc-        Cap.  XXXIX.      t.  N«w    vt 
rum  etfittkut  Br.  AId«  Heni, 


18«     M.  VARR.  LIB.  I.  CAP.  XXXIX.  XL. 

caeii  quisque  locus  fpe<9et,  fic  ad  quod  quaeque  ^  tem- 
pus  res  facillime  crelcat  ^^  Nomie  videmus  alia  florere 
verao  tempore,  alia  aeftiuo:  neque  eadem  autumnali, 

a  quae  hibemo?  Itaque  aiia  ferantur,  atque  inlerantur, 
.et  metuntur  ante,  aut  poft ,  quam  alia,  et  cum  ^  piera- 
que  vere  melius  *,  quam  autumno  inferantur  %  circiter 
iolftitium  inferi  ficos  »,  nec  non  bramalibus  ^  diebus 

3  cerafos  *.  Quare  cum  lemina  fere  quatuor  ^  fint  gene- 
ram,  quae  *  per  fe  fiuut  a  natura,  aiia  ex  induftria,  quae 
tranfferuntur  e  terra  in  terram,  vt  faciunt  viuiradices  ■* ; 
quae  ex  arboribus  d«mpta  demittuntur  "  in  humum ; 
quae  inferuntur  ex  ad)oribus  in  arbores;  de  finguiis  re- 
bus  videndum^  qua^''  quoque  tempore  lotroque  facias« 

XL.  Primum  firacn  quod  eftprinciplum  genendi% 
idduplex;  vnum,  ^uodlatet  noftramfenfum;  alteram, 
quod  apertum  \  iatet,  fi  funt  femina  in  aere,  vt  ait 
pliyficus  *^  Anaxa^oras;  et  fi  aqua  **  quac  influit  in 
agrum  inferre  {oku  vt  fcribit  Theopliraftus.  lUud 
quod  apparet  ad  agricolas,  id  videndum  diligenter. 

quaedam 

b.  fHOi  Br.  Polit  tmpm  ^««f-  pofua  habcnt  I.  B.  Br.  R.  lunt. 
f«eAld.  Sed  Aldina,  Ba.  G.  dedenint: 

c.  crtfiaial.  B.Br.  R.  deinceps  ^***  w»  traiiffernntMr  t  terra  in 
4iuaKnnali  Br.  bybinio  Br.  Ald.  tfrram^  fid  per  fi  fiimt  «  natura, 

d.  complera^e  l  B.  Br.  R.  c»»-  f^^J^J''^'*^''^  ^  /^«*  ^^^- 
pUraqnt  i\xx\€t\m  P.    complnra^  *"  *•  ^  ««  tranfferantur. 

A.  B4-  G.  campkira ,  f »w«  lunt.  «»•  vinot  radicet  P.  Codd.  Vi- 
$ed  in  Aldina  d  vt  complwraqw»     ^f"  •  Codex  Vxfini  et  CaefexMs. 

e.  mtlius  om.  I.  B.  Br.  R.  n.  dimrttKntur  I.  B.  Br.  R.  ^e- 

f.  infernntm  a.  V.  ««^«wia  Br.     tmttmftnf  dedi  ex  Ald.  et  Codicc 
%.  fcas  folet  A.  lunt.  G.  Vrfini. 

h.  brmnalis  B.  R,  <>•  WPf  temport  I.  B.  Br.  R. 

i.  cerafuf  A.  lunt.  G.  f«»  fMWifw  temp,  A.  luni-  G. 

k.  qnattnor^r. 

.  1.  Viaor.  et  feqq.  dederunt:  ^S*^^^^-    «•  5'?;''  i;.^-  '^ 

gcvermn  quae  tranjjfcruntur  e  terra  **''*  ?!  ''    «  ^^^*    Viftoru. 

;w  terrAM ,  vini  radices ;  fuat  ex  •''**"«'  P*  2« 

artoribus  dempta  et  cet.     Verbt  b.  apertum  latet:  I.  B.  Br.  R. 

per  fe  a  natura:  alia  ex  indnfiria:  C.  pbyjicos  P. 

ttfaciunt  viui  radices  polt  verba  d.  in  aqua  quaeftuiitt  i»  Ald. 

^t  tranjftrmim  f  taraiiitemMi  Ba.  G. 


DE  RE  RVSTICA,  189 

auaedam  enixn  ad  cemendQm^  vfque  adeo  parua,  vt 
mit  obicura,  vt  cupreifi.  non  enim  galbuli,  qui  nafcun- 
tur ,  id  '  eft  tanquam  piiae  paruae  corticiae  ^  id  iemen; 
ied  in  ^  iis  ^  intus,  Primigenia  iemina  dedit  natura,  2 
reliqua  inuenit  experientia  coioni.  Kam  ^  prima,  quae  ^ 
ime  colono,  priufquam  iata,  nata  *";  iecunda,  quae 
ex  iis  colleda,  neque  priufquam  iata  '^  nata.  Prima 
femina  videre  oportet,  ne  vetuftate  iint  exfudla,  aut  ne 
fintadmixtaautnepropter  iimilitudinem  iint  adulterina. 
Semen  vetus  °  tantum  valet  in  quibufdam  rebus,  vt  natu- 
ram  commutet.  nam  ex  iemine  braiOcae  vetere  iato  ^  naici 
aiuntrapa^et  contra  ex  raporum  brailicam.  Secunda  ie-  3 
mina  videre  oportet,  ne  ^  vnde  tollas,  n^mium  '^  cito, 
aut  tarde  tollas.  Tempus  enim  idoneum,  quod  fcribit 
Theophraifais,  vere  et  autumno  et  caniculae  exortu: 
neque '  omnibus  locis  ac  generibus  idem.  In  iicco  ' 
et  aiacro  loco,  et  argiliofo,  vemum^  tempus  idoneiim, 
quo  minus  habet  humoris.  In  terra  bona  ac  pingui, 
autumno,  quod  vere  multus  humor;  quam  fationem 
quidam  metiuntur  fere  diebus  xxx.  Tertium  genus  4 
leminis,  quod  ex  arbore  per  iurculos  defertur  in  ter- 
ram,  [ilc  "^  in  bumum  demittitur  ^,  in  quibu£iam  ta- 

men 

c.  mendMm  fitnt  vfyue  t.  V,         n.  fito  Hcnt.  deinceps  exuSa 

qui  dedic :  fenindMm  fropterui  •/!  Br.  Ald. 
f«e.    Vrfini  Codex  adctrnendMm,         o.  vetuftum  1.  6.  Br.  R. 
Codd.  Vi£korii  «I  cenendMm.  p.  fatie  Hcnifl^. 

f,  ideft  om.  A.  lunt.  G..  q-  «<  deeft  L  B.  K.  Br. 

g.  cMmeMi  Heru.  J-  «^?»  i*»  ««*  ^  ^^^ 
5.  m  om.  I.  B.  Br.  B.  «l^f""  ^  »•  ^J  J-  «i^«  Br. 

k.  9yu  I.  »•»•«.    r4Mm  -.  i^^^  aManmno  Br. 
qn^  fau,  nfMf    Ald.  ct  rdi*        ^    y^  i,  ^  B^,  ^  ^^  „f^, 

quae   cum    figno   mterropndi,  hahet  bnmMrif ,  verwm  tempme  id»- 

quod  ponwe  voluit  etiam  Gcfiic-  ^^  ,^  ^^.  A.  I.  U  G. 
nena  led  abcrrauit.    NfiiJif  P.  a.        x   /  I  B  Br  R  et  Codd  Vi*   ' 

icd  ^U«ba    poftcriorc  ab   alia  ^/.    Paulo' ante  bifentur  Co- 

manu  adic^    EsCodicc  Venc*  ^^  Vrfini.  /«rr/w  Codd.  ViQor.  . 
to  corrcxit  h.  I.  Pontedera.  y  4i„MtMr.  In  l.  B.  Br.  R.  ec 

L  fMfom.  A.  lunt.  G.  Codd.  \  iaorii.  Aldus  diftinaio- 

m.  yiiffeadd.li  B.  Br.  R.  Dcin-  nc  mutata  it  addid^t  qtf>(n  i'u* 

ffcps  «r  kie  Br.  A14.  Ihtfi.    * 


190     M.  VARRONIS  LIB.  I.  CAP.  XL 

men  •]  eft  *  vidcndum,  vt  co  temporc  Gt  deplantatum 
quo  ^  oportet.  id  cnim  ^  fit  ante  quam  genunare  ^  aut 
liorere  quid  incipit:  et  quac  de  arbore  traniFeras,  vt  ea 
depiantes  potius  quani  defringas:  ouod  piantaefoium 
ftabiiius,  quo  iatius,  vt '^  radiccs  laciiius  mittat  ^  ea 
ceieriter  antequam  fucus  exarefcat,  in  terram  demitten* 
dum  8,  In  oieagineis  feminibus  [arbores]  videndum, 
vt  fit  dc  tenero ramo  ex  vtraqueparte  aequabiiiter prae- 
cifum,  quasaiii  dauoias  ^,  aiii  taieas  appeilant,  ac  fa- 

5  ciunt  circiter  pedaies.     Quartum  *  genus  feminis,  quod' 
tranCt  ex  arbore  in  aiiam,  videndum,  qua  ex  arbore  in 

3uam  ^  tranfFeratur,  et  quo  tempore,  et  quemadmo» 
umobligetun  nonemmpirumrecipitquercus;  neque^ 
enim  fi  maius  pirunu  Hoc  ^  fequuntur  muid ,  qui 
arufpices  audiunt  muitum,  a  quibus  proditum,  in  fm- 
guiis  arboribus  quot  ^enera  infita  fint,  vno  idu  tot  fui- 
mina  fieri  iiiud  "^,  quod  fuimen  concepit.  fi  in  pirum 
fiiuaticam  inieueris '  pirum  quamuis  bonam,  non  fore^ 
tam  iucundum  ^,  qaam  fi  iu  eam  ^,  quae  fiiueflris  non 

6  fit.     In  quamcunqte  arborem  inferas,  fi  eiufdem  gene* 
ris  eft  duntaxat,  vt  fi^  vtraque  maius,  ita  inferere  opor«  . 

.  tet  referentem  ad  frudum,  meiiori '  genere  vt  fit  fur- 
cuius,  quam  eft,  quo  veniat,  arbor.  Eft  aitera  fpe-' 
cies  ex  arbore  in  srboi-em  infcrendi  nuper  animaduerfa 

in 


c.  nmi  P.  et  Codi.  Viftorik  tiqiiis  Nonii  Edd.  ex  h.  1.  c/ofo- 

«.  Itfl  pro  fit  ex  l.  B.  Br.  R.  hf  laudatur. 
ct  Codd.  Vi^orii  fcripfi.  j.  Qnarum  I.  B.  Br.  R. 

b.  qMod  P.  k.  aquam  Br.        ^ 

c.  id  fit  enim  Br.  id  tmn  fit  P.  1.  Hatc  a.  V. 

d.  germimrt  I.  B.  Br.  R.  m.  fim.  Ulud  Br.  /«  ithd  A. 

e.  Mt  p.  ^^  G* 

f.  mttit  P.  n-  i^firnmt  P. 

fc  Vulgo  lieuifirjttit.  Dimum  in        «>.  pyrnm  addit  A.  lunt-  G. 
Pol.  libet  pro  daiatm  habet  dum         p^  iucundam  I.  B.  Br.  R. 
vt  libri  Vittor.  et  Vrf.  paulo  aa-         q.  ea  P. 
tea  fucemf  Br.  Ald.  r.  Vulgo  fit.:  Paulo  ameaf Ma* 

K  fiiauatar  I.  B.  Br.  R.  aliif  cumque  Br.  qHmcnu^u%  Ald. 
d4iM/a/ ia  Coddl  Vi^or.    1d  an*        &  iM/i>e  Br.    ./. 


DE  ICE  RVSTICA^  191 

in  arboribus  propincpijs  ^  Ex  arbore  ^ ,  e  qua  (fjis  vult 
habere  furculum ,  ineam,  quam  inierere  vuk,  ramu- 
lum  traducit  ^,  et  in  eius  ramo  praeciib^  ac  ^  difiilb 
implicat.  eum '  locum  qui  contingit  ^,  ex  vtraque  par* 
te  ^,  quod  intro  eft,  falce  extenuatur  ^,  ita  "*  vt  ex  vna 
parti  ^,  quod  '  caelum  vifurum  eft^  corticeni  cum  cor«> 
tice  ^  exaequatum  habeat  Eius  ^  ramuli,  quem  inieret^ 
cacumen  vt  diredum' iit  ad  caelum,  curat.  Poftero 
anno  cum  comprehendit  ^^  vnde  propagatum  eft  ab  al* 
tera  arbore  praecidit. 

XLI.  Quo  tempore  quaequc  *  traniFeras,'  haec  in 
primis  videnda^  quod  quae  prius  vemo  tempore  iniere-* 
bantur,  nunc  etiam  iblftitiali,  vt  ficus,  quod  denia 
materia  non  eft,  et  ideo  iequitur  caldorem  \  A  quo 
fit,  vt  in  iocis  frigidis  ficeta  fieri  non  poiGnt  Aqua  2 
recenti  iniito  inimica.  tenellum  enim  cito  facit  putre. 
Itaque  quod  ^  inieritur  canicuiae  ilgno,  commodiirune 
exiftimatur  ^  inieri.  quae  autem  natura  minus  funt  mol* 
lia,    vas  aliquod  fupra  aliigant,   vnde  ftiilet  *  lente^ 

aqjua^ 


t.  Fun^biin  om.  I.  B.  Br,  R.  h.  Eiuf  imNm  A.  lun^  G.  don» 

V.  odm  add.  A.  lunt.  G.  Dein-  ccps    inftnret  Gefner.    vcraque 

cep$  fM  vnH  hnkre  omtiTo  ff  et  crrore. 

qiif  I.  B.  Br.  R.  Crefc.  II.  33.  i.  dmSnm  I.  B.  Br.  R.  iferf* 

tt  Caefentts  Codex  a  qna  fnit  A.  £Nwi  P. 

lunt.  G.  k.  cmprtndii  P.  pefim  mit 

X.  tradncat  I.  B.  Br.  R.  Crefc.  gnm ,    cum  cmnff^kiiiimi  imnm 

y.  et  defjfg  I.  B.  Br.  R.  ie/x»  pvfogfntnm  ahaltern'^  pectdhCx^ 

Cr.  a£  diffiia  lunt.  P.  Deinceps 

u/ipHcare  iu  lecnm,   ^nad  cemdru  Cap.  Xlt.    a.  fnrf m  P.  Detfl^ 

lit  Cr.  ocos  qnOfU  tnnsjx. 

z,  tnm  fomntt    lecntt   fw  A.  D  cWi&rcwL  B.  Br.R.Crcfe. 

lunt.  G.  caUierem  P. 

a.  centigerit  I.  B.  Br.  R.  c.  fnait  ft  Br.  f0  fit  ?.  tcAc 

b.  fM  ffmran^  intrat ,  faiee  A.  ctiam  Viaorio.  tnid  ft  Cod.  Cat^ 
lunt-  G.  qnad  intnt  efi  Crefc.  fenas.          « 

c.  extamatnm  I.  B  Br.  R.  Cr.  d.  exifiimatnr  ea  I.  B.  Br.  R. 
^  iuexima  1.  B.  Br.  R.  exifiimatwr  m  P.  Cr.  mftnmatnrA^ 
c.  Ita  pro  farte  P.  lunt.  G. 

£  .qna  caelnm  vifnmt  A.  lunt-  c.  fiilet  B.  R. 

G.  qu»  cael.  Cr.  £  knta  Bon.  /«tti  ht  iit  MquA 

S;.r#<2i(fLB.fir.R.M9MMiMCr.  A.  Ba- G. 


19^    M.  VARRONIS  LIB.  I.  CAP.  XLL 

aqua,  ne  priiw  exarcfcat«  lurculus,'  quam  coalefcat^* 
cuiu5  furculi  corticem  integruni  feruandum,  et  eum' 
fic  exacuendum ,  vt  non  denudes  medullam,  ne  extrin- 
fecus  imbres  noceant,  aut  nimius  calor,  argilIa|obli- 

3  nendum  *^,  aclibro  obligandum.  Itaque  vitem  *  tri- 
duo  ante  quam  inferunt '",  defecant,  vt  qui  "  in  ea  ni- 
miuseft  humor®  diffluat  ante,  quam  inferatur.  aut  ' 
in  qua  inferunt,  in  ea  paullo  inira,  quaminfitum  efi, 
incidunt:  vnde**  humor'  aduenticius  effluere  poffit. 
contra  in  fico  et  mab  Punica^  et  fi  qua  etiam  horum 
natura  aridiora  *,  continuo.  In  aliis  tranflationibus 
videndum^  vt  quod  tranfiFertur^  cacumen,  habeat  gem- 

4  mam,  vt  in  ficis.  De  his  [primis]  quatuor  generibus 
ieminum,  quaedamauod  tardiora,  furculis  potius  vten- 
dum  ^,  vt  in  ficetis  taciunt.  Fici  enim  femen  naturale 
intus  in  ea  fico,  quam  edimus.  quae  funt  minuta  grana, 
e  quibusparuis,  quod  enafci  coliculi  vix  queunt.  Omnia 
eliim  minuta  et  auda  ad  crefcendum  tardaj  ea  ^  quae 
laxiora,  et  yfoecUidiora;  vtfoemina,  quammas.  et' 
proportione  in  vitguitis  item.  itaque  ficus  malus  Punica ' 
et  vids  propter  foemineam  ^  moilitiam  ^  ad  crefcendum 

5  prona.  contra  palma  et  cupreiliis  et  olea  in  crefcendo 
tarda.  in  hoc  eaim  ^  humidiora  quam  aridiora.  quare 
ex  terra  potius  in  feminariis  ^  furculos  de  ficeto,  quam 

grana 


g.  »ifiitt  B.  R.  CKfc.  8.  ariim.     Cmiwti  rn  L  B. 

h.  coUftat?.  R.  Br. 

^i.  eum  fit  l,  B.  Br.  R.    Dcin-  t.  itavfftratur :  in  I.  B.  Br.R. 

C^S  imhts  Br.  tranffertur,  in  A.  lunt-  G.  troH^ 

k.  9Uimendnm  a.  V.  et  Crcfc.  firat  in   cum    Viftor.    Gefncr. 

i.  enm  infcr.  P.  Dcinccps  nnattrtar  Br. 

m.  Ita  pro  ii^am  I.  B.  R.  Br.  ^.  qHamfemine  add.  A.  luat-  a 

iL^ea?.  X.  rtEaedcm. 

o.  MMf  P.  defimt  Ald.  Y-  ^  «'  Eaedem. 

p.  aut  Br.  et  Caefen.  Codexef  ^  i^^X?«.%^"'^    ^ 

U.  Vulgoaf.dcinceps/^WcBr.A.  ^^•Z.niciam  P.  lenf.  mafUHat» 

q.  in  fna  1.  B.  R.  Br.  ttbri  Viaorii.  moUieiem  Bt.  Ald. 

r.  vmar  P.  fic  pcr  hoc  caput  c.  eifiw  om  Gy. 

•t  alxbi  pluries.             ^  d.  ftmimrie  L  B.  Br.  R. 


DE  RE  KVSTICA»  193 

giana  de  ^  fico  «xpedit  obraere:  praeter 'fi  aliter  ae* 
queas:  vt  d  ^uando  qui^  trans  mare  ieniiiia  niittere^  aut 
inde  petere  vult  tmn  enim  refbculas  ^  per  ficos^  qua$ 
edimusi)  mnturas  peHerunt  s^  et  eas  cum  inamerunt  **, 
complicant,  ac  quo  voluntmittunt,  vbi  obmtae  in  ie- . 
minario  pariant.  Sic*  genera  ficorum,  Cbiae)  .ac6 
Chalddicaef  et  Lydiae,  et  ^  Africanae:  item  caetera 
tran/marina  in  Italiam  '  perlata.  Simili  ^de  cauia  oieae 
iemen  cum  fit  nudeua  ™,  quod  ex  eo  tardius  enafcebai* 
twc  coiis,  quam  e  "  taieis,  ideo  pptius  in  ieminariis  ta^ 
Jeas,  quas  dixi  ^^  ierimus. 

XLII.  De  *  Medica  in  primis  obfcrties ,  ne  *  in  ter* 
ram  nimium  aridam  aut  variam,  fed  temperatam  fe« 
men  demittas.  in  iugerum  vnum,  fi  e(l  natura  tempe* 
rata  terra,  fcribunt  opus  efle  Medicae  ^  {efquimodium. 
id  feriturita,  vt  femen  ia(flatur'quemadmoaum  fciiicet 
cum  pabulum  et  frumentum  leritur. 

XLIII.  Cytifum  feritur  in  teira  bene  fubadh  tafl> 

3Dam  iemen  brafficae:  inde  differtur,  et  in  fefquipc* 
em  ponitur.  aut  etiam  de  cytifb  duriore  *  virguiae|||» 
plantantur,  et  ita  pangitur  in  ferendo» 

XLIV.  Seruntur  fabae  modii  iiii  '  in  iugero>  triti- 
d  V,  ordei  vi^  farris  x«  fed  nonnuilis  iocis  pauilo^ 
ampiius  aut  minus*   fi  enim  iocus  eraffus^   pius:  fl 

maoert 

t.  M  Eacdem.  o.  diximUg  1.  B.  ft.  fir. 

f.  rtfticttlam  P.    fn  ftfiUnlm  C«p.  XLII.    a.  DtmtAieaXm^ 

fc9s  l  B   Br.  K.  taa  fiiciunt  t.  B.  R.  miHu  Br. 

ff,  perfmmt  H.  b.  ifH  t  B.  Br.  R.  vt  nc  A« 

b.  inMurim  a.  V^  time.  G. 

i.  Si€  0111.  I.  B.  Br.  R.  €.  meiieae  t.  B.  Br.  R. 

k.  «  flbeft  I.  B.  A.  Br^  Cap.  KLUL    «.  imri^nt  L  B. 

L  ttMliM  Ucni.  tr«  R. 

m.  rmdtms  P.  Cap.  XLIV.    «•  flittMr  Br« 

n.  <«  alHs  L R.  %c.9xttfit%iau  dctttseps  imiti  fir. 

«X  Uims  Ald.  b.  fa»/^  Br.  K* 

Tm.I.F,L  N 


194    M.VARRONIS  LIB.I.  CAP.XLIV, 

macer,  minus.  quare  obfcruabis,  quantum  in  ea  rcgio- 
neconfuetudo  erit*^  ferendi:  vt  tantum  facias,  quan- 
tum  valet  regio  ac  genus  terrae.  vt  ex  eodem  femine 
aliubi  ciOTi  decimo  **  redeat,  aliubi  cum  quintodecimo^ 

2  vt  in  Hetruria,  et'  locis  aliquot  in  Italia.  in  Sybaritano» 
dicunt  etiam  cum  centefimo  redire  {blitum.  in  Syria 
ad  ^  Garada,  et  in  Africa  ad  Byzacium  *  item  ex  modio 
nafci  centum.  lUud  quoque  multum  intereft  in  rudi 
tcrra,  an  in  ea  feras,-quae  quotamiis  obfita  fit,  quae 
vocatur  reftibilis:  an  in  veruaAo,    quae  interdum  re- 

3  quierit  K  Cui  Agrius  *,  In  Olynthia  quotannis  reftibi- 
lia  effe  dicunt,  fed  ita  "  vt  tertio  quoque  anno  vberio- 
res  ferant  fiiichis  ^  Licinius,  Agrum  altemis  annis 
reiinqui  oportet,  autpaullo  °  leuioribus  fationibus  fere- 
re  P,  id  eft,  quae  niinus  fugunt  terram.  Dicetur,  in- 
quit  Agrius,  de  tertiogradu,  De  nutricationibus'1,  at- 

4  que  alimoniis  eorum.  Licinius  %  Quae  nata  fimt,  in- 
quit,  infimdoalefcunt,  adulu  coacipiunt,  praegnan- 
tia,  cum  •  funt  matura,  pariunt  poma,  aut  fpicam: 
fic'  alia  fimile  ei,  a  quo  profedum  reddunt  femen. 
Itaquc  fi  florem ,  acerbumue  pirum ,  aliudue  quid  de- 
cerpferis^  in  eodem  loco  eodem  auno  nihil  renafcitur, 
quod  praegnatioois  diem  idem  ^  bis  habere  non  poteft. 

vt 


c.  </f  t.  V.  l  Acrins  P. 

,    d.  dtcm  B.  R.  eum  X.  Br.  in.  id  aut  I.  B.  Br.  fU 

t.quindeeim  B.   R.    XV.    Br.        "•^^•'P-    ,. 
Dcincepj  Etnma  Br.  o.  f^lo  Br.  Ald. 

f.  cf  om.  I.  B.  Br.  R.  P-  fi^^^  ^^-  ^-  »•  B^-  ^* 

g.  fyHritaHB  I.  B.  fybritana  R.         q.  witviciombks  Br.   nntriHnd' 
Viae  fupra  ad  cap.  7-  Xeft.  6.  va-  Hs  I.  B.  R. 

riecfltem.  r.  lllt  I.  B.  Br.  R.,  et  Codd. 

h.  agarada  L  B.  Br.  R.  ad  Ga'^  Viaorii. 
tadda  Gr.  G.  ^  vit  cum  I.  B.  R.  Br.  L  cum 

i.  ifixantium  B.  R.   br/icWiwi  Cod.  Viaorii.         ,    „    .    ^ 

lcnf.  Br.  lunt.  jPyrriEwcfaWHeru.  ,  t.  fi  talta  a  fua  I.  B.  R.  Br. 

'hyfachiam  Ald.  in  Corrig.  in  tex-  Vulgo  eft  y?c  alta   fimlt  fi-^rt^ 

tu  cnim  cft  dyrrhacbium.  Gclher  ^.   Nobircum  faciunt  1.  I-  G. 

tamen  A.  Ba.  Gr.  ait  habcrc  iyr-  A.  niG  quod  profcaum  e/^habent. 
fbacbium^  G.  hyrrachium,  v.  Ita  £dd.  antc  ViAor.  qui 

:    k.  rffwjcwt  LB.  Br.R.  '  dUm  omifit. 


DE  RE  KVSTICA.  195 

vt  enim  mulieres  habent  ad  partom  dies  certoS)  fic  ar« 
bores  ac  fruges. 

XLV.  Primum  plerumque*  e  terra  ejdt  ordeum 
diebus  vii*  nec  multo  poft  triticum.  kfgumina  fere  (][ua« 
tiiduo  *  aut  quinque  diebus,  praeterquam  faba.  ea  enim 
ferius  aliquanto  prodit  ^  feges.  Oftendit  idem  miiiumi 
et  iefama  %  et  caetera  fimiliter  aequis  fere  diebua^  prae* 
terquam  fi  quid  regio  aut  tempeftas  vitii  attulit^  quo 
mtnus  ita  feit  Quae  in  feminario  nata,  fi  loca  erunt  2 
frigidiora  ^^  quaemolli  natura  funt^  per  brumalia  tem- 
porategereoportetfrondeautftramentis:  fi  erunt  im- 
bres  iecuti ,  videndum  necubi  aqua  confiftat.  venenum 
enim  gelum  ^  radicibus  tenellis  fub  terra,  et  fupra  vir« 
goltis  ^,  quae  nec  ^  eodem  tempore  aeque  crefcunt« 
nam  radices  autumno  aut  hieme  magis  fub  terra ,  quam  } 
quae^  fupra  adolefcunt,  quod^  tedae  terrae  tepore 
propagantur,  fupra  terram  aere  fxigidiore  cinsuntur  \ 
idque  ^  ita  efle  docent  fUueffaria,  ad  ^  quae  utor  non 
acceifit.  nam  prius  radices ,  quam  "  ea  quae  ex  iis  fo^ 
kut  nafci,  crefcunt.  neque  radices  longius  procedunt» 
nifi  quo  tepor  ^  venit  £olis.      Duplex  caufa  ntdicum  ^ 

N  2  quod 

Gap.  XLV.    a.  ^/cnm^  Ald.  k.  Ica  ex  Crefc.  ec  Cod.  Vene« 

Dcihceps  fuadriiM  P.  to  fcripfi.  tii^iit»r  I.  B.  Br.  R. 

b.  prodit:  fips  9fttHdH.    Acw  finpniur  cum  Aldiiu  reliquac. 
L  B.  Br.  &.  1.  taqHt  P.  ^«i  iu  ifi  Crefc 

c.  ftfima  I.  B.  Br.  R.  vbt  antique  mea:    iU  fK9d  iu 
6.  frigida  Ald,  Deinceps  €M|/7-     tf^* 

fttt  Heruag.  m.  «t  P. 

e.  gdu  a.  V.  fnpUrgtlu  Crelc*        n.  ^«01»  tx  Ut^  imu  t.  B.  Br. 

f.  pirgMHa:    nee  L  B.  Br.   R*  ^  faamtxUt^  qaad  P.  fM»w 
lunt  virgMltit  m  iodem  tffMC  ert*  ^  f«M  luntc 

fcant  Crefc.  0.  Vulgo  cft  ttiapan  vtnit  fii* 

g.  itf  Polit.  er  Crefc.  kis  dttpltK,    Sed  in  Pot.  libro  cft 
h.  qnat  infenii  cum  Pontcd.    A'  ^y«*« 

Deinceps  altfimtt  a.  V.  p.  tSs  duplex  caajh  raditnm  L 

i.  Qaa  ttOt  P.  Qno  ctrtt  ttrra  B.  Br.  R.    Prima  Aldina  radiciim 

ttmpare  ttSat  prtpagautaf  L  B.Br..  omilit»    deincepa  rtltquac  cum 

B.  fsfia  mitm  ttrrat  ttmptrt  Cr.  ViAorio* 


196     M.  VARK.  LIB.  L  CAP.  XL VL  XLVIL 

quod  et  radices  ^  inateri)a  alia,  qaam  alia  longius  proil- 
cit  natura :  et  quod  alia  terra  aiia  '  facilius  viam  dat 

XLVI.  Fropter  eiuimodi  *  res  admiranda  difcrimi- 
nafunt  ^  naturalia,  quod  ex  quibufdam  foliia  propter 
conim  veriuram,  quod  iit  anni  tempus,  dici^  poflit, 
vt  olea  et  populus  alba  et  ialix.  Honim  enim  folia 
cum  conuerterunt  ie>  iblftitium  ^  dicitur  fuifle.  nec  mi« 
nus  admirandum ,  quod  fit  in  floribus  quos  vocant  hc- 
liotropia,  ab  eo  quod  ad  *  iblis  ortum  mane  ipedant, 
et eius  iter  itafequuAtur ad  occafiun,  vt  ad  eum  fem* 
per  ipedent 

XLVn.  In  ieminario  quae  furculis  conilta,  et  eo* 
rom  moUiora  erunt  natura  cacumina,  vt  olea  ac  ficus  % 
:  ea  iumma  iiitegenda  binis  tabellis  dextra  et  iiniiba  deli- 
gatis  *^,  herbaeque  eligendae^:  eae  dum  teneraeiunt 
veliendae.  prius  ^  enim  ^  aridae  fadae  '  rixantur,  ac 
celerius  rumpuntar ,  quam  iequuntur.  Contra  herba  ^ 
in  pratis  ad  i^m  foeniiiciae  nata  non  modo  non  eud* 
lendain  nutricatu,  ied  etiam  non  calcanda.  quo  ^  pe* 
cus  a  prato  ahlegandum,  et  omne  iumentum,  (ac  ^  et*. 
iam  fiomines  K  folum  enim  hominis  *  exitium  herbae, 
et  iemitae  ^  fundamentum* 

XLvm. 

q.  Vulgo  eft  fw4  «t  tMiiam  «  b.  Mggia  LB.fir.lL  ifH» 

mtttriam  aliSm  f»am  oliam.  Sed  lata  P. 

1.  B.  Br.  R.  omittunt  tadicum,  c.  Ita  I.  B.  Br.  R.    Vulgo  cll 

r.  aliam  viamfacUius  I .  B.  Br.  R.  tJidtndae ,  ef . 

Cap.  XLVI.    a.  emttfmadt  P.  ^.  inim  om.  L  B.  Br.  R.  Mjm 

b.  ffmt.      Ndtirra   aiiqmd    tx     A.  L  U  G. 

PoL  Jknt.    Nam  alifm  tx  I.  B.        f.  £ifMf w  |Miec.  ptmao  inf.  L* 

11*  Br.  B.  R.  /A^e.  Etndm  Br. 

c.  vt  dici  L  B.  R.  Br.  g.  htrham  P. 

d.  foifticiHm  Br.  h.  Si!^  Bo.  QmnVl'  G.  A. 

t.adom.t.y.  ^^''^'A^-^  «   « 

i.  «c  deeft  L  B.  R.  Br. 
Cap.   XLVTT.      a.  ficur,    &         k.  homintm  I.  B  R.  Br. 
omnes  ante  Ge(h,    Demceps  itf  '    L  homntUnfftBr.hmimsB.^ 
ftmfita  Br.  Ald.  ULjhtmiuu  l  L 


DE  RE  RTSTICA.  I97 

XLVm  In  iMetibus  autem  fiuineiitiimo  ln  opio  * 
culmm  extulit  ^  fpicam:  ea  ^nae  mutiiata  ^  non  eft, 
inordeo  et  tritico  triafaabet  ecmtifientia,  granum,  glo- 
mam,  ariftam:    et  etiam  primitua  ijnca  cum  oritnr, 
vaginam.    granum  didum,  quod^  eft  intimum  fbli* 
dum  *•  gluma,  qui  eft  foUicttiu^  eius*  arifta,  quae  vt 
acus  tenuis  longa  eminet  e  ghmuu  prdnde  vt  grani 
theca  ^fit gluma^  et  apeic  ^  attfta.       Arifta  et  grahum  ' 
omnibusfere  notum:  gluma  paucs^.       Itaqueidapod 
Ennitim  folum  fcriptum  fdo  eSk  in  Eubetheri  ^  lims  ^ 
verfis  K  videtur  vocabulum  etymon  *  habere  a  gkben- 
<lo^  quod  eo  folliculo  deghibihir  >*  granum.  itaqne.  eo 
clem  vocabulo  appellant  fici  eiu^,  quam  edimus,  foUi^* 
culum.     Arifta  cUifta,  quod  ar^icit  prima.  j^rtuum  a" 
gerendo.  id  enim  vt  gerat  ^a,  feritur®  niumentum 
non  vt  glumam  aut  ariftam  g^t;  vtvitia  feritur,  non 
vt  pampinum  ferat,  fed  vuam.     Spica  p  autem,  quam 
niftici,  vt  acceperunt  antiquitus,  vocant  fpecam  ^,  a 
fpt  videtur  nominata.  eam  enim  quad^eranitf  £c>r0,  fe- 
runt    .  Spica  mutica  dicitur,  qtiae  vt>n  habet  ariftamt  3 
eae^^enim  quafi  comua  funl  fpicarcon,  quae  pdmitut 
cum  oriuntur,  neque  planc  app^nt  • ,  qoa. '  Tub'  la^ 
tent ^ herba,  ea  vocatur  vagkn/ . vt io "^  qua  latetcon- 

K  j  .  ditam 

Cap.  XtVin.    «.^  fM  L  B.  Br.  1.  ttymum  P. 

R.  I.  I.  fWM  Codex  Vrfiai.  yul-  m.  dfglukatm  T.  B.  6r.  R. 

go  ^iwrf.                      .      *   ;  n.  «  xftn.  I.  B.  Br.  It.  frimitirih 

b.  extnlitAicam.  I,  B.  Br.  R.  ^ntngermdoBT.                   j 

Ll.  Vulg<>crat  extulit.  Spca  m.  o.  Ira  cx  L  B.Br.  R.  et  t^bdi- 

"  c.  wMl^a  i.  B.  Br,  Vif  mutica  «;Cicfenatc  fcripfi  pro  id  tmm 

A.  1. 1-  G,  mamiaia  P.  i.  auod  /*"««';.?'  J^^^  S^rat. 

ex  fuis  librif  pofuit  eriara  vJao-  ^' -rf!!!  t    »    n.   »    i«i,i- 

a.  apcx  abeft  I.B.  Jt.  Br.  ^   ^iTiiMiA.  Ba.a. 

h.  tpbammdit  lw(L  Br.  v.  /n^rt  I.  B.  Br.  R.          ^ 

i.  /J^nx  om.  I.  B.  R.  Br.  x.  Ita  pro  vtiiu  fefif4  c»  L 

k.  vtrfikuf  i.  &  R.  Br*  B.  Br.  R.  lunc 


198    M,  VAKRONIS  LIB.I.  CAP.XUX.  L 

ditum  7  gUdium.      Illud  autem  fiimma  in  fpica  iam 
^  matura,  quod  eft  minus  quam  granum,  vocatur  frit 
quod  in  *  infinia  fpica^  ad  culmum  ftramenti  fummum, 
itcm  minus  quam  granum  eft^  appellatur  vrruncum. 

XLIX.  Cum*  eonticuiflet  nec  intcrrogaretur,  de 
iiutricatu  credens  nibil  defiderari,  Dicam  ^,  inquit,  de 
frudiibus  maturis  capiendis.  £t  ^  ille,  primum  de  pra* 
tis  fiunmiilb^,  herba  cum  crefcere  deHit,  et  aeftu  * 
arefcit,  fubiecari  falcibus  deber,  et  quoad  f  perarefcat, 
fiurdUis  veriari,  cumperaruit,  de  his  ^  mampulos  fieri 
4t&  vehi  ad  viJlam.  tvm  de  pratis  Aipulam  rafteJlTs  ^  era» 
9^,  atque  addere  £>eniilciae '  cumulum.  Quo  fado 
iicilienda  prata,  ideft,  falcibus  confedanda,  quaefoe- 
nifeces  ^  praeterierunt,  ao  quaii  herba  ^  tuberofum  reli* 
qufirunt  campum.  A  qua  fe^one  arbitror  didhim  fici* 
lire  pratum* 

L.  Meilis  proprio  nomine  dicitur  In  us,  quae  me« 
funtur  *,  maxime  in  frumento ,  et  ab  eo  eft  ^  vocabulo 
dedinata*  Frunienti  tria  genera  funt  meilionis,  vnuou 
vt  in  Vmbria,  vbi  falce  fecundum  terram  fuccidunt 
flramentum;  etmanipulum,  vtquemquefubiecuerunt% 
ponunt  in  terra.  vbi  eos  ficcerunt  multos,  iterum  eos 

pcr* 

y.  con^tui  gMiut  ••  V.  ».  u  1. 1-  G.  A. 

z.  in  firmd  I.  B.  6r.  R.  Poljt.'  h.  ffi^lu  Br. 

et  Ced  S.  Rcparatae,  te(l«  Pon-  i.  fKnifiHae  Br, 
%td.   Deinceps  vrrnofm  P.  z.  «r»  ,      k.  fintificat  Br,  fnmficiMLB.K» 

nmem  P.  a.  fKmftcM  A.  lunt-  G.  fftnifictr  P. 

Cap.  XLIX.    a.  Om  tMcnffii  >*«f</«*^^^^- ^»5^"^,^  , 

1.  B.  Br.  R.   CMicnifet  Codex  ^l^^j^A  ^a^-^^S-SL^""^* 

Viaorii.    yhnm  cnm  di  nntriau  «  <^^^  ^"«  reftituit  Viaonua. 
tn  conticnifih  Uanim ,  nK  i 


vttarttnr  I  I    G  A     *  ^^'  ^'    '*  ^*"^  <*  ^*  ^ui 

b.  dic  in^  Agrins  1. 1.  G.  A.  •^J^"  ""**'"^-  ^,"!;^  ^'  *'  ^* 

c.  Et  aie  omict.  1.  B.  R.  Br.  ^-  /«•  P^  ^*  ^<^^?^  ««  Cod. 

d.  fnmmis  Bon.  Dcincepf  cm  Vrfini. 

lcr^aAld.  c  qutnqnt  fithftcnerint  a.    V. 

c.  a^fii^  a*  V«  fikfiaiaints  fenent  P.    Ddoccpf 

€  fwMf  P.  maU0s  e$i  fie.  Br.  Ald. 


l 


DE    KE  RVSTICA.  199 

pcrtenlent,  ac  de  (lagulis  iecantititer  fpicti  et  ftrameih 
tuin:  fpicas  coniidunt  in  corbem  ^,  atque  in  aream 
mittunt.  ftramenta  relin<]uunt  in  iegete,  vnde  toUantor 
in  aperuum.  Aitero  modo  metunt,  vt  in  Ficeno,  vbi  ^ 
ligneum  habent  incuruum  batiilum  ^^,  in  quo  (itextre- 
mo  ^  &mila  ferrea.  haec  ^  cum  comprehendtt  fafcem 
fpicarum,  defecat,  et  ftramenta  flantia  in  fegete  reiinr 

Iiuit,  vt  poflea  fubieoentun  T^o  modo  metitur,  vt 
ubvrbeRoma,  etlocis  plerifque,  vt  ftramentum  me> 
dium  fubiecent  ^,  quod  manu  iiniifara  fummum  prehen» 
dunt  ^ :  a  quo  medio  meilem  dicAam  puto.  infra  ma* 
num  ih-amentum,  quod  terrae  ^  haeret,  poftea  fubie- 
catur.  Contra  quod  cum  ipica  ftramentum  haeret,  } 
corbibus  in  aream  defertur.  vbi '  difcedit  in  aperto  loco 
palam:  a  quo  poteft  nominata  eife  palea.  Alii  ftramen* 
tum  a  ftando,  vt  ftamen'"  didum  putant.  Aliiab 
flratu ,  quod  id  fubftematur  pecori.  Cum  eft  matura 
feges,  metendum,  cum  in  ea  iugemm  ferc  vna  opera  • 
propemodum  in  facili  agro  fatis  eife  dicatur  ^:  meilat 
Ipicas  corbibus  in  aream  deferre  debent  K 

LL  Aream  eile  oportet  in  agro  iiibiimiori  loco, 
quam  *  perilare  poilit  ventus.  hanc  efle  modicam  pro 
magnitudine  iegetis,  potiiGmum  rotundam  **,  et  me* 
diam  paullo  ^  extutnidam,  (vt  ii  pluerit,  non  confiflit 
aqua,  et  ^  quam  breuiilimo  itinere  extraaream  defluere  * 
poiHt   Oimie  porro  breuiifimum  in  rotundo  ^  e  medio 

N4  ad 

d.  «r^Boa.Deinceps  mttmtt:        m.  firMmtm  a.  V.  ec  ddncept 
in  ficeno  Br.  g  firatH  Br. 

e.  MUum  I.  B.  Br.  R.  luat.  n.  mefikm  efi  «dd.  A.  Ba.  G. 

f.  a  add.  P.  o.  dicitmr  vt  Eacdem.  «t  addk 

g.  Hw  I.  B.  Br.  R.  tMnce^  ^^-  ^  , 
maitMr:Jkhvrh€Br.  v.  dtbiimt  \.  tMX.Gu 

I.  ptbtndmn  Heni.  ^.  qumn  pmh  masf  . 

k.  ttrra  P.  d.  fid  xt  A.  Ba^  G. 

1.  tht  P.  lunr.  DeincepsiMMi-  e.  tffitmt  I.  B.  R.  Br. 

nata  ftttft  tfft  Br*  Ald.     .  t  rmmtd»  P.  alias  pluries. 


'do6     M,  VAtlKoNlS  LIB,  L  CAP,  LII. 

nd  extremum  «)  (blidam  terra  pauita**,  maxime  fi  eft 
argilla  \  ne  aeftu  paemfnofa  ^  ih  rimis  eius  grana  obli«' 
telcant,  etrecipiant  aquam,  et  oftla  aperiant  muribu^ 

'  ac  ^  formids.  Itaque  amurca  folent  perfimdere*'  ea 
enim  herbarum  eft  "  inimica,  et  foFmicarum,  et  talpa» 

9  rum  venenum.  (^idam  aream  vt  habeant  fblidam  % 
hiuniunt  lapide,  aut  etiam  faciunt  pauimentum.  tioti 
huUi  etiam  tegunt "  areas,  vt  in  Bagiennis  p^  quod  ibi 
laepe  id  tcmporis  anni  ^  oriuntur  nimbi  \  vbi  ea  rete» 
dla  %  etloca  callda,  propc  arcam  faciundum  *  vmbra- 
cula,  quo  fuccedant  ^  homines  in  aeftu  tempore  me* 
ridiano. 

LII,  Quae  ieges  grandiftima  atque  optima  fuerit, 
feorfum  in  aream  fec^rni  oportet  Ipicas,  vt  iemen  opti- 
pcium  habeat.  e  fpicis  in  area  '^  excuti  grana.  quod  ftt 
apud  alios  iumentis  iunc^is  ac  tribulo.  id  fit  e  tabula  la- 
pidibus  aut  ferro  aiperata  **,  quo  ^  impofito  auriga  aut 
pondere  grandi  trabitur  iumentis  iundis,  vt  ^  difcutiat 
e  fpica  gi^na:  aut  ^  ex  affibus '  dentatis  cum  orbiculis, 
quod  vocant  ploftejlum  *  poenicuui.  In  eo  quis  fedeat  ** 
atqueagitet,  quae  trahant^  iumenta,  vt '  in  Hifpania 
^  citeriore,  et  aljis  iocis  faciunt,  Apud  alios  exteritur 
grege  iumentorum  inadlo  ^^  et  ibi  agitato  *  perticis, 
^uod  vngujis  e  ipica  exteruntuj:  grana.  iis  tritiSi  oportet 

e  terra 

z.  ^tnum  luatt,  t.  fadimdm  I.  B.  R.  fmm^ 

.    h    famta  I.  fi.  R,  I,  I,  Vulgo  Br.  facinnt  ac  Ald.  Ba.  G. 
fiHia  -^  patatam.  v.  Jkadant  I.  B.  Br.  R. 

i,  atgiUofa  a.  V.  Cap.  LII.      a.  Ica  pro  airum 

k.  fmimfa  \,  B.  Br.  R>  Fol.  a.  fcripij  cx  I.  B.  Br.  R,    Peiocept 

inmafa  A  1. 1-  G.  pcminofa  P.  ,.  V.  ^  V'^'^'      .  „ 
JI.  jt /.-io.  Br.  Ald,  ^/  /-        l  ^Ti.l'G:  H.  St-  D. 

m.  dc^ammca  it  P.  teftc  eti«m        f  aST^  G^*  '"'  ^' 

tt»  /M4«ifi  *•.  *   ploficnum  I.  B.  B.  Br. 

o.arens.iu^^        ,  t  $TZ\. 

p.  BaiiiHif  I.  B.  Br. »;  j^  i,  p, 

q.  anni  om.  B.  R,  ^.  ,„  ^,  diuif.  I.  B.  1. 

r.  ii>iji«  l.  B.  Br  R.  i.  niitof  <  diuif.  I.  B.  R.  Br« 

•;  rrti«hi,4im&m,B«.a«  Peincep^  i^V  tri^V Br.  Ald, 


DE  RE  RVSTICA.  aot 

e  terra  fubiadlari'^  vallts  aut  vendlabris,  cum  ventus  Ipi- 
rat  lenis:  ita  fit,  vt  quod  leuifnmum  eft  in  eo,  ataue 
appellatur  aiinis,  euannatur  "  foras  extra  aream,  ac  tm^ 
Dientum  quod  eft  ponderofum,  purum  veniat  ad  ^  corbem. 

LIII.  Meffi  ■  fada  fpicileeium  venire  oportet,  aut 
domi  legere  ftipulam:  aut  ft  funt  fpicae  rarae,  etoperae 
carae,  compafci.  Summa  enini  fpedanda^  ne  in  ea 
re  fumtus  irudum  ^  fuperet 

LIV.  In  vinetis  vua  cum  erit  matura,  vindemiam 
ita  fieri  oportet,  vt  videas  a  quo  genere  vuanim ^  et  a 
«juo  ioco  vineti  indpias  legere.  nam  et  praecox  et  mi£ 
cella*,  quam  vocant  nigram,  multo  ante  coqiiitur} 
^o  prior  legendh :  et  quae  pars  arbufH  ac  vineae  magis 
aprica,  prius  debet  defcendere  de  vite.  la  vindemia  a 
<]jligentius  ^  vua  non  foium  iegitur  ad  bibendum,  fed 
eligitur  ad  edendum.  Itaque  lei^us  ^  defertur  in  fo* 
rum  vinariuiti  ^,  vnde  in  ooHum  inane  *  veniat:  eleda 
in  fecretam  corbuiam^  vnde  ^  in  ollulas  addatur,  et  in 
doiia  plena  vinaceoiiim  ^  contrudatur.  alia,  quae  ia 
pifcinam  in  amphomm  picatam  defcendat.  aUa,  quae  in 
«ream  ^,  vt  in  camarium  afcendat '.  Quae  caicatae 
vuae  erunt,  earum  ^  fcopi  cum  foliiculis  ^  fubiiciendi 
fub  preium  "*,  vt  ii  ^d  "  reli^i  iiabeant  ^  mn/li  exp 

N  5  primatur 

tA./khit&aHK  c  HSm^  int  A.    Ba.  G.  Mft 

o«  t^ammaw  leniT.  Br.  tnmui'     Cod.  Vrfmi  itlimn  6r. 
hn  B.  R.  et  ad  marg.  B.  R.  eiM»         d.  viniarium  P.  %.  viniofiu  F, 
ndnatmr  vH  enanatnr  enanmnatnr?.     ^•./•^?<^  oi^-  ^^*  Vrfmi. 
tmmnnatnr  Vi^torii  Codex  vetu-    -*  '«.  ^inmane  F.  d.  inanna  BoOk 
ftifTimus.  f.  Ifuie  I.  B.  6r.  R. 

o.  Verba :  ad  corhtm^  futit  Ini-        %,  vrnaeiamm  Kaedem. 
fhm  fequencis  capitis  I.  B.  R«  Br.      -  fi.  'Itaram  in  I.  B.  Br.  R.  atam 

VI  in  Ald,  et  rftliq.  ateam  vt  in 
'   Cap,  IIIT.    tt.  Mit$  pro  »e^     6f.  i.  G.  Pop.  ara  in  Polic. 
nfHtui  ex  I.  B.  Br.  R.  lunt.  i.  efieudat  P. 

b;  finftumBon.fnmftnt  a, Vift»        k.  eamm  1.  B.  R.  Br. 
J^andu  Br.  1.  faHicalis  Heru. 

^feiwit  P.  ^rtfeAn»  Ald<  Br. 
h^  P. 

Iw^«e  P.  circnmdfii 

ectam  Vi^orio.   «i 

Vulgo  h.  1.  crat  vindiaiAm.       .    tsnm  mar^.  ctrmmdf.  Br. 


Vip.  LIV.     a.  «/yjffa  a.  V,        n.  fiqtti  p. 


«i#//<  Br.  fs  lw^«e  P.  circmncificitnm  P. 

b,   diligentibnt  V.  C  Vrfim»     tefte  ectam  Vi^orio.  dfcnmdfi* 


9oa     M-  VARRONIS   LIB.  L  CAP.  LV. 

3  priniaeur  in  eundetn  lacum.  Cum  defiit  fiib  preio  flue- 
re,  quidam  circuncidunt  extrema,  et  rurfus  ptemunt: 
et  rurfus  cum  expreflum,  circuncifitum  ^  appellant,  ac 
ieorfum,  quod  exprefTum  ^  eA,  ieniant,  quod  refipit ' 
ferrum.  exprefQ  acinorum  foiliculi  in  dolia  coniiciun« 
tur,  eoque  aqua  additur:  ea  vocatur  lora,  quod  lota 
mcina ,  ac  pro  vino  operariis  datur  hieme. 

LV.  De  oliueto.  oleam  quam  manu  tangere  pofHs  e 
terra  ac*  fcalis,  legere  oportet  potius  quam  quatere; 
quod  ea,  quae  vapulauit,  macefcit  ^,  nec  dat  tantum 
olei.  quae  manu  flrida,  melior  ea,  quae  digitis  nudts 
legitur  ^,  quam  illa  quae  cum  digitaiibus  **•   duricies 

9  enim  eorum  non  ®  folum  flringit  bacam,  ied  etiam  ra- 
mos  glubit,  ac  reiiaquit  ad  geiicidium  rete<flos.  Quae  ' 
manu  tangi  non  poterunt,  ita  quati  debent,  vt  arundi* 
ne  potius  quam  pertica  feriantur.  grauior  enim  plaga 

3  medicum  quaerit.  Qm  quatiet,  ne  aduerfam  caedat. 
faepe  enim  ita  percuffa  olea  fecum  defert  <  de  ramuio 
piantam  \  quo  fado,  fnu^m  amittunt  pofleri  atmi. 
vt  ^  haec  non  minitna  caufa,  quod  oiiueta  dicant  ^  aiter* 
ni^  aimis  non  ferre  fru<fhis,    aut  non  aeque  magnos. 

'4  Oiea  vt  vua  per  idbm  biuium  ^  redit  ™  in  viiiam,  aiia  ad 
dbum  eligitur  '^,  aliavteiiquefcat,  ac  non  fbium  cor- 
pus  intus  vnguat '',  ied  etiam  extrinfecus:  itaque  do-* 
minum  et  in  p.  baineas,  et  ^  gyninafium  fequitur  ^ 

Haec, 

q.  exfn£km  decft  L  B.  R.  Bri  L  me  Vid. 

r.  rt/^dt  P.  k.  iicMwr  a.  V. 

L  kilnum  P.  iitm  Umwm  Br. 

CAp.  LV.    t.  «11«  L I-  G.  A.  m.  et^  lenfT.  Br.  cmMt  B.  R. 

b.  hmttjtit  a.  V.  n.  datmr  I.  B.  R.  Br.    Itdatmr 

c  Itgatwr  Heruae.  lauiabilim  L  (iidatw)  P.  I.  ItiatMf  P.  3.  /tf€« 

B.  R.  L I.  Br.  UndAMiw :  /.  ^naaM  P.  datnr  Codex  optimus  Vt£torii,  /e- 

d.  digitakMiit  PoL  tefte  etiam  pitmr  Veoetus»  iedmmr  Caefenas. 

Vi£lorio;  quod  dedit  Popma.  o.  vnget  a.  V. 

€.  fm  HMS  L  B.  R.  Br.  pnd  p.  Vulgo   m  deeft.  tt  a2  A. 

«tfi  P.  lunt.  G. 

f.  Sf^  ^'  V.  qui  Qjd  dedit.  q.  et  itd  Eaedem.  gyminqfimH^. 


g.  frtftn  L  B.  R.  Br.  r.  inftqmtmr  V.tndifi^pit»  h 

h.  fmrtm  A.  L  I-  Q.  B.  Br,  R. 


DE  RE  RVSTICA. 


903 


Haec,  ie  qua  fit  oleum,  congeri  £>let  aceniatim  per '  s 
dies  iiogulos  in  tabulata  %  vti  ibt  mediocriter  fracefcal, 
ac  primus  ^  quiique  acenius  demittatur  ^  per  ferias  >'  ac 
vaia  olearia  ad  '  trapetas,  quae  res  *  molae  oleariae  e  ^ 
duro  et  afpero  lapide*  Olea  leda  fi  nimium  diu  fuit  ^  6 
in  aceruiS)  caldore  ^  fraccfcit,  et  oleum  foetidum  fit  ®. 
Itaque  fi  nequeas  mature  conficere^  in  aceruis  iadlando 
ventilare  ^  oportet.  Ex  olea  fruAus  duplex;  oleum,  7 
quod  omnibus  notum,  et  amurca,  cuius  vdlitatem  quod 
ignorant*  plerique  ^,  licet  videre*  e  torculis  olearii^r 
fluere  in  agros  ^,  ac  non  fblum  denigrare  terram,  fed^ 
multitudine  facere  ^  fterilem:  cum  ^  is  humor  modi'> 
cus,  cum  ^  ad  multas  res,  tum  ad  agriculturam  perti* 
neat  vehementer,  quod  circum  arborumi*  radicesin» 
fundi  folet ,  maxime  ad  ^  oleam)  et  vbicunque  in  agro 
herba  nocet, 

LVL 

f.  pvdihri  Cr. 

e.  f$iM  igwrgtmr  a  pltnfyM  I. 
B.  Br.  K.  ignTantwr  a//en^M  Po- 
lit.  fiM  igiuiratMr^  n  fftrifyat  dt^ 
Jhicititr.  Lieittnim  vidert^  qnod 
jl  t  taradis  Ald.  Ba.  G.  Gr.  Ittm 
Jtrihh  Kntf  fntdMmmrc»  0  hidmg 
virtmist  fu^dji  dt  ipfi  nimit  po^ 
natur  ni  agrt^  terram  dtnigrat  tt 
Jttriltm  fieit  Crefc.  fnm  igmrmn 
a  fitrifiut  dtj^citmr:  iictt  enim 
vidert.  Qittd  fi  t  ttrenlis  tleariis 
fiiert  ttrmmitmr  ct  cct.  Codex  Vr-^ 
fini. 

h.  IJett  praeced.  pundo  et« 
tam  Hcruflg. 

i.  vidtrt:  ti  1.  B.  Br.  B. 

k.  agrts  ftrmittitiiT  ^  nan  Jhlmn 
denigrgt  A.  Ba.  G-  Gr. 

].  ftd  ttiam  L  B*  Br.  &.  A. 
G.  Gr. 

m.  faeit  A.  Ba.  G.  Gr« 

n.  cnm  tamtn  A.  Bfl.  G.  51r  «•- 
dicnm^  ad  agricnltiiram  vthtmen» 
terptrtinetf  tt  circa  radicts  arba» 
fwm  infindi  filtt^  tt  maxime^  td 
taltam  Crerc. 

o.  tum  I.  B.  Br.  R. 

p.  aekeri  Eacdem. 

q.  tt  EacdeiQ.  «if«laMiCreft. 


s.  ^erom.Eacdem.  dekettttigtri 
et  mmdari  Jhi  actrueri  Crcfc. 

t.  taMato  Cr. 

V.  frumtns  I.  B.  Bt.  R.  fHMe 
Crcfc. 

X.  dimittkar  I.  B.  Br.  K.  Cr. 

y.  Jhm  ad  P,  l.Jkria  ad  P.  a. 
Codcx  Vi£iorii  Jhia  ad  vafi  actra» 
fttas.  Crefc.  dimttttttnr  in  ftx  par' 
tiknt  ftn  vicikne  ad  vajk  ale.  tt 
travetas.  Vaticflui  libn  ap.  Pon- 
ted.  demittitiir per  feria  ad  vafi.al. 
et  trapetas.  Codex  Cflclcn,  cum 
Pol.  I.  facit »  pnieterefl  actmet 
hflbet.  Cod.  Vi^orii  recentior  yi- 
ria  hflbebflt.  Brufchiaoa  J^as. 

z.  trapetas  reftitui  ex  I,  6.  Br» 
R.  Crefc.  et  Codd.  Aldina  cum 
reliquis  trapeta.  In  I,  B.  Br.  R. 
cft  et  trapetas. 

a.  Ita  I.  B.  Br.  R.  Cpdiccs  VU 
Aorii,  Reliquae  cum  Aldioa :  m 
fMe  eam  terent  melae.  Crclc.  tt 
fikmittitnr  melae  oleeriae. 

b.  ff  om.  I.  B.  Br.  R.  ct  errore 
Geihcr.  qnat  tji  de  dnra  Cr. 

c.  faerit  a.  V.  et  Cr. 

d.  ca/4erf  ta  Icnf.  Br.  caUrt 
Cr.  omilfia  ct  oltnm  fatt,  fit^ 

c.  /aot  A.  Ba.  G. 


904  M.  VARRONIS  LIB.  I.  CAP.  LVI.  LVIL 

LVI.  Agrios,  lam  dudum,  Inquit  *,  in  villa  fe- 
deos  expedo  cum  daui  te  Stolo,  dum  findus  in  vii- 
}am  ^  rdferas.       Ille  ^,  £m ^  quin  adfum.  venio,  in- 

3uit,  ad  limen,  fores  aperi*  primum  faenificiae  con- 
untur  melius  iub  tedo,  quam  in  aceruis,  quod  ita  fit 
iucundius  pabuium.  ex  eo  intelligitur  ^,  quod  pecus 
vtroque  pouto  libentius  eii 

LVU.  At  *  triticum  condi  oportet  in  granaria  (iibli* 
mia,  quae  perfientur  vento  ab  exortu  ac  ieptentrio- 
num  ^  regione,  ad  quae  nuUa  aura  humida  ex  propin- 
quis  locis  adipiret.  pwetes  et  ibiumopere  tedorio  mar* 
morato  loricandi:  uminus,  ex  argilia  mixto  acere  ^  e 
£rumento  et  amurca,  quod  murem  et  vennem  non  pa« 
titur  efle ,  et  grana  facit  feiidiora  ac  firmionu  quidaat 
ipfum  triticum  confpergunt,  cum  addant  in  ^  circiter 
mille  modium  '  quadrantal  ^  amurcae.  Item  alius  aliud 
adfriat  ^,  aut  '^  afpergit  ^,  vt  Cfaaicidicam  aut  Caricam 
cretam,  aut^  abfiadiium  K  item  Iiuius  generis  alia. 
d  Quidam  granaria  habent  fub  terris  ^^  fpeiuncas,  quas 
vocant  (re$^Hff\  vt  in  Cappadoda,  ac^TIiralcia^.  alii, 
vt  in  Hifpaniaciteriore,  puteos,  vt  in  agro  Carthagi- 
menfl  p  ,  et  Ofcenfi.  Horum  fblmn  paleis  fubflernunt : 
ct  curant  ne  humor,  aut  aer  tangere  pofltt,  ntfi  cum 
promitur  ad  vfum.  quo  enim  fpiritus  non  penienit ,  ibi 
non  oritur  curcuiio  \      Sic  conditum  triticum  manet 

vel 

Cap.  LVI.    t.  inpdt  tbeft  I.  c  m$di9t  I.  B.  R.  Br. 

B.  R.  Br.  f.  quoAfdnttm  I.  B.  R.  Bf. 

b.  viila  I.  B.  R.  Br.  g.  «/nVrt  a.  V. 

c  /7/e  tnim  P.  I.  B.  R.  Br.  h.  «rt  ii  I.  B.  R.  Br. 

d.  Bmqnin  lunCfc.  Pol.  I.  Bt»  i.  fVMf  vt  Brufch. 
f^A  I.  B.  R.  Br.  e»  ^iun  luntt*  k.  ae  L  B.  Br.  R. 

Ryck*  «I  adfmn  A.  Bft-  G.  en  ad*  1.  ahfimkitm  P.  ohfyti^hufH  ie» 

/Im  mndL  Pol.  2.  t§&um  add.  I.  I-  Q,  A. 

e.  inttlitgitnr  P.  m.  vti  infer.  A.  I.  I-  G. 
Cap.  LVir.    a.  Et  P.  Dein-  n.  fiff  a.  V. 

ceps  ttjkft,  Brufch.  et  e  frofht^        o.  aut  I.  B.  R.  Br. 
fM/.  00.  thraehia  P. 

b.  ftftentmnem  Heru.  p.  cartbaginenfi  tt  afik^fi  I.  B. 

c.  a;j(ere  I.  B.  R.  «^errBntfdi.  R.  Br.  deinceps/ifjreniM  Br. 
d«  drdto"  i»  a.  V.  q.  ewfgalit  Bo.  gnrguih  Reg* 


DE  RE  KVSTICA.  .    20$ 

▼el '  annOs  quinqoaginta:  milium  veFO  plus  annos  cen- 
tum.     Supia'  terram  granaria  in  agro  quidam  fuhiimia  3 
faciunt,  vt  in  Hifpania  citeriore^  et  in '  Appulia  ^  qui* 
dam,  quae  non  iblum  a  lateribus  per  feneftrai  9  i^d  et* 
iam  fubtus  a  £olo  ventus  refrigerare  *  pof&t. 

LVin.  Faba  et  *  legumina  in  oleariis  vaiu  oblita 
cinere  perdiu  incolumia  feruantur.  Cato  ait  vuam 
Amineam  ^  minufculam  et  maiorem  et  Apiciam  in  oliis 
coiiunodi/Eme  condi.  eadem  in  iapa  et  muAo  in  lora  % 
redle.  quas  fufpendas  opportuniffimas  efle  duracinas  et 
Amineas  ^  Scantianas  \ 

LIX.  De  ^  pomis,  conditiua  mala  ffaudiea  ^,  co«' 
tonea,  Scantiana,  Quiriniana^,  orbiculata^  et  quae 
antea muftea vocabant^ ,  nunc melimela appellant, haec 
omnia  in  loco  arido  et  frigido  fupra  pakas  ^  pofita  fer- 
vari  rede  putant.  £t  ideo  oporothecas  qui  fadunt,  ad 
aquilonem  vt  feneflras  habeant,  atque  vt  eae  ^  perflen* 
tur,  curant.  neque  tamen  fine  foriculis:  ne  cumhu* 
morem  amiferint,  pertinaci  vento  vieta  fiant.  Ideo-  a 
que  in  iis,  camaras  '  marmorato,  et  parietes',  pautmen* 
taque  ^  faciunt,  quo  fiigidius  ^  iit:  jn  quo  etiam  qui* 

dam 

r.  jJ  I.  B.  R.  Br.  b.  flnSnif  ^MmiM  I.  B.  R.  Br. 

t. /«frtfffiTflMdeeftA.  Bi^G.         c.fcandianal,   B.   E.  Br.  tr* 
t«  #M  omitt.  I.  B.  R.  Br.  Codd.  Vid^rii. 


V.  4^j«  P.  I.  B.R.  Br.  ^fm-        d.  atqm  fmt  — ^  v9t9Umm  Bt. 

|m>  ka  «t  wmJHmm  1. 1-  G.  A.  VKakmttm  cctflm  A.  Ittot.  C 

X.  r^grmt  fenflr.  Br.  Meru.  rf-        e.  filuV,fofimfMtmhB.Br.R. 
girm  fl.  V.  r^ermi  H.  8t.  Zw.        f*  m  on-  I..B.  BrJl.  MrcAld.7 

D.  r^JTf  mflrs;.  Bfl.  G. 

Gflp.  LVIII.    fl.  le  cx  Edd.  a.        g.  cmmrat  L  B.  R.  lunt*  in  Us 

y.  rdtitui.  anmras  Br.  f«  cemermf  A.  Bfl*G« 

b.  Icfl  Edd.  fl.  V.  qui  Amm-        h.  JL  ImuUkiiittr  flddunt  LB/ 

MflM  ec  poft  Amimms  dedit.  Br.  K.  et  Codices  Vi^orii  qUa 

'  c  rii  Am  ex  Codice  Vrfini  fld-  deinde  literflm  L.  omifit »  IdMW- 

didi.  MfMr  reli^uit/quodeieciflGer* 

'  d.  dt  vulgo  flddicum  oni.  I.  B.  ncro  iflm  inclufum.  fmmntwmp^ 

Br.  R.  MMiif,  lamUHiittr  fadmU  K* 

e.  Scmicimi^  I.  B.  Br.  R.  Bfl.  G. 

Cflp.  UX.   fl.  De  Mw/  deflft        i.  /Wlr''''^  <«»  A.  Ium.  a 

ft.V«  .       ;         :  i)vnQ^  fmdmB  0hm  M^  ^^ 


ao6    M.VARRONIS  LIB.LCAP,LIX. 

dam  triclinium  (lemere  fblent  icoenandi  caufa.  Etenim 
ia  ^  quibus  luxuria  conceflerit,  vt '  in  pinacothece  fa- 
ciant  "*,  quod  fpedaculum  datur  ab  arte,  cur  non  quod 
natura  datum  vtantur''  in  venuflate  difpofita  pomorum? 
praeiertim  quidem^  cum  id  non  fit  laciendum,  quod 
quidam  fecerunt,  vt  Romae  coemta  poma  ^  rus  intule* 

3  rint  in  oporothecen  inflruendam  conuiuii  caufa.  In 
oporothece  p  mala  manere  putant  fatis  commode  alii  in 
tabulis  ^Y  vt  in '  opere  marmorato,  alii  fubnrata  palea, 
veletiamfloccis:  malaPunica  demiflis  fuis  furculis  in 
dolio  arenae:  mala  cotonea  ',  Aruthea  in  penfUibus 
iun<fHs  ^:  contra  in  fapa  condita  manere  pira  Aniciana^ 
€t  ^  fementiua  ^.  forba  quidam  '  difleda  ^^^  et  in  fole 
macerata,  vt  pira}  et  fbrba  per  fe  vbicunque  fint  poflta 

4  in  arido  facile  durare.  Seruare  rapa  confeda  ^  in  fina- 
pe,  nuccs  iuglandesin  ^  arena,  Punica  mala  et  in  are« 
naiam  decerpta,  ac  matura,  (vt  ^  dixi,)  et  etiam  im« 
matura  cum  haerent  ®  in  fua  virga,  fi '  demiferis  in  oi- 
lam  s  fine  fundo^  eamque  ^  fi  conieceris  in  terram,  et 
obteris '  circum  ^  ramum,  ne '  extrinfecus  fpiritus  af- 
flet,  ea  non  modo  integra  eximi  °^ ,  fed  etiam  maiora« 
quam  in  arbore  vaquam  pependerint  °. 

L3C 

k.  fi  ii  qmkus  A.  Bfl.  G.  iii,  t.  iifeaa  I.B.Br.R.  A.Ba.G. 

fHthus  lune.  b.  ewife&u  I.  B.  R.  Br. 

L  id  A.  Ba.  G.  finacttbecai  Br.  c.  f'»  arena^  fnnica  nuda  et  de» 

m.  fadKHt  I.  B.  Br.  R.  A.  Ba.  G.  Aint  I.  B.  K.  Br. 

n.  imttttmnr  Eaedem.  d.  ^  dixi  omict.  I.  B.  R.  Br. 

b.  pmariii  intni.  I.  B.  Brl  R.  «•  ^^^^'  ^  ^'  ^"^* 

pmmmt  P.  ceemtu  Br.  Ald.  *•  ^*,/-  *•  ^' ^^ 

^^.•poratbeca?.  g.  ^M  I.  B.  R.  Br. 

A%^:'k  ""'  "^-  ""'  "^'        f-  •^-  II-  G.  A. 
A.  Br.  Gr.  G.  t,   _,•  -  _  p  n 

r.  ni  om.  \,  B.  Br.  R.  Ryck.  i.  ^ld.  ramum.  Si  extrinfAvmu 

t.  eatema  ftmtea  I.  B.  Br.  R.  q,  fig  ^^^  Crcfc.  ramum^  ne.  Vul- 

t.  fSYiAaf  A.    Ba,  G.   vinAV  go  erat  fi.     Deinceps  aflet  Br. 

Cod.  Vi^lorii.  cum  Cod.  vtroque  Florent.  tefte 

V.  antiana  luntt.  MiVitfM  a.  V.  Ponted. 

X.  cc  deeft  I.  B.  R.  Br.  m.  exfimi  P. 

y.  yfaMMJM  t.  V.  n.  pefenderit  A.  Bf  d  d€  tti- 

t.  f Mitat  P.  ««m  add.  P. 


DE  RE  RVSTICA. 


•07 


LX.  De  *  oliuitate,  oleas  efui  optime  condi  fcribit 
Cato,  orchites**,  et  paufcas  aridas  *^,  vel  virides  in 
muria ,  vel  in  ^  lentifco  contuias,  Orchites  nigras,  fale 
fi  fint  *  confriatae  '  dies  quinque,  et  tum  «  fiJe  excuilb, 
biduum  fi  infole  pofitae  ^  fuerint,  manere  idoneas  fo» 
lere:  eafdem  fine  fale  in  defrutum  condi. 

LXL  Rede  amurcam  periti  agricolae  tam  in  do« 
liis  *  condunt,  quam  oleum,  aut  vinum.  Eius  condi- 
tio,  cum  exprefla  olea  ^,  quod  flatim*^  effluxerit  de  ea, 
decoquuntur  **  duae  partes,  et  *  rcfrigeratum  conditur 
in  vala  ^  Suut  ^  item  aliae  conditiones,  vt  ea^  in  qua 
adiicitur  ^  mufium. 

LXn.  Quod  nemo  fhidus  ■  condit,'  nifi  vt  pro- 
mat,  de  ^  eo  quoque  vel  iexto  gradu  animaduertenda 
pauca.  Promunt  ^  condita  aut  propterea,  quod  fint  ^ 
tuenda,  aut  quod  vtenda,  aut  quod  vendenda*  Ea 
quae  difiimilia  ^  funf  inter  &  ^  aliud  alio  tempore  tuen- 
dum  et  vtendum. 

LXni.  Tuendi  cauia  promendum  id  frumentum, 
quod  curculiones*  exefie  incipiunt.  id  enim  cum  prom- 
jptum  eft,  infble  ponere  oportet^,  atque  aquae  cadnos, 

quod 

Cap.  LX.    a.  De  §iuduh  de-  g.  Hicnouum  caput  incipitin 

cft  «.  V.  txm  Br.  I.  B.  Br.  R.  P: 

b.  0rcites  tt  fn/Us  P.  h.  adiicitatt  antc  V.  Litteram 

c.  aridast   vd  •  « -r  -  Mtufat,  L  hic  inferxt  P.  ttfta  etiam  Vi- 
Orchites  defunt  L  B.  R.  Br.  ^orio. 

d.  in  inf.  A.  lunt.  G.  Cap.  DQL    «.  cmdit  fmBn» 
€^  fimth.l.UG.fifakfint-Br.    Br.  Ald. 

f.  Ita  pro  €9Hfrieata€    Codex  b.  frmat,  De  eo  Br. 

Vrlini.   eenfriaaa  I.  B.  R.  Br.  c.  PrimMfn  antem  fropterea  I.  B. 

f.  emn  L  B.,R.  Br.  K.frimam  ant  fropt.  Br.  Primmn 

.  p^ta  L  B.  R.  Br.  ctiam  P. 

Cap.  LXI.  a.  oUis  P.  «///f  a.  V.  d.  funt  L  B.  Br.  R.  lunr. 

b.  Itn  A.  I.  I.  G.    Vulgo  ej>  e.  diffimilia  fm  -«  vtenhim  ct 

fteffa  effltucit^  ^d  fiatim.  tntndam  Br. 

c  Etiam  L  B.  R.  Br.  efflnxeriu  Cap.  LXIH.    a.  ewrpdienet  I. 


d.  I.  B.  R.  Br.  deco^itnr.  B.  gwrgnHmet  R. 

e.  ac  Br.  A.  b.  Vulgo  ofoftet  afoae  catmat, 
t  Vitfis  L  B.  Br.  R.                   iitad,  L  B.  Br«  R.  ijfeitct.  AtfM. 


ao8    M.  VARR.  LIB,  l  CAP.  LXIV.  LXV. 

quod  eo  conueniunt^  vt  ipfi  ie  necent,  curculiones  \ 
Sub  terra  qui  habent  fnunentum  in  iis,  quos  vocant 
CHf8ff  ^9  quod  "^  cum  periculo  introitur  recenti  apertio* 
ne,  ita  '^  vt  quibufdam  (It  interduia  anima,  aliquanto 
2  poft  promere,  quam  aperuerint  ^^  oportet  Far,  quod 
in  fpicis  condideris  per  meffem,  et  ad  vfus  cibatus  ex* 

£;dire  velis,  promendum  hieme,  vt  in  piftrino '^  pin« 
tur  ^  ac  torreatur. 

LXIV.  Amurca  cum  ex  olea  *  exprella,  qui  eft  hu- 
mor  aquatilis  ac  retrimentum  ^  conditum  in  vas  fidile, 
id  quiaam  fic  fblent  tueri,  diebus  xv  ex  eo  ^,  quod 
eft  leuiffimum  ac  fununum,  deflatum  ^  vt  traiiciant  in 
alia  vafa,  et  hoc  iifdem  ^  interualiis,  duodedes  fex  f 
t  menfibus  proximis,  item  ^  faciant  Cum  id  nouifC- 
me  '^ ,  potifCmum  traiiciant,  cum  ienefcit  iuna.  tunc 
decoquunt  ^  in  ahenis  leui  ^  igvi  duas  partes  quoad  xe« 
gerunt,  tum  ^  denique  ad  vfum  rede  promitur. 

LXV.  Quod  ^  muftum  conditur  in  doiium,  vt  lut* 

beamus  vinum,  non  promendum  dum  feruet,  neqw 

a  etiamdum  procefCt  ^  ita,  vt  fit  vinum  fadum.     Si  ve* 

tus  bibere  veiis.  quod  non  fit  ante ,  quam  accef&rit  ^ 

aimus, 

c.  vt  littera  a.  '    t  dModtdtt.  In  fix  A.  lunt*  G* 

d.  fnor  a.  V.  ftfMt  P.  g.  fmximh  id  fadmnt  Eaedeau 

c.  quo  A.  lunt-  G.  I,.  ft^^  add.  Eaedem. 
,  L  vttn  I.  B.  R.  j.  dccMnr  P. 

g.  Ita  pro  apmms  (cripfi  cum        jj.  i^  ^.  i^,  p^ 

,lfi^r/nS^''^^^^^  capiti  fequenti. 

ap.  LXIV.    a.  ejf  add.  a.  V.        ^ap   L^y.    a.  T«  U  vfim 

^  «?•?  Cod    anuquus  Viao-  J^  ^  .,  ^^  ^^.J^ ,  g  |J^ 

ni.    Vulgo  diftinguitur:    r«in.  ^  rt «*  tamen  omitt.  B.  R. 

S::^iT^l^:w^  h   proctffn?.roctffii.nifipt^ 

wm  Ald.  Jft  I.  U  G.  A. 

c  Ex  A.  lunt.  G.  tx  addidl.  c.  atcefftrnnt  P.  x.  aectfftrwHti 

d.  dtfUtttr  A.  Ittiit.  G.  tntntcaium  pomHo  ex  libris  fuis 
c  Ita  pro  fitw  fcripfi  cx  A.  laudat  Vidor.  aceJHt  oMnicMbm 

iBBf.  Ob  r«^  d^fic.  L  B.  R.  Br. 


DE  RE  RVSTIOA.  ^oq 

annos,  tum,  cum  fuerit  anniculum,  promito  \  Si 
yero  eft  *  ex  eo  generc  vuae,  quod  ^  mature  coacefcat  •, 
ante  vindemiam  confumi,  aut  venire  oportet.  Genera- 
funt  vini,  in  quo  Falema,  quae  quanto  plures  anrios 
conditahabuerunt,tanto  cum  prompta  funt  fniduofiora. 

LXVL  Oleas  albas,  quas  condideris",  nouas  fi'^ 
celeriter  promas,  nifi  condieris  ^^,  propter  amaritudi-' 
nem  illas  ^  relpuit  palatum.  Item  nigras,  nifi  priu« 
casfiJe  maceraris,  vt  **  libenter  in  os  recipiantur  K 

LXVII.  Nucem  iugiandem,  etpalmulam,  etficum 
Sabinam  quanto  citius  promas,  iucundiore  vtart,  quod 
vetuftate  ficus  fit  pallidior,  palmula  cariofior,  nur 
aridlor. 

LXVm.  Penfilia,  vt"vuae,  mala,  etforba^ipik 
oftendimt,  quando  ad  vfum  oporteat  promi ;  quod  cq- 
lore  ^  mutato  et  contracfhi  acinorum,  fi  non  demferis  * 
ad  edendum,  ad  abiiciendum  deicenfiirum  •  fc  minitan* 
tur.  Sorbum  ^  maturum  mite  conditum  citius  promt 
oportet:  acerbum  enim  fuipenfum  lentius  eft«.  quod 
prius  domi  maturitatem  afiequi  vult,  quam  ^  nequit  in 
arbore,  quam  *  mitefcat. 

LXIX* 

d.  Male  Viaor.   et  fcquentes  t,  nw  K.  G.  Ba. 

r^*' ,  ^  t  ndfitntmr  A.  Bt.  a 

t.  Sieftverotx  tovuatgtnirtBT,  ^       »vt»« 

f.  qHM  dam  mttmrt  coactfamt  I,  ^P'  LXVII.    a.  c»  jm»  Br. 
B.  Br.  R.  qwit  dum  mMurefcit^  Cttp.LXVlIl.  tt.  «P.vterque. 
toactfkat  A.  fiwe  nw  ex  lunt,  G.  b.  Jofm  P.  paulo  ttiitea  prmH^ 
laudat  Gefner.  ^rttat  Br. 

g.  CMctfcmn^.quod  matMrtcM-  c  eolertm  P. 
<f/aiftCodd.  Viaorii.  d.  dempftnt  Br.  ^dmifiris  A. 

Cttp.  LXVL    tt.  condirt  vis  A.  lunt-  G. 

Ba-  G.  c.  defciH/kra  a.  V. 

b.  fic  Br.  fie  etler. '  condk»  vt  f.  S»rM  P.  . 

frtmas  A.  Btt-  G.     Vulgo  erac:  e.  /entnix  mittfcii  A.  lunt*  G. 

etmMderis  tmaty  fi  ctler.  h.  quod  in  arkare  nepdt  I.  B. 

c  Itapro  emaderis  rcripficttni  Br.  R. 

A.  lunt-  G.  i.  vt  indefrpuunmr  ai  efiM  A. 

d.  iliiu  om.  I.  B.  Br.  R.  luni^  lunr.  G. 

TomLP.L  Q 


aio     M.  VARRONIS  LIB.L   CAP.LXIX. 

LXIX.  Meffum  far  promendum  liieme  in  priftino 
a4  torrendum,  quod  ad  cibatum  •  expeditum  efle  velis. 
Quod  ad  iationem,  tum  promendum,  cum  fegetes- 
maturae  fiint  ad  accipiendum.  Item  quae  pertinent  ad 
fationem,  fuo  quoquo''  tempore  promenda.  Quae 
vendenda,  videndum,  quae  quoque**  tempore  oporteat 
promi.  alia  enim,  quae  *^  manere  non  poflunt,  ante 
quam  fe  commutent,  vt  **  celeriterpromas,  ac  vendas: 
alia  ^  quae  feruari  pofluut,  vt  tum  vendas,  cum  caritas 
eft.  faepe  enim  diutius  feruata  non  mbdo  vfuram  adii- 
ciunt;  fed  etiam  frudlum  duplicant,  fi  tempore  pro- 

2  ina&  Cum  haec  dicerct  Stolo  ^,  venit  iibertus  aedituo 
mi  ad  nos  flens,  et  rogat  vtignofcamus  quod  flmus  ^ 
retenti  ^,  et  vt  ei  in  funus  poftridie  prodeamus.  Omnes 
confurgimus,  ac  fimul  exdamamus,  quid?  in  funus? 
quod  funus?  quid  eft  fa(fhim?  lile  ilen2»  narrat  ab  '  ne- 
fcioquo  percuflum  cultello  concidiflc,  quem  qui  effet, 
animaduertere  in  turba  non  potuifle,  fed  tantummodo 

3  exaudifle  vocem,  perperam  fecifle.  Ipfe,  cum  patro* 
Aum  domum  fuftuliflet,  et  pueros  dimififlet  ^  vt  medi- 
cum  requirerent,  ac  mature  adducerent;  quod  potius 
Hhid  adininiftraflet,  quam  ad  nos  veniflet,  aequum 
effe  flbi  ignofci.       Nec  fi  eum  feiuare  non  potuiflet, 

2uin  non  multo  poft  animam  efllaret,  tamen  putare  >  fe 
jciffe  reAe.  Non  "*  moiefte  fercntes  defcendimus  de 
aede,  et  de  caiu  humano  magis  querentes,  quam  ad« 
mirantes  '^  id  Romae  facfhmi,  difcedimus  ^  omnes. 

Cap-  LXIX.    a.  dharinm  a.  V.  h.  detmi  I.  B.  R.  Br.  Dein- 

i).  qwqM  I.  B.  IL  et  altero  lo-  ceps  et  ei  vt  in  fHnns  Br. 

co  Br.  i.  ab  abeft  I.  B.  R.  Br. 

c  qM  P.  luntt.  ^  k.  dimm  L  B.  Br.  R.  1. 1. 

d..tabeftHer«.  ^'^^lal  B.  Br.  R. 

e.  qnoi  diwfijjk   inf.    H.   A.  m.  /.  if^ii  P.  /iirM  I.  B.R.Br. 
Gr.  G.  w  tios  1. 1-  G.  A. 

f.  St9lo  deeft  I.  B.  R.  Br.  n.  miranttt  I.  B.  R-  Br. 
%,  fumus  8.,  V.                               #.  dtfctndimns  omnt  B.  R. 

M.  TE- 


aii 

M.  TERENTII  VARRONIS 

RERVM    RVSTICARVM    • 

D  E 

RE     PECVARIA 


L  I  B  E  R    U 

Viri  magni  noflri  maiores  non  Ane  caula  praepone- 
bant  ruAicos  Romanos  vrbanis.  vt  ruri  enim,  qui 
in  villa  viuunt  ignauiores  ^^  quam  qui  in  agro  verfantur 
in  aliquo  opere  faciundc:  iic  qui  in  oppido  lederent, 
quam  qui  rura  colerent,  defidiofiores  ^  putabant.  Ita- 
que  annum  ita  diuiferunt,  vt  nonis  modo  diebus  vrba- 
nas  res  vfurparent,  reliquis  vii  vt  nira  colerent.  Quod  2 
dum  feruaueruntinfiitutum,  vtrumque  iimt  confecud, 
vt  et  cultura  agros  foecundifllmos  haberent,  et  ipfi  va- 
ktudine  finniores  eflent:  ac  ne  Graecorum  vrbana  defi-* 
derarent  gymnafia,  quae  nunc  vix  fatis  fingula  funt: 
nec  putant  fe  habere  villam,  fi  ^  non  multis  vocabulis 
retineant  Graecis,  quum  ^  vocent  partiQulatim  loca, 
9rfe)coiT«vfl6*,  TfccT^^^xv^  dCTroSvrfi^ioy^  TrefkvhcvU 
igvsBZm^,  Tfefs^e^iSvx^y  OTrwfodjjKjjv.  Igitur  quod  3 

O  a  nunc 

YARIJBTAS     I.JBCTIOHI8. 

ii.  igmmtun  JcnlT.  istdanimsV.        f.  peryfiUn  I.  6.  R.  Br.  ffify* 

b.  iifitHms  lenfl:  Br.  |m  P. 

c.  uifi  uuiit.  !•  I- G-     ,      ^  •  tniMMM  L  B.  R.  •m^A*- 

d.  ^n  1. 1-  G.  Br.  Eadem  Bp.  ^'S,^^^  *.  «•  -^        / 
paulo  antea  valitMdint  habet. 

e.  froeMamm  L  B.  R.  Br.  fn-        h.  perifiere^n  I.  B.  R.  Br.  jfiri- 
€9eB0M  P.  fterw  P.  i.  fetifttreu  PoL  a. 


aia  M.  VARRONIS   LIB.  II. 

nunc  intra  murum  fere  patresfamftiaecorrepieruntreli- 
(flis  falce  et  aratro,  et  manus  mouei^  maiuerunt  in  thea- 
tro  ac  circo ,  quam  in  '  fegetibus  ac  vinetis  ^ ,  frumen- 
tum  locamus,  qui  nobis  aduehat,  qui  ^  faturi  fiamui  ex 
Africa™,  et  Sardinia:   et  nauibus  vindemiam  condi- 

4  mus  "  ex  infuia  Coa  ^,  et  Chia.  Itaque  in  qua  terra 
culturam  agri  docuerunt  paftores  progeniem  fuam ,  qui 
condiderunt  vrbem,  ibi  contra  progenies  eorum,  pro- 
ptcr  auaritiam  contra  Icges  ex  fcgetibus  fecittprata, 
ignorantes  non  idem  efTe  agriculturam  et  paAionem. 
alius  enim  opilio,  et^  arator:  nec  fl  pofllt  ^  in  agro 
pafci,  armentarius  non  aliud  ac  bubulcus.  Armentum 
enim  id,  quod  in  agro  natum  nbn  creat,  fed  tollit  den- 
tibus.  contra,  bos  domitus  caufa  fit,  vt  commodius 
nafcatur  frumentum  in  fegete,  et  pabulum  in  nouaU. 

5  Alia,  inquam-i  ratio  ac  fcientia  coioni,  aiia  paftoris. 
coloni,  vt '  ea  '  quae  in  agricultura  nafcantur  ^  e  terra 
frudum  faciant.  contrapofloris,  vt^  ea  quae  nata  ex 
pecore.  quarum  ^  quoniam  ^  fbcietas  *  inter  fe  magna,. 
propterea  quod  pabuium  in  fundo  compafcere  ^ ,  quam 
vendere  pierumquc  magis  expedit  domino  fundi;  et 
ftercoratio  ad  frudus  terrefhres  aptiffmia  **,  ct  maxime 
ad  id  pecus  ^  appofitum:  qui  lial>et  pracdium,  habere 
vtramque  ^  debet  difcipiiuam,  et  agricuiturae  *,  et  pc- 
coris  pafcendi)  ct  etiam  viiiaticae  ^  paflionis.  Ex  ea 
cnim  quoque  frudlus  toili  poffunt  non  mediocres ,  ex 

omi- 

i.  in  deeft  Heru.  t.  faSnm  tt  nafierMitr  e  urra. 

k.  vinetif.  Ac  frmH.l.B,K.  Br.  Cpittra  I.  B.  R.  Pol.  Codd.  Vi- 

1.  qni  faturi  .  •  -  vindtmiam  Ctor,  Br. 
ioniimHr  defunt  I.  B.  R.  Br.  v.  vt  om.  I.  B.  R.  Br.  Codd. 

m.  apkryca  P.  VitSlorii. 

n.  condamMf  P.  x.  Qnare  I.  I-  G.  A. 

o.  cea  l,  B.  R.  Br.  et  Cod.  Vrfini.         y.  qmfninm  deeft  I.  B.  R.  Br. 

p.  et  aliur  ar,   L  B.  R.  A-  Ba-        z.  confocietas  I.  B.  R.  Br. 
G*  Br.  a.  compefcere  Heru. 

q.  pefttnt  I.  B.  R.  Br.  b.  apt.  efi.max.fi  ad  I.I.  G.  A« 

r.  vt  om.  I.  B.  R.  Br.  Pol.  et        c.  fit  inf.  I  T-  G.  A. 
Codd.  Viaor.  d.  vtrum^uedeifet:?A.B.'SLBr. 

s.  ae^Ht  agr.  PoL   atiHat  t^,        e.  agricuttUTam  P. 
Codd,  Viaorii.  f.  vUlaticae  Heru. 


DE  RE  RVSTICA.  »13 

omithonibus,  ac  leporariis,  et  pifcinis.  E  queis  quo-  6 
niam  de  agricultura  librum  Fundaniae  vxori  propter 
eius  fundum  feci:  tibi  Niger  Turrani  ^  noAer,  qui  ve- 
hementer  deledaris  pecore,  propterea  cpiod  te  emtu- 
rientem  in  campos  Macros  ad  mercatum  adducunt  cre* 
bro  pedes,  quo  faciiius  fumdbus  multa  pofcentibu^  mi- 
niAres,  quod  eofaciiiusfaciam,  quod  et  ipfe  pecuarias 
habui  grandes,  in  Appuiia  ouiarias,  et  in^  Reatino 
equarias:  [Qua]  de  re  pecuaria  breuiter  ac  fummatim  ^j 
percurram,  ex  ^  iennonihus  noflris  coliatis  cum  iis,  qui 
pecuarias  habueruntin  Epejro  magnas,  tum  cum  pira* 
tico  bello  inter  Deium  et  Siciiiam  Graeciae  dainbus 
praeeilem,  incipiam  hinc» 

Cap.  L  Cum  'Menas  ^  difcefrifTet,  Co0inius  mihi, 
Nos  ^  te  non  dimittemus  ^^  inquit,  ante  ®  qiiam  tria  ilia 
explicaris^  quae  coeperas  nuper  dicer^^  cum  '  fumus  ^ 
interpellati.  Quaetria,  inquit  Murrius?  An  ea^  quae 
xnihi  ^  heri  dixifii  de  pafloricia  ^  re?  Ifbt^,  inquit  ^  iUty 

3uae  coeperat "  hic  differere,  quae  effet  origo^  quac 
ignitas,  quae  ars:  cum  Petam  "  feffum  ®  vifere  venif- 
femus,  ni  ^  medici  ^  aduentus  nos  interrupiflet  \    Ego  3 

O  3  vero. 


g.  Tnfowni  a.  V.  t  eum  deeft  P. 

n.  1«   omitt.  I.  B.  R.  Ba-  G.  g.  fuimus  L  B.  R.  A.  Ba-  G. 

Br.  A.  Br.  D^inceps  Mnruis  Br.  Ald. 

i.  ft  T.  B.  6r.  R.  Dtinceps  hit  h.  tria  bire  iix.  mhi  I.  B.  R. 

fw  —  Efif  Br.  Aere  quoquc  P.  Vulgo  tcfi. 

i.  fafiwia.  a.  V. 

Cap.  I.    a.  In  amiquo  fic  cx-  k.  Infia  P.  I.  B.  K.  Br. 

lat:  HIG  INTERMISIMVS.  Cnm  1.  (miuid  P.  I. 

Pol.    Ita  in  omnibus  fuis  Codd.  m.    eoeperns  I.  B.  R.  6r. 

lireris  maioribus  fcriptum  repe-  n.  foetamftfnm  P.  x.fenfnmV, 

tit  etiam  ViAorius,  ciui  inde  la-  d.  poeuim  fefnm  ex   Codd.   fuis 

cuoae  indicium  colligebat  cum  laudauit  Vi£lor.  in  optimo  noci 

Scaligero  et  Vrfino.  mcndi  appofita  erat. 

b.  Vulgo  Mauitet   A.  Ba.  G.  o.  feffum  I.  6.  Br.  R. 
Mennat.  p.  «e  P.  teftante  etiam  ViAo- 

c  nafie  vinCt.  Pol.  s.  n^t  P.  rio,  I.  B.  Br.  R. 

I.  i^fie  1.  6.  R.  1. 1.  Br.  q.  medica  P.  a. 

d.  demktemnt  P.  r.   inredifet  P.  tefte  ettam  Vft* 

c.  it  Mli  1.  B.  R.  Br«  Qon  irrepdfit  I.  B.  Br.  R. 


ax4    M.  VARRONIS  LIB.IL  CAR  L 

vtro^  inquam^  dicam  duntaxat,  quod  eft  hcfiKov^^ 
de  duabus  rebus  primis  S  quae  accepi,  de  origine,  et 
dignitate.  de  tertia  parte,  vbi  eft  de  arte,  Scrofa  fufci- 

piet  ^:  vt  femigraecis  paftoribus  dicam  Graece, 

eaTfif  *  fxtf  TtohKcv  dfxeivoov  ^  Nam  is  magifter  C.  * 
Lucilii "  Hirpi  generi  tui,  cuius  nobiles  pecuariae  in 
Brutiis  habentur.  Sed  haec  ^  ita  a  nobis  accipietis,  in- 
quit  Scrofa,  vt  vos,  qui  eftis  ^  Epirotici  **,  pecuarii  * 
athletae,  remuneremini  nos,  ac  quae  fcitis^  proferatis 
3  in  medium.  Nemo  enim  onmia  poteft  fcire.  Cum 
accepiftem  conditionem,  vt^  meae  partes  eftent  primae, 
non  quo  non  ego  pecuarias  in  Italia  habeam,  ied  non 
omnes  qui  habent  citharam,  funt  citharoedi:  igitur, 
inquatn,  et  homines  et  pecua  ^  cum  femper  fuifle  flt 
necefle  natura.  (fiue  enim  aliquod  fuit  principium  ge- 
nerandi  animalium,  vt  putauit  Thales  Milefius,  et  Ze- 
no  Cittieus  ^:  flue  contra  principium  horum  extitit  nul- 
lum,  vt  credidit  Pythagoras  Samius,  et  Ariftoteles  ' 
Stagerites  ^  necefle  eft  humanae  vitae  '  a  fumma  me- 
moria™  gradatim  defcendiffe  ad  hanc  aetatem,  vt  fcri- 

bit 


8.  yfiwic&H  I.  B.  R.  6r.  Qm  tfiisptatrU  tbieue  remMtu  ve- 

t.  frimnm  I.  B.  K.  Br.  Dein<'  wtmitof  ac  in  Codd.  fuis  reperic 

ccps  0C  dignit,  Br.  A.  Viflorius  •  vnde  eftinxit  Athletae. 

V.  /ufcifiet:  is  ndf  etc.  vt  fe^  Ita  enim  infrt  III.  ^.  8.  pro  eo 

migraecit  I.  I-  G.  A.  vocabulo   Codex  Vi^orii  babe« 

X.  Graeca  verba  abfunt  I.  B.  hat  fcriptum  Ntf/  sthietae, 

R.  Br.  iw  ir/f  diuif.  I.  I-  G.  ts  ^-  «»  •*•  ^ 

vni9  Zwing.  g-  V^cu  P.  pecut  I.  B.  Br.  R. 

y.  (//«dvoy  luntt.  dfAmm  P.  ftcuAts  I.  I-  G.  Viaorius  in  li- 

z.  Sc.  P.  0  a.  V.  bris  fuis  reperit  pecm, 

•.  UcUiV.  fcnff.  IjuUa  a.  V.  a  V.ffi«L*«V  p^*'®" 

Viti»A  u;*w  A.  Qtbdtts  luntt.  cytieus  PoL 

K.Tii    R   Br  '•  ^^^^'«''^  B-  R- 

r.J-    H      ;    ^      /^       ^  k.  5f.«mfexB.  R.  A.I.l-G. 

c.  fl^j/  H.    A.  Gr.  G.   ^  n,  st-  D. 

^^V  ^-  .^     .  .  ^     ^  1.  humanam  v^ainCrefc.  aGcf^ 

d.  epflr«t/ci  Gr.  G.  pe,.^  laudarus.    Sed  in  Bafil.  et 
t,  tbietate  reminefeminice^  Haee  antiqua  mea  ix.  c.  i.  baec  veiba 

^nae  fcitit  a.  V.   quibus   verbis  non  reperio. 

rraepofirum  erat  itellae  iignunt  m.  ad  fnmmam  mcmoriam  I.  B. 

in  l.  l-  G.A.  ti«rte  remmte%emini  R.  Br  ad  fmmnam  memoria?,  I.a. 

itc,  P,  j.  ifcmiit  thietm  P.  j«.  fummam  memoriam  P.  i. 


DE  RE   RVSTICA.  215 

bit  Dicaearchus:  et  fummum  grackan  fuifle  naturalem,  4 
cum  viuerent  homines  ex  iis  rebus",  quae  inuiolata* 
vltro  ferret  terra :  ex  p  hac  vita  in  iecundam  defcen- 
dii&  paftoriciam^^  e  jTeris  atque  agreftibus,  vt  ex  ^  ar^ 
boribus  ac  virgulds'  decerpendo  glandem,  arbutum% 
mora,  pomaque  ^  coUigerent  ad  vfum;  iic  ex  animali- 
bus,  cum  '  propter  eandem  vtilitatem  quae  poflent  ^ 
iilueftria  deprehenderent ',  ac  conduderent,  et  man- 
fuefcerent.  In  queis  *  primum  non  iine  cauia  putant  * 
oues  affumtas,  et  propter  vtilitatem,  et  propter  placi- 
ditatem.  maxime  enim  hae  **  natura  quietae<»  etaptifli- 
mae  ad  vitam  hominum.  ad  cibum  enim  iade  ^  et  ca« 
feum  adhibitum,  ad  (corpus)  veftitum  et  pelles  (etla- 
nam  ^  )  attulenint.  Tertio  ^  denique  gradu  a  vita  pa-  5 
floraii  ad  agriculturam  defcenderunt.  in  qua  ex  duobus 
gradibus  fuperioribus  retinuerunt  muita.  et '  quo  de» 
fcenderant,  ibi  procefferunt  longe,  dum  ad  ^  nos  per- 
veniret,  Etiam  nunc  in  locis  multis  genera  pecudum 
ferarum  iimt  aliquot ,  vt  ^*  in  Pluygia  ex  ouibus,  vbi  ' 

O  4  gregw 

n.  ibV    rekut   Cr.   nhu  deeft  b.  bat  natmra  cm.  h  B.  Vi.  "Bu 

nargo  D.  c.  Inc  I.  B.  R.  Br.  Ba-  G.  A. 

o.   fnas  inenha  terra  ferehat  Cr.  lac  et  eafettm  cmpetMUt  Cr.  Bafil. 

p.  et  ex  Ba-«  G  A.  fed  antiqua  mea  cajhis, 

q.  agricu/tMram  videlicet  et  pa-  d.  ad  vefiinmvero  petttset  htHM. 

ftoricam ,  et  fropter  vtHitaiem  coe-  Deinde  cet.  Crefc.      Vulgo  / 


ferunt  coiere  agror  et  frv&us  perci-  deeft  veftium  et  pelies  Brufch. 

pere^  piantare  arlfores  vtiles  et  col^'  e.  Deinde  antem  coeperunt  etii#- 

ligere  frnltut ,    item   dtprehendere  meftieoMentnt  anmaliM  caetera  fpm 

Mnimalia  eonclHdtre  tt  manfutfactrt  bumano  %tntri  vtUin  tjft  ptrpindt' 

ipfa.  Crefc.  Bafil.vbi  aniiquamea  runty  tt  ad  bateen  omnikus  gena-' 

mavfcuefcert  habet.  rihus  domtfticatis   mnlta  film^ftriM 

r.  tx  om.  I.  B.  R.  Br.  ejfe   aj^rmantnr  in  locis  diutrfis. 

s.  ac  addunt  I.  B.  K.  Br.  Ita  pergit  Crefc.   Deinfut  Br. 

t.  arbuftwH  I.  B.  R.  Br.  f.  tdam  quat  I.  B.  R.  Br.  et  m 

V.  poma  I.  B.  R.  Br.  qnae  Crefc  Louan. 

X.  max  Crefc.  Louan.  g.  Libri  omnes  cditt  et  fcripti 

y.  pofiunt  L  B.  R.  Br.  annus,    Emendauit  Vi£^orius;  ec 

z.  dependerent   Br.   Voluit  ir-  fic  habet  ad  nos  Crefc.  Louan. 

prtnderent.  h.  ab  ouibust  vt  in  Pbr^ial.B. 

fl.  et  primo  coepertait  oues  propter^  R.  Br.  nam  in  Pbrifia  multi  diiMn* 

ttilitatem  et  facilitatem.  baecnam'  tur  effe  ouium  feramm  greget.    tn 

que  m.  n.  ^etgefnMt,  ad  vitMmb.  Samatract  caprae.    In  Italia  mnltas 

Mpt.  Crefc.  efe  fnts  feras  vtmini  eft  ignatMMh 

CTefc. 


2i6     M  VARRONIS  LIB.  H,  CAP.  I. 

gregesvidentur  complures;  vt  in  Samotfarace  caprA- 
rum,  quas  Latiile  rotas  appeJiant.  funt  enim  in  Italia 
circum  Fifcelium  *  et  Tetricam  montes  multae.  De 
fuibus  ^  nemini  ignotum,  nifi  qui  apros  non  putat  * 
fues  vocarL  Boues  perferi  etiam  nunc  funt  muiti  in 
Dardania,  et  Medica  "*,  et  Thracia.  Afini  feri  "  in 
Flirygia,  et  Lycaonia.  Equi  feri  in  HiA)aniae  "  cite- 
rioris  regionibus  aiiquot.  Origo,  quam  dixi  ^:  digni- 
6-tas,  quam  dicam.  De  antiquis  iiiufkifnmus  quifque 
lor  erat,  vt  oflendit  ^  Graeca  et  Latina  iingua<»  et 


veteres  poetae ,  qui  alios  vocant  TFoKvec^m^^  aiios 
^oKu/ifi^8ff  ■,  alios  'KoKD^iras  S  qui  "  ipfas  pecu- 
des  propter  caritatem  aureas  habuifle  pelies  tradide- 
runt  \  vt  Argis  Atreus,  quam  fibi  Thycftem  fubduxe^ 
^ueritur:  vt  '  in  Coichide  Aeeta*,  ad  cuius  arietis 
peiicm  profedi  regio  genere  dicuntur**  Argonautae:  vt 
in  Ltbya  ^  (ad)  Heiperidas,  vnde  aurea  maia,  id  eft:» 
iecundum  andquam  confuetudinem,  capras  et  oues, 
7  [quas}  Hercuies  ex  Africa  in  Graeciam  exportauit.  Ea 
cnim  (a)  fua  voce  Graeci  ^  appeilarunt  /uifA^^:  Nec 
multQ^iecus  noftri  ab  eadem  voce,  ied  ^  aiia  iitera  beia  > 

vocarunt. 

Xrefc.  Btfil.  etMtxquamea.  Per»  s.  ptifmdt  I.  B.  R.  Br.  foly^ 

git:  Jn  Dw^anU  Mtdia  et  Tbtm*  mths  P. 

tU  wmlti  kotuf  feroi.    Afini  firi  t.  poiyhaar  I.  B.  R.  Br.  iroXv- 

«t  c«t-  fiSras  luntt. 

i.  BfieltHm  1. 1-  G.  A.  v.  ^d  p.  I.  I. 

k.  fntut  PoJ.  X.  prodidenmt  I.  B.  Br.  R. 

1.  fuuut  ante  Viaor.  y.  fikduxift  a.  V.  Tkiefim  Br. 

^  m.  MedicH  P.  Vulgo  Media.  Tbyefien  A. 

n.  feri  om.  I.  B.  R.  Cod.  Vrf.  z.  n  l.  B.  R.  Br. 

Cbaenia  Icnff.  Br.  ct  Crefc.  l^  a.  Oeta  a.   V.    except.   Hcni. 

ebaenia    B.    R.    licbaania  L   I.  fie:  aetnm  (aeaetam)  Pol. 

G.  A.  b.  dicunt  Heru.  duenntur  Ald. 

o.  fSJ^a  exteriare  I.  B.   R.  c.  lihro  P. 

Br.  Hijjlaniae  exteriore  Pol.  tiij^"  d,  Graece  P. 

nia  eitriore  Crefc.    Codex  Vrfmi  e.  mala  I.  B.  R.  Br.  fuela  P. 

B^'  iu  HiJ^ania  riter iVre  habebat,  f.   Vulgo  interfcrtum  ah  dceft 

jpfo  probantc.  |.  b.  R.  Br. 

/  p.  A'.W.  rt  a.  V.  g.  ita  fcripfi  ex  A.  I.  I-  G. 

q.  (tinf.  P.  Vulgo    erat:   litera,  vox 

r.  foljkmat  I,  B.  R.  Br.  «mi  we. 


toE  RE  RVSTICA,  ^ai? 

vocaiunt.  non  enimme,  ied  bee  ibnare  videntur**  oues* 
vocem  efFerentes:  a*'  quo  *  belare  *?  dicunt,  extrita  li- 
tera  ^* ,  vt  in  niultis.     Quod  fi  apud  antiquos  non  ma* 
gnae  dignitatis  pecus  eflet,  in  caelo  defcribendo  aftro- 
iogi  non  appellaflent  eoium  vocabulis  figna,  quae  non 
modo  non  dubitarunt  ponere,  fed  etiam  ab  his  prind* 
pibus  XII  figna  multi  numerant:  vt  ^  ab  ariete  et  tauro, 
jcum  ea  praeponerent  Apollini,  et  {ierculi.  ii  ^  enim  dii 
ea  fequuntur,  fed  ^  appellantur  GeminL     Nec  fatis  pu-  8 
tarunt  de  xii  fignis  fextam  partem  obtinere  pecudum 
nomina,  nifi  adieciflent,  vt  quartam  tenerent  %  capri- 
comum  \      Praeterea  a  pecuariis  addiderunt  capram, 
hoedos  ^,  canes.       An  non  ^  item  in  mari  terraque  ab 
his  regionum  ^  notae?  [a  pecore]  in  mari ,  quod  nomi* 
nauenmt  a  capris  Aegeum  peiagus:  ad  Syriammontem 
Taurum:  inSabinisCanterium'nK)ntem:  Bofphorum* 
vnum  Thradum^  alterum  Cinunerium  ^     Nonne  in  9 
teiris  muita,  vt  oppiduin  in  Graecia  7w7Ftoy  i^esi  * 
Denique  ^  Itaiia  a  yituiis,  vt  fcribit  Pifo.     Rotnanorum 
vero  pop.uiuin  a  pafloribus  efle  ortum  quis  non  dicit? 
quis  Faufluium  nefcit  paflorem  fuifle  nutricium ,  qui 
Komuium  et  Remum  educauit?    non  ipfbs  quoque  ^ 
fuifle  pafiores  obtinebit,  quod  Pariiibus  potiflimum  con- 
didere  vrbem?  non  item  ^,  quod  multa  etiam  nunc  ex 
vetere  inflituto  bubus  ^  et  ouibus  didtur?  et  quod  aes 

O  5  anti* 

h.  Ita  rcripfi  cum  A.  I.  .1.  G.  v.  h9ii»s  A.  ct  (ic  infra  Gef- 

pro  viditur:  •ner  betlttrt  wetm,  nerianfl*,  itaque  refticui. 

i.    Vi£lorius    primus  ^addldit  x.  Vulgo  additum  aUm  cum 

Mare.    In  P.  i.  eft  k§lan  in  P.  I.  B.  Br.  R.  omifi,  et  damnauic 

s.  k€lare.  -Vrfinus. 

k.  e  P.  y.  regienuku  Eaedem. 

1.  fefi  inf.  a.  V.  z.  eutitherium  P., 

m.  hlare  I.  B.  R.  Bn  a.  B</>.  om.  V. 

n.  e  litera ,  vt  ft  in  I.  I-  G.  b.  amerinm  Bn  Ald. 

•Ita  etiam  A.  c.  in  add.  P. 

0.  vt  abeft  I.  B.  R.  Br.  d.  qn$qm  omitt.  L  B.  Bn  R. 

p.  bi  Br,  Ald.  ^fifP^  P- 

r.  et  A.  lunr.  G.  Paulo  antea  e.  Vulgatum  idem  cum  Vrfino 

^m  fequmitur  Br.  .cerrexi.    Deinceps  Mn/^a  B.  R« 

».  ttntret  I.  B.  Br.  R.  P.  luntt, 

t.  nticnnnt  1,  B.  Br.  R.  f.  hHs  I.  B.  R.  fir. 


2is       M.  VARRONIS  LIB.II.  CAP.L 

antiquiiSniuih,  quod  eft  ^  flatuin  '\  pecore  eft  nota- 
10  tuin?  Et  quod  vruo  vrbis  '\  cum  condita  eft,  tauro,  et 
vacca  (iundis),  qui  ^  eflent  muri  *  et  portae  definitum? 
Et  quod  populus  Rom.  cum  luftratur^,  fuouitauriiibus'^ 
circumaguntur  verres,  aries,  taurus?  Et  quod  nomina 
multa  habemus  ab  vtroque  pecore,  a  maiore  et  a  mi- 
nore?  A**  minore,  Porcius,  Ouinius,  Caprilius:  fica 
maiore  Equitius,  Taurius  p  . . . .  cognomina  adfignifi* 
cari,  quod  dicuntur  vt  *>  Annii '  Caprae,  Statilii  Tauri, 
*I  I  Pomponii  Vituii :  fic  a  pecudibus  alii  muiti.  Reliquum 
eft  de  fcientia  pafiorali,  de  qua  quod '  eft  dicendum, 
Scrofa  nofier,  cui  haec  aetas  defert  rerum  rufiicarum 
omnium  paimam,  quo  ineiius  poteft  %  dicet.  Cum 
conuertiflent  in  eum  ora  omnes,  Scrofa,  Igitur,  in- 
quit,  eft  fcientia  pecoris  parandi ,  ac  pafcendi,  vt  fru- 
dus  quam  poffunt  ^  maximi  capiantur  ex  ea ,  a  quibua 
ipia  pecunia  '  nominata  efl.  nam  omnis  pecuntae  ^  pe- 
I  a  cus  f undamentum.  £a  partes  habet  nouem  '  difcretas, 
ter  ternas;  vt  fit  vna  deminoribus  pecudibus:  cuius  ge- 
nera  tria,  ouis  '^,  capra,  fus.  altera  de  pecore  maiore^ 

in 

g.  tfi  om.  I.  I-  G.  A.  p.  TtA  cuml.  I.  fcripfi  proban- 

h.  ftatum  pecpre^   pecwe    «nte  tc  Viftorio  Var.  Lcft.  32.  c.  il. 

Gernerum  crat ,  qui  prius  ^core  Vrfmo  ct  Gcfnero.    Vulgo  erat 

cum  Codice  Vriini  omifit ,  fua-  Taurus,    Deinceps  lacunac  figna 

dente  Buchncro  Epift.  P.  3.  n.  appofui. 

116.  ct  Pontedera.  cmflattm  LU  q.  vt  om.  I.  I-  G. 

G.  Ald.  r.  Anni  I.  I-  G.  Anhd  eeptat 

i.   Vulgo  cft^i  vfh.aan,  In  Codd.  Viaorii.  Ajind  Pol.  Dein- 

Cod.  Pol.  eft  vrHs.    In  Codice  ceps    Femponi    vituiur   Pol.    In 

Vrfini  eft  qu4i  vrhis  in  margine  Brufch.  eft  quat  Hicuntur  vt  Anni 

vero  cfldem  manu  fcriptum  cft:  tuprae  Statiii  tanri.  et  fic  Ald. 

Taurus  tt  vaccain  vrne  vrHr  cm-  ^    y^^       ^q.         ^  iicendHm, 

dendae  vnde  Vrfmus  vrua  vrhts  ^^   Scrcfa 

fcribendum  effe  vidit,  quod  po-  ,^  \j^^^  Gcfnerura  omnesiwr^ 

fui.  mfcrto  demceps  vetho  tunOis.  ^^   ^  q^^^^  ^,    ^^ 

k.  quae  P.  vnde  malebat  Gef-  .  ^  rt^^a  —  a 

J^  V.  Ita  pro  /►#»«  fonpfi  ex  A. 

1.  muris  partae  L  B.  R.  Br.  ^"^^-  ^'  P"»"  »«^-  ^'  ^ 

m.  iHftraretnr  I.  B.  R.  Br.  x.  pecnaria  I.  B.  Br.  R. 

n.    fititOMrilihus    ante  Vi£kor.        y.  pecuariae  Eaedcm. 
Vrfinus  in  Codd.  effe  ait  Sam-'         z,  difiretas  noncm  I.  B.  Bf.  R. 
fa»r.    Vide  ad  Caron.  141.  a.  oues  P. 

o.  A  minare  om.  I.  B.  R.  Br*  b.  maim  pum  Br.  A!d%    • 


DE  RE  RVSTICA.  ai9 

in  quo  funt  Item  ad  ^  tres  ipecies  natura  diicreti  ^ ,  bo» 
ves,  afin],  equi.  tertia  pars  efl  in  pecuaria  ^,  quae  non 
paratur,  vt  ex  iis '  capiatur  fhi(flus,  fcd  propter  ea,  vt» 
exea  fint,  muli,  canes,  paflores.     Harum^  vnacpiae» 
que  in  fe  generales '  partes  habet  ^  nouenas,  quarum  in 
pecore  parando  neceflariae.  quatuor*,  alterae  in  pafcen- 
do  totidemj  praeterea  communis  vna.  Ita  fiunt  omnes  ^ 
partes  minimum  odoginta  et  vna,  et  quidem  necefla- 
riae,  nec  paruae.      Primuiii  vt  bonum  pares  pecus,  ^3 
vnum  fcire  oportet,  qua  aetate  quamque  pecudem  pa* 
rare,  habereque  expediat.     Itaque  in  bubulo  pecore  mi- 
noris  ^  emitis  °  anniculam  et  ^  fupra  decem  annorum, 
quod  a  bima,  aut  trima  frudum  ferre  incipit,  neque 
iongius  poft  decimum  annum  procedit.      Nam  prima  14 
aetas  onmis  pecoris  et  extrema  Aeriiis.     £  quatuor  ake- 
ra  pars  efl  cognitio  formae  vniufcuiui^ue  pecudis,  qua- 
lis  (it.       Magni  enimintereft,  cutufmodi  quaequefit, 
ad  frudum.  Ita  ^  potius  bouem  emunt  comibus  nigran- 
tibus,    quam  aibis:  capram  ampiam,  quam  paruam: 
fuesprocero  corpore,  capitibus  vt  fint  paruis.     Tertia 
pars  eft,  quo  flnt^  feminio  quaerendum.     Hoc  nomine 
enim '  afini  Arcadici  '  in  Graecia  nobiiitati,  in  Italia 
Reatini ,  vfque  eo,  vt  mea  memoria  aflnus  venierit  fex- 
tertlis  mijlibus  lx^  et  vnae  quadrigae  Romae  conflite- 
xint  quadringentis  ^  miiiibus.       Quarta  pars  eft  de  iure  1 5 
iii  ^  parando,  quemadmodum  quamq^e  pecudem  eini 

oporteat 

e.  «/Mt  A.  lunr.  G.  n.  mitm  mmcKU  Eaedcm.  em- 
d.  difcrttn  I.  B.  Br.  A.  difcreUu    gtit  P.  i.  emfdo  0  P.  2.  tmptam 

A.  lunt-  G.  Kyck. 
t.  feenario  L  B.  Br.  B.  o.  et  ^ae  tfifufra  Xfnoi  I.  B. 

f.  ex  ea  A.  6a-  G.  Br.  R.  iwe  quat  efifnpta  decem  m- 

g.  Ita  cx  Cod.  Vrfini  fcripfi  lut  A.  Ba-  G. 

pro  eam  aut  ex  ea  fint,  K  Ba-  G.  p.  Jtaque  1.  B.  Br.  R.  A.  Ba.G. 

tam  in  mnli.  I.  B.  Br.  R.  fieitt  muii.  q.  fmt  om.  B.  R. 

h.  Horum  I.  B.  Br.  R.  r.  bec  euim  nomrua  Br.  Ald. 

i.  generuHs  Br.  s.  Archadid  L  B.  Br.  R.  Are* 

k.    emnium    L    B«     Br.    R.  eadi  Codd.  ViQiOU  Arcbadi  P. 

hemntnm  P.  t.  quadringtmi  P. 

1.  ammitm  Eaed.  Edd.  v.  impnanda  L  B.  Br.  R-  'm^ 

m.  1UC  minn  A.  Ba-  G.  tanda  P. 


sdo      M.  VARRONIS  LIB.IL  CAP.  L 

oporteat  ciuili  iure.  Quod  enim  alteriusfuit,  ii  vt  fiat 
meum,  necefle  eft  aliquid  intercedere:  Neque  in  omni- 
bus  iatis  eft  ftipulatio ,  aut  folutio'  numorum  ad  mutatio- 
nem  domini  \  \a  emtione  alias  Aipulandum  ftatim^ 
efle  e  ^  valetudinario,  alias  e  fano  pecore,  aiias  e  neu- 

l6tro.  Aiterae  partes  quatuor  funt,  cum  iam  emeris^ 
obieruandae,  de  paftione,  de  foetura^  de  nutricatu, 
de  fanitate.     Pafcendi  primus  *  locus  qui  eft,  eius  ratio 

•  triplex.  In  qua  regione  quamquepotifllmumpafcas, 
et  quando,  et  *  queis?  vt  capras  in  montuofls  ^  potius 
lociset  ^fruticibus^,  quamin  herbidis  campis;  equas 
contra.  neque  eadem  loca ,  aefliua  et  hibema  idonea  * 
omnibus  ad  pafcendum.  Itaque  greges  ouium  longe 
abiguntur  ex  Appulia  in  Samnium  aefliuatum ,  atque 
ad  publicanum  ^  profitentur,  ne,  fi  infcriptum  pecus 
pauerint  ^,  iege  ceoforia  committant  \  Muli  e  Rofea 
campeflri  aeAate  ^  exiguntur  in  Gurgures^  altos  montes. 

17  Qui  potiflimum  quaeque  pecudum  pafcatur,  habenda 
ratio  ^.  nec  foium,  quod  foeno  fit  "*  fatura  equa,  aut 
bos,  cum  fues  hoc  vitent,  et  ^  quaerant  ^  slandem: 
fed  quod  ordeum,  et  faba  interdum  fit  quibufdam  obii* 
ciendum,  ct  dandum  bubus  iupinum,  et  ladariis  Me» 
dica,  et  cjrtifum.  praeterea  quod  ante  admifluram  die* 
bus  XXX  arietibus,  ac  p  tauris  datur  pius  cibi,  vt  vires 
habeant:  foeminis  bubus  demitur,  quod  macefcentes 

meliua 

y» 

X.  domimiz.y.  f^%  t.  V.  cmndtumt  nniims^ 

y.  tjk  ftatim  ali^  t  fitno  I.  B.  tta  P.  i.  CMMMtmmt  muiitrtt  PoL 

Br.  R.  EcUm  Codd.  Viaorii  om.  9.  fuper  Tlcima  vocis  Mitlit.  Co^ 

c  valetudinario.  dex  vetuftiffimus  Viaorii :  Mi. 

z.  frimum  P.  Htnt  tt  a  camftftri.  alii  JMitrtg 

ft.  £  qmtis  vel  £  ^sj/  omnes  habcban(. 

praeter  P.  ct  f»/  Codex  opcim.  i.  attatt  luntt. 

ViStor.  tt  fiuit  Cod.  Vrfmi.  k.  Murtt  P.  Vi£lorius  ait  in 

b.  ItaexP.  pro  w«Yit#/x(cripfi.  libris  fuis  elTc  Guriurtt  in  cdicit 

c.  ^am  I.  B.  Br.  &•  Burburtt. 

d.  fruaikut  luntt.  1.  eft  add.  I.  B.  R.  Br. 

e.  in  inf.  B.  R..  m.  fatura  ft  A. 

f.  fuhlitatum  Heru.  n.  «t  om.  I.  B.  Br.  R. 
ff.  paumt  I.  B.  R.  ^?,  o.  quatrunt  Raedem, 
h.  ciiiMfimrat  mulittts^ttAmik'  p.  u  Br. 


DE  RE  RVSTICA^        '      aai 

melius  concipere  dicimtur.  Secunda  pars  eft  de  foetu-  1 8 
ra.  Nunc  ^  appello  foeturam  a  conceptu  ad  partum: 
hi  enim  praegnationis  primi '  et  extremi  fines.  quare 
primum  videndum  de  admiifione,  quo  quaeque  tem- 
pore  vt  ineant  facere  oporteat '.  nam,  vt  millo  pecori  ^ 
a  fauonio  ad  aequino^um  vernum  putant  aptum ,  fic 
ouillo^  ab  arcluri  occafu,  vfque  ad  aquilae  occafum« 
Praeterea  habenda  ratio,  quanto  ^  ante  quam  incipiat 
admiifura  fieri,  mares  a  ^  foeminis  fecretos  habeant: 
quod  fere  in  omnibus  binis  menfibus  ante  faciunt  et  ar« 
mentarii,  et  opibones  '•  Aitera  pars  efl  in  foetuisi»  19 
quae  fint  *  obferuanda ,  quod  alia  ^  alio  tempore  parere 
iolet.  equa  enim  ventrem  fertxii  menfes,  vacca^  de- 
cem,  ouis  et  capra  quinque  ^,  fus  quatuor.  In  foetura 
res  incredibiiis  eft  in  Hifpania,  fedeft  vera,  quod  in 
Lufitania  ad  oceanum  in  ea  regione^  vbi  eft  oppidum 
Oiyfippo®,  monte  Tagro,  quaedam  e  vento  cerro 
tempore  concipiunt  equae,  vt  hic  gallinae  quoque  fo« 
lent,  quarum  oua  virfivi/Jiicc  '  appeliant  ^.  Sed  ex  his 
equis,  quinati  puiii,  non  pius  triennium  viuunt.  Quae 
nata  funt  matura,  et  chorda  **,  vt  pure  et'«  moiiiter 
ftent,  videndum,  et  ne  obterantur.  Dicuntur  agni 
chordi  '^,  qui  poft  tempus  nafcuntur,  ac  remanferunt 
in  voiuis  intimis.  vocant  %of  iW  ^  a  quochordi  appei- 
lati.  Tertia  res  eft,  de  "  nutricatu  quid  °  obferuari  ao 
oporteat,  in  quo,  quot  diebus  matris  fugant  mammam^ 

et 

q.  VnM  I.  B.  Br.  R.  e.   MJippQ  P.  et  Cod.  Vi^r. 

r.  ffimi  fftgn,  Br.  Vhfiff^  H.  OHfifpo  Rr.  et  Codex 


s.  oparttt  I.  B.  Br.  B.  Beflflrionis  tefte  Siiriui  ad  An«o- 

t.  pecort  P.  nini  Itiner.  p.  41^.  ed.  Wefiel. 

V.  mh  I.  B.  R.  9KUi  Br.  A.  Oii/yppo  Ald. 

Iimt»  G,  ouilii  WiGL  quod  muca'*  f.  hipptntma  e.  V. 

vit  Gefner.  c.  opptUabant  P. 

x.  fMnio  I.  B.  Br.  R.  h.  tortUt  P. 

y.  4c  I.  B.  R.  i.  et  abeft  I.  B.  R.  Vie. 

z.  cipiiontJ  P.  k.  tordi  P. 

a.  fintt  I.  B.  Br.  R.  I.  cborUm  I.  B.  R.  Br. 

b.  oiii  Br.  ;n.  dt  abeft  I.  B.  R.  Br. 

k.  vnea  Br.  n.  ptat  1.  B.  R.  Br.  fna  udftr» 

d.  Ita  pro  imnos  Edd.  a.  V.  wni  P. 


aaa      M^VARRONIS  LIB.II.  CAP.  I. 

et  id  quo  tempore,  etvbi:  etfipanim  habetladHsma- 
ter,  vt  fubiiciat  fub  "*  alterius  mammam,  qui  appelian* 
turfubrumi^,  ideft  fub  mamma.  antiquo  enim  voca- 
buio  mamma  rumis  ^,  vt  opinon  Fere  ad  quatuor 
menfesamamma  non  diiunguntur'  ^gP^t  hoedi  tres, 
porci  duo  '  e  queis,  quom  *  puri  ^  funt  ad  iacrificium, 
vt  immolentur,  olim  appeliati  ^  facres,  quos  appellat 
Plautus,  cumait,  Quanti  funt  porci  iacres?  fic  boues 
altiles,  ad  facrificia  pubiica^  faginati,  dicuntur  opimi'. 

21  Quarta  pars  efl  de  fanitate:  res  multipiex,  ac^  necef- 
faria.  quod  morbofum  pecus,  et^  vitiofum»  e(  quandof 
non.valet,  faepe  magna  ^  gregem  afficit  calamitate. 
Cuius  fcicntiae  genera  duo:  vnum  vt  in  hominem,  ad 
quem  adhibendi  ^  medici  ^;  aiterum  ^,  quo  ipfe  etiam 
paftor  ^  diiigens  mederi  poffit.  Eius  partes  funt  tres. 
nam  animaduertendum,  quae  cuiufque  morbi  fint  '^ 
caufae,  quaeque  figna  earum  caufarum  fint,  et  quae 

^2  quemque  morbum  ratio  ^  curandi  fequi  debeat.  Fere 
morborumcaufaeerunt^,  quodlaborantpropteraefbia» 
aut  propter  frigora ' ,  nec  non  etiam  propter  nimium  la- 
borem,  aut  ™  contra°,  propter  nuiiam  exercitationem^ 
aut  fi  cum  exercueris,  flatim  fine  interuallo  cibum  aut 
potionem  dederis.  Signa  autem  funt,  vt  eorum,  qui 
iiue  ^  ex  aefhi,  fiue  ^  e  labore  febrem  habent,  adaper- 

tum 


o.  fMhatttmif  iun^.  I.  B.  R.6r.  d.  alnheHdi  I.  6.  R.  vt  in  hm. 

p.  fuhruini  lenlF.  fir.  Sulfgrimi  ?•  vnwn  Abik.  Br. 

q.  rmnir  lenflT.  Br.  e.  medictt  P.  lenflT. 

r.  disim^nntur  ft.  V.  f.  altera  quat  I.  B.  Br.  R. 

9.  ints  I.  I-  G.  A.  g.  fafiof  P. 

t.  qui  iam  Heru.  n.  fit  caufa  I.  B.  Br.  R.  Deifl* 

V«  f9ri  P.  ceps  cavfatmn  tantm  Br. 

X.  apptllatif  ledT.  Br.  i.  curatio  ftqui  I.  B.  Br.  R.  PoL 

y.  fnplica  Bon.  k.  in  Mur  Uatfunt  Crefc. 

Z.  opiimi  I.  B.  R.  Br.  1.  fiigura  P. 

fl.  tt  Br.  m.  vt  P. 

b.  tfi  P.  n.  ctntrarfiMi  fui7/«aiit.B.Br.R. 

t*  fKMBM»  Br.  I.  B.  R.  et  Codd.  o.  fine  ix  aefiu  oin.  I.  B.  Br.  R. 

Viaor.  Polit. 

c  wtagna  afficiuMtitr  P.  Codd.  p.  fim  t  om.  P.  fint  Mnrt  LB. 

Vidor.  L  B.  R.  fir.  6r.  R. 


DE  RE  RVSTICA^  393 

tum  os^,   huniido  i^iritu  crebro,    et  corpore  calido. 
Curatio  autem,  cum  liic  eft  '  morbu^,  haec.  perfundi-  ^i 
tur  aqua,   et  perunguitur  oJeo  et  vino  tepeJraAo,   et 
i(em  '  cibo  fuftinetur,  et  iniicitur  aliquid  ne*  frigus 
caedat  ^,  fitienti  aqua  tepida  ^  datun       Si  hoc  genus  ^ 
rebus  non  proiicjtur,  demitur'  fanguis,   maxime  e^ 
capite.     Item  ad  alios  morbos  aliae  caufae,  edam''  alia 
iigna  in  omni  pecore,  quae  fcripta  habere  oportet  ^  ma- 
giffarum  pecoris.     Relinquitur  nonum  ^,  quod  dixi ,  de  94 
numero,  vtriufque  partis  cohunune.      Nam  et  qui  pa« 
ratpecus,  necefTeeflconflituatnumerum,  quot^  gre» 
ges,  et  quantos  ^  fit  paflurus,  ne  aut  faltus  defint,  aut 
fiiperfint,  et  ideo  fruchis  difpereant.       Praeterea  fcire 
oportet  in  grege  quot  foeminas  habeat,  quae  parere  pof^ 
funts,  quot  arietes,  quot  vtriufque  generis  fbboles  **, 
quot  reiiculae  fint  alienandae.       In  alimoniis,  fi  funt  ^ 
plures  nati,  vt  quidam  £aiciunt,  fequendum,  vt  quof> 
dam  fubducas.  quae  res  facere  folet  ^ ,  vt  reliqui  me« 
lius  crefcant.     Vide,  inquit  Atticus,  ne  te  fallat  ^,  et  35 
nouenae  iflae  partes  non  exeant  extra  pecoris  minoris 
ac  maioris  nomen.     Quo  pado  enim  erunt  "*  in  mulis 
et  pafloribus  nouenae  partes,  vbi  nec  admiflurae,  nec 
foeturae  obferuantur?    In  canibus  enim  °  video  pofle 
dici.v     Sed  do  etiam  in  hominibus  pofle  nouenarium  a6 
retineri  ^  numerum,  quod  in  hibenus  habent  in  yillis 

mulieres, 

o.  •/  om.  Baedcm.  cc  Godd.  t.  «  Etedem  et  Cr.  fed  Crefc« 
Vi&orii.                                         Louan.  dimitthttr  tx  habet; 

r.  9fi  hoK  pfrfimd.  I.  B.  Br.  R.  b.  et  Br. 

s.  iieMEaed.critcMaiir/Ryck.  c  •p,  baimBu 

-kem  offl.  Grefc.  d.  ««»«111  lenf.  Br.  Hem. 

t.  ni  Br.  A.  Ba.  G.  fed  in  Ald.  «•  ?f^  i^'  ^  ^*^«  ^-  »• 

diftinguitur:  nifi^tctdatrfitieu'  *•  ^J^^^^^^' 

"^r  ^h  B.  Br.  R.  A.  Ba.  G.  Jl/^^lSV^^nrr''*  ^*  ^ 

mdat  lunt.  Vitt.  frigiduj  udat  ^''JyS  a  V 

Cr.  «Kt.  ires.  j;  ^^^*  j   g   g^  ^ 

ir.  fngtda  Cr.  l^  wmemsfallatetnt  A.  Iunt.G. 

y.  jfciMi  rehu  om.  Cr.  ni.  femnt  P. 

z.    lca  pro  dimmittitur  I.  B.  n.  enim  defic.  I.  B.  R.  Br; 

Ir.  R.  0;  rctnirrc  L  B.  R.  Br. 


224      M  VARRONIS  .LIB.IL  GAP.  L 

mulieres,  quidam' P  etiam  in  aeftiuis,  et  H  pertinere' 
putant,  quo  facilius  ad  greges  paflores  retineant,  et 
puerperio  ^  familiam  faciant  ^  maiorem,  et  rem  pecua* 
riam  finduofiorem.  Si,  inquam^  numerus  non  eft^ 
vt '  fit  ad  amuilim,  vt  non  eft,  cum  dicimus  mille  na* 
vesiifTe 'adTroiam,  centumuirale  eile  iudicium  Ro« 
mae:  deme  "  (fi  vis)  duas  res  de  muiis,  admilTuram, 

a?  et  parturam  *.  Vaccius  ^,  Parturam  * ,  inquit?  pro- 
/  inde  *  vt  non  aliquoties  ^  dicatur  Romae  peperiile  mu* 
lam.  Cui  ego  vt  fuccinerem,  iiibiicio,  Magonem  et 
Dionyfium  icribere,  mulam*^,  etequam,  cum  conce- 
perint,  duodecimo  menfe  parere.  Quare  non,  fi  hic 
in  Italia  cum  peperit  muia  fitportentum,  adientiriomnes 
terras.  Neque  enim  hirundines,  et  ciconiae,  quae  in 
Italia  pariunt,  in  omnibus  terris  pariunt.  Non  fcitis 
palmulas  caryotas  ^  in  Syria  parere  in  ^  ludaea,  in  Italia 

9  8  non  poife?  Sed  Scrofa,  Si  exigere  mauis  fine  mula* 
rum  ^  foetura^et  nutricatu  numerum  odoginta  et  vnum^ 

:    eft  qui  expleas  duplicem  iilam  lacunam:  quod  ^  extra- 
ordinariae  fru(fhium  '  ipecies  duae  accedunt  magnae. 

3uarum  vna  eft  tonfura,   quod  oues  ac  capras  deton*. 
ent  \  aut  vellunt:  altera,  quae  latius  patet,  eft '  de 
.  lade,  et  caieo,  quam  icriptores  Graeci  i^aratim  rufc- 

p»  ct  f».  d.  V.  «tam  nunc  effecit  fecutus  Plinit 

q.  fuerpiriit  a.  V.  locum  13.  f.  6.  ludaea  indyta  0 

r.  facittttt  P.  vel  uutxime  pahnis,    Itan  fimtqni' 

s.  vtfit  abfunt  1. 1-  G.  A.  Mm    in  Enropat   vulgoqut  ludU^ 

t.  ifft  P.  fid  fittilts  Scthger  malebat  inde 
V.  Quart  deme  P.  Qu.  detMts  I.     cfKcere  Iturea,    Codex  Vrfini  iu 

B.  R.  Br.  Snria,  Ald.  habet  palmas  cariatosi, 

X.  paritufam  I.  B.  R.  Br.  f  ,naIoratH  l.  B.  R.  Br. 

y.    yaaius  a  Cammd.  admifura  tt  faetura  mm.VI[. 

%.  Partutrnn  I.  B.  R.  Br.  j^  q  ^  f^j  ^j^j,  DofJt  fKtmraadf 

H^''                          ''  '     ditumehabet, 

Taliquatitns  I.  B.  R.  Br.  j»'  ^^}'  ^'  ^'  ^'' 

c.  »1»/«  ^taua?.  Dcinceps  ci-        **  jruetnm  r. 

c«M»e  Br.  k.  dtttnimtt  I.  B.  R. '  ieflrtM* 

d.  cariatat  Syriam  l.  B.  R.  Br.     dHnt  ae  Br.  dttundent  luntt.  et  ef- 

e.  hueSas  m  Ira/fVnn  a.  V.  Codd.     ^a/  A. 

Vi^rii  /11  imea.  vnde  ipft  vul-  .      1.  ^  abeftj.  B.  R.,  1. 1.  )Pr.< 


DE  R.E  RVSTICA.  aas 

sroi&sv  *  appellaueruntt  ac  fcripieruiit  de  ea  re  peiv 
multa. 

n.  Sed  quoniam  nos  *  noftrum  penfum  abfoluimus, 
at  iimitata  eft  pecuaria  quaeftio:  nunc  rurius  vos  red« 
dite  nobis,  o  ^  Epeirotae,  de  vnaquaque  re,  vt  videa- 
Inus^  quid  paftoresa*^  Fergamide,  Maledoue^  potis* 
fint.  Atticus,  qui  tunc  '  T.  Pomponius,  nunc  Q^JI 
Caecilius  cognomine'»  eodem,  Ego  opinor,  inquit,  in- 
cipiam  primiis,  quoniam  in^  m^  videre'  coniecifle 
oculos:  et  dicam  ae  ^  primigenia  pecuaria  K  E  fcris 
enim  ^  pecudibus  primum  dicis  oues  comprehenfas  ab 
hominibus,  ac  manfiiefadtas.  has  primiim  oportet  bo* 
nas  emere.  Quae  "^  ita  (cognofcuntur)  ab  aetate ,  fi  ne- 
qUe  vetulae  funt,  neque  merae  agnae:  quod  alterae  iam 
licmdum,  alterae  iam  non  poilbnt  dare  fruifbm.  fed  ea  me« 
liotiietas,quam  fequitur  Ipes,  quam  ea  quam  mors.  De  ^ 
fotma,  ouem  effe  oportet  corpore  amplo,quae  lana  hiulti 
fk  et  mdlfc5*Villis  altis,  et  denfis  toto  corpore,  maxime 
drcum*i:er^l8emetcollum,  ventrem  quoque  vt  habeat 
pilofum.  '^que  quae  ®  id  non  habercnt  p,  maiores  nO- 
flri  apicas  appellabant,  ac.'*  reiiciebant.  efle  oportet 
cruribus  humjlibus,  caudis  obferuare  %  vt  fintinltalia 
prolixis,  in  Sjoia  breuibus.  In  primis  videndum ,  vt  4 
boni  feminis  pecus  habeas.  id  fere '  ex  duabus  rebus 
poteft  animaduerti,  ex  forma,  et  ^  progenie.     £x  for- 

nia, 

m.    fic    rvfonottaiv    (TYPO-  i.  vtrfw «.  V.                     < 

TCI AN)  P.  dccft  planc  I.  B.  Br.  R.  k.  <Je  Wkft  1. 1-  G.  A. 

Cap.  II.    a.  eot  B.  R.  1.  fteuariat  I.  I*  G.  A.  mcm* 

b.  0  deeft  I.  6.  &.  Br.  viatfiris  P.  I.  B.  R.  Br. 

c  a  fngamiM  I.   I.   H.   A.  m.  oia»  I.  B.  R.  Br. 

Gr.  G.  A.  qmbns  verhir  fratff,  fl.  fua^U  oit.  1. 1.  G.  A. 

^fiillae  fignnm  ni  A.  Ba-  G.  af€r*  0.  fw  P. 

gmidtu  iuna  I.  B.  R.  Br.  p.  habtnt  P. 

d.  MMlcdane  f.  B.  R.  ,Br.  im  q.  «c  tniMm,  defunt  LJB. 

Mtiwi  1. 1.  G.  A.  R.  Br* 

€.  fOti  I.  B.  R.  Br.  r.  ahfifMOH  P. 

f.  iwtic  Ba-  G.  A.  •.  firt  omitt.  P. 

%.  cnm  nomint  a.  V.  .  c  e»  I.   B.   R.  .Br.  tf  1»  L  !• 

C.  vos  in  1. 1-  G.  A«  •        A. 

T0m.lP.L  f 


226     M.  VARRO^IS  LI3. 11.  GAP.  11. 

ma:,  ii  arietes  fint  ffonte  lana  v^eftitt  beiie,;  tortfs  "  co^ 
nibav  pronis '^ad  roftrum,  rauis  oculis,  iana  opertisi 
auribus,  araplo^.pedore,  fcapulis  et  diuhibus  latis, 
cauda  lata  et  longa.  animadujeitenduin  qupque  lin^ua: ' 
ne*  nigra,  aut  varia  Ct,  quod  fere  qui  e?im  **  habent» 
nigros  aut  varios^  prbcrsanj  agnos.  ^    Ex  progenie  autem. 

5  animaduertitur,  Uagnos  procreantfqrmofps.  In  em? 
tlonibus  iure  vtimur.co,  quqd-lex  praefcripfit.  .in^e^ 
cnim  alii  plura,  alii  pauciora  cxcipiunt.  .  Quidam  enim 
pretio  facflo  in  fipgulas  Ojujeis,  vt  agni  ctordi  ^  dup  prQ 
yna  oue.annumerentur.,  ct fi  cui'^  vetuftate  *"  dent€|sftbT 
funt,  itembinaepro  fingulis  yt  proccdant  ^  dereliT 
quo  antiqua  fere  foiigmla  vtuntur.  .  cum.  emtor  dixit^ 
Tanti  funt  mi «  eniitac?  ct  iUe  ir-elpondit**,  Sujpt,  et 
expromifit  ^  numos :  elntor  ftipulatu^'  pri/ca.foiTiMjJ<a^  fic» 

6lUafcepues,  qua  de  re  agitur,  fanas  recflc  cjfllc,  vtj  v^* 
cusouiUum,  quod  rc<fle  ianum  cft,  cxtra  lufcam,  fur* 
dam  \.  ininam,  (id  cAv  vcntre  glabro,);^^K^^,  de  pcr 
core  inprbofd  cfic  ',  habcrequc  rede  iilBttisJilt^c  fic 
redte  fieri  ipondefiac.'"?  .Cuin  id  fadui^i||^,;.tamen 
grc;c  dpininum  non  mutauit  ^*,  nifi  fi  °  cft  adnumera- 
tum.  ,^ec  non  emtor  pote  p  cx  cmto  vendito  "^  illum 
damuare,  fi  non  trad^t:%  quamuis '  non  foluerit  nu* 
mos:  vt  ilie  emtorem  licniii  iudicio  %  fi  non  redd.it  ^^ 
.  ;  i     .       ;•  j        .  pmiiuni 

V.  intortis  a.  V.  i.  exprompfit   a.  V.    Deinceps 

3<.  promis  P.  j.  j  ^  ^^,. :  .  illafqfu  Br.  •»//«;/!  Eadein. 

y.  opnps^  awrihttsaif^is ,  j^^.         k.  furdem  lixntx. 
€t  q  ConuneL  1.  etiain  haK  1.  B.  R.  Br. 

z    m^pU  P.  Ryck.    Viilgatam         m.  fpond^s?     Nec  cnm  omnes 

amplu  paaore  et  fcapulu ,  cx  Crefc.  praeter  PoJ.  qui  N«  cnm.  Hagc  Ji 

coirtni,  reiie  Br. 

a.  JiHiua  ni  diu.  a.  V..       '  n.  mum  l.  I-  Q.  A. 

b.  eam  1.  B.  R.  Br.  talem  A.  I.  '    i?*  ..     r-         _    «     i .  •' 
I.  G.  Vulgo  crat  ea.  g  \\^'  ^,^"  P^^^^'*  ^V^^'  «' 

d:":aeP.Vl.B.R.Br.  V>>a.V 

€.  i«erer  Ai./iit  P.  2.  ^-  i;enrfrt*fejri^-7«fii.  1. 1-  G,  A. 

f.  i^raAnft  I.  I-  G.  A.  ^'  ^^"^  a.  V. 

g.  mi  \.  B.  R.  Br.   mihi  l.  V  s.   ^«flwi  V.cimt  is  I.  1-  Q.  A. 
G.  A.  t.  iudici  Heru.- 

h.   rojpaudit  a.  V.  v.  reddidit  I.  U  G^  A*     -  >: 


DE^RE  RYSTICA.  227 

.prttium.     Dc  ^lteris  ^uatupr  rebus  deincepfi  dicam,  De  7 
paftione,  foetura,  uutricatu  ^,  fanitate»     Primuinpro^ 
videndum^  vt  totum  annum  r^de  pafcantur  intus,  et, 
foris.   Aabula  idoneo  loco  vt  fint:   ne  ventoia:    quae 
i^cdent  magis  ad  orientem,  quam  ad  meiidianum  (tenv 
pus.)  vbi  ftent,  iblum  oportet  effe  eruderatum,  et  pro- 
cliuum,  vt  euerri  facile  pofllt,  ac  fieri  purum.    non 
enimiblumea  vligo  ianam  corrumpit  ouium,  fed  et- 
iam  vngulas ,  ac  >  fcabras  fieri  cogit.       Cum  '  aliquot  g 
dies  fleterunt*,  fiibiicere  oportet  virguita  **  alia  ^,  quo 
moliius  requiefcant,  puriorefque  fint.  libentius  enim  ita 
pafcuntur.     Faciendum  ^  .quoque  fepta  fecreta  ab  aiiis,   . 
quoincientes  ^  &cludere  poflis,  item  quo  corpore  aegro. 
haec  magis  ad  villaticos  greges  animaduertenda.     Con-»9 
tra.illi  ^  in  faltibus  qui  pafcuntur ,  et  a  tedis  abfunt  loq- 
ge,.  portant  fecum  crates  ^,  aut  retia,  quibus  cohor- 
•tes  in  folitudine  faciant,    caeteraque  vtenfUia.    longe 
enini,  et  late  in  dtuerfis  locis  pafci  folent,  vt  multa 
xniliia  abfint  faepe  hibernae  paftiones  ab  aefliuis.     Ego   ^ 
vero.icio,  inquam^  nam  mihi  greges  in  Appuiia  hiber- 
nabant^,  qui  inReatinis  montibus  aeAiiiabant  \     Cum  10 
Jnter  haec  bina  loca,  vt  iugum  condnet  firpicuios^,  flc 
.calle^  ^  pubhcae  '  diflantes  pafliones;  eafque  ™  ibi,  vbi 
pafcuntur  in  eadem  regione,  tamen  temporibus,difIin* 
gunt,  vt  aeflate,  quod  cum  "  prima  luce  exeunt  ^  pa- 
fhmi,  propterea  (^od  tunc  herba  rofcida^  meridianam.% 

P  a  quae 

X.  €t  inf.  I.  B.  R.  H.  atftMkmt  lcnff.  Br. 

y.  ac  tas  1. 1-  G.  A.  i.  fdrfUulos  I.  l-,G.  A. 

2.  Cumiui  1. 1.  G.  A.  k.  cotles  a.  V.  . 

,       .     ,     „  omnes. 

m  vircMita  *'•  TO.  taeitti,  vulgatum   corttxit 

c.  tt  alia  1. 1-  G.  A.  Gcfncr.      Dciriccps     difiingmtvt 

d.  Faekfidnm^  fi  I.  B.  R.  Br.  praetcr  P.  Br.  Ald.  ct  Viaor.  dli^e. 

e.  iTueientes  P.  quod  ctiam  in  n.  tnMiomn.  praetcrI.B.R.^r. 
libris  fuis  rcpcnum  corrckit  Vi-  o.  in  inf.  I.  I*  C5.  A. 
aorius.  tni^es  a.  V.  p.  tdfida  P.  a.  le.  Br.  1. 1-  G. 

f.  i!ln  l.  B.  R.  Br.  ilie  P.  A.  I.  A.  mfcida  Pol.  I. 

1-  G.  Vulgo  ctat  illat  —  iuat,  q.  m^ridiana  I.  B.  Br.  R.  mtri" 

g.  iratts  P.  *«wi«  luntt.    . 


938         M.  VARk  LIB/II.  CAP.  IL 

.  quae  eft  aridior,  iucunditate  praeftat:  fole  exorto  po- 
tum  '  propellunt,  vt  redintegrantes  rurfus  ad  paflum 

1 1  alacriores  ^  faciant.  Circiter  meridianos  aeftus,  dum 
deferuelcant  %  iub  vmbriferas  rupes,  et  arbores  patu- 
las  *  fubiiciunt,  ouoad  refrigeratur  *  aer ,  et  vefpertino, 
Turfus  pafcunty  ad  folis  occafum.  ita  pafcerepecus  opor- 
tet,  vt  aucrlb  *  foleagat.  caput  enim  maxime  *  ouife 
molle  eft.       Ab  occam  paruo  interuallo  interpofito  ad 

•  bibendum  appellunt,  et  rurfus  pafcunt,  quoad  ^  conte- 

nebrauit.  iterum  enim  tum  iucunditas  in  herba  redint^- 

.  grabit^.     Haecab  vergiliarum  exortu  ad  aequinocSium 

1 2  autumnale  maxime  obferuant,  Quibus  in  locis  meftes 
funt  fadae,  inigere  eft  ^*  vtile  dupltci  de  ®  caufa,  quod 

*et  caduca  fpica  faturantur,  et  obtritis  flramcntis,  et 
ftercoratione  faciunt  in  annum  fegetes  meliores.  Relt- 
quae  pafHones  hiberno  ac  venio  tempore  hoc  mutaiit, 
quod  pniina  iam  exhalata,  propeliunt  in  pabulum,  et 
pafcunt  diem  totum,  ac  meridiano  tempore  femel  agere 

1 3  potum  fatis  habent.  Quod  ad  paftiones  attinet,  haec 
lere  funt:  quod  ad  foeturam,  quae  dicam.       Arietes, 

*  qnibus  fis  viurus  ad  foeturam,  bimeftri  tempore  ante 
lecemendum,  et  largius  pabulo  explendum.  Cum  rcd- 
ierunt  ^  ad  flabula  e  pafhi ,  ordcum  «  fi  cft  datum,  fir- 
miores  fiunt  ad  laborem  fuftinendum.  Tcmpus  opti- 
mum  ad  admittendum  ab  anfluri  occafu  ad  aquilac  oc- 
cafiim,  quod  quae  poftea  concipiuntur  *• ,  fiunt  vegran- 

des, 

r.  fur»  a.  V.  qui  dedit  cx  li-  practer  P.  1. 1-  G.  monet  Gcrner. 

Jbris   iuis  fkto.     Ego  Pontedera  Habct  Br.  et  Ald. 

fequor.   '  a.  c.  eti.  miV  molle  fMximo  efi 

.  s.  ttlgrioref  P.  Br.  Ald.                              • 

t.  defentefcat  B.  R.  deferuefcMMt  b.  quaad  P.  vt  fcre  aJibi. 

A.  lunt-  G.  c.  Ita  P.  pro  redinUgrauit. 

y,  putttlax  /uHcicitmt:  quoad  P.  d.  Omncs  intertft  ante  Gcfii. 

X.  Vulgo  eft :  refrigifato  atrt  e.  de  om.  I.  B.  Br.  R. 

ref^.  P.  u  refrigeratu.  P.  2.  refri^  f.  redierint  a.  V. 

i^^a.  g.  Si  hordeum  efi  d.  fiunt  firm. 

y.   Vulgo  pafcant.  P.  i.pafcunt  Br,  fiunt  firm.  ctiam  Ald. 

v^^cutti.  ii.  Vulgatum   conthiunt  corr. 

K.  Vulgacum  aduerfi  omictere  Vrfin. 


DE   RE  RVSTICA.  ta^ 

des,  atque  imbecillae  \  Ouis  praegnans  ^  efl  diebus.  14 
CL.  itaque  fit  partus  exitu '  autumnali ,  cum  aer  eft  mo- 
dicetemperatus,  ct  primitus  oritur  herha  imbribus  pri- 
moribus  euocata.  Quamdiu  admifTura  iit,  eadem  aqua 
vti  oportet,  quod  conunutatio  et  lanam  facit  variam, 
et  °*  corrumpit  vtei*um.  Cum  omnes  conceperunt^  , 
rurfus  arietes  fecernendi:  ita  fadis  praegjiantibus  quod 
(fi)  "  iunt  molefti ,  obfunt  *".  Neque  pati  oportet  mino- 
m,  quam  bimas  p  ialiri,  quod  neque  natum  ex  his  ido- 
ncum  eft,  neque  ^  non  ipiae  fiunt  (etiam  *)  deteriores; 
cfnonmellores,  quam  trimae  admiflac.  deterrentab 
iaiiendo  fifceilis  ^  e  iunco,  aliaue  qua  re,  quod  "  alli- 
gant  *  ad  naturam.  Commodius  ieruantur ,  fi  fecretas  1 5 
pafcunt.  In  nutricatu  cum  parere  coeperunt  ^,  inigunt 
in  ftabula  ea  ^ ,  quae  babent  ad  eam  rem  feciuia,  ibique 
nata  recentia  "  ad  ignem  prope  ponunt  ^,  quoad  con- 
vaiueruntS  biduumaut**  triouumretinent;  dum  agno- 
fcant^  matrem  agni,  et  pabulo  fe  faturent.  deinde 
dum  ^  matres  cum  grege  pafhun  «  prodeunt,  retinent 
agnos,  ad  ^  quos  cum  redudae  ad  *  vefperum,  alun- 
tur  lade,  et  rurfus  difcemuntur  '',  ne  nodu  a  matribus 
conculcentur.  Hoc  item '  faciunt  mane  ante  quani  ma- 
tres  in  pabulum  exeant,  vt  agni  fatulii^f  fiantiade.  Cir- 1$ 
citer  decem  "  dies  cum  praeterierunt,  palos  offigunt  ^ , 
et  ad  eos  alligant  libro,  aut  qua  alia  re  leui  diftantes  % 

P  3  nc 

i.  itmiedllae  P.  i.  z.  ta^  hah,  I.  B.  Br.  R. 

k.  praegnat  ?.  vt  alibi.  n.  recent.  vata  Br. 

1.  (xitff/  P.  an  vt  intetdins  ?  b.  panant  P. 

m.  cemnmfh  et  Br.  c.  cwmlmint  a.  V. 

js.  fi  addidi  de  meo.  d.  adV. 

0*   abftmt  I.  B.  6r.  R.  e.   odcognofcarA  P. 

p.  trimas  A.  Ba.  G.  f.  dum  om.  I.  B.  Br.  R.  lunt. 

q.  nec  run  Br.  Ald.  v.  in  paflum  A.  Ba-  G. 

r.  etiam  a.  P.  omiflum  induli.  h.  ^w'  cum  a.  V.  qtdtCMm  Ald. 

s,   Minores  qnam  trime  dettr.  i.  fnnt  ad  A.  Ba*  G. 

A.  fia.  G.  k.  difcementur  F. 

.  t.  ffceilas  I.  B.  R.  et  fifcellgs  Br.  1.  idem  1.  B.  Br.  R. 

V.  fMiM  A.  lunt.  G.  m«.  fat«ri  .a.  y .  et  Cr.  Louait. 

yi.^aUigptt  I.  B.  Br.  R.'  ri.'  dies  decem  Br. 

y.  coeperintt  iniiciuia  a.V.  et  o.  affig.  a.  Vl  et  Cr.Lou, 

Cr.  Louan.  p   rf^aitt«/^P.  ^ 


iso    M.  VARR6NIS  LIB.  11.  CAP.  11. 

■  ne  toto  die  curlantes  inter  fe  tcneri,  deUbent  aliquid 
membrorum.  Si  ad  matris  mamraam  non  accedet  '^, 
adinouere  opqrtet,  et  labra  agni  vnguere  '  butyro  aut 
adipe  fuilla  • ,  et  olfacere  labralaAe.  Diebus  poft  pau- 
cis  obiicere  his  viciam  molitam  ^,  aut  herbam  teneram, 

I^ante  qViam  cxeunt^  paftum,  ct  cum  reuerterunt.  Et 
iic  nutricantur  quoad  ^  fadi  fiint  quadrimeftres.  interea 
matres  eorum  Ws  temporibus  non  mulgent  ^  quidam  % 
melius*  (juiomhino  perpetuo,  quod  et  lanae  plus  fe- 
runt,  et  agnos  plures.  Cum  depulG  funt  agni  ^  a  ma*- 
tribus,  diligentia  adhibenda  eft,  ne  defiderio  fenefcarit 
itaque  deliniendum  in  nutricatu  pabuli  bonitate:  et  a 

18  frigore  ct  aeftu  ne  quid  laborent,  curandum.  Cum 
obliuione  iam  lac3is  non  defiderant  ^  matrem,  tum  de- 
nique  compellendum  in  gregem  ouium.  Caftrare  opor- 
tet  agnum  non  minorem*'  quinque  menCum,  neque 
'ante  quam  calores  aut  frigora  fc  fregerunt*.  Quos 
arietes  fubmittere  volunt,  potifllmum  eligunt  ex  matri- 
bus,  quaegeminos  parere  folent.       Pleraque  fimiliter 

•faciendum  in  ouibus  pellitis,  quac  propter  lanaeboni- 
tatem,  vt  ^  funt  Tarentinae  et  Atticae»,  pellibus  inte- 
guntur,  nclanainquinetur,  quo  minus  vel  infici  reifte 

19  pofllt  vellus  **,  vel  lauari,  ac  putari  *.     Harum  praele- 
pia  ac  ftabula  vt  fint  pura,  inaiQrem  adhibent  ^  diiigen- 

tiam^ 


q.  aeeedk  A.  lunt  G.  b.  a  mattilmt  ttgm,  adb.    dil. 

r.  vngil.  B.  Br.  R.  vngere  A,  efi  Br. 

s.  fuillo  A.  lunt.  G.  et  fp&lU  c.  tiejtderat  P. 

Cr.  Louan.  d.  minoref.  menflm  P. 

t.  Mollitiam   lenf.   moiitiam  P.  e.  exegerint  a.  V.  eregerunt  (c* 

moilitam  a.  V.     ^  Jb  regerUnt)  P.   Viftorius    Hbro- 

V.  exeant  I.  B.  R.  Br.  A.  lunt.  rum  fuorum  ereiemnt  mutauit  in 

tn  paftum  A.  Ba-  G.  Pro  teneram  fiegeruvt. 

Cod.  \idt.  optiitju^' habebat  te-  f.  von  fttnt.  Trtrewf .  I.  B- Br.  R. 

nentiatHf  in  quo  latere  ten^lam  g.  Antiaficae  Gaedem.  4i^inam 

putabat.  tes  A.  lunt-  G. 

X.  quodadV,  h.  vellus  addidi  ex  Br.  ctTol. 

y.  htulgeant:  I.B.  Bf..  R.  i.  Hanc  Codicum  fuorum  cc 

z.  quidem  HcfM.  Pol.   kftioncm   pro  parafi-  re^t 

d.  \Hilgo  qui  vt  melius.    Sed  probanit  Viftor.  et  Scalfg^r. 

t.  V«  deerat  vt  'medium.              .  k.  Vulgo  adMbeant, 


'  .DE:RE  RV&TICA.  aji 

tiam^  quath  inrdsK  ita^  faciant  lapide  flrata,  Vt*" 
Vrina  necubi  in  Aabolo  conflftat.  His  quaecunqoe  iu- 
bentuf,  vefcuntur,  vt  folia  ficulnea  ",  ct  palea,  et** 
vinaceae  P.  &rfures  obiiciuntur  modice,  neparum,  aut 
liimium  faturonftir.  vtrumque  enim  ad  corpus  aiendum 
inmiicuin.  'at  ^maxime  amicum  cytifum,  et  Medica. 
siam  et  pingues  facit  facillime  %  et  genit  '  iac  \  De  do 
ianitate  iiuxt  multa,  fed  ea  (vt  dixi)in  libro  fcripta  ^  ma- 
gifler  pecoris  faabet:  et  quae  opus  ad  medendum,  por- 
tat  fecum  \  Relinqiiitur  de  numero,  quem  faciunt 
ialii  maiorem,  alii  minorem.  nuUi  enim  huius  moduli 
naturaies.  illud  fere  omnes  in  Epeiro  ^  facimus,  ne  mit 
nus  habeamus  in  centenas  oues  hirtas  '  finguios  homi- 
nes:  in  capras  ^  binos. 

III.  Cui  Cofllnius,  Quoniam  fatis  "  balafti,  inquit, 
o  Fauftule  nofter,  accipe  a  me  cum  Homerico  Melan- 
thio  cliordo  ^  de  capeiiis,  et  quemadmodum  oporteat  ^ 
breuiter  dicere  ^ ,  difce.  Qui  caprinum  gregem  coufli- ; 
tuere vult,.in  cligendo  animaduertat  oportet,  primunj 
aetatem,  vt  eamparet,  quaeiam  ferre  pofritfrudwm^ 
et  de  iis  ^  eam  potius,  quae  diutius:^  nouella  eniui  quam 
vetus  vtilior  ^.  De  ^  forma  videndum ,  vt  fint  firmae,  a  ' 
magnae,  corpus  lene  vt  habeant,  crebro  pilo  ** ,  uifi  jfi 
^labrae  fimt.   duo  enim  genera  earum.  fub  roftra  duas 

P  4  vt 

i.  bircis  L  B.  Br.  R.  s.  Vulgo  in  peHitat  kinof.  I.  B. 

m.  rt  K  Br.  R.  et  Pol.  i.  in  pelHtn  cafrat 

n.  fgnlnea  P.  hinor  P.  3.  in  pei,  captoM  binor, 

o.  et  oin.  I.  B.  Br.  R.  Pol.  Cap.  ni,    a.  fatir  om.  I.  R. 

p.  vinacia  I.  B.  Br.  R.  Br.  R. 

q.   VtV.  b.  eofia  P.  Bfl.  G/aimAIdinfl, 

r.  faciiime  Br.  quae  tamen  in  reliquis  lod»  Mif-^ 
s.  gemrat  I.  B.  Br.  ^,pgmith,     denl  fcriptunini  corrigi  iuffit  in 

lont.  G.  Emendandis. 

t.  laBe  San.  P.  ienit  laBe  San.         c.  opoftet  I.  B.  Br.  R. 

etitm  Codd.  Vi^or.  d.  dicm  om.  Eaedem.  ht,  ap^ 

V.  iikro  mag.  pec,  fcripta  bM'     Ald. 

ket,  Br.  «.  bis  Br. 

.  .X.  /ec.  portof  Br..Ald.  fc  mtliarA.  lunt.  G. 

y.  Epiraht, .:      .  «.  Deom.:l.  B.  Bn  R. 


2.  bircat  P,    ...   ^   .  n.  p//«  CYctr»  Br.  A; 


n.  piio 


939     M.  VARRONIS   LIB*  IL  CAP.IIL 

vt  mammulds  ^  penfiles  habeant:  quod  eae  ^  foecundio- 
res  funt  *.  vbcre  fint  ™  grandiore,  vt  et  lac  multum  % 
et  pingue  liabeant  pro  portione.  Hircus  melior  ^  is  et 
potiffimum  pilo  albo,  ac  ceruice  et  collo  breui  p,  gur- 
gulione  ^  longiore. .  Melior  fit  grex,  fi  non  eft  ex  coU 

3  ledis  comparatus,  ied  ex  confuetis  vn».  De  ieminio' 
dicoeadem,  quae  Atticus  in  ouibus.  hocaliter,  ouium 
fementardius  efie,  quo  bae  funt '  placidiores;  contra 
caprile  mobilius  efle.  De  quarum  velocitate  in  Origi- 
num  libro  Cato  fcribit  *  haec:  In  Sauradi  ^,  Fifcello  * 
caprae  feraefunt,  quae  fidiunt  e  iaxo  pedes  plus  fexa* 
genos.  Oues  enim,  quas  pafcimus,  ortae  fiint  ab  oui- 
busferis,  ficcaprae^  quasalimus,  a  capris  feris  funt ' 
ortae,  a  queis  propter  Italiam  Caprafia  infula  eft  nomi* 

4  nata.  De  capris  quod  meliore  femine  eae,  quae  '^  bis 
pariant,  ex  his  potiflimum  mares  Iblent  fubmitti  ad  ^ 
admifiuras.  quidam  etiam  dant  operam,  vt  ex  infula 
Media  capras  habeant,  quod  ibi  maximi  ac  pulcherrimi 

5  exiftimantur  ^  fieri  hoedi.  De  emtione  aliter  dico  **  at- 
quefit,  quod  capras  fiinas  ianus  nemo  promittit.  nun- 
quam  enim  fine  febri  fimt.  Itaque  fiipulantur  paucis 
cxceptis  verbis :  ac  Mamilius  •  fcriptum  reliquit  fic,  II- 
las  capras  hodie  reAe  effe,  et  bibere  poffe,  habereque 
rede  "^  licerc»,  haec  Ipondefiie?  De  quibus  admiran- 
dum  iJlud,  quod  etiam  Archelaus  faibit,  non  vt  reli* 

qua 

].  msmmilUn  a.  V.  x.  FifieHp  A.  lunt.  G. 

k.  hae  Br.  A.  y.  nprae  om.  Br.  I.  B.  R. 

1.  fint  om.  P.  z.  fita  om.  Eaedem. 

m.  fint  om.  I.  B.  Br.  R.  a.  «Mf«e  I.  B.  R. 

n.  hc  ftwgut  hahumt  et  mO^  b.  fimmtd  aAmiff^urit  1. 6.  Br. 

«iM  Br.  R.  fimmkti  etiam  Ald.  admiffurat 

o.  Mw/i«r  P.  meliar  it  et  I.  B.  fine  ad?»i.  ad  admigurit  P.  a. 

Br.  R.  melliari  fila  etpat,  A.Iunt.  c.  fieri  exift.  Br.  Ald.  baedi  Br« 

G.  Vulgo  mallim  et  pat,  legitur.  d.  adque  fiet  Codd.  Vi£^orit. 

p.  Ita  pro  kreue  Heni.  fiet  etiam  I.  B.  Br.  R.  aliter  atqwe 

q.  eureuliene  I.  B.  Br.  R.  di  ouibus  dico^  qnod  A.  lunt.  G. 

r.  fiminio  P.  Atque  de  emnitui  margo. 

s.  Ita  pro  fiut  L  B.  Br.  R.  «.  Maniliut  a.  V.  Maninkut  P. 

f.  ftripfit  EaedeoL  f.  re5e  abeft  T.  B.  R.  Br. 

V.  Saram  «.  V.        »  g.  Hcct  B.  R. 


DE  RE  RVSTICA.  933 

qua  aiirmalia  naribus,  fed  auribus  ipiritum  ^  ducere  {o' 
lere  paftores  curiofiores  aliquot  *  dicuirt  K      De  altcris  ^ 
quatuor,  quod  eft  de  ^  paftu  hoc  dica  ftabulatur  pecus 
melius  ad  hibemos  exojtus  ^  fi  Q)edat,  quod  eft  aifio* 
iiim  \       Id  vt  pleraque  °  lapide,  aut  tefta  fubftemi 
oportet,  caprile  quo  minus  fit  vliginoiiim,  aclutulen* 
tum.      Foris  cum  eft  pemodandum,  item  in  eandem 
partem  caeli  quae  fpedent  ^  fepta  oportet  fubftemi  vir* 
gultis,  ne  oblinantur.  nec  ^  multo  aliter  tuendum  hoc 
pecus  in  paftu^  atque  ouillum  %   quod  tamen  habet  '    ■ 
lua  propria  quaedam,  quod  potius  filueflribus  faitibus 
deledantur  %  quam  pratis.     Studiofe  enim  de  agrefti*  7 
bus  fmticibus  ^  pafcuntur,  atque  in  Jocis  cultis  virgulta 
carpunt:  itaque  a  carpendo  caprae  nominatae.  ob^  hoc 
in  iege  locationis  fundi  excipi  fblet,  ne  colonus  capra 
natum  in  fundo  pafcat.       Harum  enim  dentes  inimici 
fationis,  quas  etiam  affax>logi  ita  receperunt  in  caelum, 
vt  extra  limbum  ^  xii  fignonim  excluferint   [Sunt  duo 
hoedi,  et  capra  non  longe  a  tauro.]  Qiiod  ad  foeturam  8 
pertinet,  defiftente  autumno  exigunt  a  grege  in ''  cam- 
pos,   hircos  in  caprilia,   item  vt  in  arietibus  dic^m. 
Quae  concepit  "^  poft  quartum  ^  menfem  reddit  ^  tem- 
pore  verno.      In  nutricatu  hoedi,  trimeftres  cum  fimt 
fadi,    tum  fubmittuntur,  et  in  grege  incipiunt  efle. 
Quid  dicam  de  earum  fanitate,  quae^  nunquam  funt 
fanae?  nifi  tamen  illud  vnum,  quaedam^  fcripta  habere 

P  5  magiftros 

b.  fi  tritMm  P.  v.  frwiHkut  I.  B.  Br.  R.  Hera. 

i.  alifM  1.  6.  R.  Br.  ju  AkV. 

k.  boc  dic,  a.  V.  .  y.  Umhim  P. 

1.  idtm  I.  B.  R.  Br.  ^.  m  tampa  lenf.  Br.  €  campit 

m.  fxortot  P.  A.B*.  G. 

n.  alfiomrtm  P.  a.  ,,  condfit  P. 

o.  pMqae  I  B.  R.  Br.  Pol.  a.        y^      ^^  ^^j^,  I^  B.  Br.  R. 

B.l^        /^  fntfiermmus  l.        ^   ^^  j,^^^  ^^^^^^p^  ^j. 

q.'N«nP..  «»/«'•.      ._, 

r.  «in/iiw  Br.  ^-  ^*?^  *•  V' 

8.  bakent  P.  /Ii«  fiuu^  Br.  .  e.  fHMl  fMttliai  mmdhfcr.op. 

t.  dei.  filt,  Br.  .     .  *fl^e  A.  Ba-  G. 


?34       M.  VARRONIS;XrB:iL^GAP.  III. 

4nagiftros  pecoris^  quibus  remediis  ^  vtaaitur  ad  mor* 
'  bos  quofdam  earum,  aa  vulneratum  «  corpus,  quod 
vfu  venit  iis  **  faepe,  quod-inter-ie  cornibuspugnanti 
9  atque  in  fpinofls  locis  pafcuntun  ReJjnquitur  de  nunie* 
h),  qui  in  gregibus  eft  minor  caprino,  quam  in  ouillos 
quod  caprae  lafciuae,  et.quae  di^pergant '^fe.  contra 
oues,  quae  ie  cougregant  et  ^  ac  condenfant  in  iocum 
vnum.  Itaque  in  agro  Gallico.  gregcs  plures  pottus  fe^ 
ciunt^  quam  magnos,  quod  in  magnis  cito  exiAat  "  pe- 

I  o  -ftilentia ,  quae  ad  pemicieih  eos  "  perducat  ^.       Satis 

magnum  gregem  putant  efle  circiter  quinquagenas. 
quibus  affendri  putant  id,  quod  vfii  venit  Gaberio  equi- 
ti  R.  Is  enim,  cum  in  fuburbano  miiie  i'  iugerum  habe* 
xet,  etacaprarioquodam,.  quiadduxit  capellas  ad  vr^» 
bem  X  ^,  fibi  in  dies  finguios  denarios''  (flngulos  "^) 
dare  audiflet^S  coegit  miJle  capi-arum  "^,  fperans  fe  ca- 
pturum  ^  de  praedio  in  dies  fingulos  denarium  ^  miiie. 
Tantum  enim  fefdlit  * »  vt  breui  omnes  amiferit  mor^ 

I I  bo«  Contra  in  Sallentinis  "  et  in  Gaflnati  ad  centenas 
pafcunt.  De  maribus  et  foeminis  idem  ^  fere  difcrimen, 
vt  alii  ad  denas  capras  fmgulos  parenthircos,  vtego: 
alii  etiam  ^  ad  xv ,  vt  Menas:  nonnuUi  edam,  vt  Mui- 
riiis**,  ad  vigi^ti.  .        . 

IV- 


f.  rmidus  om.  A.  Ba-  G.    •  q.  deeem  Br.  lunt.  P.  denarMt 

g.  vulnera.     Tmn  I.  B.  Br.  K.  fihi  in  diet  fingnlot  dast  A.  Ba-G. 
h.  bis  quodfacpe  inur  Eacdem.  r.  denarios  om.  A. 

^d  vfu  faepe  veHit  his  Ald,  s.  finguios  om. '  I  B.  Br.  R.  A. 

j.  omlo  Br.  ^tL-  G.  igiwr  incluft. 

k.  dtfpergunt  a.  V.     -       .  t.  audife  P. 

1.  lu  nro  amgregent  ac  cofidsn'  ^  .   ^jj    a    »     ^ 

fent  1.  B^  Br.  R.  A.  Ba-  G.  et  ^'  ^'"«"^  ^^'  ^*  »*•  ^' 

amdenfentV,  x.  cafituram  V 

in..exifiit  I.  B.  Br.  R.  exijtunt  ^  '^^'  ^'  ^»'  ^-     ,     ■ 

ftftifentiae  A.  lunt-  .G.  .^'   ^»   P™    fifelierit  Edd.   fl. 

n.  Iw  pro  enm  A.  Iimt.  G.  Vi£lor. 

o.  perdHcit  I.  B.  R.   perducitis  a.  Salevtinis  a.  V.  H.  Sc^  D. 

Brufcb.  perducunt  A.  luttt:  G.  b.   id  P. 

.\^p.  baheret  agpon  ingtnm  miUt  c.  et  l.  B.  R^  Br. 

A.  Ba-G.                                ;  d.  ATiirwa.  V.    ^ 


DE  RE  RVSTICA.  a35 

IV.  Sed  qms.^  e  porcolatoribus  Italicid  prodit,  ac 
de  iiiillo  pecore  expedit  ^?  tametfi  Scrofani  pofifnmum 
de  ea  re  dicere  oportere  *^,    cognomen  eius  fignificat. 
Cui  Tremellius,  Ignorare,  inquit^,  videre,  cnr  ap- 
peller  Scrofa.       Itaque  vt  etiam  hi  ^  propter  te  fciant, 
cognofce  meamgentem  fuillum  cognomen  non  habere, 
nec  me  effe  ab  Eumaeo  ^  ortmn.     Auus  meus  primum 
appeliatus  eft  Scrofa,  qui  quaeftor  cum  eflet  Licinio 
Neruae  ^  Praetori  in  Macedonia  prouincia  rehVhis  \  qui 
praeefTet  exercitui,  dum  prauetor  rediret,  hoftes  ^  arbi- 
trati  occafionem  fe  habere  vicflonae,  impreifionem  fa« 
cere  co^runt  in  caftra.     Auus  ^,  cum  cohortaretur '  ^ 
milites,  vt  caperentarma,  atque  exirent  contra,  dixit,  . 
t:eleriter  fe  illos  vt  Scrofa  porcos  disiedurum.  id"  quod 
fecit.  nam '^  eo  praelio  hoftes  ita  fiidit,  ac  fugauit,  vt 
eo  Nerua  ^  praetor  Imperator  fit  appellatus,  auus  p  co- 
^omen  inuenerit,  vt  diceretur  Scrofa.       Itaque  pro* 
atius  ^,  ac  fnperiores,  de  Tremelliis  nemo  appellatus 
Scrofaj  nec  minus  feptimus  fiim  deinceps  praetorius  in 
gente  noftra.     Nec  tamen  defugio  %  quin  dicam  quae 
fcio  '  de  fuiilo  ^  pecore.     Agri  enim  culturae  ab  initio  ) 
fui  fiudiofus:  nec  de  pecore  fuijlo  mihi  ^  et  vobis,  tnah 
gnis  pecuariis,  ea  res  non  ^  eft  communi^  ^.       Quis 
enim  fundum  colit  noflrum,  •quin  iues  habeat ,  et  qui 

non 

Cap.  IV.    a.  Vulgoftdt  e  pW'  1.  hwUtttm'  a.  V.   «c   tmtnt 

upoffl  haiko.  1.  B.  Br.R.  ^fi  Br.  A. 

fovtH.  P.  2.  qui  poit»,    Pofui  Gef-  m.  idqntftcit  a.  V. 

neri   conieCluram ,    quat  poteft  TLnamfiVUtw, 

intelligi.  o.  wru  add.  I.  B.  Br.  R. 

b.  txpetit  1. 1.  Br.  R.  ^.  a  mmu,  A.  lunt.  G. 

c.  opartetBf.  q.  frooMos  I.  B.  R.  1. 1.  A.Gr. 
^'  ft««""V^^^''A.Iunt.G.  cJj^proauosHtTWiZ. 

t  lo  L\%:  Br.  R.  at  aair  '.  Aiffnio  a.  V. 

Has  cognominis  A.  lunt.  G.  «*  tum  ••  •^"/''p 

atHO  ortm/iCodd.  Viaorii,  qui  .  *•  •',./•  .                ^ 

hinc  vultttttam  effecit.  v.  mibt  mtnor  curaefi,  qmm 

g.  NwM  prattoft  A.  lunt-  G.  w*"  »»*•  ^^-    <^  ««"«  *»  «^'  ^- 

fi.  eSct  add.  P.  .1-  G.  A.       ,    „  ^  _ 

i.  hofies  fi  arhitrari  Bv.  *    jt.  ii*ci«#«  I.  B.»R.  Br. 

k.  ilw/  t,  y.  comnmms?  L I-  G.  A.      ^ 


236    M.  VARRONIS   LIB.  11.  CAP.  IV- 

nonaudierit  patres  noftros  dicere,  ignauum,  et  ium- 
ptuofum  efle,  qui  fuccidiam  in  camario  '  fufpendent 
potiusab  "laniario,  quamex  domeftico  fiindo?  Ergo 
qui  fuum  gregem  vuit  habere  idoneum,  eligere  oportet 
primum  bona  aetate,  fecundo  bona  fonna.  Eaeft^ 
cum  ^  amplitudine  membrorum,  praeterquam  pedibus 
ct  ^  capite,  vnicoloris  **  potius  quam  varias  *•  Cum 
haec  eadem  vthabeant  ^  verres  videndum,  tum  vtique 

4  fint  ceruicibus  amplis.  Boni  ieminis  fues  ^  animaduer* 
tuntur  ^  a  facie^  et  progenie,  et  regione  (caeli.)  Afa- 
cie ,  fi  formofi  lunt '  verris,  et  fcrofa.  a  ^  progenie,  fi 
porcos  multos  pariunt.  a  regione,  fi  potius  ex  his  locis, 

5  vbi  nafcuntur,  amplae  ^  quam  exilis  "  pararis.  Emi 
folent  fic,  Ulafce  "  fues  lanas  efTe,  habereque  rede  ii- 
cere,  noxifque  ^  praeAari  ^,  neque  de  pecore  morboib 
efle,  fpondefiie?  Quidam  adiiciunt  perfun(flasefiea  ^ 
febri,  et  a  foria  ^  In  paftu  locus  huic  pecori  aptus  vii- 
ginofus,  quod  deiedatur  non  Iblum  aqua,  led  etiam 
luto.  itaque  ob  eam  rem  aiunt  lupos  cum  fint  nadi  fues, 
trahere  vfque  adaquam,  quod  dentes  feruorem  camis 

0  ferre  nequeant«  Hoc  '  pecus  aiitur  maxime  glande, 
deinde  faba,  et  ordeo,  et  caetero  frumento.  quae*  res 
non  modo  pinguitudinem  efficiunt  ^,  fed  etiam  camis 
iucundum  iaporem.  Fafium  exigunt  ^  aefiate  ^  mane, 
etantequam  aeflus  incipiat,  (meridie)  fubigunt  in  vm- 
brofum  iocum,  maxime  vbi  aqua  fit.  pofl  meridiem 

rurfus 

z.   umariot  P.  m.  «»7w.    Ftirim  tt  tmi  a.  V. 

fl.   e  I.  B.  R.  Br.  txilh»  parari  tm  P. 

b.  cnm  exctllit  A.  Bfl-  G.  n.    Vt  hafcc  P. 

c.  et  infcr.  1. 1-  G.  A.  o.  iMxiifqMt  I.  I-  G.  A. 

d.  vmns  celmf  Ba-  G.  A*  P-  Ita  ^volfniiftare  I.  B..R..I 

e.  varii  a.  V.  1.  Br. 

f.  *ak»t  Icnff.  hahet  P-  q-  f  omhu  I.  B.  R.  Br. 

g.  Sues  enim  I.  I-  G.  A.  '*  -K^*  ':  ^'  ^J^' 
h.  ammaduertantKf  I.  B.  R.  Br.  •     ^^  Quodqnc  P. 

i.  Ita  Polit.  pro  jlirt  vcrres.  v,  facinnt  I.  B.  R.  Br. 

k.  A  deeft  P.  •    x.  exfiimt  P. 
1.  mnfU  a.  VUi  qui  dedit  am^        y.  mane  in  aeft.  I.  B.  R.  Br. 

t^*..     ^  .  Deinccps  addidl  mtridie. 


D#KE  RVSTICA,        :     «37 

Turius  lenito  feniore  pafcont.    hibemo  tempore  non 
priusexigiint  paftum,  quampmina  euanuit,  ac  colli- 
quefada  eft  glacies.     Aa  foetunon  verres  duobos  men« 
jubus  ante  iecernendi.     Optimum  ad  admiffinam  tem*  7 
pus  a  fauonio  ad  aequinodium  vemum:  ita  enim  con-    , 
tingit,  vt  aeftate  pariat.    quatuor  enim  menies  '  eft 
praegnans  \  et  tunc  parit^  cum  pabulo  abundat  terra* 
Neque  minores  admittendae  quam  anniculae.   melius 
XX  meaiesexpedare,  vt  bimae  pariant.     Cum  coepe« 
runt^,  idfaceredicunturvfque  ad  feptimum  annum^ 
re<^e.     AdnniliHiBS  cum  £akciunt '^,  prodigunt  in  iuto-  8 
ios  '^  iimites  ac  kftra ,  vt  'Voktentur  in  luto,  quae  ^  eft  ^ 
illorum  requies,  vt  lauatio  hominis  ^.       Cum  omnes 
conceperunt  *,  nirfus  fegregant  ^  vetres.     Verris  *  odo 
nieniium  ™  incipit  ialire:  permanet  "9  vt  id  rede  face- 
ic  poifit,  ad  ^  primum.  deinde  it?  retro,  quoad"^  per-    • 
veAiat  '■  ad  ianium.  liic  enim  conciliator  fuillae  '  camis 
datus^populo.     Sus  Graece  dicitur  Zff  ^ olim  dZs  ^  di-  9 
dus,  ab  illo  verbo  quod  dicunt  ^  dv€$v  ',  quod  eft  im- 
molare.   '  Ab  *  iiiillo  enim  genere  ^  pecoris  immolandi 
initium  prinium  fumptum  videtur,  cuius  veiligia,  quod 

initiis 

z.  menSfms  1. 1*  It.  Br.  mm^^ddndt  cafirntwr^  figinmmr- 

a.  fra^gnax  P.  ^e ,  ^uoad  peru.  A.  I.  U  G. 

b.  «^•«r.m.  V.  p.  id  I.  B.  Br.  R.  idem  in  li- 

c.  mmmm.    ReSt   adm»    I.   B.     bris  futs  repertumconrexitVidlo- 
R.  Br.  rius. 

d.  if  inf.  P.  q.  id  inf.  B.  R. 

e.  ImtMft  1.  B.  R.  6r.   /iit».         r.  penunit  I.  B.  R.  Br« 

/m  P.  .  s.  fihK»  I.  B.  R.  Br.  fiiun  (c, 

f.  ^d  0  iUamm  Ba-  G.  A.  fiilia^  P.  i. 

£.  enim  h  B.  R.  Br.  t.  dmr  a.  V. 

.  hvminih  I-  G.  A.  *"         v.   vys  Pol,   {c,  iv  olim  ^i;* 

i.  cmctpertnt  I.  B.  R.  Br.  Sus.  nam  ro  n  pto  afpiratione 

k.  f^fgat  P.  Br.  poni  apud  antiquos  foler^ 
1.  Kerrrx  a.  V;  x.  ^wrifF  a.  V.  qui  tbffng  de- 

nu   mcnfim  P.  dit.  ^uf  tj  di^s  P.  2.  ^urjvj  'tt^ 

n.  petmanetsne,  [it  vt  I.  B.  R.  .ngf».  vrri^  ifr^M  quod  dicitur  £r. 

6r.  jenvMfice.  ef  vf  P.  ptmanaqne        y.  iici/Mr  a.  V. 

ir  f  1-  G.  A.  .  a.  ^jftfv  lunt.  ^f/n»  Icnf. 

o.  Vidorianum  pirimuui    re£ce         aJ  A  fidih  Br. . 

defeniit  Popma  et  tumnm  dedit,         b.  pecQte  et  genere  I.  B.  Br.  R. 

fed  folus.  flj/jw  ai  iHgrtaa^an-  itn.peart  P.  pecmt  pnert  Ald. 


338    M.  VARRaNIS  LIB.#.  CAP.  IV. 

initiis  Cereri^  ^  porci  iininolaatur ,  et  quod  initiis  j^acis 
foeduscum  feritur,  porcus  occiditur,  et  qnod  nuptia- 
rum  iuitio  antiqui  reges  ac  fuhlimes  viri  in  Hetmria  in 
coniundione  nuptiali  noua  nupta  et  nouus  maritus  pri- 

j  Q  mum  porcum  ^  immolant.  Prifci  quoaue  Latini ,  et  ® 
etiam  Graeci  in  Italia  idem  faditaffe  videntun  Nam 
et  noftrae  mulieres,  maxime.nutricesi  naturam,  qua^ 
foeminaelunt,  in  viiginibus  appeilant  porcum  «^  et 
Graecae  ^%o7fov  \  fignificantes  efle  dignum  infigni  ^ 
nuptiarum.  Suillum  pecus  *  donatum  ab  natuija  dicunt " 
ad  epulandum.  Itaque  iis  ahimam  datam  ^  efie  proin* 
de  P  ac  falem ,  quae  feruaret  carnem.  £  queis;  iuccidias 
Galli  optimas  et  maximas  faoere  confueuemiit>^.  Qpti- 
marum  fignum,  quod  etiam  nunc  ^  quQtaniiis  .^  Gdlia 
apporfantiir  Romam  pernae,  tomacinae  %  et  taniacae  \ 

1 1  et  pecafiones.  De  magnitudine  GaUicarmn  \  filccidia- 
rum  Gato  fcribit  his  verbis?  in  Italiaia  fcrobe&terna  atv- 
^  que  quaterna  millia  aulia  fuccidia.  Vere-  jflis  vijl]Ueadeo 
pinguimdine  crefcere  folet,  yt  fe  ip{a  ftans  fuftioere  non 
poflit,  neque  progredi  vfquftiA-  Itaque'09s  ^.:fi  quis 
quotraiicerevuit "",  in  ploftnim  ^  impqnit..  In.Hupa- 
nia  vlteriore  in  Lufitania  *  fus  cmii  *  eflet  occifus,  Atti- 
lius  Hifpanienfis  minime  mendax,  et  multarum  rerum 
peritus  in  dodrina,  dicebat  L.  Volumnib  Senatori  mit 
iam  efle  ^  ofFulam  cuin  duabus  coftis  ^  qifiie  ^  pendei^t 


ZII 


c.  CerU  P.  .  .  <l-  ^m  -fuoi  annit  Cai^?, 

d.  fonum  Heni.  r.  comattnae  P. ' 

e.  cc  oin.  I.  B.  Br.  lunr.  s.  taniociae  I.  B.  l^.  ^auarat  P. 
i.  qnamY»  -  wwflMe  ex  li5ro  fiw  liudatVi^ 
g.  tmam  A.  lunt-  G.     .  ""s.             .       ' 
£.fcraecia.V.  «•   Gfl//i*nM»  1.  B.  R.  Br. 

ic  «^«r.B.Br.R.f«/^««  iXst:^^:^^      • 

.         \.  :,  ^          -    -      11  *'  «/««'/•re  rcpctit  I.  B.  R,  Br. 

i.  t^ca  P.  demceps  a  nMmra  Br.  ^.  ciuh  fm  ^S:  A. 

m.  iit  add.  P.  b.  tjj-t  oni.  A.  lunt-  .G.  ^nX- 

7i.  dataiH  pt^  falt  9  ^  ti,  y.  Aiw  Br. 

o.   pro  in  ac.  P.  c.   Co^tis  P. 

p.  cof^ucrmit  P.  <L  ^immi  L  B.  6r.  R. 


DE  RE  RVSTICA,    •  139 

iii  et  XX  poncio:.  eiuique  fuis  a  aite ad  os pedetiiet  ni 
dlgttos  ^  fuifleL       Cui  ego:  non  minus  res  admirandav 
quum  ^  im  ^  eflet  dicfla, .  in  Arcadia  ^  fcio  ine  *  efTe  fpe-' 
^njjn  '^  fuem .,  <piae  prae  pinguitodijw  camis  non  mo* 
do  furgere  no^  poilet,  fed  etiam '  vt  in  eius  cc^-pore  , 
forex  exefiicame  '"'nidum  feciiTet;  et  peperiilet  mures^* 
Hoc  etiam  in  vineta  ^*  fa<flum  accepi.     Sus  ad  fbeturam'  1 3 
^ptae  ^iiltfoecunda^  animaduertunt  fere  ex  primo  par- 
tu,  quod  non  moitum  in  reliquis  mutat.       In  nutricatir 
^am  porcularionem  appeUabant,  binis  menfibus  poi^ 
C0S '^nunt  cum  matribus.  fecundtun  ta^  cum  iam  paict' 
poifimt)  fecemunt     Porci  qui  nati  ^hieme,  fiunt  exi^  r 
ka;propter  ingora,   et  quod  inatres  aipemantur,  pro^ 
pterexiguitatemiadis,  et '  quod  dentibus  fauciantur  '^ 
|tfopterea  mammae  \.  fcrofa  ^  in  fua  quaeque  ^  hara  ^^ 
luQs  alat*  oportet  porcos,  quia^laiienos  (non)  afpei>' 
tiwtur  '^ :  et  ideo  fi  conturbati  funt  infoetura ,  fit  dete- 
j^ns^, .  Natur^  *^  diuifus  eHrum  "^  annus  bifkriam  *,  quod  14 
^fparitiiianna  quatemis menfibus  fert  ventrem,  bi- 
m%.  jBUtricat. .   .  Haram  facere  oportet  circiter  trium  pe- 
dutn  akamy  et  iatam  amplius  paulo,  ea  altitudine  abs ' 
tem^  Ae  ^ .  cWi^  exilire  veiit  ^  pcaegnans,   abortet  K 

'r.  V.  ^    '  ,  ,      .:       .  -'AltitU^ 


e.  Jigkof  oin.  L  6.  Br.  R.  t.  mMtrtm  firofam  fia  I.  B.  Br. 

f.  7MM  qnoi  fwnc  efi  diSa  A.  K.  quaque  Br. 

lunt-  G.  V.  fcrofas  P.  fcrofam  A.  lunt-  fe. 

g.  mibi  I.  B.  Br.  R.  x.  quamqM  A.  Ba-  G. 
h.  Arcka^a  Br.  y.  i^a  F. 

i.  wc  om.  A;  kint-  Gr  s.  «t  o/at  A.  lunt-  G. 

k:-/Wh*i^  Br.  ^tatstam  A.  ^  «-  Vujgo  quo.  I.  B.Br.R.  fBoc 

lunt-  G.  A.  Ba-  G.  quomam. 

•  r**W/^i*rfnm   T  B  nr   II    ft  ^*  ^ulgo  iwn  de«ft,    et  poft 

n  ctidM  irt  om.  I.  B.  Br.  R.  «t  Viaurium  afpemantur  editumVt. 

*"!!'   ^^m  ii^    v^Am.^  VAA  c.  Uaturu  om.  I.  B.  Br.  R.  Cr. 

n.  tmunca  A.  lunt.  G.  PoU  a.  ^^  o.  e/J  rfw  A.  lunt-  G. 

0.  ^M»  A.  lunt-  G.  e.  bifaria  P. 

..  p»  V\ago  /«*»/,  fi«fi  P.    Se-  £  «^  l.  B.  Br.  R. 

oni^  ea  eum»  cum  librb  yiaorii.  g.  terram^  P.                            *^ 

q.  /mtf  add.  A.  lunt.  G.  n.  »c/fj»m  iunft.  I.  B.  R.  Hefu. 

r.  et  om.  I.  B.  Br.  R-  lunt.  i.  .*«/'>  Hftru. 

s.  Interpiui^I.ii«'R,  .  k.  ahrtiit  Ucni.              •  - 


a4cr      M.VARRONIS  LIRILCAP.  IV. 

Altitudinis  modus  fit  vt  fubulcus  facile  circumipicere  ^ 
poflit,  ne  qui  '^  porcellusa  inatre  opprimatur;  et  vt  fa> 
cile  purgare  ?  poflit  cubile ,  in  haris  oAium  efle  oportet, 
et  limen  inferius  aitum  palmipedale ,  ne  porci  ex  hara, 

1 5  cum  mater  prodit  ®,  tranfllire  poilint.  Quotiefcunque 
faaras  fubulcus  purgat,  toties  in  fiagulas  ^  arenam  inii- 

'  ;  cere  oportet,  aut  quid  aliud  ^  quod  exugat^  humo<^ 
wm  *  et  cum  pepererit ' ,  largiore  cibatu  fuftentare,  qmo 
facilius  lac  fuppeditare  poillt.  in  quibus  hordei  circiter 
bina£  libras  aqua  madefadas  dare  iolent,  et  ^  hoc  quo^^ 
que  conduplicant,  vt  iit  ^  mane  et  ve^eri,  ii  aiia  quae 

26obiiciant  non  habuerint.  Cum  porcidepnlil  iiint  a 
iBamma,  a  quibuidam  delici^  appellantur  ',  neque  iam 
kdentes  ^  dicuntun  qui  a  partu  decimo  die  habentur 
puri,  et^  ab  eo  appellantur  ab  antiquis  iacres,  quod 
tum  ad  facriiicium  ^  idonei  dicuntur  primum.  Itaque 
apud  Plautum  in  Menaechmis  ^^  cum  ®  inianum  qC^em  ^ 
putat,  vt  pietur  in  oppido   Epidamno  ^,    interrogat^ 

17  Q^anti  hic  porci  funt  kcres?  Si  fimdus  mininrat,  dari 
fbient  vinacea  ^^  ac  icopii  ^  ex  vuis.  Amiflb  nomine 
laclentis*^,  dicuntur  neircndes,  ab  eo  quod  nondimt 
fahamfrenderepoilunt^v  id  efi,  frangere.  Porcos^ 
Graecumeilnomenantiquum,  ied  obicuratum,  quod 

nunc 


1.  iiffkm  K  lunf.  G.  x.  fit  lunc. 

m.  ne^uh  a.  V.  y.  deiiti  P, 

n.  pnrigffrt  P.  I.  pmgari  P.  d.  s.  apptUant  I.  B.  R. 

o.  proAiit  I.  B.  R.  Br.   Dein-  J-  '^^fl^ffi. «'  ^'      „    •, 

oeps  qnotiensc,  —  tmtnt  Br.  '  »•  ^  addidi  ex  U  B.  Br.  R* 

p.  in  finndat  addidi  ex  A.  Bt-  ^.  facrificia  a.  V.                      . 

G.  fingnlat  folum  inferit  luntina.  ^(i^^Mcnatcbimt  Br.  MtnatckU 

q.  item  I.  B  Br.  R  lunt.  *'"^  '^,„  y.  g.  ,j^,  ^, 

T.  txficcato  buHme  I.  B.  Br.  R.  £■   -^,-  Eaed. 

s.  Vulgo  inferu  verba  in  fin*  g.  Epidamio  P. 

f  »/a/  iniicere  debet^  a  Gefnero  in-  h.  vinacia  a.  V. 

clufa.  omifi  cum  A.  lunt-  G.  iu  j^  Vulgo  fiopi.  *,  /Zi^-.  /^M- 

/n?.  baras  habent  I.  B.  Br,  R,  •  c^.  Lou.  V?»  t.  V. 

t,  ^e^erit  Baf.  ^  ^,  ia&anti$  a.  V. 

V.  quQd.jits  cond.  I.  B.  Br.  R.  i.  pojpnt  a.  V. 

fM^I  cum  dipuklieant  F.  m.  ftrca/  ciixii  t,  V» 


DE   RE  RVSTICA.  341 

tuuK:  cmn  vocanf  %o7f  ov  "*  In  eorum  foctu  •  fcrofae 
bis  die  vt  bibant^  curant,  iadifi  caufa*  Paiere  tot  p 
oportet  ^  porcos,  quot  ^  mammas  habeat.  fi  minus  pa* 
rxat,  fhiduariam  idoneam  non  eile*  fi  plures  pariat) 
efle  portentum«  In  quo  iliud  antiquiilimum  fuiffe  fcri*  i  S 
bitur ,  quod  fus  Aeneae '  Lauinii  xxx  porcos  pepererit  * 
albos.  Itaque  quod  portenderit  ^  fadum  xxx  "  annis^ 
vt  Lauinienles  ^  condiderint  ^  oppidUm  Albam  \  Hu* 
ios  iuis,  aaporcorum  etiam*  nunc  veftigia  apparent 
Lauinii  ^:  quod  et  fimuiacra  eorum  ahenea^  etiam  nunc 
in  publico  pofita ,  et  corpus  matris  ab  facerdotibus, 
quod  in  falfura  fuerit,  demonfbratur''.  Nutricari  ®  odo- 19 
nos  porcos  paniuios  primo  pofiunt:  incremento  fado, 
a  peritis  dimidia  pars  remoueri  folef ,  quod  nec  ^  mater 
potefl  fiifferre  iac^  neque  congenerati  aiefcendo  robo^ 
rari*  A  partu  decem  aiebus  proximis  hon  producunt 
ex  haris  matrem  praeterquam  potum*  praeteritis  decem 
diebus  finunt  exire  pafhim  in  propinquum  locum  villae, 
vt  crebro  reditu  iadle  ^  aiere  pofllt  ^  porcos.  Cum  cre*  a  o 
verunt  ^  cupiunt  ^  fequi  matrem  '  pafhun:  domique 
fecemunt  a  matribus^  ac  feorfimi  padcunt,  vt  defide- 

rtum 

n.  chmM  P.  G.  Pol.  ft.  iamm  pmi  it/hud.  P« 

o.  p9tH  ft.  V.  petn  P.  et  Codex  i.  cx  qua  ledione  conexit  vul* 

antiq.  Y\€t.  recentior  ftcH.  vnde  g;atam  Wietot. 

effecit  f9ttM,  c.  ak  Atnta  I.  B*  6r.  tL  tmud 

p.  mmc  I.  B.  Br.  R.  A.  lunt-  G. 

q.  if^tcreP.  d.  Signnm  intertog«  tdd.  A« 

r.  fw>  Bn  lunt-  G. 

8.  lamui  Attuae  I.  B.  1t.  LMi*  c.  ItaDtomrtnMreexP.  fcripfi. 

«f   Aemae  Br.  Aemai  Undjd  A.  £  Vidorius  et  deinceps  cacfe* 

lunt.  G.  Pol.  rae  pud  mater  neqae  pat.LB^Bt* 

t.  peperit  Br.  A.  Ba-  G.  &.  fnad  mec  maierfala  patefi,  Ald» 

V.  trigefimMm  annnm  I.  B.  Br.  R.  et  ceterae  ^d  napnemater  feU  pat^ 

X.  LamneHftt  Eaed.  Lakinien*  %,  iaSe  onu  I.  B.  Br«R«  indtt** 

fesK.  fit  Gefner. 

y.  eanderent  A.  Ittnt-  G.  h.  peffint  Eaed. 

X.  Aika  I.  B.  Br.  R.        «.  i.  crenerint  Eacd.  ^ 

a.  ctfAM  (t  wme  Br.  k.  cnpimntnf  P.  lapinMtmr  Codd* 

b.  ifi  •finit*  ^mI/w.  I.  B.  Br.  ViaDrii. 

R.  apparent.  lamni  fimnU  A.  lunt'*        L  «Mfrrni,  tinii  ifim  A<lttAt*  G. 


242      M.  VARRONIS  LIB.IL  CAP.IV. 

rium  ferre  pofliiit  parentis",  quod  decem  diebus 
aflequuntur.  Nutrices  iubulcus  "  debet  confuefacere, 
omnia  vt  faciant  ad  budnam  **.  Primo  t:um  ^  inclufe- 
runt,  cum  bucinatum  **  eft,  aperiunt,  vt  exire  poflSnt 
'  in  eum  iocum,  vbi  ordeum  fuium  fit '  in  longitudine* 
Sic  enim  minus  dilperit  %  quam '  fi  in  aceruos  pofi- 
tum  ^ ,  et  plures  facilius  accedunt.  Ideo  ad  bucinam  ^ 
conuenire  dicuntur,  vt  filueftri  loco  dilperfi  ne  diiper- 

2 1  eant.  Caftrantur  verres  commodillime  anniculi,  vtique 
ne  minores,  quam  femeftres  ^ :  quo  fado  nomen  mu- 
tant,  atque  e  verribus  dicuntur  maiales.  De  fanitate 
fuum  vnum  modo  exempii  cauia  dicam.  Porcis  *  ia- 
dentibus  fi  fcrofa  ^  lac  non  poteft  fuppeditare,  triticum 
fridum  dari  ^  opoitct,  (cnidum  enim  ibluit  aluum)  vel 

aaordeum  obiici  ex  aqua,  quoad  fiant  trimeftres.  De 
numero,  in  centum  fues  decem  verres  latis  eile  putant. 
quidam  etiam  hinc  demunt.  Greges  maiorum  ^  inae- 
quabiies^  habent.  iedego  modicum  puto  centenariom. 
aliquot  maiores  faciunt,  ita  vt  ter  quinquagenos  habeant  ^ 
porcorum  gregem  aiii  duplicant,  alii  etiam  maiorem  fa- 
ciunt.  minor  grex,  quam  maior^  minus  fumptuofus, 
quod  comites  fubulcus  pauciores  quaerit.  Icaque  gre- 
gis  numerum  paftor  ab  '  fua  vtilitate  conftituit,  non  vt 
quot  verres  habeat:  id  enim  a  natura  fumendum. 
.  Haec  2  Iiic, 

V. 

m.  pitreTttit.    NKtriect:  quodh  vag.  ad  XXII  habet:    dMdecim 

B.  R.  Br.  et  Codd.  Vidorii.  P.    et    Ryck.    iHCcinam    edidit 

.  n.  Vulgo  SitMcut  dihet.  Popma. 

o.   imccinam  a.  V.  quocum  fa-  y.  fexmifires  P. 

cit  Crcfc.  Louan.  z.  Pwcos  P. 

p.  enw  iam  I.  B.  Br.  R.  a,   Scrofae  Hcniag.  A. 

q.  buccinatBm  a.  V,  b.  date  a.  V. 

r.  >ff ^didi  ex  I.  B.  Br.  R.  A.  ^.   Ita  pro  ^mioref  ex  P.  fcripfi. 

Ba-  G.  Crefc.  nifi  quod  m  Edd.  ..     *^,TBi>»n 

his  eft  lonxitudinefl  ^-  tnaequale,  I.  B.  Br.  R.  Hcru. 

s.  deperit  A.  Ba-  G.  «•  f^^^'  "*  ^«'  dcmceps  A. 

*t..pum^in  I.  B.  Br.  R.  quam  ^^^^'  ^- 

fi  id  in  A.  Ba-  G.  f/  adfuam  vtUitaUm  !•  B.Br.R. 

•V.  e/^«dd.  A.Ba<  G.  Afw  «tiam  Polit. 

X.  Ita  exCodd.  VrfmietCrelc,  g.  Haechic  ad  fequens  caput 

.  fchpfi  pro  ad  Xa  vulgato.  ito*  retrahunc  I.  B.  Br.  R.  AU/ 


.  DE;RE   RVSTICA.  143 

V.  At  Q^Lttcieuus  Senator,  homo  quamuis  hama- 
uus,  ac^iocojfus,  introieos, .  £uniliaris  omnium  no« 
ftrum^,  truvtfwet^oiTocf  '^,  inquit,  xouferg^,  «tVar- 
ronem  noftrum,  inquit,  Troifxim?  \x^v.  SaroCam 
enim  mane  fakitaui.  Cum  alius  eum  faiutaflet^-i^alius 
conuiciatus  cffet,  qui  tam  fero  vencilet  ad  conftitutum, 
Videbo  iam  vos,  inquit,  baiatrpnes  ^,  et  huc  ^  afteram 
meumcorium,  etflagr^.  Tu  vcro,  Murri**,  veni 
mi'  aduocatvs,  dum  aftes  foibo  Palilibus  ^,  G  poftea 
a  me  repetant,  vt  teftimonium  perhibere  pofti^.  Atti-  2 
cus '  Murrio  "*,  Narra  "  ifti,  inquit,  eadem,  qui  fer- 
mones  "  ilnt  babiti^  et  quid  reliqui  fit,  vt  ad  partes  pa« 
ratus  veniat:  nos  iQterea  iecundum  adhun  de  maioribua 
adtexamus.  Inquoquidem,  inquit?  Vaccius^,  meae 
partes,  quoqiam  boues  ibi.  Qjiare  dicam,  de  bobulo  ^ 
pecore,  quam  acceperim  fcientiam:  vt  fi  quis  quid 
ignprat,  difcat  ^^  fi  quis  fcit,  nuncubi  ^  labar  obieruct* 
Vide  ^  quid  agas,  inqwm  ^^  Vacci  ^k  Nam  bos  in  3 
pecoaria  maxima  debet  efteaudoritate:  praeiertim  in 
Italia,  quae  a  bubu^  nomen  habere  fit  ^  exiftimata. 
Graecia  enim  antiqua  (vt  fcribit  Timaeus)  tauros  voca*  ' 
bant "  IroLhHs  ^  a  quorum  multitudine,  et  pulchntudi^ 

Q^a  ne, 


Cap.  V.    a.  et  iocsf,  Br.  Ald.  inonet  Varroni  hic  nt  dibi  nanre^ 

b.  nofirorum  B.  R.  vnde  Cit  gnams  ec  ijpMr»/  ^%  xf 

c.  Sic  ipirotae  I.  B.  Br.  Jl,  Sic  ftituendum  yelut  proptium. 
tpmice  A.  lunt-  G-  Sin  cuvnn,  o.  fcrtnows  P. 

P61/  In  fuis  libris  Vidor.  repcrit  p.  inquit  Vacaus  dtTuiit  I.  I- 

fin  tfirvtat.  vnde  correxit  h.  1.  ti.  A. 

d.  cbarttt  P.  q.  yMus  I.  B.  R.  Br. 

e.  not/Aoiva  Heru.  r.  kuMco],  B.  R»  Bn 

f.  iMtlatUrwtM  I.  B.   Br.  R.  I.  s.  u  mt  dijcat  1.  B^  R.  Br. 

1.  Ba.  t-  *W  nwnc  A.  I.  I-  G.  Vufeo 

g.  hoc  Ien(r.  Br.  nwnc  vbi.  Vide  III.  2,  4.  mone»* 
h.  Mufi  a.  V.  te  Vrfino. 

i.   MiW  a.  V.  V.  Mtnas*  Vidt  1. 1-  G.  Ald. 

k.  Talilnu  I.  B.  R-  Br.  x.  inquit  Bafil. 

1.  K<if«KJautKfl5iWI.I-G.A.  y.  Vaai  I.  B.  R.  Bt-  G,  Br. 

m.  Mnirio  a.   V.   praeter  Ba.  AWin. 

quae  Murius.  z.  fic  V, 

n.    l^arrafii  iun^  I.  B.  Br.  R.  Ji.>  vocabat  9.  V. 

Pontedera  cx  fVelio^Longo  ad-  b.  ittf/oi^  I.  B.  R»  Bn    ...     »  .. 


944     M.  VARRONI&  LIB.  11.  CAP-  V. 

ne,  et  ^  foecu  vitolorum,  Italiam  dixemnt     Alii  fcn- 
pferunt  ^,  quod  e  Sicilia  Hercules  perlecutus  ^  fit  eo 

4  nobiiem  taumm,  qui  ^  diceretur  Italus.  Hic  focius  ho^ 
mifiUm^di  mftico  opere,  et  Cereris  ^  minifter.  Ab  hoc  ^ 
antiqui  ihanus  ita  abftineri  ^  voluerunt,  vt  capite  fanxe- 
rint,  fl  quis  occidiilet.  qua  in  re  teftis  Attice  S  teftis 
Peloponneibs  ^.  Nam  abhoc  pecore  Athenis  Buzuges  ^ 
nobilitatus,  Argis  "*  cvoyuf  o$- ".  Noui,  inquitille^ 
maieftatem  boum,  et  i*  ab  his  dici  pleraque  magna,  vt 
/3«(ruxoy  ^,   ^8vcui»'^   /3&A//uov,  &oZ'7fiv.    vuam  * 

5  quoque  bumammam  K  praeterea  fcio  hunc  efle,  ia 
quem  potiflimum  luppiter  ie  conuertit  cum  exportauit  ^ 
per  mare  e  Phoenice  ^  amans  Europam;  hunc  efle,  qoi 
filios  Neptuni  e  ^  Menabppa  ieruarit,  nein  ftabulo  in- 
fantes  grex  boum  obtereret.  denique  ex  hoc  putrefadioi 
nafci  dulciilimas  apes  mellis  matres^  a  quo  eas  Graeci 
(i^evots  '  appeilant,  et  hinc  *  Plautium  °  locutum  efle 
Latine^  cum  ^  Hirrium  ^  praetorem  renunciatum  Ro- 
mam  in  Senatum  fcriptum  habere  ^  Sed  bono  animo 
eS)  non  minus  fatiffaciam  tibi,  quam  qui  Bugoniam^ 

6  £^ipiit  K.  Primum  in  bubulo  genere  aetatis  gradus  di* 
cuntor  quatuor.       Prima  vituloram,  fecunda  iuuenco^ 

rum, 

c.  afim  I.  B.  R.  6r.  p.  et  om.  I.  B.  R.  Br. 

d.  finpfintm  deeft  I.  B.  R.Br.  q.  hfyc^n  Pol.  i.  htficmi  I.  B. 

e.  firoficmt  I.  B.  R.  Br.  Qr.  R.  Pol.  3.  fiuavnov  Hcru. 

f.  Ica  pro  vt  fcripiit  Gefner.        r.  hufatda  f.  i.  abeft  P.  s.  fii- 
ex  A.  lunc-  G.  mma  1.  B.  R.  Br.  fionma  L  1* 

g.  Cmtrii  IcnfT.  Br.   Caeterst  G.  A. 

B.  R.  s.  yndm  I.  B.  R..Br. 

h.  akfiimre  I.  B.  R.  Br.  t.  BMmmam  B.    R.  hwtuttdam 

i.  Anica  I.  (.  G.  le.  Br. 

k.  Peiofowufut  I.  U  G.  A.  v.  Se  profiramt  1.  B.  R.  Br. 

1.  Byveur  (luc  Bauzet   leniF.  x.  fifenice  I.  B.  R. 

Br.  Byefiar  B.  R.  y.  a  1. 1-  G  Br.  Ald. 

m.  A^rit  h  B.  Br.  R.  P.  I.  z.  /9tf/ovaFZwing.  ^ifSVne/Br. 

«.  ^wtogirot  I.  B.  R.  Br.  homo-  fl.  JrKrtc  P. 

jOr«f  (c»  homoirygot)  P.  I  ec  2.  it.  b.  P/anCTirm  Herutg. 

Ryck.  C-  i2!f"*  P* 

o.  iiiwe  lenfT.  Br.  inpd  diuae  d.  MSrfzimi  n.  V. 

Pol.  I.  inqmdiue  ex  libris  fuis  e.  hakemut  P. 

Vi£U)r.  Itudat.  qui  h.  1.  correxit.  f.  hujfontm  P.  3. 

itoMC  B.  &.  a«nii/  L  U  G.  A.  {.  /m^tr  1. 1-  G.  Ald. 


DE   RE   RV^TICA-  345 

rum,  tertia  boutn  ^  noudlbnmi,  onartik  vetulorum. 
Diiceniimtur  in  prima  vkolos,  et  vitula;  in  icfcunda  iu- 
vencus  et  iuuenca;  in  tertia  et  quarta,  taunis  et  vacca. 
Q^  fterilis  eft  vacca,  taunr  appeilata  ^;  quae  prae* 
goans,  horda;  ab  eo  in  faftis  dies  hordicalia  nominan- 
tur,  quod  tune  ^  hordae  bouesimmolantur.  Qui  gre-  7 
gem  armeotorum  emere  vult,  obieruare  debet  jHimuni, 
vt  fint  hae  pecudes  ^  aetate  *"  potius  ad  frudus  "  feren» 
doaintegiae^  quam  lam  expartae  -^v  ^^  ^  ^^^  ^<>^ 
pofitae^,  vtintegris  membris^,  oblongae',  amplae, 
aigrantibus  comibus^  latis  fionttbtir^  ocuUs  magnis  et 
oigris,  piloiis '  auribus,  tompreflisttialis,  fbbfimi,  ne^ 
gfbberi^  ied  i^nna  leoiter  lemifia,  apertis  naribus,  la- 
bris  fubnigris  ^  ^  ceniidbus  eiai&s  ^ac  longis  ^\  a  collo  t 
palearibus  '  dsmjiE^,  corpore  ieunpk)  *^  bene  ^  coila- 
tm^,  latishumeris,  bonisclunibus,  tiodam  ^  profuiaih 
vfipie  ad.calcea  vtJiabeant^,  snferiorem  partem  fre- 
qnentibua  pilis  fiibcrifpan^  ^;  cruribus  s  potius  minori» 

h^  hmm  ?»,     ...      .  QVc-.9fC|;i^:  pfiiwiii  sicxiimiF» 

1.  apftlltttur  -a.  V.  aftrHs  nankus^  armdhMs  grtffis  et 

'  y.  tum  P.  Iwgis,    kt  c0iU  lads  (tt  bnmms 

1.   vt  fiTit  veeti  Cnk.  «ddit  antiqua  mtA)  erwikus  nigrit 

m.  Mtatis  MtSMs.hntg/mCx*  -  lanfgrm^  auuh  frofifi  vfyie  #i 

n.  fmSas  P.  calcts ,  in  infiriare  fOtte  fr.  fQ, 

o.  exftrtae  omnesltfaewr  Vp^  fnkcrifitr^  reBir  ^emhts^  vtrpi* 

lir.  £x  pmu  ili  libria  fui»  Tcpcric  Us  krHikns  et  feriksr ,  corie  aife,* 

Vidor.    exoBae    Codec   Vranil  Bmtk'  rmt  tfftre,  et  Grefc* 

C^crejdt  G€fiieft     £jyrm  pro  v.  fikagris  Pol. 

tKpenes  malebat  PoniedenL    1»*  x.  $rafis  Pol. 

fitfeSae  Crefc.  edtdonea  trct.  ^  7.  jpdlM  P.  a. 

p.  eauifafitae  vt  emma  memkr^  z.  feiear,  dem*  omitt.  L  B.  &• 

fim  gnfk  tmMfwi  iUi  rejhendmrt^  P0I.  Br. 

altiJuma/frNMCff^mM  f/ansf  ad*.  a.  ttmfle  om.  P. 

i0  aDCiquadi^J  vteri  ctfads^  la^  'b;  iMtf»  kMt  I.  B.  R.  P.  f. 

ufiatitet  ecniif  ntgrir  m  granM'  imiifi  kent  P.  a. 

bne ,  palclfrircnMkm  n  fraeeifm  ,<  c.  cii/^at»  antc  Vidor. 

mgnsfik^mtriknrTdn^nkUisX>.  d.  cmImi  P.  eedam  ferfifiml. 

q.  |i/fly?/  add.  I.  B.  R.  Br.  «t  B.  R.  Br.  ceda  frafufiX  I-  G.  A. 

deinceps  ante  nnrfint  oaiictuac.  eekda  tamen  Bafil.  cum  V.  ec 

r.  Icetgae  ManAe.  Gefn. 

s.  j«it^x  om.  I.  B.  R.  Br.  •  t.  Aalwt  ia/.  L  I-  G.  Ald. 

t.  Ita  L  B.  B,  Ir.  Vulgo/a*^-  tfnkerifiis  L  B.  Br.  /ii*m|t^r 

Mi/M   ^'^kff.  Bafil.  jmmifim.  Bon./ii»erf^Vetiam  Crefc.  tni»- 

Ryck.  yiiis^Ffa».    Er  conieaura  finm  fmrte  Qe. 

Vrfini  /bi  inieruL    Poft  malis  g.  comfaSir  ctm.  L  f-  G.  AlOt 


246      M.  VARRONIS  LIB.  II.  CAP.  V. 

bu«  ^  wStis,.  genibu«r.cmihuli5  \,  diftandbus  imer  fe  \ 

pedibusnon  latis,  neque  ingtcdicntibus  qui  difplodaii- 

tur  ' ,  nec  cuijus  vnguJ^e  diuaricent  °\  et  cuius  vngues 

.lint  leu^s  «^  et  pares,  corium  °  attaauP.non  afperum  ac 

duruiny  colore  potiiHnium  nigro,  deb  robco  ^i,  tertio 

^    heluo  %  quarto  albo.  mollifrunu^  enim  hic  *  ^  vt  durit 

9  Cmus  primus.     De.  mediis  duobusprior  quam  pofterior 

melior  *  j  vtrfque.  ^  pluris  *  quam  nigri ,  et  aibi.     Ne^ 

.quenonpraetenea,:vtmaresy  fcminis  boni  fmt,  quo^ 

mn  et  fonna  eft  fpecflanda ,  ct  qui  ex  his  orti  funt,  vt  * 

reipondeant  •  ad  paremum  fpeciem;  et  praoterea  ^  <piii. 

bus  regionibus  nati  funt,  refert.  boni  enim  generisin 

Jtalia  pJerique  GaJJici  ad  opus:  contra  iiugatorii '  UgOr 

I*  ftici.     Tranimarini  Epirotici  non  foJum  meJiores  totiufe 

.Craeciae,  icd  etiam^  ItaJiae.  tamerfl  qoitfcun  de  ItaJicis, 

.quos  jH-opter  ^mpJitudinem  praeftare  dicunt  ^  ad  vidi* 

jnas  f^ciu^t  "^  atque,  ad  xJcorum  feruant  jfuppJicia.  qui 

iine  dubip  ad  rcs  diiiinas  prbpter  dignitatein:ampiitiid}- 

;iis  et  coJoris  praeponendi; .  quod  eo  magis  fit,  quod 

>lbi  in  Itaiia  non  tam  ^  frequemes,  quam  «  qai  in  thra- 

cia 

h.  hiHijfrihMs  quam  I^mit^  ru         v;.  tt^neP,  3,       . 
ttts  I.  I-  G.  Ald.  *  X.  pUrts  P  "^ 

p.  attr«<SF«  I,  B.  R.  Br.  a  mn  c.  «i^on»  LigM  1,  B.  R.  Br; 
sLTVa  f"  ^,^S^'^i^  nMgatmi  £.ri«jKiCod«c  .vcrus  VU 
«»r^.  /frf  ^<, ,  patijrtHmm  ni^rQ,     aorii  et  Polk.  \Lipifd  CcKkx  Vr- 

n  « J^V  ''^'''  ''^'"  ^'- ^•^*'-     ^-    V,ulg»  Worfnerum  «m 
cr  antiqua  mea.  •    ^      iMgatuii       "        • 

^jS^^'^^:  Vulgo  rii^ea.  B,  R,  .d.  ^riiiimHir  Pol. 

rubro    detnHernheo  Ald.                ,  e.  /jf/«7ft  l.  B.  R.  Ryck.  Vul^ 

Lo  *             ^*   '•  "  ^'  ^''**  ^-  go/flrdwTtf.  Sed  inBr.  ec  finedu. 

,    , .     ^      .       j    .^  Bioietiflm  inl.  B.iR.  Afantew*/* 

^btcofi.pruttusdimffmusCr,  «m/    decft. 

«prji  cum  nota  mendi.  g.  ^uawqHm  1»  P. 


DE   RE  RVSTICA-  347 

cja  ^  ad '  ijihm»  mXicov^  vbi  alio  colpre  pauci.    Eos  1 1 

cum  emimus  domitos^  ftipulamur,  ilc,  Ulofceboues 

ianos  efle,  noxifque  praeftari  ?  cum  emimus  indomitosi, 

iic  Illofce  iuuencos  (anos  lede ,  deque  pecore  fano  efle,    ' 

noxifque  ptaefkri  ipondefne?  Paulo  verboilus  haec^, 

qui  Mamilii  '  adiones  iequuiitur  ^.     Lanii,  qui  ad  cui* 

tnim  bouem  emUnt,  et  "  quiad  altaria,  hoftiae  fanita* 

ttm  non  iblent  ^  ilipulari.     Pafcuntur  aimenta  commo- 

diilime  in  nemoribus,  vbi  virgulta,   et  frons  multa: 

hieme[cumhibemant]fecundum  mare,  aeflu  abigun» 

tur  P  in  montes  frondoibs.       Propter  foeturam  haec  ^  '• 

feruare '  foleo.  .ante  admiffuram  menfem '  vnum,  ne 

cibo  et  potione  *  fe  impleant,  quod  exiflimantur  ^  faci- 

liu8  macrae  ^  concipere.  contra,  tauros  duobus  menfi* 

\m  ante  admifluram  herba  et  palea  ac  foeno  fado  ple* 

niores,  et  a  foeminis  fecerno.     Habco  tauros  totidein, 

qaotAtticus,  ad  matrices  lxx  duo^,  vnum  annicu* 

liim,  alterum  bimum.     Hoc  ^,  fecundum  aflri  exor* 

tum  facio,.  quod  Graeci  vocant  Xv^otv  ^,  fidem  noflri* 

tum  denique  tauros  in  gregem  redigo.     Mas  an  foemi-  x  3 

na  fit  concepta,  flgni£cat  defcenfii  ^  taurus  cum  iniit  \ 

fiquidem,  fi  mas  efl,  in  dexteriorem  partem  abit:  fi 

foonina,  in  finifleriorem  ^.  curhocfiat,  vos  videriti^^ 

inquit  ®  mihi,   qui  Arifiotelem  legitis.       Non  minores 

oportet  inire  bimas,  vt  trimae  pariant;   eo  melius  fi 

0^4  quadri- 

h.  Tbtatia  T.  B.  R.  x.  nuuram  I.  B.  R.  Bi*. 

i.  ad  t*t\.  «oX.  om.  t.  V.  y.  ilMs  mtt\i€t.  fix^nfvae- 

k.  boc  I.  B.  Br.  R.  cit  <<m  tamri  feamdum  Vofrwm 

1.  MmdHi  a.  Y.  Mamtii  V.  Crefc.  fed  etiam  infra  fea.  Xg. 

nu  fiqmnmtr  lanii   vul^nim  isxM  fiffMghita  mamt. 

correxit  cum  ^calig.  Gefner.  Sed  z.  Hate  P. 

iam  Br.  fifmmtur  Lanii  habet.  a.  lyram  I.  B.  R.  Br.' 

n.  et  om.  I.  B.  Br.  R.  b.  difienfii  P. 

o.  filnnt.  P.  c.  inity  fi  quoi  P. 

p.  abigaHtnr,  P.  s.  d.  forttm  add.  I.  B.  H.  Br. 

q.  hK  I.  B.  ir.  R.  Cf.  e.  tnquit  mihi  deeft  I.  I-  G.  A. 

r.  okfirnare  A.  lunc-  G.  inqnit:  mibi  LB.Br.R.  Dtincept 

9.  ftr  menfim  Cr.  yaccae   enim  ante  kimam  aetatem 

r.  ciho  €t  feitn  fi  nen  impUtmt  eit  tanmf   nm   debet  odmitH  vt 

qmaaefiimttntnr  Ct,  triennae  pariant  Crefc.  vbi  tfto* 

V.  exifiimatttr  I.  B.  R.  Br.  qua  mea  triniae  habet. 


a48      M.VARRONIS  UB,IL  CAP.V. 

quadriinae.  Pleraeque  pariunt  iji  decem  ^  annos,  quae- 
dam  etiam  in  ^  plures.  Maxime  idoneum  tempus  ad 
conctpiendum  a  delphini  ^  exortu  vfque  ad  dies  xl,  aut 

1 4  paulo  plus.  quae  enim  ita  conceperunt ' ,  temperatifEmo 
anni  tempore  pariunt.  vaccae  enim  menfibus  decem 
£int  praegnantes.  De  quibus  admiijandum  fcriptun\  in- 
veni,  exempti^  tefticulis,  fi  ftatim  admiieris  taurum  \ 
concipere.  £as  pafci  oportet  in  locis  viridibus,  et 
aquofis.  Cauere  oportet,  ne  aut  anguftius  ftent ,  aut 
feriantur^  aut  concurrant.  Itaque'  quod  eas  aeftate  ta- 
bani  concitare  ibient,  et  beftiolae  quaedam  minutaefub 
eauda ,  ne  ™  concitentur ,  aliqui  folent  indudere  ieptis. 
iis  fubftemi  oportet  frondem  "^  aliudue  quid  in  cubiiia, 

1 5  quo  moiltus  conquiefcant  ^  Aeftate  ad  aquam  appel- 
lendum  ^  bis,  hieme  iemel.  Cum  parere  coeperunt  \ 
iecundum '  ftabula  pabulum  feruari  oportet  integrum^ 
quod  egredientes '  deguftarepoffint:  faltidioiae  enim  ' 
fiunt  Et  prouidendum,  quo  recipiunt  ^  ie,  ne  ^  fri- 
gidus  locus  fit.  algorenim  eas  et  famis  macrefcere  ^  co- 

16  git.  In  '  alimoniis  armenticium  pecus  fic  *  contuea* 
dum,  lacSentes  ^  cum  matribus  op  ^  cubent:  obterunr 
tur  ^  enim.  ad  ^  eas  mane  adigi  oportet,  et  cum  redie* 
nmt  ^  e  paihi.     Cum  creuemot  ^  vituli,  jjeuanda^''  «la- 

tres 

f.  dedm  mrnQ  I.  B.  R.  Br.  q.  coeperint  tnce  Vi£L  et  Cr, 

ff.  in  abeft  I.  B.  Br.  R.  r.  inxUftaMnm  Cr. 

h.  dnlfini  iam  §rtu  P.  s.  Ttgreiimtet  F.  Cr. 

i.  vt  qnm  tunt  contipnnt^  tmp.  t,  propter  partam  addit  Crefc. 

tmnpere  mnu  pairiant  Crefc.  cenei*  v.  reeipiant  Cc 

pemnt  P,  eenceperini  I.  I-  G.  x.  fi^idus  loent  ne  onte  Vitft. 

k.  tanmm  ex  Cod.  Vrfini  addi*  y.  maeefcere  P. 

di.  ftatim  concipere  h  6.  R.  6r.  z.    In   alim.    «-    cemtneniHm 

1.  et  qnia  Cr.  omitt,  Cr. 

in.  Mi  ne  coneit.  !♦  B.  R.  Br.  a.  fit  Pol. 

omiiTo  deinceps  alifni.  Crefc.itai  b.  iaSantts  P.  Crefc.  Heruag. 

eoneiteHtmr  9  inelndantmr  fiptis.  c.  fon  Cr. 

n.  firondes  vel  ftraunn  alindne  in  d.  attemntMf  I.  B.  R.  Br. 

enkilia  Crefc.  e.  et  I.  B.  R.  Br. 

0.  fniefiant  Cr.  f.  redierint  ante  Vi£t.  et  Crefc, 

p.  Afpeilanium  P.  Bon,  ^i/  m-  r.  crenerint  ante  Vi^.  et  Cr, 

peUendoe   fimt  in  dle  fid   kftr  h.  fitnt  addit  Cr.  Deincepa  et 

wf  Cr«  paknfnm  viride  ^iieiendm  Ald. 


DE  RE  RVSTICA.  949 

tres  pabulo  viridi  obiiciendo  in  pnieiepiis.       Item  his, 
vt  fere  in  onmibus  (labulis,  lapides  fubAernendi  ^  aut 
quidiitem,  ne  vn^ulae  putreicant.     Ab  aequinodio  au- 
tumnaii  vna  ^  pafcuntur  cum  matiibus.       Caftrare  non  1 7 
oportet  aiite  bimatum  K  quod  difficulter^  ii  aliter  fece» 
ris,  fe  recipiunt.  qui  autem  poAea  caftrantur,  duri  et 
inutiles  fiunt    Item  vt  in  °^  reiiquis  gregibus  pecuariis, 
^edus  °  quotannis  habendus,  etreiiculae^^reiiciundae, 
quod  locum  occupant  earum  quae  ferre  poifuut  ^  fru- 
dus.      Si  quae  ^  amifit  vituludi,  ei  fupponere  oportet 
eos,  quibus  non  fiitis  laiHis  '  praebent  matres.      Seme* 
Ibibus  vituli/i  obiiciunt  furfiires  tritioeos  %  et  farinam 
ordeaceam,  et  teaeram  herbam:  et  vt  bibant  mane  et 
Tefperi  S  curant      De  ianttate  funt  complura,  quae  iS 
ezicripta  ^  de  Magonis  libris ,  armentarium  meum  ore* 
bro  vt  aiiquid  legat  ^  9  curo.     Numenis  de  tauris  et  vac* 
cis  iic  ^  habendus,  vt  in  iexaginta  vnus  iit  anniculus, 
alter  bimus.  :  Quidam  habent  aut  minorem,  aut  maio- 
rem  numerum  [gregum].      Nam  apud  eum  duo  tauri 
in  iq>tuaginta  matribus  funt     Numerum  gregum  alius 
facit  alium.  qutdam  centenarium  modicum  putant  eilev 
vt  ego.      Atticus  centumuiginti '  hs^bet,  vt  Lucienus. 
Haecille. 

VI.  At  Munrius,  quit  dum  loquitur  Vaccius.»  culn 
Ludeno  rediiilet  *,  Ego^  inquit,  de  aiinis  poitiffimuoi 
dicam,  quod  fum  Keatinus,  vbi  optimi  et  maximi  fiunt, 

,  Q  5  cquo 

j 
i.  fiaa  vti  faiA  Miini  Crefc  s.  tntid$s  P.  immr  fmii  tritid 

k«  eitim  vna  I.  B.  R.  Br.  ct  /«niui  mrdei  Cr. 

1.  Mm»  I.  >.  R.  Br.  kiimAtm       u  vf/^cmmmCr.  vW  aati« 

m.  m  om.  A.  I.  I-  G.  li^  ^^ 

o.  mcoiae  rttcimiam  Pol.  T  iit  P 

p.  /•jjffrt  Heni.  J^  ceirtaicrwii  v^nti  Pol.  i.  tii 

q.  Si  q%A  Ald.  lunt-  G.  Si  Codd.  Viaorii. 

^ttm  Mmifirhn  vitui^s  eis  Cr.  Cap.  VI.     a.  nididiffft  P»  i. 

r.  iMs  addidi  cx  1. 1-  G.  A.  re^gtt  P.  a^ 


250    M.  VARRONIS  LIB.ir.  CAP.  VI. 

2  e  quo  ieminio  ego  hic  prpci*eaui  ^  pullos,  et  ipfis  Arca- 
dibus  vendidi  aliquotxes.  Igitur  annorum  gregem  qul^ 
facere  vult  boiium,  primum  videndum,  vt  mares  foe- 
minafque  bona  aetate  fumat ,  vtique  ^  vt  quam  diutiifi- 
me  fnufhmi  ferre  pofnnt*^:.  firmos,  omnibus  paitibus 
honeftos,  corpore  amplo^  feminio  bono:  exhislocis, 
vnde  optimi  exeunt,  quod  faciunt  Peioponnefii  ^  cum 

,  potijfHmum  eos  ex  Arcadia  emant  ^ ;  in  Italia  ex  agro 
Reatino.  Non  enim  {1  muraenae  optimae  flutae  ^  funt 
inSicilia,  etellops^  ad  ^  Rhodon,  continuo  hi  pifces 

3  in  ^  omni  mari  fimiies  nafcuntuFi  Honim  genera  duo. 
vnum  ferum,  quos  vocant  onagros,  in  Phrygia  et  Ly- 
caoniafunt  greges  multi.  aiterum  manfuetum,  vt  funt 
in  Itaba  omnes.  Ad  feminationem  ^  onagnis  idoneus, 
quod  e  '*  fero  fit  manfuetus  faciie,  et  e  manfueto  ferus 
nunquam.  Quod  flmiies  parentum  genuntur''^  eligen- 
di  et  mas  et  foemina,  cum  dignitate  vt  fuit  ^  In  mer- 
cando  item  vt  caeterae  pecudes  emticnibus,  et  traditio- 
nibus  dominum  ^  mutant,  et  de  fanitate  ac  noxa  foiet 

4  caueri.  Commode  pafcunturfarre,  etfurfuribus  or- 
deaceis.  Admittuntur  ante  fbiAitium,  vt  eodem  tem- 
pore  aiterius  ^  anni  pariant.  duodecuno  enim  menfe 
conceptum  femen  reddunt.  Praegnantes  *  opere  le- 
vant.  venter  enim  *  labore  nationem  reddit  deteriorem. 
Marem  non  diiungunt  ^  abopere,  quod  remifHone  ia- 
boris  fit  ^  deterion      In  pami  eaaem  fere  obfeiuant, 

quae 


,    b.  ffcwani  Ba-  G.  A,  1.  in  abeft  a.  V. 

^%  •^M  P.  '  m.  ftminatimf  l»  B.  R.  Br. 

d.  vtri^e  P.  n.  et  e  P. 

•  T$.  f^  cum  Ald.  ttliae  prae-  o.  gigtumtitr  L  B.Br«  R«  Ba-G. 

ter  P.  I.  B.  R.  Br.  A.  iigwaaur  IttDCt. 

t  Pelof9Hnefi  I.  B.  Br.  R.  Pcb.  p.  fit  I.  6.  R,  Br. 

fmmefii  ex  Hbris  fuis  dedit  Vi-  q.  dominiHm  Br.  A.  lunt-  G. 

£korius.  Pthpcmmnfis  I.  I-  G.  A.  r.  altemit  ennis  a.  V.  Cr. 

g.  tmhtmt  I.  B.  Br.  R.  Ald.  $.  Ftatgnatts  P. 

Baftl.  t.  {c,)  at  labof  n^ontm  Pol.  3. 


h.  tlutat  P.  fltttoi  Heni.  v.  deimgmt  P.  disimtfunt  a.  V. 

i.  Htlops  a,  V.  X.  fic  P.  ct  fic  in  libris  fuis  rc- 

k.  in  Rk0d9  L  B.  R*  Ba^  a  A.    perit  Viaor. 


DE  RE  RVSTICA. 


^sr 


<[uae  in  equis.  Secunduui  paitum  pullos  aimo  non  re- 
mouent  a  matre.  proxlmo  anno  nodibus  patiuntur  efle 
cumhis,  et  leniter  y  capiflri«,  aliaue  qua  re  habent  vin- 
£t08.  tertio  anno  domare  incipiunt  ad  eas  res,  ad  <|uas 
quifijue  eos  vuit  habere  in  vfu.  Relinquitur  de  numero,  5 
quorum  greges  non  fane  fiunt^  nifi '  ii,  qui  onera  por- 
tent:  ideo  quod  plehque  deducuntur"  ad  molas,  aut 
ad  agriculturam,  vbi  quid  vehendum  eft;  aut  etiam  ad 
arandumo^  vbi  leuis  ^  eft  terra,  vt  in  Campaiua.  Gre*  ' 
ges  fiunt  fere  inercatorumv  vt  eorum  quieRrundifi^ 
no  '^,  aut  Appulia  aiellis  dofiuariis  compoitant  ad  mare 
olmm  aut  vinum^  itemqae  fhimentum,  aut  qoid  aiiud. 

VII.  Lucieiuis  *,  Ego  quoque  adueniens  aperiam 

carceres,  inquit^  et  equos  emittere  incipiam,  nec  fo- 

lum  mares ,  quos  admiflarios  habep,  vt  Atticus  finguios 

mfoeminasdenas,  e  queis  foeminas  QJ'  Modius  Equi- 

culus  vir  fortifTimus  etiam  patre  militari  iuxta  a^  mari^s 

ji^bere  folebat»    Horum  equorum,  et  equaruox  grege$ 

^qui  habere  voluerint  *^,  vt  habent  aiiqui  in  Peioponnefo, 

et  in  AppuiJa,  primum  fpecflare  pportet  aetatem,  quam 

Draecipxunt  vid^ndum  ne  fint.j^iinore.»  trimae^.mdio^ef 

decem  annorum.       Aetas  cognofcitur  equorum,  et  ^  d 

fefe  omnium  quae  vngulas  indiuifas  habent,  et  etiam 

comutorum  ®,  quod  equus  trigint^ menfium ^priqium 

dcotes  medio6  .dicitur  amitteSv^uoft  fuperioces^  tot- 

idem  ^  infetibres.  incipientes  quartum  agere  apium  it- 

A  '   idem 

,  .  •.      .    '  ..'•    ^   '  <-.  -  .V       ,  •     ^   "• 

y.  leniter  a.  V.  f««e  MMts  P.   fhjemdUnl  ^  tu 

:  z;  nifi  ti  Br.  ^il.^f^  «f  P/ 1.  »t  hrts  (bisHudacVlSof;  Cmmdi^f 

efioti^P.2.  1.1-G.  A. 

a.  dedMcantnt  1.  Brll;  Br.  c.  vohurimt  I.  B.  JR.  1. 1;  V.  «r; 

b.  leuior  I.  Bt  H.  Br.  -  d.  et  abeft  P.  et  eqn&rmit  et  fert 
€.  SrymSfin^  ^t  Hrmninfio^  M  ^.  Deihceps  vulgo  fr/i  imgnhr, 

J^ia  a.  V.    In"  vAere  Codice  -^^.  Vulgo  ematariim, 

Vrfini  defunt  vcrba  afitlit  dojfu^^  ' •'  f:  mtnfijf !.  B.  Br.  R..  menfikit 

*ut.  &y<;kMnii»  habte  ««••  Apfnh  f:Hn  tripnta  menfihif  Cr." 

/i.i  Ald.  t^  g»  dnot  a.  V.  dnat  Heru. 

h.  «t  tatidem  Ald.  fiperioret  et 

Cap.  VII.    a..  Lnflriifei  P.  tMidem  p^imiH ,  et  fhmit  tieBit 

b.  ^«.iMblwr..I.  B.  Br.  R.  Uftidmii^tns  Cr. 


353    M.  VARRONIS  LIB.  II.  CAP.  VII. 

jdem  eiidunt,  et  totidem^  proximos  eorum  quos  amiie- 
nmt,  et  incipiunt  naici  quos  vocant  columellares  K 

3  Quinto  anno  incipienti  ^  item  eodem  modo  amittere  ™ 
biaos.  quos  cauos  habent  tum  renaTcentes  eis^  iexto 
anno  implere,  ieptimo  omnes  habere  ibleitf  ^.  renatos, 
et  completos.  His  ^  maiores  qui  funt,  inteliigi  oeganl: 
pofTe.  praeterquam  cum  dentes  fint  ^  fadi  brocchi  ^,  et 
fupercilia  cana,  et  fub  ea  lacunae  %  ex  obferuatu  di- 

4  cunt  ei^n  equum  habere  annos  fedecim  \  Forma  dS^ 
oportet  magnitudine  media  ^ ,  quod  nec  vaflas''  nec  mi- 
nutas  decet  efle  equas : .  cLunibus  ac  ventribus Jatis.  Equos 
ad  admiiTuram  quos  velis  habere,  legeie  ^  oportet  ai» 
plo  corpore,  formofbs,  nulla  parte  corporis  inter  fe 

5  non  congruenti  ^.  Qualis  ^  fiiturus  fit  equus,  e  *  pullo 
coniedari  poteft,  fi  caput  habet  non  magnum,  nec 
membris  confufis:  fi  efl  oculis  nigris,  naribus  non  an* 
guftis,  auribus  applicatis,  (ceruice  moUi  ^,)  npn  ^  an« 
gufta,  iuba  crebra,  fiifca,  fubcrifpa  ^,  fubtenuibus  fe- 
tis^  impiicata  in  dexteriorem  partem  ceruicis,  pe(fhis 
latum  etplenum,  humeris  latis,  ventre  modico,  lum« 
bis  deorium  verfum  piieflis,  icapulis  iatis,  ipina  maTd- 
me  duplici}  fin  minus,  non  extanti  ^,  coda  ampla  ibb^ 

criipa^ 

i.  iiictiMi  repet.  I.  B.  tr.  R«  o.  Hoe  P. 

k.  c^Umuttant   qmia$   I.   J!.  p. /Ult /Mrt  a.  V.  K.  St- Dr 

Br.  R.                           .  q.  brocln  Br.  Ald. 

1.  incifmte.  Um  Eaed.  itid'  r.  hcunit  P. 

fkmenzm  Ald.  s.  fixdicim  A.  lunt-  G. 

m.  ndmitttrtm  Hmat  cnm  camt  t.  Itt  I.  B.  Br.  R.  Cr.  Vulgo 

lliteP^  Vulgo  fnt  €mumt  h^  wmiica. 

hcKis  tuHh  Brufcb*  <«»#f  camnar,  .v.  Val{^>»jlif  •—  tumttat  L 

Crefc.  froximot  •  et  pritm  tie&i  rt^  ^t,  tqnat. 

maftmttm,  ^  ,fimvta  awt»  imdpinttt  x.  ittt  f. 

amittatUfiauiimaiiatqaattiar^fiL  y.  coHgmnttiU 

lictt  daat  fiftritnt  tt  daat  iM/trimt  z,  ViM  ^aaUt  A.  lunt*  G. . 

re/,  pratdJmt  fraximat,   qai.fu  n*  apitia  L  B.  Br.  R.  a  pidia 

wifitntn  Jktcta  aama  iwpltrt,  inci»  P.  I. 

finnt  —  foleot  fdataff    Cnm  .mu  b.  tem*  maUi  eat  Geopon.  fld* 

ttm  flmtt  maiartt  t  cainf  attatit  fivtt  didi. 

ititeUigi  nagant  ftfe.    .  c.  «•«  otn.  P. 

n.  fiiet,  reiatat  P.   riMf    flt?  d.  fiActipta  P. 

iiinCr.  c  cMiCa  A.  Iimt»  G. 


DE  RE   JCVSTICA.  253 

crifpa,  cruribtis  re<fli8  ^  aequalibus,  potius  figura  altis^, 
genibus  rotundis,  nec  ^  magnis,  nec  ^  introuerfus  (pe- 
Aantibus ,  vngulis  duris :   toto  corpore  vt  habeat  venas, 

2uae  animaduerti  poflint  ^^  quod  qui  ^  huiufcemodi  ^ 
Lt  * ,  et  cum  eft  aeger,  ad  medendum  eft  ^  appofitus: 
coi^pore  multo.  De  ftirpe  magni  **  intereft  qua  fint,  6 
quod  genera  funt  multa,  itaque  ad  hoc  nobiles  a  regio* 
nibus  dicuntur ,  in  Graeda  Theflaiici  equi,  a  terra  Ap- 
puli ,  ab  Roiea  Rofeani.  Equi  boni  futuri  figna  funt  >*, 
fi  cum  gregalibus  in  pabulo  contendit  in  currendo,  aiia* 
ve  qua  re,  quo  potior  fit:  fi,  cum  flumen  traiicien* 
dum  ^  eft,  gregi  in  primis  praegreditur,  ac  non'  re- 
ipedat  alios.  Emtio  equina  fimiiis '  fere  ac  boum ,  et 
afinorum,  quod  eifHem  rebus  in  emtione  dominum* 
mutant^  vt  in  Mamilii  ^  adionibus  funt  perfcripta. 
Equimim  pecus  pafcendum  in  pratis  potiffimum  herba;  7 
in  ftabulis  ac  praefepibus,  arido  foeno.  Cum  pepere- 
runt  ^,  ordeo  adiecflo  bis  die  danda  aqua.  Horum  foe- 
turae  initium  admiffionis  facere  oportet  ab  aequinoi^io 
verno  ad  '  ibUlitium ,  vt  partus  idoneo  '  tempqre  fiat. 
duodecimo  enim  menfe,  die  decimo,  aiunt  nafci.  quae 
pofttempusnafcuntur,  fere  vitiofa,  atque  inutilia  exi- 
ffaint.  Admittere  oportet,  cum  tempus  annt  venerit,  8 
bis  in  die,  mane  et  vefperi  *  per  origam.  is  ita  appeila- 

tur, 

f.  Vttlso  tnterpofitmn  tf  onL  q.  Itt  antt  Vi£K)r.  qui  tmt* 

I.  B.  Br.  R.  hwidam  dedit.  deinceps  fr^^rtHi» 

ff.  aeq.  introtierfis  s  ft^ns  fgu^  liirBr. 

rata  L  B.  Br.  H.  Caefenas  Codex  r.  nec  A.  Iiint.  G. 

intrwerflu  et  cet.  P.  Hinc  effeci        «•  fi^^fy-  ,        ^^ 

omiflt.  *      ^^'!i'%     V 

h.  ne  cum  Via.  reliquae.  ^  ^^  X!  I««t.  G. 

i.  nee  twtmfrt  J^  vulgQ^  y.  e»  P.  i.  eefiifiide  P.  9. 

q\ue  om.  I.  B.  Br.  B.  i.  id^nins  1.  B.  Br.  R.  P.  i. 

k.  feiimt  P.  n.  vejbere,  Per  et^a  enim  ofpei» 

1.  ^  om.  I.  B.  Br.  IL  ggtmr  fmfimr  Edd.  ante  Gelner. 

m.  fint  Eaedeni.  ferengttm  mfit  itfpHt.  ^fui  P. 

n.  efi  om.  Etedem.  pireirign  mifit  e  libiis  fuis  laudat 

o.  mdgis  Eaed.  Vi&or.  his  die.    Perorigm  Br.  t^ 

f .  /kut  om.  e.  AM<  v^/f^^  dt  j9ieo  dtdi. 


354      M-  VARRONIS  LIB.  II.  CAP.  VII. 

tm\  quiqui  adinittit.  eo  euim  adiutante  equae  ^  alliga* 
taeceleriusadmittuntur  ^,  uequeequi  fruftra  cupidita- 
te  impulfi  fenien  eiiciunt.  Quoad  iatis  fit  admitti,  ipiae 
fignificant,  quod  fe  defendunt.  Si  faAidium  ialiendi 
eft,  fcillae  ^  medium  "^  conterunt  cum  aqua  ad  mellis 
crailitudinem:  tumeare  naturam  equae,  cum  menfes 
ferunt,  tangunt;  contra,  ab  locis  equae  nares  equi  ^ 
9tangunt.  Tametfi  « incredibile ,  quod  vfu  venit,  mc- 
moriae  mandandum.  cum  equus  matrem  vt  faliret  ad- 
duci  non  pofiet,  et  ^  eum  *  capite  obuoluto  peroriga  ^ 
adduxiilet,  et  coegiflet  matrem  inire,  cum  defcendenti  ^ 
demfiHet  ab  oculis,  illeimpetum  fecit  in  eum,  acmor- 

i  o  dicus  interfecit.  Cum  conceperunt  ™  equae,  videndum 
ne  aut  laborent  plufculum ,  aut  ne  frigidis  loci$  fint ", 
quod  algor  maxime  praegnantibus  °  obeft.  Itaque  m 
fiabulis  ab  ^  humore  proliibere  oportet  humum ,  clauia 
habere  oilia,  acfenefiras,  et  interfingulas  a  praeiepi- 
bus  interiicere  iongurios  ^ ,  qui  eas  difcernant,  ne  inter 

1 1  ie  pugnare  poifint.  Praegnantem  neque  impleri  ^  cibo, 
neque  ellirire  oportet.  Alternis  qui  admittant  •,  diu- 
tumiores  equas,  et '  meliores  ^'  pulios  fieri  dicunt,  ita* 
que  vt  refiibiles  iegetes  eilent  exucfliores  ^,  fic  quotan- 
nis  quae  praegnantes  ^  fiaut.  In  decem  diebus  iecun- 
dum  paitum  cum  matiibus  in  pabuluar^  prodigen- 
dum.       Ne  vngulas  comburat "  ilercus  cauendum  te- 

nellas. 

b.  eqttaalligata  A.  lunt.  G.  Pol.         q.  hngotias.  Eaedem. 

c.  admittititr  A.  lunt.  G.  r.  Ita  pro    iiftplere  ex  Crefc. 

d.  /cyllac  Br.  A.  fcripfi. 

e.  tMdicHiH  itu^ert  A..  G.  Ba.  s.   Ita    pro    adHuUmu  ex  P. 

f.  maris  I.  B.  Br.  R.  fcripfi. 

g.  TaiHttivfi  tV  t.  et  oin.   P.  equas  dedi  pro 
h.  et  om.  I.  B.  Br.  R.  Pol.  eqnos, 

i.  cmn  Eaedcm.  v.  molliaret  Comel. 

k.  anriga  1.  B.  Br.  R.  x.  extUinet  P. 

U  vclum  a^d.  A.  lunt-  G.  y.  froignatis  P.  proignmu  fat 

m.  coHceperiitt  a.  V.  ,    A.  lunt..  -G.        ' 

n.   locisfintBT,  z.inpabnlis  A.  lunt.  G. 

o.  praegwftilfus  P.  a.  commiUat  1.  B.  R.  cam^nnttet 

p.  <t  I.  B.  Br.  R-  Br.    Ne  vniulas  commurat  fiercus 

.  tmbat 


DE  RE  RVSTICA,    '  955 

ndlas  K  Qumquemeftribus  pullls  fadis,  cum  redadi 
funt  in  flabulum,  obiiciendum  farinam  ordeaceam  mo- 
litam  ^  cum  furfuribus;  et  fi  quid  aiiud  terra  natum  ii- 
benter  edent  ^.  Annicuiis  iam  fadis  dandum  ordeum  i  a 
et  furfures,  vique  quoad  erunt  ladlentes  ^.  neque  prius 
biennio  confedo  a  lacfle  remouendum.  eofque  cum 
ilent  cum  matribus,  interdum  tradandum,  ne  cum  fint 
diiundi  ^,  exterreantur.  eademque  cauia  ibi  frenos 
fulpendendum,  vt  equuli «  confueicant  et  videre  eorum 
faciem,  ete  motuaudire  crepitus.  Cum  iam  ad  ma  13 
uus  accedere  confuerint  \  interdum  imponere  ^  iis  pue- 
xum,  bis  aut  ter  pronum  in  ^  ventrem,  poflea  iam  ie- 
dentem.  haec  *  facere  cum  fit  trimus  "*.  tum  enim  ma- 
xime  crefcere,  ac  ^  lacertoium  ficri.  Sunt  qui  dicant 
poft  annum  ct  fex  menfes  equuium  ^  domari  poffe,  fed 
melius  pofl  tiimum,  a  quo  tempore  farrago  dafi  foiet. 
haec  enim  purgatio  maxime  necefraria  equino  pecori. 
quod  diebus  decem  facere  oportet,  nec  pati  alium  vUum 
cibum  guflare.  Ab  vndecimo  die  vfque  ad  quartum  14 
decimilim  dandum  ordeum ,  quotidie  aoiicientem  ^  mi- 
nutatim.  quod  quarto  die  feceris,  in  eo  decem  diebus 
proximismanendum;  ab  eo  tempore  mediocriter  exer- 
cendum:  et  cum  fudarit  *^,  perunguendum '  oleo.  Si  1 5 
frigus  erit,  in  equili '  faciendus  ignis.       Equi  ^  quod 

aiit 


tenekat  libri  Vi£^orii.   ientbat  'ex  i-  intpentris  bis  Br.  his  Ald. 

Codice  laudit  ettatn  Vrfinvs.  t<-  k.  interHutn  in  vciitr.  I.  fi.  fir. 

neiiMs  verebat  Poltt.  vnde  fuflden*  R.  interdum  prontnu  in  P. 

te    Gefnero  tenellas  addidi.    In  1.  bcc  I.  B.  fir.  R. 

lenf.  efle  etiatn  fmmnttet  teftatur  m.  trimas  P. 

Ponted.  n.  et  Br. 

b.  eaaeitit  I.  B.  Br.  R.  o.  eaUnm  iamare  P.  ecnlam  f^e 

c.  nMitam  Br.  A.  iamari  libri  Vi£lorii. 

,d.  eiMit  I.  B.  Br.  R.  p.  Vulgo  adiiciendo,  fed  P.Cr. 

e.  laSantes  a*  V.  adiicientem  habent. 

f.  disinnSi  a.  V.  H.  St.  D.  i*-  q.  fndauerit  a.  V- 
htnSi  P.         .  r.  pemngendum  Br.  A. 

g.  ecnli  L  B.  Br.  R*  ocnlis  A.  s.   eqnali  ex  Ald.  male  laudat 
lunt.  G.  ecaU  P.  et  Codd.  Vi«  Gefntr.  aqnali  Heni. 

aor.  t.  Efuis  L  B.  fir.  R.  CC  libri 

h.  confuemint  A*  luot.  G.  ViUorii. 


35«    M.  VARR.  LIB.  IL  CAP-  VIL  VIIL 

alii  funt  ^  ad  rem  miiitarem  idonei,  alii  ad  veduram, 
alii  ad  ^  admiiTuram,  alii  ad  curfuram,  aiii  ad  rhedam^, 
non  '  item  funt  fpedandi  atque  *  habendi.  Itaque  pe- 
ritus  belii  aiios  eiigit,  atque  ^'  alit,  ac  docet:  aliter  qua- 
drigarius,  ac  defuitor.  neque  item  ^,  qui  vedarios  ^  fa* 
cere  vuit;  neque  eodemmodo  parantur®  ad  ephippium, 
aut  ^  ad  rhedam  ^:  quod  ^  vt  [ad  rem  militarem ,  quod] 
ibi  ad  caftra  habere  volunt  acres  \  fic  contra  in  viis  Iia- 
bere  malunt  placidos.  propter  quod  difcrimen  maxime 

«.  inflitutum,  vt  caftrentur  equi.  demptis  enim  tefticuiis 
iiunt  quietiores,  (et)  ideo  quod  femine  carentj  ii  cante* 
rii  ^  appellantur* ,  vt  in  fubus™  maiales}  in  **  gailis  gal- 

1 6  linaceis  capi«  De  medicina  ° ,  vel  plurima  funt  in  equis 
et  figna  morborum,  et  genera  curationum,  quae  pa- 
ftorem  fcripta  babere  oportet.  Itaque  ob^  hoc  in 
Graecia  potiffimum  medici  pecorum  snTFlccrfoi  ^  ap 
peilad. 

Vni.  Cum  haec  loqueremtir  •,  venit  aMenateli- 
bertus,  qui  dicat  ^  liba  abfoiuta  efle,  et  rem  diuinam 
paratam;  fivellent,  venirentilluc,  etipfipro  fe  facri- 
ficarentur  ^,  Ego  vero,  inquam^  vos  ire  ^  non  patiair 
ante,  quam  mihi  reddideritis  terdum  adum  de  mulis, 
de  canibus,  depafloribus.     Breuis  orado  de  iflis,  in- 

quit 

V.  fimt  idond  Br.  A.  k.  aMtJkm  P. 

X.  ad  om.  P.  1.  Ita  pro  tfpeliad  fcripfi  ex  L. 

y.  ante  Vi^.  addebatur  aUi  ad  B.  Br.  R, 

fraedam  quae  iUe  omifit,    ego  m.  Ita  ^rofidkut  ex  P.  rcripd. 

correxi.  n.    in   addidi   ex   I.   B.   Br. 

z.  num  A.  lunt  G.  R.  A. 

a.  adqui  P.  ad  quoi  haktmU?  o.   wudidnii  t.  V. 
A.  lunt.  G.  p.  ah  1.  B.  Br.  R.. 

b.  ad^  P.  q.  %\n)f0tarfoi  I.  B*   Br.  R. 
c*  idetu  a.  V.                                 %X9iviarfoi  A.  Ba.  G.  drnnmrfdi 

d.  vtBorias  I.  B»  Br.  R.  lunt.  inmarfe)  H-  St.  D.  «Aif- 

e.  ne^iu  todcm  w.  pir.  addidi  ex     vhrfot  margo  Ourd. 

A.  lunc.  G. 

f.  «f  £aedem.  Cap.  VIII.     a,      _ 

f*  Vulgo  yraedam,  B.  R.  correxit  Brufch. 

.  qaam  I.  B.  Br.  R.  b.  dieit  I.  B.  Br.  R. 

u   haben  ad  caftra  •*•  aeies  I.  c.  fiicrificarent  a.  V. 

B.  Bn  R.  d.  ottH  irt  P« 


DE    RE  RVSTICA*  057 

quit  Mnrrius.  nam  muli  ®  et  hinni  bigeneri,  atque  infiti- 
cii ,  non  fuopte  genere  ab  radicibus.  ex  equa  enim  et 
afino  iit  mulus<  contrd  ex  equo  et  afina  liiimus^     Vter<> 
que  eorum  ad  vfum  vtilis,  paitus  ^  frudu  neuten    PuU 
ium  afininum  a  partu  recentem  fiibiiciunt  equae,  cuius 
la(£te  ampiiores  fiunt,  quod  id  lac^e  ^  quam  afininuin, 
ac  *  alia  omnia  dicunt  efle  melius.       Praeterea  educant 
eum  paleis,  foeno,  ordeoi       Matri  fuppofiticiae  quo- 
que  inferuiunt  ^,  quo  equa  ad  minifierium  ladis  cibum 
puUo  praebere  pomt.     Hic  ita  edu<flus  a  trimo  ^  pot« 
eft  admitti.  neque  enim  ""  aipematur  °  ^  propter  comueo 
tudinem  equiuam.       Hunc  minorem  fi  admi&ris,  et  3 
ipie  citius  ienefcit,  et  quae  ex  eo  concipiuntur  fiunt  de- 
teriora.     Qui  non  habent  eum  afinum  quem  fuppofue** 
runt  equae,  et  afinum    admiflarium  habere  voiunt,  de 
afinis  quam  p  ampliffimum  formofiffimumque  ^  poilunt, 
eligunt*  quique  feminio  natus  fit  bono,  Arcadiico,  vt 
antiqui  dicebant,  vtnos  experti  iumuS)  Reatino;  vbi 
trecenis  '  ac  quadrigenis '  miiiibus  '  admiirarii  aiiquot 
venierunt.  quos  einiilius  item  vt  equds,  ilipuiamurque^ 
in  emendo,  ac  facimus  in  accipiendo  idem  %  quod  di- 
^m  eft  in  equis.       Hos  pafcimus  praecipue  foeno  at«  4 
queordeo,  et  id  ante  admiifuram  largius  ^  fadmus,  vt 
cibo  '  iu£[undamus  vires  ad  foeturam  \     Eodem  tem- 

jpore, 

e.  Mmht  et  if^M  kiitnmt  L  f .  6.  tfnamm  ioifr.  tt. 

Br.  H.  P*  fneiiifM  t.  B.  R.  «r.  Ba^ 

£  infitii  Br.  A.  G.  A. 

.g.  fiutiu  fm^r   vtmer  1.  B.  ck  ce  firmfiffmtm  fmrn  I.  B. 

Br  R.  iKM"  ^olfaftkfimaAvtM"  jk»  Br.  et  /orw.  fMM  Ubtrt  f^mi 

tit  A.  Ba-  G.  Viaor.  f»tm  frnr  Ba«  G.  A. 

Sttu  dedit ,  tt  Gefntr.  t.  ttictnts  oirines. 

.h.  Uc  a.  V.  s.  qMdrifigeniir  h  B.  iL  ftri 

.  UMt?,  ac  ^maU  «/.  Bri  tjuaifagtnit  Gymn. 

fc.  infirmna  I.  B.  R.  Br.  t.  H.  S.  inf.  1. 1-  G.  A. 

1.  a  kima  1.  B.  R.  •*  rnitioh  U  ^.  ftifulamnr  I.  I-  G.  A. 

G.  ec  A.  c}ua«  in  Comg;.  idnc^  ^^  ^^  ^^  ^.^  Ba-  a  A* 

m.\mmmml/uaA.  11^18  i  Br 

3^  1^^  ^^  '  a.  fktmmn  ti  L  B^  R.  Bri 


a58  M.VARRONIS  LIB.  II.  CAP.  VIILIX. 

pore,  quo  equos  adduccntes,  iidemque  ^  vt  ineant  equas 
per  origas  ^  curamus.       Cum  peperit  ^  equa  mulum, 

5  aut  mulam,  nutricantes  educamus.  Hi,  fi  in  palufln- 
bus  locis  atque  vliginons  nati  habent  vngulas  moUes: 
lidem  fi  exadi  fimt  aeftiuo  tempore  in  montes,  quod  fit 
in  agro  Reatino,  duriffimis  vngullsfiunt.  In  grege 
niulorum  parando  ipecH^anda  aetas  et  forma.  alterum, 
vt  veduris  fiiflerre  iabores®  poffint;  alteium  vt  oculos^ 
afpedu  delecflare  queant.   hifce  enim  binis  coniundis 

6  omnia  vehicula  in  viis  ducuntur.  Haec  me  Reatino 
audore  probares,  mihi  ^  tnquit^  nifi  tu  ipfe.domi  equa- 
rum  greges  haberes,  ac  mulorum  greges  vendidifies. 
Hinnus  ^  qui  appellatur,  eft»  ex  equo  et  afina,  minor  ^ 
quam  mulus  corpore ,  plerumque  rubicundior,  auribus 
vt  equinis  ' ,  iubam  et  caudam  fimilem  afini.  Item  in 
ventre  eft  (vt  equus)  menfes  duodecim.  Hofce  item 
vt  equulos  "  et  educunt  ",  ct  alunt,  et  aetatem  eorum 
ex  dentibus  cogno&unt. 

IX.  Relinquitur,  ihquit  Atticus,  de  quadrupedi- 
bus,  quQd  ad  canes  attinet,  maxime  ad  nos,  qui  pe- 
cus  pafcimus  lanare.  Canis  "  enim  ita  cuftos  pecoris  ^ 
vt  ^  eius,  quod  ^  eo  *  comite  indiget  ad  fe  defenden- 
dum.  m  quo  genere  fiuit  maxime  oues,  deinde  caprae. 
has  enim  lupus  captare  folet^  cui  opponimus  canes  de- 
fenfores.  In  fuillo  pecore  tamen  funt,  quae  fe  ^  vindi- 
cent  *,    fues,  verres,  maialcs,  fcrofae.   prope   enim 

haec 

b.  iAttnque  vt  innit  I.  B.  R.  Br.         m.  eculas  P. 

c.  ptr  arigas  I.  B.  Br.  R.  Akl.         n.  tduamt  l.  B.  R.  Br.  9immt 
ftf  penrigas  margo   Durdr.  fn     reliquac. 

9rii0s  diuif.  Com.  ct  Po. 

d.  ptperitrit  P-       ^  ^   ^  Cap.  IX.    «.  Qnus  P. 

e.  lalforem  pofft  I.  B.  R.  Br.  i,   ,n  ^^-    t  v    iifi    d    n. 

I  B  R  Br  w.  /1. 

*  g!  »^'  AtHct,  mfi  1. 1.  G.  A.       J^\  J  \  ^'*  ^  ^  ^^^' 

h.  mnuius  I.  B.  R.  Br.  ^}'  "'  " '  "*"• 

i.  afi  omict.  a.  V.  ^-  ^«  ^-  J«n«- 

k.  tfi  infer.  1. 1-  G.  A.  e.  tt  dccft  P. 

1.  oeqHis  1.   1.  A.  Gr.  G.  A.         f.  fi  «beit  B.  R. 

HfSMtf  Bftf.  tfnis  Hcruag.  g.  vtndicent  I.  B.  R. 


DE   RE   RVSTICA-  ^59 

haec  apris,  <)ui  in  filuis  iaepe  dentibus  canes  occiderunt. 
Quid  dicam  de  pecore  maiore?  cum  fciam  tnulonuti  d 
gregem  cum  pafceretur,  eoque*^  venifletlupus,  vltro 
mulos  circumBuxiile,  et  vngulis  caedendo  eum  occi-» 
diffe?  et  tauros  fblere  diuertos  ailiflere  dunibus  conti« 
nuatos,  et  cornibus  facile  propuliare  lupos?  Quare  de 
canibus,  quoniam  genera  duo,    vnum  venaticum^  et 
pertinet  ad  feras  beftias  *,  ac  (ilueflres:  alterum,  quod 
cuflodiae  cauia  paratur ,  et  pertinet  ad  paflorem :  dicam 
de  eo  ad  formam  artis  dilpofitam  ^  in  nouem  partes* 
Primum  aetate  idonea  parandi,  quod  catuli  et  vetuli  ne«  ) 
que  fibi,  ntcpie  ouibus  funt  praefidio,  et  feris  befliis 
nonnunquam  praedae.     Facie  debent  efle  formofi,  ma* 
gnitudine  atnpla,  oculis  nigrantibus  aut  rauis  S  nari- 
bus  ""  congruentibus ,    iabris  fubnigris  aut  rubJGundis^ 
neque  refimis  fuperioribus^  nec  pendulis  fubtus^  mento 
fuppreflb,  et  ex  eo  enatis  duobus  dentibus  dextra  et  fi-' 
niflra,   paulo  eminulis  ",  fuperioribus  dire<flis  potius^ 
quam  brocchis:  acutos°^  <pios  habeant,  labrotedtos:  4 
eapitibus,  et  auricuhs  magnis,  aciiacds:  craflis  cerui« 
cibus,  ac  coiio:  tntemodiis  artieuiorum  iongis^  cruri- 
bus  P  redis,   et  potius  varis  ^,    quanl  vatiis^   pedibu^ 
magnis,  et '  aitis,  qui  ingredienti  ei  diipiodantur '^  di-  . 
gitis  difcretis:  vnguibus  duris^  ac  curuis^  ibio  '  iiec  vf 
comeo,   nee  ^  nimiiun  duro,  fed  vt  feimmtato,  ae 

Ri  2  molLu 


h.e0F.I>dflc«p9cirflMv^«i(frlSf.        m.  ei  Har.  I.  H.  Br.  ft. 

i.  kefiias  flbcft  1.  B  R.  Br.  ke*         n.  eminus  I.  B.  Br.  R.  CMiMmi- 

/tilms  affilmfiribus  affilntflris  ac  fih  Hs  Crefc.  et  antea  nads,  Br.  iie- 

^firts  P.    In  anctquiore  Codice  fat  fenduiis  —  ^euHHs   duehUi 

y\Qtov'\MSTe^t\ti  ttfiikns  affilue--  Ald.  etiam  firfne. 
Jtfikiu  affituefires.  cum  notfl  men-         o.  kreclris  Br.  A.  «f  aeutist  quei 

^i  flppolitfl.    In  flltero  exihbflt  haheue  A.  lunt-  G. 
vulfffltfl  ledio.    Cflefenfls  hflbet:        p.  aeceUo  intentadit  add.  P« 
ferttnetmdferat  befiias  ae  filuefiri*         q   ae patius  varHs  q.  vaeHs  tuV^ 
hus  adfiluefires.  Cod.  S^  Recflna^        r.  et  tibed  I.  B.  R.  Br. 
tfle  b%fiiis  hflbet  .  S.  dsj^lardantuf  P. 

k.  difiofitam  I.  B.  R.  Br.  Relt«        t.  ta/o  a.  V«  ftloue  vt  P.  exquo 

quae  exfofitatn.AJiii^diemetdeea,  Dolhflm  le£lionem  efficit  Vi^or. 

h  rakh  P«  v«  m  P.  tefte  ttiftin  Vl&Mrio^ 


a6o    M.  VARRONIS  LIB.IL  CAP.  IX. 

molli:  a  *  feminibus  fummis  corpore  fuppreffo:  fpina 
neque  eminula,  neque  curua:  cauda  craffa:  latratuy 
graui:  hiatumagno:  colore  potilfimum  aibo,  quodin 

5  tenebris  Ipecie  leonina.  Praeterea  foeminas  volunt  effe 
mammofas  aequalibus  papiliis.  Item  videndum,  vt  bo- 
ni  feminii  «  fint.  Itaque  a  *  regionibus  appellantur  La- 
cones,  Epirotici,  Sallentini^  Videndum  ne  avena- 
toriba^,  aut  laniis  canes  emas.  alteri,  quod  ad  pecus  fe- 
quendum  inertes.  alteri,  fi  viderint  leporem,  aut  cer- 
vum,  [quod^]  eum  potius,  quam  oues  fequentur. 
Quare  aut  a  paftoribus  emta  melior,  quae  oues  fequi 
confiieuit:  aut  fine  vlla  confiietudine  quae  fiierit.  canis 
enim  fadlius  quid  affiiefcit,  eaque  confiietudo  firmior^ 

6  quae  fit  ad  paftores,  quam  quae  ad  pecudes.  P.  Aufi- 
oiusPontianus  Amiterminus,  cumgreges  ouium  emif^ 
fetin  Vmbria  vltima,  quibus  gregibus  fine  pafioribus 
canes  accefllflent;  paftores  vt  deducerent  ^  in  Metapon- 
linosfaltus,  et  Heracleae^  emporium:  inde  cum  do- 
mum  redifient,  qui  ad  locum  deduxerant,  e  defiderio 
hominum  diebus  paucis  pofiea  canes  fua  i^nte,  cum 
dierum  muitorum  via  intereflet,  fibi  ex  agris  cibaria 
praebuerunt  ^,  atque  in  Vmbriam  ad  paflores  redierunt» 
neque  eorum  quifquam  fecerat  qiiod  in  agricultura  Sa- 
iema  praecepit,  Qui  vellet  fe  a  cane  fedari,  vti  ranam 
obiiciat  codam.  Magni  interefl  ex  femine  efle  canes 
eodem,  quod  cognati  maxime  inter  fe  funt  praefidio, 

7  Sequitur  ^  quartum  de  emtione:  fit  ^  alterius,  cum  a 
priore  domino  fecundo  traditum  efl.      De  fanitate  et 

noxa 


n,  ItA  ante  Viftor.  edcbatur,  d.  dtAMxerunt  a.  V.  tUdMrm  in 

qui  dedit  oc  ftmimhu.  mtUm  finos  P. 

y.  Uritm  P.       .  .  ,  ^  ^  ^  e.  trMt  part  Po!.  trMltptn  ex 

E.  fimiws?.ftmtms I.  B. R.  Br.  fujg  codd.  laudai  Viaot.  Ita  et* 

b.  filamantim  I.  B.  Br.  E.  Sii-  -  ^..ir^^  a  itmr  a 
Mttii  1. 1.  G.  A:  *^  ^fintrwt  A.  lupt.  G 

c.  ^  abcft  I.  B.  Br.  R.  ec  ^  g-  ^^V^.-V!^  ^  ^'  ^^' 
Crefc  qui  fifmamir  habtc.  Dtin.  Po- «  ^»^"  Viaorii. 

c^  itoffdniJM  Br.  h.  td/it  alt.  fuod  A.  lunt.  G« 


DE   RE  RVSTICA.  s6i 

noxa  ftipuktiones  fiunt  eaedein  ^  quae  in  pccore  * ,  nifi 
quod  hic  ^  vtiliter  exceptum  eft.  Alii  pretium  faciuni 
in  fingula  capita  canum.  alii  vtcatulifequantur  matrem. 
alii  vt  bini  catuli  vnius  cani$  numerum  obtineant,  vt 
iblent  btni  agni  ouis'.  plerique  vtaccedantcanes,  qui 
confuerunt  ""  efle  vna.  Cibatus  canis  propior  hominis,  g 
^am  ouis.  pafcitur  enim  e  culina  ^  et  offibus,  non  her* 
bis  aut  fronoibus  ^  DiUgenter  vt  habeant  ^  cibaria  pro« 
Tidendum.  fames  enim  hos  ad  quaerendum  cibum  du- 
cet ,  fi  non  praebebimr  ^ ,  et  a  '  pecore  abducet.  Nifi  *  9 
fi  (vt  quidam  putant)  etiam  illuc  peruenerint,  prouer* 
bium  vt  *  tollant  antiquum  ^:  vel  etiam  vt  *  ^udov  ' 
aperiant  de  Adaeone,  atque  in  dominum  aflerant  den* 
tes.  Nec  non  ita  panem  ordeaceum  dandum,  vt  non  10 
potiuseum  in  lade  des  intritum,  quod  eo  *  confueti 
cibo  vti,  a  pecore  non  dto  defcifcunt  *.  Morticinae 
ouis  non  patiuntur  vefci  carne,  ne  dw%  fapore  minus 
ie  abflineant.  Dant  etiam  ius  ^  ex  oflibus ,  et  ea  ipfa 
ofla  contufa.  dentes  enim  facit  firmiores,  et  os  magis 
patulum:  proptereaquodvehementius  diducuntur"^  ma« 
lae,  acrioi*efque  fiunt  propter  meduUarum  faporem. 
Cibuhi  capere  confuefcunt  interdiu,  vbi  pafcuntur: 
wfperi,  vbi  flabulantur.  De^  foetuia  j  principium  ad-*  1 1 
mittendi  faciunt  veris  principio:  tunc  ehim  dicuntur  ca« 
tttlire^  idefl,  oflendere  veJle  fe  maritarL     Quae  cum 

R  3  admiflae, 

i.  ptOKn  V.  V.  MtMNi  P.  «mJfinaM  finX»" 

k.  hoe  1.  B.  R.  Br.  fua  %utn  apmitm  Mftrumt  di  K 

I.   MC/  P.  lunc  G. 

m.  ewfnamimt  a.  V.  ^^  ^  ^  p^ 

ir.  cmin  P.  I.  qxiam  le^onem  ^      ^^  ^/ a  t  »  »  b.. 

foUm  memorat  ^iaorius.   tnim  Y-  ^*.''*^*  ^^  ^-  *•  »•  »'• 

emm  P  a.  LibcrCacfcnase«tri#,  «.  «  I.  B.  R.  Bf. 

Venetus  eoiria  tcfte  Pomcdera.  t.  defifamt  I.  B.  Br.  R.  A«  di^ 

o.  frtndi  I.  B.  R.  Br.  Jhmt  P. 

p.  hikeat  I.  B.  Br.  R.  ^.  iis  P.  iKr  L  B.  R.  Br. 

q.  dahitMT  L  B.  R.  Br.  »   «    ».    »  ju_ 

r.afecar?.  <^-  deduamtm  I.  B.  Br.  R.  i»- 

s.  Si  non  frmkeHtm  wy  «t  —  *"«»«^  Crerc. 

tt  iUue  l.  B.  R  Br.  d.  Fflcnmir  L  B.  R.  Br.  Dein- 

t.  Mtellmtt  1.  B.  R.Br.  vt  sil-  ceps  tum  enim  Br.  poRca  /i  vcUc 

frt  P.  «t  tif/Mt  rcliqui  omnes.  Br.  A. 


a6a      MeVARRQNIS  LIB.II.  CARIX. 

admiiTae ,  pariunt  circiter  fblftitio.  praegnantes  ^  cniin 

12  folent  efle  ternos  inenies.  In  foetura  dandum  potius 
ordeaceos  ^  quam  triticeos  panes.  magis  enim  eo  alun- 
tur,  et  ladis  praebent  maiorem  facultatem.  In  nutri- 
catu  fecundum  partum  fiplures  funt,  (latimeligereopor- 
tet  quos  habere  velis,  reliquos  abiicerc.  quam  paucifli- 
mos  reliqueris  ^,  tam  optimi  in  alendo  fiunt  propter 
^opiam  la<flis.  Subftemitur  eis  acus ,  aut  quid  [item  ''] 
pdiud,  quod  molliore  *  cubili  ^  faciiius  educantur  *.  ca- 
tuii  diebus  xx  videre  incipiunt  Duobus  menfibus  pri» 
mis  a  partunon  diiupguntur  a  matre,  fed  minutatim 
deiuefiunt.  Educunt  eos  plures  in  vnum  locum  ct  irri- 
tant  ad  pugnandum,  quo  fiant  ^  acriores,  neque  defa- 

1 3  tigari  patiuntur ,  quo  fiant  fegniores.  Confue  ^  quo- 
que  faciunt  vt  aliigari  poffint  ®,  primum  ieuibus  vin- 
ciis  ^:  quae  fi  abrodere  conantur,  ne  id  confuefcant 
facere,  verberibus  *>  eos'  deterrere  fblent.  Pluuiis  • 
diebus  cubilia  fubflernenda  ^  fronde  aut  pabuio,  du^bus 
de  caufis,  vt  ne  obiinantur,  aut  perfrigefcant.  Quidam 
eos  cafbraiit,  quod  eo  minus  putant  reiinquere  gregenu 
qutdam  non  laciunt,    quod  eos  credunt  minus  acres 

1 4  fieri.  Quidam  nucibus  Graecis  in  aqua  tritis  perungunt 
aures,  et  inter  digitos;  quod  mufcae,  et  ricini,  et ""  pu- 
liccs  *  foieant  (fi  hoc  vnguine  non  fis  vfus)  ea  exuice- 

1 5  rare.  Ne  ^  vulnerentur  a  befliis,  imponuntur  his  *  coJU 
iari^,  quae  vocantur  mellum",  id  efl  cinguium  cir-» 
gym  coljuin  ^x  corio  firmo  cum  ci^uuiis^  capitatis, 

quaQ 

f .  fratgimts  P.  q.  vermihs  P. 

f  ordiados  ^m  tritidos  P,  r,  fs  «beft  1. 1-  G.  A. 

f.  rtlinfnetl  B.  R.  Br.  g.  PinrihHs  I.  B.  R.  Kr. 

h.  kem  dwft  a,  V.  t.  fiemenda  folit.  I.  B.  R.  Br, 

i;.'^'S^/i.^B.  R,  Br.  ;;•  ^^.ZlWiBv'  ^'  ^'' 

1.  tdueMmMr  T.  B.  Br.  R.  Dein*         l  ^  «/t   T   r   A 
ceps  disiHngnr.m  Eaedem  et  Ald.         ^  iJ^lJjX  p.  ""' 

n.  CanfHefacittnt  qMqne  a.  V.  t.  weliKm  1.  B.  R.  mellnm  L  U 

p.  primHm  pojpnt  I.  B.  R.  Br.  G.  A-  miUHm  marg.  Dordr,  vul- 

•tf*.  Hllig.  fr.  A.  go  matlinm. 

p,  wnms  y  fMf  «.  V,  b.  ^uibns  I,  B,  R.  Br. 


DE  RE  RVSTICA.  26% 

quae^  intra  capita  infiiitur  pellis  mollis,  ne  noceat  colib 
duritia  ferri.  Quod  fi  iupus,  aliufue  quis  his  "^  vulne* 
ratus  eft,  reliquas  ^  quoque  canes  facit,  quae  ^  id  non 
habent,  vt  fint  in  tuto.  Numerus  canum  pro  pecoris  l6 
multitudine  ^  (blet  parari.  fere  modicum  6fle  putant, 
vt  finguli  fequantur  fingulos  opiliones;  de  quo  numero 
alius  alium  modum  conflituit.  Quod  fi  fiint  regiones 
vbi  beftiae  **  fint  multae,  debent  eflc  plures  K  quod  ac- 
cidit  iis,  qui  per  calies  filueftres  longinquos  Iblent  comi- 
tari  in  aeftiua  et  hibema.  Villatico  vero  gregi™  infiin- 
dum  iatis  efTe  duo  **,  et  id  marem,  ct  foeminam.  Ita 
enim  fimt  afliduiores,  quod  cum  altero  idem  fit  acrior, 
ct  fi  alter  indefinenter  °  aeger  eft,  ne  fine  cane  grex  fit. 
Cum  circumfpiceret  Atticus  p  ne  quid  praeteriffet,  Hoc 
filentium,  inquam^  vocat  ^alium  ad  partes. 

X.  Rehquum  enim  *  in  hoc  acAu,  quot,  et  quod 
genus  fint  habendi  paftores.  Coffinius,  ad  maiores  pe- 
cudes  aetate  fuperiores,  adminoresetiam  pueros,  et** 
vtroque  horum  firmiores,  qui  in  callibus  ^  verfentur  % 
quam  eos,  qui  in  ^  fundo  *  quotidie  ad  viilam  redeant  ^ 
Itaque  in  faltibus  hcet  videre  iauentutem,  eteamferc 
armatam;  cum  in  fiindis  non  modo  pueri,  ledetiam 
puellae  pafcant.       Qui  pafcunt «,  eos  ^*  cogcre  oportet,  2 

R  4  in 


c  etd  mtxf.  Dordr.  p.  Anicus  om.  L  B.  Br«  R.  «re- 

d.  hir  omitt.  Hervu  ^it  Br. 

e.  rtHquor  a.  V.  q.  vocahitlHm  ad  I.  B.  Br.  R. 
£  qui  a.  V. 

12;.  mnttitttdinm  P.  Cap.  X.  a.  tnim  fft  A.  lunt.G. 

h.  veftiat  P.  .[,.  fff  ^^^.  Br.  Deinceps  coili- 

l  flmu  eft  B.  hts  a.  V.  et  Cr. 

k.  calef  Br.  c.   verfantitr  A.  lunt.  G.  Cr. 

1.  ac  M.Br.  ^   qHmiMe   in    villam  quotidie 

m.  grege  P  ^  ^^^^  ,^^^„,  I   g  ^,  j,^,     , 

n.  dttot  a.  V.  '    ^  jnC  t   i.  g   A 

o.  indef.  om.P.  it  fi  alter  videm  f*  "".'W,  ^  ^r 

fter  aeter  eft  Codex  antiquiflimus  *•  ™«.»J»«  A.  i.  1-  U,  i^r-   . 

Via.  aim  nota  mcndi.  Polit.  et  g-  »ncidimt  poft  eo,  rehqui. 

Cod.  Reparatac  videfitcr  habenr,  li.  in  faltibufy   ireget  c^fre  I. 

referente  Ponicd-  h  ^^-  'A. 


364     M-  VARRONIS  LIB.  II  CAP.  X. 

in  paftione  diem  tQtum  [eHe  \]  pafcere  cominuniter. 
contra,  pernocl^re  ad  fuum  quemque  gregem.  eiTe 
omne^  fub  vno  magiftro  pecoris:  eum,  eflemaiorem 
natu  potius  quam  alios,  et  ^  peritiorem  quam  reliquos: 
quod  iis  *,   qui  aetate  et  fcientia  praeftant  ",    animo 

?  acqulore  reiiqui  parent.  Ita  t^men  oportet  aetate  prae- 
ftare,  vt  ne  propter  fene<lhitem  mlnus  fuftinere  poffit 
labores.  nequeenimfenes,  nequepueri  caliium  "  diffi* 
cultatem,  ac  ^  montium  ar^uitatem,  atquea(peritatem<* 
facile  ferunt:  quod  patiendum  illis  ^  qui  greges  fequun- 
tur,  praeiertim  armenticios,  ac  caprinos,  quibus  rupes 
ac  ftluae  ad  pabulandum  cordi.  Formae  hominum  le- 
gendae,  vt  fint  firmae,  ac  veloces,  mobiles,  expedi- 
tis  membris:  qui  non  folum  pecus  fequi  pofljnt,  fed 
etiam  a  beftiis  ac  praedonibus  defendere:  qui  onera  ex- 
tollere  in  iumenta  poffint,  qui  excurrere,  qui  iaculari. 

4  Non  oipnis  apta  natio  a4  **  pecuariam,  quod  neque  Ba- 
fculus  ',  neque  Tiir^uius  idonej:  Galii  apppfitifruTii  % 
^axime  ad  iumenta.  Ip  emtionibus  dominum  legiti- 
piupi.fex  fere  res  perflciunt:  fi  haereditatem  iuftam  ad- 
iit ':  fi,  vt  debuit,  mancipip  ab  eo  ^ccepit,  a  quo  iurp 
piuiii  po^it:  aut  fi  in  iure  cefjit^,  cui  potuit  *  cedere^^ 
et  id  vbi  oportuit:  aut  *  fi  vfu  cepit:  aut  fi  e  prfiedii  fub 
porona  emit:  tuinu^*  cum  in  bonis  fe<flioneue  ^  cuius 

^  publice  venit  %    In  horunt '  Cindop^  fblet  accedere  pe- 

culium, 

I,  tjfi  om.  I.  S.  K.  Bv.  .   tfp^B  masdm-  appoiltt  n^d| 

k.  fid  P.  nota. 

\,  biis  P.  a.  mL  B.  R.  P.  f.Br.         t.  adit  P. 

m.  r^at  1.  B.  R.  P.  I.  Br,  ^'  aii  ttfit  I.  B.  R.  Bp. 

n.   cMmn  a.  V.  ,  *-,???*' .*^-  "^"^^  «nnotauif  et. 

o.  aut  a.  V.  **"*  Viaorius. 

p.   ajhirutm  P.  Y-  ^J^.^^^  ^' ^'  **.     ^   •  » 

J^^^z  r"- '  "•  *• ».  v*;rjtr  '""^  '• "' 

?r.  adpccmatim  P,  ^    j^  ^  ,  3  ^  3^. 

r.    kafcHlns   nfqnf  turdnUt  ad  5,  ScaimvtV,Jtaiwfitl.^. 

vnum  omnes,  i^.  fi(ii.ntut  iuna.  1. 1-  G.  H»  Stt 

».   ftppofitifid  «.  V.  afp^fitis  fi  V.fiaiti,  n«r«  Vi^. 

F,  1.  «Mtf/7fi  y?«if  Pol.  -.  Viao-  c,  »««7«  P. 

riuf  f3(  li^ris  fula  laudat ;  Calfi  ^.  «1^(711  inf.  I.  B.  R.  Sr- 


DE  RE  RVSTICA.  265 

culium,  aut  ^  excipi,  et^  ftipulatio  intercedere,  ia- 
sum  s  eum  eile ,  fiirtis  noxiique  **  iblutum :  aut  fi  man* 
cipio  non  datur^  dupla  promitti:  aut  fi  ita  pa(fli\ 
iimpla  K  Cibus  eorum  debet  efle  interdius  ^  ieparatim 
vniufcuiufque  gregis  **.  veipertinus  in  coena  ^  qui  funt  ^ 
fub  vno  magiftro,  communis  ^.  Magiibum  prouidere 
oportet,  vtomnia  fequantur  inilrumenta,  quae  pecori 
et  paftoribus  opus  funt,  maxime  ad  vidum  hominum, 
et  ad  medicinam  pecudum:  ad  quam  rem  habent  iu- 
menta  doiluarla  domini,  alii  equas,  alii  pro  his  quid 
aliud,  quod  onus  dorfb  ^  ferre  poifit  ^  Quod  ad  foe->  6 
turamhumanampertinetpailomm,  qui  in  fundo  per* 
petuo  manent,  facile  eil,  quod  liabeant  conieruam  in 
villa.  nec  hac  venus  paitoralis  longius  quid  quaerit '. 
<^i  fiut^m  funt  in  iaitibus,  et  iliueifaibus  iocis  pafcunt, 
€t  non  villa,  fed  caiU  repentinis^  imbres  vitant:  his 
muiieresadiunger^,  qua^&qu^ntur  greges,  ac  cibaria 
pailoribys  expediant ,  eofque  aijiduiores  faciant,  vtile 
arbitrati  multi.  Sed  eas  mulieres  eife  oportet  finnas,  7 
non  turpes,  quae  in  opere,  vt  ^  in  muitis  regionibus, 
pon  cedant  vlris,  vt  in  lliyrico  paifiin  videre  licet, 
quod  *  yei  paicere  p^cus,  vci  ad  focum  aiferre  ligna, 
ac  cibum  poquere  ^,  vei  ad  caias  inihrumentum  ieruare 
poifunt  *.  De  nutricatu  hoc  dico,  eaiHem  fere  et  nu-  S 
trices,  et  matres.  Tremellius  ^  fimul  aipicit  ad  me^ 
et,  Vt  te  audii^  dicere,   inquit,  cum  in  Liburniam 

R.  s  veniiTes, 

e.  Vulgo  iiiterrertum  Jl  om,  P.  r,  fojfnt  P.  fin  Br. 

Sfxqpi  it   (Jiuif.    At  luntt,  S.  f««nV  P. 

^     $0  txcipittf  ftip»  t  ttpentiiuf  a.  V. 

g.  /kne  P.  y.  vttH  omitt.  I.  B.  R.  Br, 

b,  wxiifqutl.  B.  R^  Br,  v   «we  a  V 

k.  pati  Pol.  9.  T  ctnfnairtrtl.  B.  R.  Br.  mn 

1.  fiwplaw  I.  B.  R.  Br,  ^^^  *;  ^"  ^*  ^' 

jn.  Ira  pro  inttrdiu  P.  z-  pVflttt  a,  V. 

n.  gifies  grtgir  P.  quod  etiaiQ  «.  TremttiiHr  oin.  I.  B.  R.  Br, 

jinnotauit  Viaorius.  fiwdfimul  P.  quod  cx  libris  fuis 

0.  fit  I.  B.  R.  Br,  annotaiiit  etiam  Vi^rius. 

p.  etmtmmt  P.  b.  andio  L  B,  R,  Br.  Mm»  Ii 

^.  4<^/0  I.  B.  R.  ll^  I-  G,  A, 


a66      M  VARRONIS  LIB.  11.  CAP.  X. 

venifTes,  te  vidifTe  matres  familias  eorura  afFerre  ligna, 
et  fiinul  pueros,  quos  alerent,  alias  fingulos,  alias  bi- 
nos,  quae  oftenderent  ^  foetas  noftras,  quae  in  cono- 
peis  ^  iacent  dies  aliquot,  efie  eiuncidas  ^,  ac  contcm- 
9  nendas.  Cui  ego^  Certe  inquam^  nam  in  Illyrico  hoc 
ampiius,  praegnantem^iaepe,  cum  venit  pariendi  ten> 
pus^  non  ionge  ab  opere  difcedere^  ibique  enixam 
puerumreferre,  quem  non  peperifie ,  ied  inueniifepu- 
tes.  nec  non  etiam  Iioc,  quas  virgines  ibi  appellant, 
nonnunquam  annorum  xx ,  quibus  mos  eorum  non  de- 
negauit,  ante  nuptias  vt  fuccumberent  quibus  veilent, 
ct  incomitatis  ^  vt  vagari  iiceret,    et  niios  liabere  ^, 

I  o  Quae  ad  vaietudinem  peitinent  tiominum  ac  *  pecoris, 

vt  ^  fine  medico  curari  pofllnt,  magiflrum  faipta  Iia- 
bere  oportet.  Is  enim  flne  iiteris  idoneus  non  efl, 
quod  rationes  dominicas  pecuarias  conficere  nequid- 
quam  *  re<fle  potefl:.  De  numero  paflorum  aiii  angu- 
Aius,  aiii  iaxius  conflituere  foient.  Ego  in  odogenas 
hirtas  oues  finguios  paAores  confiitui,  Atticus  in  cente- 

I I  nas.  In  ^  gregibus  ouium,  fed  magnis  "^  quos  millia- 
rios  ^  faciunt  quidam,  faciiius  de  fumma  hominum' 
detrahere  poffuntP,  quam  de  minoribus,  vt  funt  ct** 
Attici '  et  mei.  Septingenarii  enim  mei ':  tu  '  opinor, 
odingenarios  ^  habuifii.  nec  tamen  non  vt  nos  arietum 
decimam  partem.     Ad  equarum  gregem  quinquagena-' 

rium 

c.  ^wdttfit  I.  B.  R.  Br.  m.  Greges  I.  B.  R.  Br.  Codd. 

d.  cowpiisV.  Vi£korii  et  Codex  Vrfini  omif- 

e.  \u\go  effeltHtmddas  Imrnid-     ^  '«• 

itis  P.  et  Codd.  Viaorii  Itm  w».         «•  "»««»»'  I-  B.  R.  Br.  mngnMM 

ddas  et  I.  B.  Br.  R.  luridas,  mk-  ^-  ««  ^odd.  Viaorii.  Mi^r  Cod. 

ddas  eteont.l,  I-  G.  A.  Vrfmi. 

f.  wacznax  F.  <>•  wthanos  a.  V. 

g.  incomitatas  I.  1-  G.  A.  P-  H^  ^-  «'  ^^dd.  Viaorii. 
h.  haberent  P.  haherent,  t  f«£.         }'  ^''^\  J;  ^'^\  ^  ^,. 

hns  veltent.    Qnae  a.  V.  ^^^A^f^  ZZ  ^  T^.    aJ^    ?- 

.    ^.     «»  ^-     j  j  j.  Viaor.  trttta  P.  2.  Attta.   Trf 

K.  et  I.  B.  K.  Br.  ^^^    ^.^^^^ 

1.  necqutcquam  I.  B.  Br.  R.  fiec  s.  me  P.  ct  Codd.  Viaor. 

qmcquam  diuif.  1. 1-  G.  A.  neqna^  t.  vt  op.  tu  oa.  a.  V. 

tfHflw  Cod.   Vrfmi.  v.  oait»gcmrius  P. 


DE  RE  RVSTICA*  »67 

rium  bini  homines.  vtique  vterque  horum  vt  fecum  Iia- 
beat  equas  domitas  fingulas  in  iis  regionibus,  in  quibus 
flabulari^  iolent  equas  abigere,  vt  in  Appulia,  et  in 
Lucanis  accidit  iaepe. 

XI.  Quoniam  promiila  abfbluimus,  inquit  *,  ea- 
mus.  Siquidem  ^,  inquam^  adieceritis  de  extraordi* 
nario  pecudum  frudu,  vt ""  praedi<fhim  eft,  (de)  ^  la- 
(fle,  caieo,  ettonfura  lanae.  Eft  enim  lac  "*  omnium 
rerum,  quas  cibi  ^  cauia  capimus  ^,  liquentium  maxi» 
me,  alibile,  et  id  ouilium,  inde  **  caprinum.  Quod 
autem  maxime  perpurget,  eft  equinum,  tum  aiininum, 
dein '  bubulum,  tum  capnnum.  Sed  horum  iunt  d^f-  2 
crimina  quaedam,  etapaftionibus,  et  a  pecudum  na- 
tura,  et  a  ^  muldu.  A  paftionibus,  quod  iit  ab  ordeo, 
et  ftipula  \  et  omnino  arido  et  iirmo  cibo  pecude  pafta, 
id  "*  alibile  ".  ad  perpurgandum  id  **,  quod  ab  viridi 
pafcuo,  et  P  eo  magis  fi  vfa  **  eft  ea  herba,  quae  ipia ' 
lumta  perpurgare  corpora  noftra  folet ',  A  pecudum 
natura,  quod  lac  melius  eft  a  valentibus,  et  ab  iis^  quae 
nondum  "  veteres  iunt,  quam  ii  eft  contra.  A  mulgen* 
do,  atque  ortu  optimum  ^ftid  quod  neque  emunclum^ 

ionge 


X,  bit  teg,  —  fiah.  filent,  E^  m.  W  tUihilt  om.  1.  B.  R.  Br. 

Br.  ftaMarii  A.  lunN  G.  ct  Codd.  Viaorii. 

n.  diltin£k.    rignum   abtft  H. 

Cap.  XI.  a.  tamus,hiqmtz,V.  A.  Qr  G. 

b.  Std^  inquamy  qnid  adiee.  I.  <>•  ««  ^«««  '''f  ^«  B.  R.  Br.  ta 
B.  Jt.  Std,  inqsfi  qnid  l.  l-G.  A.  ^^  <«»'»  *!/>«'  *•  »«^»  P.  L  «fl 

c.  vt  omitt.  I.  B.  R.  vt  fraeii^  |"*1*  •'•••  ^'^^  **  ^^*'  -•  ^  ^^' 
Bum  ^  dcfunr  1. 1-  G.  A.  *'„    ^:  «mirr  I  B  n   Pr 

d.  et  dt  1. 1-  G.  A.   Vulga  dc-  P*  J  "  ?"i"p  1'    iJ^.n  n 
inde  eft  m  to.  poft  hOt.     ^  J^'  fi^^^l};  .^' ?A®^.  ^f'^'  t 

e.  Eft  entm  lac  tmn    a.  V  qui  ^^^^^  vulgo  erat  finxt  tx. 
dedit  £j?  emntnm,  Brufch.  ftiii/»r«,  ^^  *fl^%Ji  i.  U  a  1,  i>/# 

f.  cibili  P.  «^fl/i  I.  B.  R.  Br,  Cnmfto  P. 

g.  cnpnms  I.  B.  R.  Br.  s.  /•/«*  P.  lenff. 
h.  in  P.  mi/Mm  Br.  t.  tUiis  1.  B.  R.  Br. 
i.  Wndt  a.  V.  V,  «o»  aN^nm  P. 

k.  «  om.  !.  B,  Br.  R.  a»«biP.  x.  «wm  I.  B.  Br  R,  emm  ctm 

l.  fti^  P.  P,  Dcinceps  mu7<  Br, 


aj68      M.  VARRONIS  LIB.IL  CAP.  XI. 

longe  abeft  a  mulfb,  neque  a  partu  continuo  ett  iuin« 
g  tum.  £x  hoc  laifle  cafei  qui  fiunt,  maximi  cibi  funt 
bubuli,  et  qui  difBcillime  tranieant  fumti.  iecundo  ouil- 
li.  .minimi  cibi,  et  qui  facillime  deiiciantur,  caprini. 
Eft  y  etiam  difcrimen,  vtrum  caiei  moUes  ac  recentes 
fint,  an  aridi,  et  veteres.  Cum  molies  funt ',  magis 
alibile&s  iu  corpore  non  refides:  veteres  et  aridi  contra. 

4  Cafeumfacere  incipiunt  a  vergiliis  vemis  exortis  adaefti- 
vas  vergilias.  muigent  vere  ad  cafeum  faciundum  mane, 
aliis  temporibus  meridianis  horis:  tametfi  *  propter  ioca^ 
et  pabulum  difparile  non  vfquequaque  idem  fit.  In  ^ 
ladis  duQS^  congios  addunt  coagulum  magnitudine 
oieae,  vt  coeat.  quod  melius  leporinum,  et  hoedinum^ 
quam  agninum.  alii  pro  coagulo  addunt  de  fici  ramo 
kc,  et  acetum  ^.  afpergunt  item  aliis  aliquot  rebus. 
quod  '  Graeci  appellant  alii  *  oTrov  **,  aiii  '  SccKfvov  K 

5  Non  negarim,  inquam^  ideo  apud  diuae  Ruminae  '  fa- 
cellum  a  paftoribus  fatam  ficum.  ibi  enim  folent  facrifi- 
cari  ™  lade  pro  vino,  et  pro  ladentibus.  mammae  enira 
rumis  ",  fiuc  rumae  **,  vt  ante  dicebant,  a  rumi;  et 

6  indedicuntur  fubrumiagni:  ladentes*^,  aladle.  Quin^ 
afpergi  folent  fkies :  melior  ^  foffilis  quam  marinus.  De 
tonflira  ouium,  primum  animaduerto'  ante  quam  in- 
cipiam  facere,    num  fcabiem '  aut  ^  vlcera  habeant  % 

y.   £t  ttiam  eft  L  B.  R.  6r.  I.  Vulgo  RMmim^  Pol.  lUMmM 

2,  fint,  aiihilu  mifgis  I.  B.  R,  fidObnH. 

fl    tamitifi  P  "*•  fi^fi^^^  ••  V. 

b  /11  declt  a.  V.  qui  ex  inge-  «•  ^'^'J'  Cod«  Vjaor.  Ve. 

nio  addidit.  ««"«  «*  Florent,  S.  Repancae 

c.  dmhn,  cwgiis  1. 1-  G.  A.  ^^' "rSnJt^^^^Tz   Br   R 

d.  hnidmm  lenff.  Br.  4t4smm  ^^^Tcid.  Cacfeniis.  ««#.* 
*  _      A    -^t  o  »    1»  «ireetCodcx  Venctu»,  immntn 

V"?^  «JWpwrt  i-  B%  Br.  R*     ^  codd.  Viaorii. 
ir  «yji.  A.  lunt.  G,  /fl^dnre/  P.  Br. 

«•  «'»  P-  ?.  e)f  inlfl.  B  Br.  R.  mc/ffrtM  P. 

h.  •?•«  L  B.  Br.  R.  P.  g.  ammaAnerHu  Heniag. 

i.  *'«  P*  t.  fianim  P. 

V.  dracwtn  1.  B.  Br.  R.  9qql*  ▼.    ec  T  B.  R.  Br. 

Mimin  A.  lunt.  G.  x.  ik^cof  L  B.  R.  BrS 


DE  RE  RVSTIQA,  »69 

vt)  n  opus  eft,  ante  curentur,  quam  tondeantur.  Tonr 
furae  tempus  iuter  aequinodium  vemum,  et  folftitium, 
cum  fudare  inceperunt  ^  oues.  a  quo  fudore  recens  lana 
tonCa  fucida"^  appellata  efl.  Tomas  recentes  eodem  die  7 
perungunt  vino ,  et  oleo  t  non  nemo  admixta^  cera  alba, 
et  adipe  fuiila.  et  fi  ea  teda  folet  eile,  quam  habuit  pek 
lem  iniedam  \  eam  intriniecus  eadem  re  perinungunt% 
et  tegunt  rurfus.  Si  qua  in  tonfura  plagam  accepit,  eum 
locum  oblinunt  ^  plce  liquida.  Oues  hirtas  tondent 
circiter  ordeaceam  meflem:  in  aliis  iocis  ante  *  foenifU 
cia  ^  Qiiidam  has  in  anno  bis  tondent,  vt  in  Hifpania  8 
citeoore,  ac  lemeftres  ^  faciunt  tonfuias.  dupiicem  im- 
pendunt  operam ,  quod  fic  plus  putant  fieri  lanae.  quo 
nomine  quidam  bis  lecant  prata.  Diligentiores  tegeti* 
culis  fubieiftis  oues  tondere  fbient,  nequi  ^  flocci  ^  inter* 
eant.  Dies  ad  eam  rem  fumuntur  fereni ,  et  iis  id  fa-  9 
ciunt  fere  a  quarta  ad  decimam  horam  ^ :  quoniam  ^ 
fole  cahdiore  tonfa  ex  ™  fudore  eius  iana  fit  moilior,  et 
ponderofior,  et  coiore  meiiore.  quam  demptam,  ac 
congiobatam,  aiii  veiiera,  aiii  veiumina  ^  appeiiant. 
€x  quonim  vocabuio  animaduerti  iicet,  prius  ianae  ^ 
vuifuram  quam  tonfuram  inuentam.  Qui  etiam  nunc 
veiiunt,  ante  triduo  habent  ieiunas,  quod  ianguidaemi* 
nus  ^  radices  ianae  retinent.  Omnino  tonfbres  in  Itaiia  10 
primum  venifle  ex  Siciiia  ^^  dicunt '  pofl  R.  c.  a.  ' 

GCCCLlItl ; 

y.  huiftrha  1.  B»  Br.  R.  CMfc^  0.  ct  L  B.  lEL.  ct  fid.  n  Br.  Ea- 

fhn  1*  I-  G.  A.  dem  deinceps  «t  ewnghk, 

z.  ftueiih  A<  V.  if.  vtlmma  I.   B.  Br.  R.  Ald. 

fl.  UhmSa  I.  B.  R.  Br.  vdlimHa  P.  vtihama  margo.  «ctfr» 

b.  inuSma  L  B.  R.  Br.  mina  Pop. 

d  ftfUi^int  a.  V.  0.  Immm  I.  B.  Br.  R. 

d.  sdihmHt  t  B.  R.  Br.  aUL  p.  mimit  aegra  L   B.  Br.  R. 

mmn  I.  I*  G.  A.  ^^  «  Hl>ris  fuis  laudat  Vid. 

€.  mat  omitt.  L  B.  R.  Br-  '^"^?  7«f»^  ■'• 

t  ^^/V^  '•  »»  pro  *'<*«^ ^«Ji  « ^ 

g.  jfmtnjfftt  r.  B  Br  R 

h.  f«*  d«ft  1.  1-  G.  A.  j.  >.  ii.  ^j^  I.  B.  R,  Br.  f$ft 

1.  ^  L  B.  R.  jjiicf  Br.  ^^,»^  c^Atfl»  A.  lunt-  G.  Cor- 

K.  AMrMd  abeft  P.  ^jt  fcilicet  ex  ftinio  Hcrm^ 

1.  cmBfiitcalUdmtl.  B.  R.  Br.  Birbarus  Caftij.  Sto. 


2fo      MVARRONIS  LIB^II.  CAP.XL 

ccccLiiii*;  vt  (criptum  in  publico  Ardeae  in  literis  ex- 
tat,  eofque  adduxifTe  P.  Ticinium  Menam  ^  Olim 
tonfores  non  fuifle  adfignificant  antiquorum  Aatuae» 
quod  pleraeque  habent  capillum,  et  barbam  magnam. 

1 1  Sufcipit  Comnius,  Vt  frudum  ouis  e  lana  ad  veftimen- 
tum,  fic  capra^  pilos  miniftrat  ^  ad  vfum  nauticum, 
et  ad  bellica  tormcnta ,  et  fabrilia  vafa.  Neque  non 
quaedam  ■  nationes  harum  *  pellibus  funt  veftitae,  vt 
in  Getulia  *,  et  in  ^  Sardinia.  cuius  vfum  apud  antiquos 
quoque  Graecos  fuifle  apparet^  quod  in  tragoediis  fenes 
ab  hac  pelle  vocantur  ^iifidsfletf  \  et  in  comoediis;  qui 
in  ruftico  opere  morantur,  vt  apud  Caecilium  in  Hypo- 
bolimaeo  habet  adoiefcens,  apud  Terentium  in  Heau- 

13  tontimorumeno  *  fenex.  Tondentur  ^,  quod  magnis 
villis  funt,  iu  magna  parte  Phrygiae;  vnde  cilicia  et 
xaetera  eius  generis  fieri  ^  {olent  Sed  quod  primumea 
tonfurain  Cilicia  fit  inflituta,  nomen  id  Ciiicas  adie- 
ciffe  dicunt,  'Illi  hoc.  neque  ab  hoc,  quod  mutaretCot 
iinius.  et  flmul  Vituli  libertus  in  vrbem  vehiens  ex  hor- 
tis  diuertitur  **  ad  nos,  Et '  ego  ad  te  inifTus,  inquit, 
ibam  domum  rogatum,  ne  diem  fefhim  faceres  breuio 
rem,  etmature  venires.  Itaque  difcedimus  ^  ego  et 
Scrofa  in  hortos  ad  Vitulum  \  Niger  Turnuii  ™  nofter. 
Aliipartimdomum,  partim  ad  Menarem« 

t.  ccccLiii  Pol.  g.  fiitnt  fitri  I.  B.  R.    Vulgo 

V.  Mamat  P.  Mtnas  lenff.  /<^  lcgitur.  ptri  filenr  Br. 

y.  MdmtmfiriU  I.  B.  R.  Br.  ^    ^/«^„2^  K  B.  R. 

E.  qnafdam  l.  B.  R.  Br.  i  yitHum  Smm  Tmrmmum. 

fl.  bmm  P.  j^gjf  iiii  a.  y, 

b.  gaetiUia  I.  B.  R.  GattMla  Br.  m.  Turanniir  Inojh  P.    Niger 

c:  in  flbcft  a.  V.  in  Turani  in  afte  ilii  in  libris  fuis 

d.  Mfhtbtriat  I.  B.  R.  Br.  reperit  Viiftorius.  qui  inde  effe- 

e.  tautantimarmmanan  ftmt  tn^  cit  vulgamm :  yituiion,  Nr]$er  in 
igntnr,  ^od  I.  B.  R.  Br.  Turranii  vcftri.  illi,  Denique  in 

f.  Twiitnr  P.  fine  vulgo  erac  Unattm. 

M,  TE- 


M.  TERENTII  VARRONIS 

RERVM    RVSTICARVM 

D  E 

VILLATICIS  PASTIONIBVS 


L  1  B  E  R    ilL 
C  A  P  V  T    I. 

Gum  duae  vitae  traditae  fint  hominum,  ruftica,  et 
vrbana  Qj^  Pinni,  dubium  non  eft^  quin  hae  non 
Iblum  loco  ^  difcretae  ^fint,  fed  etiam  tempore  diuer- 
lam  originem  habeant.  antiquior  enim  ^  multo  rufiica* 
quod  fuit  tempus,  cum  rura  colerent  homihes,  neque 
vrbem  haberent.  Etenim  vetufliilimum  oppidum  cum  ^ 
fit  traditum  Graeciun,  Boeotiae  ^  Thebae,  quod  rex 
Ogyges^aedificarit  ^;  inagro  Romano  Roma,  quam 
Komulus  rex:  (Nam  in  hocnunc  denique  eft,  vt  dici 
pofEt,  non  cum  ^  Ennius  fcripfit,  Sejptingenti  funt 
pauloftus  aut  minus  ami,  hugujio  augu/rio  pojlquam 
inctita  condita  Roma  ejij  Thebae,  quae  ante  cata-  3 
clyfinon  Ogygi  conditae  dicuntur,  eae  tamen  circiter 
duo  miliia  annorum  et  centum  fimt.  quod  ttmpus  fi  re- 
feras  ad  illud  pnncipium,  quo  agri  ^  coU  fimit  ^  coepti, 

atquc 

VARIXTA8  irXCTioirzs. 

Gap.  I.    «•  Qgid  «t  fram  P.  t*  ktdat  I.  B.  R.  Bn 

b.  Ikwm  Via.  ec  Gcfn.   /Mt        f.  Ogygos  P. 

caet.  ctiam  P.  et  Ryck.  c.  aedificamt  I.  B.  R.  Br. 

c.  difiinau  I.  B.  R.  Br.  difcrf  h.  tam  I.  B.  R.  Br.  tndyta  Br. 
tte  P.  t.  i^ricoht  P.  L  B.  R.  Br. 

d.  ift  mm  f.  B.  K.  Br.  k.  fita  P. 


27«      M.  VARRONIS  LIHIIL  CAP.L 

atque  in  cafls  et  fuguiiis  habitabant,  nec  munis  nec  ^ 
porta  quid  efTet  iciebant :  iinmani  numero  annorum  vr- 

4  banos  ^  agricolae  praeftant.  nec  minim ,  quod  diuina 
natura  deditagros,  ars  humana  aedificauit  vrbes«  cum 
artes  omnes  dicantur  in  Graecia  intra  "  miile  atmdrum  ^ 
repertae,  agri  nunquam  non  fuerint  ^  in  terris,  qui  coli 
poffint.  Neque  folUm  antiquiOr  cuitura  agri,  ied  etiam 
meiion  Itaque  non  fine  cauia  maiores  noflri  ex  vrbe 
in  agris  ^  redigebant  fuos  ciues,  quod  et  in  pacea  ru- 
flicis  Romanis  alebantur,  et  in  bello  ab  his  tuebantur  \ 

5  Nec  fine  caufa  Terram  eandem  appeliabant  matrem^ 
et  Cererem,  et  qui  eam  colerent,  piam  et  vtiiem  agere 
vitam  credebant,  atque  eos  folos  reiiquos '  eile  ex  ftirpe 
Saturni  regis«     Cui  conientaneum  eil,  quod  Initia  vo« 

6  cantur  potiiCmum  ea,  quae  Cereri  fiunt  facra.  Nec 
minus  oppidi  quoque  nomen  Thebae  ^  indicant  anti- 
quiorem^'  eile  agrum,  quod  ab  agri  ^  genere,  nona 
conditore  nomen  ei  eil  impoiitum.  Nam  iingua  prifca 
et  in  Gra^ia  Aeoleis^  Boeotii  iine  aflBiatu  vocant  collis  * 
Tebas  *:  et  in  Sabinis,  quo  **  e  Graecia  venerunt  Pe- 
laigi,  etiam^  nunc  ita  dicunt.  cuius  veftigium  in  agro 
Sabino  via  Salaria  non  longe  a  Rcate  milliarius  cliuus 

7  appellatur  **  Thehae.  Cum  agriculturam  primo  pro- 
ptcr  paupertatem  maxime  indiicretam  haberent  *,  quod 
a  paUoribus  qui  erant  orti  in  eodem  agro  et  ferebant  et 
pafcebant:  qui'pofteacrcuerunt,peculia*diuiilerunt  \ 

ac 

1.  tt  I.  B.  Br.  R.  deinc9s  x.  drgtn  grMee  I.  B.  Br.  K. 

immMW  mniMm  luaMcr»  Ald.  deinceps  MuUton  H  n,  0  imf, 

m.  vrkanis  a.  V.  Aldin. 

tl.  inttr  I.  B.  R.  Br.  y.   Aeoltf  hetii  I.  B.  &.  Br. 

o.  ttmpora  add«  A.  Bt-  G.  z-  ^i*  fl.  V. 

p.  fiuntm  a.  V.  a.  Tbtkaf  P.  I.  I-  G.  A. 

0.  agros  a.  V.  b.  quiu  WdU 

f.  altkantttr  P.  tnik.  tt  altkan»  c.  tt  I.  B.  R.  Br. 

tnr  I.  B  R.  Br.  ak  Hsaitkanimr  in  d<  afptUatar,  Tktkat  L  B<  Br* 

libris  fuis  reperic  Vi^or.  R.  apptliantnr  Tb.  Aid. 

8.  fHiqnia/  a.  V.  e.  hakekant  P. 

t.  indieat  I.  B.  R.  Br.  f.  ^m  I.  B.  R.  Br. 

V.  antiqmtm  UoR.  Br.  mi^f^  g.  peamia  I.  B.  R.  P.  Br« 

$mum  B.  K.  h.  dimftnm  Pol«  J. 


DE  RE  RVSTICA.  a?} 

tc  fadrnn,  vt  dicerentur  alii  agricoke,  alii  paftore& 
Quae  ip{k  pars  duplex  eft,  tametH  ab  nuUo  fiitis  difcrerg 
ta,  quod  altera  eft  viilaticapaflio,  altera^greftis.  Haec 
nota  et^  liobilis,  quod  *"  et  pecuaria  appellatur^  et 
muitQm  homines  locupletat  ™ ,  et  ob  eam  rem  aut  con* 
dudos,  aut  emtos  habent  faltus.  Aitera  villatica,  quod 
humUis  videtur,  a  quibufdam  adieda  ad  agriculturam 
cumefletpaftio,  neque  expiicata  tota  ^aratim^  quod 
{ciam,  ab  viJo»  Itaque  cum  putarem  efle  Ttrum  rufli-  9 
carum,  quae  conftituta  funt  fruAus  cauia,  tria  genera^ 
vnum  de  agricultura,  alterum  de  re  pecuaria,  tertium 
de  viiiaticis  paftionibust  tres  libros  inftitui  "^  e  queia 
duo  "^  fcripfi;  primum  ad  Fundaniam  vxorem  de  agri« 
euitura,  fecunduin  de  pecuaria  ad  Turranium  ^  'Ni« 
grum.  qui  reliquus  eft  tertius  de  viilaticxs  frudibus,  in  ^ 
hoc  ad  te  mitto,  quod  vifus '  fum  debere  pro  noftra  vi« 
einitate  et  amore  fcribere  potifluxmm'  ad  te«  Cum  enim  1 0 
viilam  liaberes  opere  tedorio  et  inteAino  ac  pauimehtis 
nobilibus  iithoftrotis  ipedbuidam^.  parum  putaffes  efle, 
ni  tuis  quoque  iiteris  exomati.  parietes  cflent  Ego 
qooque,  quo  omador  ea  eile  poilet  fhidhi  quam '  fadu^ 
quoad  '  £icere  poilem,  haec  ad  te  mifi,  recordat;u8  de 
ea  re  fermones;  quos  de  viiia  perfeda  habuiflemus.  de^ 
quibus  exponendis  initium  capiam  hinc* 

II.  Comitiis  aediliciiSf  cum  fole  ,caldo  ego  et  *  Q^ 
i\jdus  fenator  tribuiis  fuflragium  tuliifemus,  et  caindi^ 
dato  ^9  cui  ftudebamus,   veliemus  efte  praefto.^  cum 

domum 

i.  hatc  nmhilis  Pol.  ii.  4.  tmne  ad  fkrtt. 

k.  qMiU  I.  B.  R.  Pol.  2.  Br.  '  t.  vijkm  Bon. 

1.  nornnatm  I.  B.  R.  fir.  s.  fMw  qwd  P. 

m.  Ititpletts  •k  I.  B.  K.  Br.  t.  quodfac.  P« 

dtinccps  emptosBT.  Ald.  ^  r.  di  pUkut  •—  UnC  om«  A. 

'  n.  e9nfiHM$  L  B.  R.  Br.  Bfi.  G. 

O.  dM9S  t.  V.  ^            ^ 

^  p.  TnranniMm  a.  V.  fed  Aldifla  Gap.  It.    tf .  §tfni  Ax.  ft.  V« 

Vi£torianftin    ipfam   habet,    in  b.    anuBdaiat  L   B.    R«    8r« 

Corrigendis  tamen  mutat<  Pol.  I. 

Tom.I.P.L  S 


«74    M.  VARRONIS  LIB.  IIL  CAP.  IL 

doinum  rediret:  Axius  Mihi  ^,  dum  dirimentur  ^^  in- 
quit,  fu£&agi«,  vis  potius  villae  publicae  vtamur  vmbra, 
^m  priuati  candidati  tabella  dimidiata  *  aedificemus 
nobis?  Opinor,  inqtuMy  non  fblum  quod  dicitur,  Ma- 
lum  conuiium,  coniukori  eft^  peflimum:  fed  etiam 
bonumconfilium,  qui  confiilit,  et  qui  confulitur,  bo- 

Quum  habendum.  itaque  imus;  venimus  in  villam  ^.  Ibi 
Appium  ^  Claudium  aueurem  fedentem  inuenimus  in 
iubrelliis,  vt  confbli,  fi  quid  vfus  popofciflet,  efTet 
praefto.  Sedebat  ad  finifbam  ei  *  Coraelius  Merula 
confulari  familia  ortus,  et  Fircellius  ^  Pauo  Reatinus, 
ad  dextram  Minutius  Pica,  et  M.  Petronius  Paflen  Ad 
quem  cum  acceffimus  \  Axius  "*  Appio  '  fiibrideoSi 
Recipisnos,  inquit,  in  tuum  ornithona^  vbi  fedes  in* 

gter  aues?  lUt^  Ego  vero  ^,  inquit,  te  praeferdm,  cu* 
ius  aues  hofpitales  etiam  nunc  rudor,  quas  mihi  appo* 

.  £iifti  paucis  ante  diebus  in  villa  Reatina  ad  lacum  Ve* 
Itni  P^  eunti  de  controuerfiis  Interamnatium  et  Reati* 
norum  ^.  Sed  non  haec^  inquit,  villa  '  quam  aedifi* 
carunt '  maiores  noffai,  frugalior,  ac  melior  efl,  quam 

•^tua  illa  perpoiita  in  Reatino.  Nuncubi  hic  vides  ci« 
trum^  aut  aurum?  num  minium^  au^  Armenium  *? 
num  quod^  emblema  aut  lithofkotum"?  quae  iilic^ 

omnia 

C.  ml^f  P.  I.  B.  R.  Br.  1.  tKttfif^""'^  ^  V. 

d.  dirimtrtntnf  I.  B.  R.  Br,  H^  m*  AtaAu  P. 

fimtmtnr  A.  Ba-  G.  iiribtntm  P.  n.  Apio  I.  B.  R.  Br.  Affi^  P. 

n.  et  Via.  I.  1*  G.  Affiut  via. 

,  e.  dtm  ru  otUf,  Ald.  et  tt\\*  o.  vtrt  abeft  I.  B.  Br.  R.  i^ 

quae  practer  Gernerianam ,  quae  Ba-  G. 

£dd.  1.  6.  Br.  R.  fcripturam  de^  p.  VtlHni  I.  B.  R.  Br. 

dit.    Codex  vetuitifllmus  Vido-  q.  C9gnhw  «dd.  A.  L  !•  GL 

rii  eandon»  alius  recentior  dimU  r.  i^/m  P.     Deinceps  vuljt* 

ittf  atMf,  habebat.  vmMla  dmni»  tumfMHTMMcumVrdnocorrcitL 

fctmus  Lipfius  ad  Sc&ecae  £pift.  a.  ntiifamnt  A.  lunt.  G. 

2lt.  princ.  t.  harmtmnmf,  knwmmnmUDSL 

f.  tgi  a.  V.  hm&mium  Br.  nrmmdnm  luntt. 

ff.  vHla  L  B.  R.  Br.  v.  fnidnn  L  B.  R.  Br.  tdiqml 

h.  Afinm  I.  B.  R.  Br.  1. 1-  G.  A. 

L  tins  a.  V.  deeft  P.  x.  Hthtfimthnm  X.  B.  R«  liA9- 

k.    ThoHns  UoSL  BrctHns  B.  fimtmn  Br. 

&.  Br.  y.  hic  B.  R. . 


DE  RE   RVSTICA,  «75 

omnia  contra  '•       Et  cutn  haec  iit  conuntinis  vniuerfi 

populi ,  illa  folius  tua  \  haec  quo  fuccedant  e  cainpo 

ciues,  et  reli(][ui  omnes,  illa  auo  equae  et  afini:  prae« 

terea  cum  ad  renipublicam  aa^nillrandam  ^  haec  fit 

vtilis,  vbi  cohortes  ad  deleifhuii  ^  confuli  addudtae  con-» 

fidant^  vbi  arma  oftendant,  vbi  cenfbres  cenfu  admit^ 

tant  populum*     Tua,  iltquit^y  hae<i  in  campo  Martio  $ 

extremo  vtih*s,    et  non  deliciis  fiimptuofior^    quam 

omnes  ®  oihnium  Reatinae?  tam  ^  et  oblita  ^  tabulis  ^ 

pi(flis,  nec  minus  fignis  ornata  ':  an  mea  ^  veftigium 

vbi  fit  nuilum  *  Lyfippi  aut  Antiphili  ^ ,  fed  crebra  "*  fa- 

toris  "",  et  pafioris.     Et  cum  p  villa  nonfit  fine  fundo 

magno,  et  eo  polito^  cultura^  tua  ifla  neque  agrum 

habet '  vlium,  nec  bouem,  nec  equam.    Deniquc  quid  6 

tua  habet  *  fimile  viilae  iiiiua^  quam  tuus  auus  ^  et  pnn 

auus  liabebat  ?  nec  ^  cnim,  vt  illa,  foenificia  videt  *  ari« 

da  in  tabuiato  ^,  nec  vindemiam  in  celia^  neque  ingra- 

nario  meffim.     Nam  quod  extra  v;rbem  eft  aedificiumi. 

nihiio  magis  [ideo  ^]  efi  viiia,  quam  eorum  aedificia, 

qui  Ixabitant  extra  portam  flumentanam,  aut  in  Aemi- 

iianis.      Appius  fubridcns,  quoniam  ego  ignoro^  in-f 

S  2  quit^ 

Z.  cmttt4  oMfum  t.  B.  E.  tr*  noU    IncQda^»   AntipUHi   Cod. 

•.  ttd  A.  Ba.  G.  Vriini,    ibrma  graeca  Ayr«^/A9 

b.  sdmhttfinndmtt  Herua^.  Deinctps  videHt  addunt  I.  i-  G. 

€.  dileOum  P.  et  margo  I>ttrdr«  «l  Ald^  qua« 


d.  fciiicet.  Auxiut  intert'.  P.  _ 
S,  Axinr  1«  B.  R.  Br.  Amut  fcil.  tLcrthum  A<  1. 1*  Q* 
A-  L  1-  G.  o.    fariotit  Pol.   tf  €fikfd  fl^ 

e.  #Miiex  MffvifiiM  vniuerfae  Rat.  tar.  Br. 

t  B.  R.  Br.  Codices  Viaorii.  ^  cumhi  I.  B.  H.  tri  c«M  te 

f.  Vulgo  tum.  Gefn.  »m.  Pdl.  ilk  P.  i. 

A.  tamen.  h  Bi  R<  Br.  tum^euim.  q.  folitb  P.  ^i 

r.  aklitae  P.  r.  baieat  I.  B.  R.  Bi*. 

b.  Vulgo  incerfertum  efi  «mifi  Si  haket  omitt.  t.B.  Br.  1t.  ^mJ 

cum  I.  B.  R.  Br.  habetfim.  Heru.  fmi  f»  M</  Ba^ 

i.  efnatu  om.  I.  B.  R.  Codd.  A.  Gr.  Q. 

Vi£korii  ct  Br.  r.  auat  ac  prmmae  P. 

k.  Vulgo  omata.  At  mea,  f.B<  Vi  Haee  I.  B.  R.  Bti   Nir  iHs 

lt.Br.i4tm  m.  I.  I*  G^  et  meam.  kUc  A.  I.  I-  G^ 

Vidorius  dedit  A4  mea.  x.  Ifidit  P. 

1.  nullum  om.  L  B.  R.  Br.  a.  ta^wM  I.  B.  H.  Br.  demcept 

m'.  Antefbili  I.  B.  R.  Antepbyli  atelia  -<•  miiTnM  Ald. 

Br.  Anttfbilu  Codex  Vi^oriicum  b.  tiiff  omia  I.  B.  R.,Bff. 


«76      MVARRONlS  LIB.IIL  CAP.IL 

3uit,  quid  fit  villa,  veiim  me  doceas,  ne  labar  impru- 
entia  ^,  quod  volo  emere  a  M.  Seio  in  Oftienfi  **  vil- 
lam.  Quod  fi  ea  aedificia  villae  non  funt,  quae  afi- 
num  tuum^  quem  m9|  quadraginta  millibus  emtum 
oftendebas  apud  te,  non  habent,  metuo  ne  pro  villa 

8  emam  Ofiiae  ^  in  litore  Seianas  aedes.  Quod  aedifi- 
cium  hic '  me  L.  Merula  impulit  vt  cuperem  habere, 
cum  diceret  nullam  fe  accepiile  villam,  qua  magis  de- 
ledatus  efiet,  cum  apud  eum  dies  aliquot  fuifiet.  nec 
tamen  ibi  fe  vidifle  tabuiam  pidam,  neque  fignum  ahe- 
neum  ^,  aut  mannoreum  vllum:  nihiio  magis  torcula 
vafavindemiatoria,  aut  *'  ferias  oiearias,  aut*  trapetas^ 

9  AxtHS  afpicit  ^  Merulam^  et  quid  igitur  "*,  inquit,  efl 
ifla  viiia,  fi  nec  vrliana  Ixabet  oniamenta ,  neque  ruflica 
membra?  Goi  ^  Uk,  non  minus  viiia  tua  erit^  ad  angu- 
Itun  Veiini,  quam  neque  piiflor,  neque  tedtor  vidit  vn- 
quam,  quam  in  ^  Rofea,  quae  efl  polita  opere  tedorio 
eleganter ,  quam  dominus  habes  communem  cum  afino. 

loCum  fignificaf&t  nutu,  nihilo  minus  efle  viiiam  eam  % 
quae  eflet  fimplex  ruflica,  quam  eam  in  qua'  eflet 
vtrumque,  et  ea ,  et  vrbana  et  rogaflet  quid  '  ex  his  re- 
bus  colligeret,  Quid?  inquit,  fi^  propter  pafliones 
tuus  fundus  in  Rofea  probandus  fit ;  et  quod  ibi  pafct- 
tur  pecus  ac  flabulatur,  re<fte  yiiia  appeiiatur:  Iiaecquo- 
que  fihiiii  de  caufa  debet  vocari  viik,  in  qua  propter 

paftiones 

c.  in  imfmienHam  fl.  V.  n.  Qiui  r//e,  NjimmwW  P. 

d.  Hofittnfi  A.  I.  I.  Ba.  Gr.G.        o.  vim  repec.  A.  1. 1-  G. 
Deinceps  tmftum  Br.  Ald.  p.  illa  m  A.  1. 1-  G. 

e.  ^ia  P.  q  ^^  ^^^  pniecedente  oomma* 
«  f.  hhic  I.  B.  R.  Deinceps  «fce*     te  leu  porius  duobus  pundis.  L 

J^ft  Cod.  Vrfini.  B.  Br.  R. 

g.  atntmm  a.  V  akennm  P.  r.  quo  I.  B.  Br.  R.  Deinceps 

h.  aitt  abeft  Baf.  «  rnftica  JtiUctt  et  vrhnna  A.  I.  I- 

j.  ac  1.  B.  R.  Br.  G.  fed  noltram  lcaionem  ex  li- 

k.  traptta  l.  I-  G.  A.  bris  fuis   reftituit  Vidor.  atque 

1.  rtfptctt  a.  V.  ita  I.  B.  Br.  R.  habent  fcripnim. 

m.  igitnr  abeft  I.  B.  R.  Br.  fpa-  Ceterum  in  Br.  et  Ald.  cft  vtmnqnt, 

tium  tamen  erat  relidum  inr  P.  s.  fwV  Bon. 

I.  ec  CodiL  Viaorii  |iir  FoL  a.  ufi  omht.  L  B.  ft.  Br. 


DE   RE   RVSTICA.  377 

paAiones  frudus  cajHontur  ^  magni.  Quid  enim  rc- 1 1 
fert  ^  vtrum  propter  oue^,  an  ^  propter  aues  frudus  ca- 
pias?  anne  aulcior  eft  ^  frudus  apud  te  ex  bubuio  pe- 
core,  vnde  apes^  nafcuntur  ^^  quam  ex  apibus,  quae 
ad  viilam  Seii  in^  alueariis  ^  opus  faciunt?  et  num^ 
pluris  ®  nunc  tu  e  villa  iliic  natos  verres  lanio  vendis, 
quam  hic  ^  aprot  macellario  >  Seius?  Qui  minus  ego,  12 
inquit  Axius,  iftas  habere  poiTum  in  Reatina  villa?  nifi 
ii  apud  Seium  ^  Siculum  fit  mei,  Corficum  in  Reati« 
no:  et  hic  aprum  gians  cum  paicit  emdcia,  fadt  pin« 
guem;  illic  gratuita  exilenu  Appius^  pofle  ad^  te 
fieri,  inquit,  Seianas  paftiones  non  negauit  Merula: 
ego,  non  efle,  ipie  vidi.  Duoenim  ^  generacum  13 
fint  paflionum:  vnum  agrefte,  in  quo  pecuariae  funt, 
alterum  viUaticum^  in  quo  funt  gailinae  ac  columbae 
et  apes  et  caetcra,  quae  in  viila  foleht  pafci  i  de  quibus 
et  Poenus  Mago  et  Caifius  Dionyfius  et  alii  quid  ^  fepa* 
ratim  ac  difpmim  in  libris  reliquerunt,  quos  "^  Seius 
legifle  videtur,  et  ideo  ex  iais  paftionibus  ex  vna  villa 
maiores  frudus  capere,  quana  alii  faciunt  ex  tcto  fundo. 
Certe ,  inquit  Meruia.  nam  ibi  vidi  greges  magnos  an- 14 
jerum^  galiinarum,  columbarum,  gruum';  pauonum, 
nec  non  glirium,  pifcium,  aprorum,  ei^*  caetera  ve« 
nationis.  ex  quibus  rebus  fcriba  iibrarius  libertus  eius, 
qui  apparuit  ^  Varroni,  et  me  abiente  patrono  faofpitio 

S  3  acdpie- 

V.  oifiMiiMr  P.  I.  B.  R.  MpM»-  g.  Ame  Vi^or.  crtt:   wii7/m. 

tm  /r.  m^i  Br.  ript  mis,  qui  tx  libris  fuis  cor- 

X.  4ut  P.  JtmBms  aat  fngUfmiit  rexit,  probante  Tumebo  VUI.  7. 

I.  B.  Br.  R.  wuceiiamt  ci«f.  P.  cc  Codd.  Vt- 

y.  abeft  tft  I.  B.  Br.  R.  £torii. 

z.  ««'  P«  b.  Smm  Pol.  Deinceps  emtti^ 

a.  nafcantmr  I.  B.  Br.  R.  «  Brufch.  tmfdcU  Ald. 

b.  Scit  cxCodd.  Vrfini  addidi.  .  ^^  i,  b.  Br.  R.  A.  Ba-  G. 
Pro  in  vul&ftto  1.  B.  R.  P.  x.  Si»  ^  ^;^  ^^  ^  3  ^^^  ^ 

^t^^.  l.^il.B.Br.lL 

d.  tamc  P.  *»•  ^'  "^' 

e.  flwif  tna  viila  \:  B.  Br.  R.  n.  cait^rat  vMhutt  I.  B.  Br. 
Vcrbt  e  viild  cum  Codice  fuo  R.  tt  catttrM  vtmtiamt  mtrg. 
omitti  volebat  Vrfmus.  Durdr.  ex  Aldina  fahcec 

f.  binc  P.  o.  iftirmt  lcafll  Br» 


978    M.  VARRONIS  LIB.IIL  CAP.  IL 

gccipiebat,  in  annos  iingulos  plus  quinquagena  ^  inil- 
b'a  ^  [e  villa]  capere '  clicebat  Axio  admiranti,  Ceite 
nofli,  inquam^  mateiterae  meae  fundum  in  Sablnis, 
qui  eft  ad  quartum  et  vicefimum  lapidem  via  ialaria 

15  a  Roma.  Quidni^  inquit?  vbi  aeflate  diem  meridie  . 
'  diuidere  ibleam,  oum  eo  Reate  ex  vrbe,  aut  cum  ind^ 
venio  hieme ;  nodu  ponerc  caftra.  Atque  in  hac  villa 
qui  *  eft  omithon^  ex  eo  vno  quinque  nullia  icio  venifle 
turdorum  denariis  ternis,  vt^  iexaginta  miUia  ea  pars 
reddiderit  eo  anno  villae ,  bis  tantum  quam  tuus  fimdus 
ducentum  "  iugerum  Reate  reddit  Quid  ?  fexaginta  % 
inquit  Axius?  lx?  lx?  derides^.  Sexaginta '  inquam. 

|6  Sed  vt  ^  ad  hunc  bolum  penienias,  opus  erit  tibi  aut  ^ 
epulum  aut  triumphus  ahcuiuis,  vt  tunc  fuit  Sdpionis 
Metelli,  aut  collegtorum  coenae,  quae  tunc  innumerap 
biles  ^xcandefaciebant^  annonam  macelli.  reliquis  annis 
omnibus  et  hanc  expe(3abis  fummam.  ipero  non  tibi 
decoquet  [non]  omithon.  neque  hoc  acddlt  ^  his  morip 
bus,  nifi  raro,  vt  *  decipiaris.  Quotus  quiique  enim  ^ 
eil  annus,  quo  non  videas  epulum,  aut  triumphum, 
autcoliegia  [non]  epuiari,  quae  nunc^  innumerabiles 
incendunt  ^  annona^i?  Sed  propter  iuxuriam,  inquit, 
quodammodo  epulum  quotidianum  eft  intra  ianuas  Rop 

17  mae.  Nonne  item  L«  Albutius  *  homo  (vt  fdds)  app 
prime  dodus,  cuius  Luciliano  charaAere  iunt  libeUi^ 
dicebat  in  Albano  fundum  fuum  paffaonibus  femper 
vipd  a  yi|Ia?  a^ru^i  e^im  minus  dwfi  ^  mHii^  ^  red^ 

dere» 


p.  L.  I.  B.  R.  Br,  b.  vt  I.  B.  It.  Br. 

q.  HS.  add.  A.  Ba-  G,  c.  •^andifaciiiMt  L  p.  R.  Br, 

r.  earpen  fphalma  \i€t^  d«  acctdit  a.  V. 

8.  f»«f  I.  B.  R,  Br.  ^.  n9  1. 1-  Q.  A* 

t.  vt  H$.  A.  Ba-  G.  m  f§rs  f.  cwm  omitt.  L  B,  R.  Br.  jgfr 
fiHae  redd.  «•  amia,  Eaedem.             m  enim  ^fque  1. 1-  G-  A, 

V.  dMcentarum  A.  lunt-  G,  g.  tune  P. 

K.  miNia  add.  I.  U  G.  h.  iraendian  I.  B.  R.  9h 

y.  deride  B.  R.  j.  ^uceinf  P. 

^.  mHlia  add.  A.  Ba-  G,  |t.  dece^  I.  R  R.  Br. 

«.  ft  pniJit,  I.  B*  R.  Stv  1.  liS.  add.  A.  8ar  G- 


DE  RE  RVSTICA.  «79 

dere,  viilam*^  plus  vicena*  Idem  iecundum  mare^ 
guo  loco  vellet,  fi  paraflet  villam,  ie  fupra  centum 
'miilia  e  ^  villa  recepturum.  Age  non  M.  Cato  nuper 
cum  Luculli  accepit  mteiam,  e  pifcinis  eius  quadragin- 
ta  millibus  fextertiis  vendidit  pifces?  Axius^  JUmik  I8 
mi  ^,  inquit,  redpe  me  quaeib  diicipulum  viiiaticae 
paitionis.  HUf  Quin  ^  iimalac  promiuris  ^  mineruai, 
id  eil  coenam '  incipiam,  inquit.  Axiuf  *,  ego  vero 
non  recuib  vei  liodie,  et  *  ex  iiU  pailione  crebro.  Ap« 
piuS)  credo  iimuiac  primum  ex  iilo  viiiatico  pecore 
mortui  enint  anieres  aut  pauones,  CmiUe^  ouidenim 
intereA  vtrum  morticinas  editis  voiucres  an  piiees,  quos 
niii  mortuos  eftis  nunquam?  Sed  oro  te,  inquit,  in* 
duce  me  in  viam  difciplinae  villaticae  pailionis,  ac  vim 
fermamque  eius  »pone  \    Merula  non  grauate, 

m.  Primum,  im^iijt  dominum  icientem  eile 
oportet  eanim  ^  rerum  quae  in  vilia  circumue  eam  ali  ^ 
ac  pafci  poilint  ®,  ita  vt  domino  iint)  fru^i  ac  deleda* 
tioni.  Eius  difdplinae  genera  iunt  tria,  omithones, 
leporaria,  piicinae.  Nunc  omitfaonas  dico^  omnium 
alitum,  quae  intra  parietes  viiiae  ibient  paici.  Lepo-  9 
raria  te  acdpere  volo,  non  ea  qoae  tritaui  noibi  dice* 
bant,  vbi  ibiiti  iepores  iint,  &A  omnia  iepta,  aifida  ^ 
viiiae  quae  iunt,  et  habent  inciuia  animaiia ,  quae  pa« 
fcantur  ^     Similiter  pifcinas  dico  eat,    quae  in  aqua 

S  4  dolci 

n.  vina  I.  B.  R.  6r.  Gomx.  Gerner.   ct  PoiittAen. 

n.  e  abeft  1.  B.  R.  Br.  et  fic  Aldina  habet. 

o.  m  omitt.  A.  1. 1-  G.  Dein*  v.  Ita  reae  I.  B.  R.  Vulgo  cx. 

ceps  Mccift  mt  qtuufi  Br.  et  poltea  ^*** » J^w^  i  *•*  granm  A.  M« 

faftivfd.  G.  tKftmm  Mernla  wn  graatn^ 

p.  Qai  I.  B.  R.  Br.  ^^^  primis  Edd.  fadum  Codd. 

q!  fromifiris  1."  B.  R.  Viaorii. 


•?  v7.»k^  j     a  '    '         t  Cap.  III.    a.  EarMm  ommMhim 

r.  Verba  irf   ^  coenam  vulgo  ^  |„5t.  G 

^umur  poft  inqinu  PUne  onut-  \^  ^^i.  aUV.vHfafH  Br. 

tfica^mn,    Ego  vero.  ^.  affixa  a.  V.  «f*  affixa  Pol.  i 

t.  Vulgo  r«ii/e,  wl  W&fir.  t  paftuninr  l.  B.  K.  Br,    > 


aso  M  VARRONIS  LIB.  III,  CAP.  IIL 

3  dulci{aut  falfi  iodufos  Hhent  pifoss  ad  viUam.  Ffe. 
rum  lingula  gencra  minimum  in  binas  fpccies  diuidi 
poflunt}  in  prima  parte  vt  fmt «,  quae  terra  modo 
fcnt*^ contenta^  vt  funt  pauones,  turtuies,  mnii,  al- 
tera  ipecies  ^  {uat,  quae  non  funt  contcnta  ^  terra  fo- 
lum,  ied  ctiam  aquam  requirunt,  vt  funt  anferes, 
querquedulae,  anatcs.     Sicaltcrumgenus  iilud  venati- 

,     cum  duas  habet  diucrfcs  ipecies;    vnam,    in  qua  eft 

4  Jiper,  caprea  «»,  lcpus.  Altcraitfem  extra  villam  quae  " 
funt,  vt  apes,  cocleae  «,  giires  p.  Tertii  generis 
aquatilis  item  fpecies  duae,  partim  qyod  ^  habcnt  pifces 
in  aqua  dulci ,  partim  quod  ^  in  roarina.  De  his  fex 
partibus:  ad '  ifta  tria  gencra  artiHcum  paranda,  aucu- 
pes»  venatorcs,  pifcatores,  aut"abhis  emcnda,  quae 
tuorum  icruorum  diiigentia  tuearis  infoctura  ad  partus, 
ct  nata  nutricere  *  iagincique  ^,  in  macellum  vt  perue- 
Jiiant  \  Nequc  non  ctiam  quaedaip  aifumenda  ii  vil- 
Jamimc  retibus  aucupis,  venatoris,  pifcatoris,  vt.gJi- 

5  res,  cocieae  y  ct  gallinac.  Eamm  rerun^  cultura  ifSi- 
tuta  prima,  ea  quae  in  villa  habentur  '.  non  enim  *  &- 
lum^auffures  Romani  ad  auipida  primum  pararunt  pul- 
Jos  ,  fcd  etiam  patres  famiiiae  rure,  Secunda,  quae 
maceric  ""  ad  viUam  venationis  caufa  cluduntur,  etpix). 
ptcr  aluearia^   apes«  enim.  fubtcr  ^,  fubgrundas«  ab 

initio 

f  •  «^  J:  ^-  J^*  Br«  ciitM  .  fcd  fiiintfyue  I.  B.  R.  Br. 

A    I  jA         *.Br. wnwiftdd,  x.  #er«i«it  P.  vnde  Pontedert 

A.  1. 1-  G.  c0iciebec  penitwt. 

1.  ^Mifefif9<  I.  B.  R.  Br.  y,   cnluts  et  gamnas  L  B.  E. 

m,  caffa  Commel,  fphalma.  Jr.  wib/w  galUnas  P, 

•     ■•  ^  P-  z.  Wet»rP. 

0.  C0dp/w  luntt.  a.  1««  om.  L  I-  G. 

p.  gwfh  B.  R.  Br.  b.  ftUh  et  dcinceps  pmtffkmi^ 

q.  ^«t  Heruag.  //^^  Brufch.            *''"•'' 

r.  adbuc  aliae  praeter  I.  B.  Br.  c.  HMteritfe  lenff.  wactrMe  Br. 

s.  «t   omnes.     Cum    Scelig.  A.  wacrneP. 

correxit  qcfner*  .  d.  fl/iwfitf  P. 

t,  trirtriVafe  oranes,    Cum  Sca-  e.  ms  I.  B.  Br.  R. 

h^/corre»t  Gefiier.  f.  f^tnt  1.  B.  Br.  R, 

V.  /«/iiereiiic  A.  Xuutt.  et.fc.  %.  figrmi4m  P. 


DE   RE  RVSTICA-  38> 

initio  vjUatico  \  vfae  teAo.  Tertiae  *  pifcinae  dulces 
fieri  coeptae,  et  e  fluminibus  captos  recepere  '^  ad  fe 
pifces.  Onuiibus  tribus  his  generibus  iunt  bini  graduf  :6 
luperiores,  quos  £rugaiitas  antiquaj  inferiores,  <juos 
luxuria  pofterior  adiecit  Primus  enim  illp  gradus  an- 
tiquus  maionim  noflrum  ^  erat,  in  quo  eHent  auiaria, 
duo  duntaxat™:  in  piano  cohors,  in  qua  pafcebantur 
^allinae,  et  earum  frudus  erant"  oua,  et  puilL  alter 
lublimis,  in  quo  erant  columbae  in  turribus,  aot  fum- 
ma  viila.  Contra,  nunc  auiaria  fum  nomine  mutato,  7 
quod  vocantur  oauthones,  quae  palatum  fuaue  domini  ^ 
parauit,  vttedamaiora  babeant,  quam  tum  habebant 
totas  ^  villas,  in  quibus  ibbulentur  ^  turdi  9C  pauones. 
Sicin  iecunda  parti'  ac  leporario  pater  tuus,  jfxi^$ 
praeterquam  lepuiculum  e  venatione  vidit  nunquam. 
Neque  enim  erat  magnumid  '  ieptum,  quod  nunc^  vt 
habeant  muleos  apros  ac  capreas  S  complura  iugera 
maceriis  coQcludunt  Nontum'',  inquitwihi^  cum 
emifH  fundum  Tufculanum  ^  a  M.  PiK>ne,  in  lepora- 
rio  apri  fberunt  multi  ^  ?  In  tertia  parti '  quis  habebat  *  q 
pifcinam,  nifi  dulcem,  et  ia  eg  duntaxat  fqualos  ^^  ac 
mugiies  pifces?  Quis  contra  nunc  Rhinton  ^  non  dicit 
iua  nihii  intereile,  vtrqm  iis  ^  pifcibus  ilagnum  habeat 
pienum  an  ranis  ?  Non  Philippus  cum  ad  Vmmidium  ^ 
ho^item  Caiini  diuerdilet,  et  ei  e  tuo  ^  flumine  lupum 
pifcem  fonnoiiim  appoiuiiret^  atque  ille  guiUilet  et 

S  5  expuiilet^ 

h.  «iffdftMt  P,  vfa  Br.  x«    Tbm/bihnMm  A,  lunt-  G. 

i.  Hoc  pro  tertia  dedit  P«  pneter  Heru.  itenv:  Vift. 

k.  rtcifin  U  B.  Br.  R.  y.  poft   mM  interpp.  omnes 

1.  MjflrarMm  a.  V,  practer  merg^  Durdr* 

m.  dum  taxat  6r,  x.  partt  a.  V.  H.  St«  D. 

n.  trat  P.  a.  lahtt  a.  V; 

o.  donnm  P.  I.  et  a.  -  b.  fearas  I.  B.  R«  lunct.  Bn 

p.  tntas  P,  tefte  etiam  Vijlo»  c.  rbpttan  a.  V. 

rio.  tatat  villat  A.  lunt-  G.  -   cl.  Ut  Br.  Ald. 

q.  fialmiantmr  I.  B.  R.  Br.  f.  Minidima  a.  V.'  qui  /wmi. 

r.  fatu  a.  V.  H.  S^  D.  Mum  fcripfit  ex  libris  iuis ;  ego 

9.  ad  ?.  lequor  Codicem  Vrfini. 

t.  cofrat  a.  V.  ••  €  fu§  I,  B.  R.  Br.  vfcma  A.  I, 

V.  I»P.  l-G.. 


asa    M.  VARRONIS  LIB,  III.  CAP.  IV. 

10  expuiflet,  dixit,  Peream,  ni  pifcem  putaui  efle?  Sic 
noflra  aetas,  inquam^  luxuria^  propagauit  leporaria, 
ac  piicinas  protulit  ad  mare ,  et  in  eas  pelagios  greges 
piicium  reuocauit  Non  propter  hos  ^  appellati  Sergius 
Orata ,  et  Licinius  ^  Murena  ?  Quis  enim  propter  nobi- 
litatem  ^  ignorat  pifcinas  Philfppi,  Hortenfii ',  Lucul- 
lorum?  Q^xc  vnde  vclis  me  "*  incipere,  ^i,  dic 

IV.  Ule  •,  Ego  vcro,  inquit,  (vt  ^  aiunt)  poft 
principia  in  caftris,  id  efi,  ab  his  ^potius  ^  temporibus, 
quam  fuperioribus:  quod  ex  pauonibus  fhufhis  capiun* 
tur  niaiores,  quam  e  gailinis.  Atque  adeo  non  diffi* 
mulabo,  -quod  volo  ^^  de  omithone  primum,  quod 
lucri  fecerunt  hoc  nomen  turdi,  fexaginta  ^  enim  mtUia 

^  Fircellina  ^  excande''  me  fecerunt  cupiditate.  Meruia, 
Duo  ^  funt,  inquit,  omithonis  genera.  vnum  deled»- 
tionis  cauia,  vt  Varro  hic  fedt  nofler  fub  Caiino,  quod 
amatores  inuenit  ^  multos.  alterum  frudus  cauia,  quo 
genere  macellarii  et  in  vrbe  quidam  habent  loca  claufa, 
et  rure  maxime  condu^  in  Sabinis,  quod  ibi  propter 

S  agri  naturamfrequentes  ^  apparent  turdi.  £x  his  teitii 
ceneris  voluit  efle  Lucullus  coniunchmi  auiarium,  quod 
tecit  in  Tufculano  ",  vt  in  eodem  teAo  omithonis  in- 
dufum  tridinium  haberetr  vbi  deiicate  coenitaret,  et 
alios  videret  in  mazonomo  pofltos  co(flos,  aiios  volitare 
wcum  °  fi^neflras  paptos.       Qiiod  inutiJe  inuenenmt» 

Nani 


p  UxmUm  I.  6.  R.  L  I.  Br.  e.  M*  I.  B.  R.  Br. 

E.  ^/  P.  f.  HS  fnimjhiiiginu  A.  Bt-G. 

•  "%^!i~*/  ?•  f^f  hA^  g.  fircilina  I.  B.  R.  Br. 

Br.  LueiHjA.  l.U  G.  L.  Via  fi.  ^excandere  a.  V. 

m.  «e  om  l.  B.  R.  0-ii«mraA««f«ie  •n«tWP. 

Cap.  IV.    a.  nii  cltudit  pne.  ^-  Mnt  mnlt^s  4C  tnn$m  I.  B. 

«cdeBS  ctput  in  L  B.  R.  Br.  R«  Br, 

b.  (vt  -  eMjMO  A.  lunt.  O.  ^-  frtqnms  Henitg:. 

c.  iis  WeL  m.  TbnfcHlm»  A*  L  !•  G.  K. 

d.  p§iint  absft  L  B.  R.  Br«  m*  St-  D. 
Pfifnim  inf.  A.  lunt.  G.  n.  citca  a.  V. 


DE  RE   RVSTICA-  98) 

Nam  non  tantum  in  eo  oculos  ddcdant  intra  feneftraa 
aues  ^' volitantCF,  ^uantum  offendit ,  qupd  alienu«  odor 
opplct  nares  ^ 

V.  Sed  quod  te  malle  *  arbitror,  Axi,  dicam  de  ^ 
boc  omithone,  quod  frudus  caufa  faciunt,  vnde,  non^ 
vbi«  iumuntur  pingues  ^  turdi.  Igitur  teftudo,  aut  * 
periftylum  ^  tedum  tegulis  aut  rete ,  fit  magna,  in  qua 
millia  aliquot  turdorum  ac  merularum  includere  poiunt. 
Qgidamcum  eo  adiiciunt^  praeterea^  aues  alias  quoque,  a 
quae  pingues  veneunt  *  care?  vt  miliariae  ^  ac  cotumi* 
ces.  In  hoc  tec^tum  aqu^m  venire  oportet  per  fiftulam^ 
et  eam  potius  per  cwales  anguflas  ^  lerp^re,  quae  facile 
extergeri  ^  poflint;  fi  eqim  late  ibi  dimiiii  yqua»  et  inr 
quinaiur  faciiius,  et  bibitur  iputilius;  et  ex  eis  caduca, 
quae  abundat  ^"  t  per  °  fiftuljim  exire,  ne  luto  ayes  W 
borent  Qftium  habere  humile  et  angufhim)  et  potifi»  3 
iimum  eius  generis,  quod  cochieam  p  wpellant,  vt  ib* 
I^t  efle  in  cauefi,  in  qua  tauri  pugnare  A>lent  Fene* 
flms  raras,  per  quiis  non  videantur  ^xtrinfecui  arbores 
aut  aues;  quod  e^ru^n  a^dus  ac  "i  defiderium  macrer 
fcere  '  facif  volucres  inclufiis.  Tanfum  luminis  locum  ^ 
haber^  oportet,  vt  aues  videre  pofCnt  vbi  afEdant,  vbi 
cibus,  vbi  aqua  iltt  Tedorio  tad^i  ^  ^fle  leui  circum 
pftia  9C  fmeflr^s^  ne  qui(  ^  intrare  vm^  idi^ue  quae  bc» 

ftii^ 

0.  vidin  isiftr.  I.  B.  R.  6v*  i.  wuntM  Umi^ 

p.  wtmt  P.  Itnfll  k.  wdllUriM  A.  1. 1«  G. 

I.  0»mfi9s  ?.  3. 
Cap-  V.     fl.  m»k  B.  lU  K.        m.  txUfgi  l.  B.  Br,  R.  Creie, 
Ald.  ^alterfl;  Gr.  G.  detncsps  mm  tU^nflk  Ald. 

b.  fftMra  dt  9m,  h  B,  X.  Br.        n.  akitndmit  P.  a. 

prtm§  debocV.  o.  n  ^f.  fft.  fich  ^  imA^ 

^.  trnnulii  A.  lum.  G.  I\int.  Q. 

d.  fingnit  I.  B.  R.  p.  cocUiam  I.  B.  R.  Br. 

c.  ont  P.  •.  Vulgo  omnet  «t.  q.  ad  I.  B,  R«  Br, 
£  pcrifiyiitm  P.  fmftiiinmUon*  r.  marctfcm  P. 

fCriftiilum  Rej.  8.  ifum  inm.  P.  Inmhiit  1$ciaA 

g.  «dnaafit  I.  B.  R.  Br.  Crefc.  Vulgo  iocwm  deeft. 


;  C4  (diuiQ  §iias  I.  B.         t.  uHa  a.  Vi 
R.  Br.  fraittr  w  aau  A.  Lt*a        v.  f^a  t*  V.  qui  dedit^fMi, 


184      M.  VARRONIS  LIB.  IIL  C AR  V. 

4  ftia  poffit.  Circum  huius  acdificii  parietes  intriniecus 
multos  efle  palos,  vbi  aues  aifidere  poifint;  praeterea 
et  ^  perticas  inclinatas  ex  humo  ad  parietem,  et  in  eis 
tranluerias  ^  gradatim  modicis  interuallis  peiticas  anne- 
xas  ad  fpeciem  cancellorum  fcenicorum.  (ac  theatri.) 
(deorfum  in  terram  efft  aquam,  quam  bibere  poifint)) 
cibatui  ofias  pofitas.  eae  maxime  glomerantur  ex  ficis 
€t  farre  mixto.  Diebus  viginti  antequam  quis '  toUere 
vult*turdos,  largius^dat,  cibumque  *^  plus  ponit,  et 
farre  fubtiliore  incipit  alere.  In  hoc  tedo  caueaque  ^ 
tabulata  habeant  ®  aliquot  ad  perticae '  fiipplementum. 

5  Contra  hoc  ^  auiarium  eft  ^  aliud  minus,  in  quo  quae 
mortuae  ibi  iunt  *  aues,  vt  domino  numerum  reddat  \ 
curator  feraare  fblet.  Cum  opus  fimt,  exhocauiario 
vt  fumantur^  idoneae  sxcluduntur^  in  minufculum  auia- 
rium,  quod  eft  coniun(!him  cum  maiore,  oftio  etlu« 

.  mine*^  illuftriore,  quod  fecluibrium  appellant  Ibi 
cum  eum*^  numerum  habet  exdufum,  quem  fumere 

6  vult,  omnes  occidit*  Hoc  ideo  in  feclulo  ^  dam,  ne 
rehqui,  fi  videant,  defpondeant  animum,  atque  alieno 
tempore  yenditoris  ^  moriantur.  Non  vt^  aduenae  vo« 
lucres  pullos  fadunt,  in^  agto  ciconiae,  in  tecflohi- 

rundines^ 

X.  Itt  dedi  ex  A.  I.  I-  G.  Re-  vUr  —  Ubunt  aliqttU  Uftut 

liquae  Edd.  habent:  tPtrMth^  fwkfimiuiMm  Codd.  yi&or, 

dmaat,  Coafennc  Crelcen^  e.  haktat  aHqHpd  I.  B.  Br.  R* 

y.  Itt  ex  Edd.  A.  1. 1-  G,  de-  ^-  P^*  ^-  ^-  ^r.  K.fana€P. 

di  cum  Poptna »  nifi  quod  ilUe  g.  wc  P. 

Edd.  habent:  tranfaerfat  aiioigr.  h.  verba:  tfi  aimd  mmmt^  tn 

mod,  int.  oKHtxat.    Vulgo  «rat:  «*?  °'5"'"'  J;  ^-  *  ^^- 

ttanfuirfit  —  mrtidt  amitsdt.    In  }•  fi^^  ]-  "•  |^;  B^r  . . 

Polit.  eft  tramrfit,  k-  «^**  /•'«   »*'*«»  fif^ 

z.  imt  om.  I.  B.  Br.  R.  ha-  ^  ^/ii?,V«r  Vn  ft  Rr 
bent  A.  lunt.  G.  iterum  omife-  *•  «««^«'«J  \  »•  *.  Br. 
runt  poft  Viaor.  exccpta  Durdr.     ^  «•  <*  '»«•  ^^  l-  *-  G.  Vul«> 

hi^iRHrU    v„i«.J-.        n.«i»ideeftLl-G.Cr. 

c  «  fl^ittie  fiut  fp».  A.Iunt.G.        q.  tnimvt  a.  V, 
d«  M40/  ^i  I.  B.  Br.  R.  MMif        r.  «c  m  A.  lunL  G.  /tfr.  jatffar 
pmtmnt$k.^,[c$mis*fm  K9r 


DE  RE  RVSTICA,  aSS 

rondines,  flc  aut '  hic  aut  illic  turdi,  qui  cum  ftintno* 
mine  mares,  re  ^  vera  foeminae  quoque  funt:  neque  id 
non  fecutum  vt  eflet  ^  in  merulis ,  quae  nomine  foe- 
minino  ^  mAres  quoque  iint  ^.  Praeterea  *  volucres  7 
cum  partim  aduenae  Gnt^  vt  himndines  et  grues;  par- 
tim  vernacuJae,  vtgaliinae  ac  columbae:  de  iilo  gene- 
re  funt  turdi  aduenticio,  ac  quotannis  in  '^  Italiam  trans 
mare  aduolant  circiter  aequinodium  autumnale,  et  eo- 
dem  reuolant  ad  aequinodium  vemum.  Et  alio  tem- 
pore  turtures,  ac  cotumices  immani  numero.  hoc  ita 
iieri  apparet  in  infuh's  propinquis  Pontiis  ^,  Palmariae, 
Pandatariae  ^.  Ibi  enim  in  prima  volatura  cum  veniunt, 
morantur  dies  paucos  requieicendi  cauia.  Idemque  ^  g 
faciunt  cum  ex  Itaiia  trans  mare  remeant.  Appius 
Jxio,  Si  quinque  millia  huc®  conieceris,  inquit,  et 
erit  epuium  ac  triumphus,  iexaginta  miilia  quae  vis 
ftatim  in  foenus  des  licebit  K  Tum  mikiy  Tu  dic  il- 
lud  alterum  genus  ornithonis,  qui  aniini  caufa  conAi- 
tutus  a  te  fub  Cafino  ^  fertur,  in  quo  diceris  longe  vi- 
cifle  non  modo  archetypon  inuentoris  noflri  o^viBorfo* 
^eiooi^  ^  M.  Laenii  *  Strabonis,  qui  Brundufii'^  hofpes 
noAer  primus  in  periflylo  habuit  exedra  '  conclufas  aues, 
quas  pafceret  obiedo  rete,  fed  etiam"  in  Tufculano 
magno  aedificio  LucuiL     Cui  "  ego^  Cum  habeam  fub  9 

oppido 


I.  Mt  41  1.  B«  R.  Br.  mn  hic        c.  bic  t.  V.  Ue  P. 

omttt.  P.  9.  f.  lieeht  mHlttm,    Dic  I.  B.  Br. 

t.   reuert  iun^.  I.  B.  R.  R.  mnitHm  dicilittt  Codd.  Vi^rii. 

V.  cfi  I.  B.  B.  Br.  t.  Caffino  A.  luDt.  G.  hic  ct 


ttlifi. 


X.  fotminie  Heni. 

y.  fimt  I.  I-  G.  h.  o^iftoTfo^mw  A.  lunt.  G. 

z.  fw^M  add.  T.  B.  R.  Br.  i.  Lenii  a.  V. 

a.  tfMns  mare  ad  halimn  I.  B.  k.  Srundnfii  a.  V.  Bmminjii  Br. 
R.  Br.  trans  mare  r»  jfto/.  Ald«  Bmndifii  Vi^or.  quod  Ge(neria«^ 
mifBmmale  Br.  na  dare  voluit. 

b.  Tentia^  PalmariMy  PaniaUt^  1.  edra  P.  a.  hedra  Heni.  exl>e» 
ria  A.  lunt.  G.  Pontis  P.  Pentiai  dra  coniun^.  A.  1. 1-  G.  Vidii  ex 
I.  B.  Br.  R.  hedera  rel. 

c.  PandithtriatUt.Pimdttbarhn  m.  etiam  ThafcMlanmH  magnnm 
I.  B.  R.  aedifianm  A.  I.  1-  G. 

d.  hemint  P.  n.  Sm  I.  B.  R.  Wnt.  Br. 


a86     M;VARRONlS  LIB-III.  CAP.V. 

oppido  CafinO  ^  flttmen,  quod  per  villam  fluat  liqui- 
dum  et  altum  p,  marginibus  lapideis,  latum  pedes  lvit, 
et  e  Villa  in  viilam  ppntibus  tranfeatur,  longum  r. 
B<^cccL  ^ ,  diredum  ^  ab  infiila  ad  Muieum  %  quae  eft 
ab  '  imo  fluuio^  vbi  *  confluit  ^  altera  ^  amnis  ad  ium* 
mum  flumen ,  vbi  eft  Muleum  \     Circum  huius  ripas 

I  o  ambulatio  *  fub  dio  ^,  pedes  lata  ^  denos.     Ab  hac  am- 

bulatione ^ inagmm  verfus  omithonis  locus  ex  duabus 
partibus  dextra  et  ®  finiflra  maceriis  altis  concluius  ^ 
Inter  quas  ^  iocus,  qui  efl  omithonis  ^ ,  deformatus  ad 
tabulae  hterariae  ipeciem  cum  capituio,  formaquaeft 
quadrata,  patet  in  iatitudinem  p.xlviii,  in  longitudi- 
nem  p.  lxxii;  qua  ^  ad  capitulum  rotundus*  eft,  p. 

I I  XX VII.  Ad  haec,  ita  vt  in  margine  quafi  infimo  ta-* 
bulae  defcripta  fit  ambulatio,  ab  oraidione  ^  piumula» 
in  qua  media  funt  caueae" ,  qua  introrfus"^  iter  in  aream 
efl.  In  limine  p  ,  in  lateribus  dextra  et  finiftra  porti- 
cus  fimt  primoribus  columnis  lapideis,   intermediis  ^ 

arbufcu* 

0.  Cajlino  A.  1. 1-  G.  h.  t.  verbu :  ^cc  in  ladiudintm 

p.  nliutn  I.  B.  R.  W.  Bn  F.  XLVltl, 

q.  CCCCL   tantum    L    B.   R.  J.  Gefneriflna  fola  poi!  cafitul^ 

W.  Bn  puQ&im  pofuit;  rehquae  etiam 

r.  dtreSmh  P.  omiRunt  verba  .tii  iMtitudiniM  F. 

8.  MHfaan   I.   B.   R.  Br.  mu-  XLyill.  quae  ex  I.  B.  R.  Br.  in* 

fitam.  P.  fcrui.    Conrentit  ctiam  W«  ni(! 

t.  animo  wxviQi.  W.  amuf  ?•  quod  XLin  habet.     In   Brufch. 

t.  te(h  etiam  Vidorio.  ajmmPoI.  eft  fjue  eftquadrata.  et  fic  Ald. 

s.  a  Vinia  editi.  k.  gw  W. 

V.  vrbi  W.  1.  rottmdKm  I.  B.  R.  Br.  rkttPi^ 

k.  confiuet  t*.  dum  W. 

y.  alttr  p.  a.  A.  1.  1-  G.  «ft'  m.  Qmit&m  W. 

Hjnf//  W.  tf/f«r  Morg.  I,  loi.  n.  cauiat  P.  c«f«  Wr. 

2.  mttfium  I.  B.  R.  Br.  mw-  o.  I.  B.  R.   Br.  cum  Codice 

/aiMm  P.  Vriini  introitttf  in  ar,  habent.  A* 

fl.  tft  infer.  a.  V.  verba :  am»  et  fifq.  omnes  ^mi  ttcr  m  artam 

Mttio  -~  bac  defunt  W*  ^.  P.  etl^^dd.  Viaorii  introitus 

h.  diuo  a.  V.  ftitr  ra  at.  Wr.  iutroitut  it.\  m. 

c.  /flfrf/  H.  A.  Gr.  G.  £x  Ryckiano  iutrorfitt  Htr  dedic 

d«  mnhulatio  eft  P.  W«  Gefner. 

e.  <t  e  I.  B.  R.  p.  lumine  Wr. 

f.  conclufit  inter  W.  q.  promediit   t.  B.  Br.  R.  Poh 
«.  ^ot  P.  W.                             ^  I.  Wrat.  fraet  mediit  Pol.  a.  vn- 

^  n.  omitenit  W.  Caeterum  Rdi-  '  de  Pontedera  cfficiebat  fromidiirp 
tiones  vulgarcs  omQea  iafcrunt    comj^mns  fromifiuuf* 


DE  RE  RVSTICA, 


387 


arbufculi^'  humilibus  ordixiatac,  cum  a  fumma  macc* 
rie  ad  epiftyiium '  teda  porticus  fic  rete  camiabina  \ 
et  ab  epiftylio  ad  flyiobatexi.  liae  funt  auibus  omne  ^  ge- 
nus  oppietae  '^^  guibus  cibus  adminifh-atur  ^  per  retem  % 
et  aqua  riuulo  tenui  affluit.  Secundum  *  Oyiobatis  in*  12 
teriorem  partem,  dextra  et^  finiflra,  ad  fummam 
aream  quadratam  ^,  e  medio  diuerfae  duae  noniatae» 
fed  ^  oblongae  funt  pifcinac  ad  porticus  *  verflu«  Inter 
eas  pifcinas  tantummodo  acceffus  femita  in  tholum  \ 
qui  efl  vitra  ^  rotundus  ^  coiumnatus,  vt  efl  in  aedeCa- 
fiiii,  fi  pro  parietibus  feceris  *  coiumnas«  Extra  eas 
coiumnas  efl  iiiua  manu  fata,  grandibus  arboribus  teda^ 
vt  infima  periuceat  tota  ^ ,  fepta  maceriis  aitis«  Intra  i  i 
thoii  ^  coiumnas  exteriores  iapideas  et  toddem  inttriores 
ex  abiete  tenues^  iocus  efl  P.  V.  iatus*  Imcr  coiumnaa 
exteriores  prapariete  reticuii  ^  e  neruis  ^  fiinlf  vt  pro« 
fpici  ^  in  liiua  poffit,  et  quae  p  ibi  funt,  neque  auis  ^ 
ea  '  tranfire.  Inter  interiores  coiumnas  pro  pariete  rete 
auiarium '  eft  obie<£huu.  Inter  lias  et  ^  exteriores  gra» 
datim  fubfbudum  ^  vt  dmr^liM  auium*.  mutttli  cre- 

bri 


t.  MrtiHfiMHg  W.  P.  I.  MirihtJ^ 
oUit  P.  a. 

s.  ipiiHimm  I.  B/  R.  m/tyhm 
Br.  ^fiHm^  Wr. 

t.  amoHna  t.  V.  Deinceps  vcr^ 
htittMh  mfyU9  ad  fiUwkaitn  fm* 
L  B.  Br.  B.  9k  ififi^  sdfiiti^ 
P. «  Wrat. 

Vtf  §nnogimtt  P.  %»  $iinB$^tiw 
rii  P.  4« 

X.  igm^Hat  Wr. 

y.  Itt  pro  mimfirMtmr  r«ripfi 
«i  I.  B.  Br.  ]R.  X  luni.  G.  ct 
Polit.  libro. 

z.  rtftf  L  Bif  Br.  R.  A.  haHU 
G.Wr. 

a.  M  Wr. 

b.  MfimfirnBr.  Ald*^ 

c  fMirmM  imm  i  mtdi^.  tH^ 
mpit  Brufel». 

(Ly^ioni.  P. 

t.  ptrucMiMt  L  B^jBr^  mU  Jifti^ 
ciii  W.  P. 


f.  Mm  Wr. 

f.  nitr«  Wr. 
•  fMtMiumf  ••  fbtmHfmMf  vf  r« 

i.  >%rmr  cWmtiir  Wn 

k.  Vuige  diftinauitur :  |«r/ii' 
ammaftfta. 

L  tMr/  Brufdi.  tt  Wr. 

m.  rttUuit  9  rmn,  (fic)  Wr. 

n.  wmit  V* 

•.  Itft  pro  ftrJ^S^ffH  ta.L 
fl.  Br.  R.  Wr. 

p.  fio  P.  f luNM  Wr* 

q.  Mftit/  Wr« 

r.  Itt  pro  M/  fciipfi  ix  I.JL 
fer.  B.  Ald.  Wr.  tt  dtinotpt  ht^ 
ftr  httmmtt  pra  iatrt  «um  Tur- 
imIm». 

g.  mMmm  Wr. 

ti  ct  om.  I.  B.  Br.  ft.  Wr. 
V.  flmtfiruSn  A.  lunt^  G. 
X.  «ilMi  iMPfirfir  <r«^«  Cao- 


988     M-  V  ARRONIS  LIB.  III.  CAP.  V. 

14  bri  omnibufi  ^  columnis  Impofiti ',  iedilia  auiumi  In« 
tra  rctcm  •  aue^  **  lunt  omne  genus,  maxime  cantrices% 
vt  lufciniolae  ^,  ac^merulae,  quibusaqua  ininiftratur 
percanaliculam^,  cibus  obiicitur  fub  retem  ^.  Subter  ** 
columnarum  ^  ftylobatem  eft  lapis  a  falere  pedem  et 
dodrantem  alta,  ipitim  falere  ad  duo  pedes  altum  a 
flagno,  latum  ad  quinque ,  vt  in  culcitas  ^  et  columel- 
las  *  conuiuae  pedibus  circumirc  poffint.  Infuno  intra  ™ 
faiere  eft  ftagnum  cum  margine  pedali ,  et  infula  in  me* 
dio  pania.       Circum  falcre  ec  ^  naualia  ^  funt  excauata 

1 5  anatiuih  ^  ftabula.  In  iniiila  eft  columella,  in  qua  in* 
tiis  axis  ',  qui  pro  men(a  fuftinet  rotam  radiatam^  ita 
vt  ad  extremum,  vbi  orbile  ^  folet  efle  acutum  %  tabu- 
la  '  cauata  iit,  vt  tympanum  in  latitudinem  duo  pedes 
et  femipedem,  in  altitudinem  palmum.  Haec '  ab 
vno  puero,  qui  miniftrat,  ita  ^  vertitur,  vt  omnia 
vna  ponantur  et  ad  bibendum,  et  ad  edendum^,  et 

idadmoueantur^adomnesconuiuas.  £x  fuggefto  &le« 
ris,  vbi  fblent  efle  TrefiTrerdtriAxrei  *,  prodeunt  *«0ft- 
tes  ^  in  ftagnum,  acnant,  e  quo  riuus  peruenit  ^  in  ^ 
duas,  quas  dixi,  pifcinas,  ac  pifciculi  vkro  ac  dtro  ^ 

commeant: 

y.  in  miiikitt  «.V.  «.  in  fMlm  Codex  Vrfini. 

2.  impQfiti,  A.  lunt-  G.  omit.  J^;  ^  Cod«x  Vrfini  probtnte 

th  Wr.  Qcfnero. 

fl.   rete  a.  V.  ^*  M'^*'^*'  A.  lunt-  G. 

b.  fintt  owVo^  r.  B.  Br.  R.  deia-  1>'  V^^^'  ^  *'•  *•  A.  «i 
ceps  omfnigemi,  P.  natandmH  Wr. 

c.  ebantatnce,  Wr.  P'  ^^/./-JS'  **  *'• 

^<^^m:tB.Br.R.  ..  i;^r«n  I.  B. «.  Br. 

f,  aauUicnlmm  t-V.  ''   ^ZlJZL,vt 

♦    r##i  «V  iniieriiimr  yt. 

h:swc«.p.«Br«fch.       jrj:::^^ 

1.  «Mtfnimian^ii  Wr.   deinccp*  ,.  perifletafnMa  leniT.  Br.'  Mrl- 
fiMatn,  Wr.  ftiUobatem  Heriiaj.     patafmata  W. 

Poftea  fl/flrre  Brufch.  altns.iffum  ,  ^.  prtdtnnt-Vf. 

A.  lunt-  G.  Deniquc  rf«w  jwie/  b.  nfwfti/  W.  «rex  I.  B.  R.  Br. 

Br.  et  Ald.  ^.  prwenit  I.  B.  &.  Br. 

k.  cii/eifri/ 1.  B.  R.  Br.  d.  «1  W. 

\.tQHMmtUa9\i,t$lnmmfZ.y,'  c  c»t»  W, 


DE  RE  RVSTICA.  ^89 

commjeanf  U  cum  et  aqua  calida  et  friglda  ex  orbi  ^  li- ' 
gneo  menfaque,  quam  dixi  in  primi^  radiis  efTe,  epi- 
toniis  ^  verfis  ad  vnumquemque '  facfhim  fit  ^  vt  iluat 
conuiuam.  Intrinfecus  fub  tholo  flella  lucifer  interdiu,  1 7 
nodu  heiperus  ita  circumeunt  ad  infimum  hemifphaer 
rium  \  ac  mouentur,  vt  indicent  quot  fint  horae.  In 
eodem  hemifphaerio  ""  medio  circum  cardinem  eA  or- 
bis  ventorum  odo,  vt  Athenis  in  horologio,  quod  fe- 
cit.Cyrrhefles  ".  ibique  eminens  radius  a  cardine  ad  or« 
bem  ita  mouetur,  vt  eum  ^  tangat  ventum,  qui  tlet  p, 
vt  intus  fcire  poflis  ^.  Cum  haec  loqueremur  cJamor  i  g 
jit  in  campo.  Nos  athletae  '  comitiorum  vna ',  cum 
id  fieri  non  iniraremur  '  propter  fhidia  fuf&agatorum  % 
et  tameu  fcire  veliemus,  quid  effet^  venit  ad  nos  Fan- 
tulaeius''  Parra.  Narrat  ad  ^  tabulam ,  cum  dirime- 
rent  *,  quendam  deprehenfum  ^  tefferulas  coniicientem 
m  loculum,  eum  ad  confulem  tra<fhim  a  fautoribus 
competitorum  ^.  Pauo  furglt,  quod  eius  candidati 
cuflos  dicebatur  deprehenfus. 

VI.  Axius,  De  pauone,  inquit,  libere  licet  dicas, 
quouiam  difceifit  Firceiiius,  qui  fecus  fi  quid  diceres  * 

de 

f,  cimetaHi  W.  cmnmetaut  P.  o.  camflagnafW. 

g.  crke  I.  B.  Br.  R.  A.  1. 1-  G.         p.  flnt  W.  I.  B.  R.  Br. 
h.  epiconiit  W.  efifienirr  P.  cpi-         q.  foffit  W. 

flmiis  I.  B.  R.  Br.  et  Ald.  r.  a  tbiete  L  B.  R.  Br.  Mtedkf. 

i.  vnnmfnodqne  P.  a.  fl.  athlaetae  A.  lunt.  G. 

k.  fic  vt  fiaat  omnes  Edd.  an-  s.  ima  P. 

nocsnrc  Gcfncro.    Scd  in  Brafch.  t.  mitarer  W. 

eft  fic  vt  finat  cenuhum,    Etiam  v.  fuffrngaturitm  W. 

in  Codice  Wrat.  fic  vt  fiat  conni^  5c.  pantula  eius  diu.  W.  Pmt»- 

va.  vndc    corrcxi    Gefnerianam  leiut  I.  B.  R.  Br. 

ledionem    vnnmquemqnet  faSnm  y,  ac  W.  at  P. 

fit^  vtfinat  in  cannittam.  ,  z.  diriferent  W.  1.  B.  R.  Br. 

1.  eutifperinm  W.  itemijpaerimm  ctCod.  Vrfini  decmnieret  A.lvLnt. 

kn(r.  bemiAtrimie  B.  R.    Br.  et  G.  diriherem  W^.  et  Gefneriana. 

Aldin.  «♦  deprefnm  W.  defre^fnm  P, 

m.  emij^ria  W.  bemij^o  B.  b.  cempeditornm  W. 
R.  A.  hemifpama  Itnff.  Br. 

•  n.    Cfpreftts    tnte    CommcK  Cap.  VI.    a.  diceret  Ald.Vc- 

omnes.  ^r.  de  his  Br.  Ald. 

Tom.LP.L  T 


ago    M.  VARRONIS  LIB.  III.  CAP.  VL 

de  iis,  gentilitatis  caufa  fortafTe  an  **  tccum*^  duceret 
ierram.  Cui  ^  Merula;'  de  pauonibus  noftra  memoria, 
inquit,  greges  haberi  *^  coepti ,  et  venire  ^  magno.  Ex 
ns  M.  Aufidius  Lurco  *  feftertium  *•  fexagena  miilia  nu- 
mum  in  anno  dicitur  capere.  li  ^  aliquanto  pauciores 
efle  debent  mares  quam  fbeminae,  fi  ad  frudum  fpe- 
<Ses;  fi  ad  dele Aationem,  contra:  fonnolior  enimmas. 
a  Pauonum  ^  greges  agreftes  tranfmarini  elle  dicuhtur  in 
infuiis,  Sami  inluco  '  lunonis,  item  in  Planada  infula 
M.  Pifoni^.  Fli  ad  greges  conftituendos  parantur  bonn 
actate  et  bona  forma.  huic  enim  natura  formae  e  volu- 
cribus  dcdit  palmam.     Ad  admilTuram  hae.  "*  minores 

3  bimae  non  idoneae,  nec  iam  mafores  natu.  Pafcuntur 
omnegenus  obicAofrumcnto,  maxime  ordeo.  itaque 
fcnis  his  •  dat  in  menfes  finguios  ordei  fingulos  modios, 
ha  vt  in  ^  foetura  det  p  Vberius,  et  ^  ante  quam  falirc 
incipiant.  Is '  a  procuraftore  temos  puUos  exigit,  eos- 
*<jue  cum  creuerunt  %  quinquagenis  denariis  vendit,  vt 

4  nulia  ouishunc  aflequatur  frudum.  Praeterea  oua  emit 
ac  fiippooit  gallinis,  ex  quibus  ex  its  excuibs  ^  puIio5 
refert  ^  ia  teftudinem  *  eam^  in  qua  pauones  habct. 

quod 

b.  fortaftanuettmomnos.  T2dd.         i.  Hi  Br.  Ex  hu  Ba-  G.  A. 
In  oprimo  Codicc  ec  aliis  rcpcrit         k.  Vafce-idi  f.  B.  Br.  R. 
Viftorius  ante  cum,    Eandem  in         1.  toco  Br.  Dcinccps  in  infida 

•Vencto  Codice  reperitfcripturaui  P*/.  I.  B.  Br.  K. 
^ontedera.  m.  Anc  P. 

c.  cnmductnt  iunft.  P.  condncc-  n.  Iia  vulgatura  Seiut  iis  cor- 
nt  I.  B.  R.  enm  dnc.  alii.  In  tcxi  cx  I.  B.  Br.  R.  quae  tamea 
Brufi^h.  eft:  fert^Sfis  aute  candu»  daut  habcnt. 

^tret,  o.  in  oniitt,  f.  B.  R.  Br. 

d.  g«f  I.  B.  Br.  R.  p.  detur  A.  Ba-  G. 

e.  habere  cHpit  I.  B,  Br.  R.  A.         q.  c«  omitt.  1.  B   R.  T  T.  Br. 
Ba-  G.  r.  Hos  l.  B.  R.  Br.  Has  P. 

f.  ventre  Br.  venien  A.  lunt-  *    s.   creiterint  a.  V. 

<j.  Deinceps  Ex  his  Br.  A.  '    t.  excitjfos  a.  V.exkrs  Br.  Alf. 

g.  Lyrclfo  P.  relte  ctiam  Viao-         v.  reftit.  In  I.  B.  R.  Br. 

rio.  LMrcho  I.  B.  Br.  R.  ^.  tennm  id ,  iu  quo  I.  B.  R.  Br. 

h.  SfixagenaBv,  H.  S.  fexage"  iu  id  teaum  quo  rcl.  a.  V.  inid 

na  A.  Ba-  G.  Gcfncr  cum  Vido-  ieatim  hi  quo  Ald.  teftudinem  eam 

rio    dedit  fifra  fixaietta.  vum-  etc,  Pol.  a.  in  tefiakUem  Pol.  i. 

I  Bt.  ct  via. 


DE  RE  RVmCA.        ^       $91 

quod  tedmn  ^  pro  multitucline  pauonam  fieri  debet^.  et 
haberecubiliadifcreta,  tedorio  leuata ,  quo  neque  ier« 
pens,  neque  beftia  accedere  vliapoflit.  Praeterea  ha- 
bere  locum  ante  fe,  quo  paftum^exeant  diebus  apricis. 
Vtrumque  iocum  purum  efle  voiunt  hae  voiucrde.  ita-  5 
que  paftorem  egrum  *  cum  badilo  •  circumire  oportet» 
nc  flercus  toiiere  ac  conferuare}  quod  et  ^  ad  agricuitu* 
ram  idoneum  eft,  et  ad  fubftramen  puiiorum  ^  Pri-  6 
mus  hos  ^  QJKortenfius  augurali  aditiaii  ^  coena  pofuif 
&  dicitun  quod  potius  ^  fadhun  tum  «  iuxuriofi  **, 
quam  (eueri  boni  viri  iaudabant  quem  cito  iecuti  muiti 
extuierunt  eorum  pretia,  ita  vt  oua  eorum  denariis  ve- 
neant  quinis,  ipfi  faciie  quinquagenis,  grex  ceiitenarius 
f^ciie  quadragena  miiiia  fextertia  vt  reddat^  vt  quidem^ 
Aibutius  ^  aiebat,  fi  in  finguios  ternOs  exigeret  \  puUos, 
perfici  fexagena  poile* 

VII.  Interea  venitapparitor  Appiiacottfulevtt  au« 
gures  ait  citari*  liie  foras  exit  eviiia.  At  in  viiiarain- 
tro  ^  inuoiant  columbae.  de  quibus  Meruia  ^  Axio  ^^  fi 
ynquam  TSip^e^or^G^peiov  conftituiiles,  has  ^  tuas  efid 
putares,  quapiuis  ferae  eftent.  Duo  enim  generaea* 
rum  in  '7refi^epoTfo(p^(»  ®  efle  ibient.  Vnum  agrefte^ 
vt  aiii  dicunt  iaxatiie ,  quod  liabetur  in  turribus  ac  co- 
luminibus  viliae,    a  qup  appeilatae  coiumbae,    quae 

T  2  propter 

/.  iHOgfutm  A.  1. 1-  G.  «//«  ae*  t  p&tmr  L  B.  Bn  R.  L  L  rtlt« 

^iPt  A.  ct  Br.  €t  dcinde  /••  quifrotinnt. 

tnm  babm  MU  ft  Br.  ct  Ald.  cr  g^  ^„1  alii  priictcr  PoL 

frtr«i^«e.  E.  tuxmofi  Ba.  Hcru. 

a.  hadlhl.  B.  R.  Br-  vahlU  P-         ,^  ^,„.^  p. 

^*?  ^-     .     .  «  «  *  i.  «**«*  I.  B.  R-  Br. 

b.  <t  omitt.  L  B.  R.  Bn  * 

c.  puna  om.  Hcruag.  Cap.  VH.    a,  ii»  Wtr»  P.  4. 
«  Gr  G      ^'  ''"""''*"'  ^                b/«ie  ^  c^nmyis  anla  Axios  in^ 

c    ^Aiii-ii-  abcll    A.   Ba-Q.  fi^  ^^perifi^^opbio  confiii.  ?9l 

4Nli««/iPol.GcfncrcumViaorio  C;   f«  «•  J^- 

dcdcrat  «inViWi ,  quod  cft  ctiam  d.  A4r  abcft  I.  B.  R.  BT. 

ia  Edd^  priniM*  «•  ftrifitotropbt^  L  B.  »r. 


29%    M.  VARRONIS  LIB.  111.  CAP.  VIL 

propter  timorem  naturalem  fummalocain  tedis  captaut. 
quo  fit,  vt  agreftes  maxime  fequantur  turres,  in  quas 

a  ex  agro  euolant  fuapte  fponte  ac  remeant.  Alterum  ge- 
nus  illud '  columbarum  eft  clementiUs  ^,  quod  cibo  do- 
Qieftiqp  contentum  intra  limina  ianuae  folet  pafci.  hoc 
genus  maxime  eft  colore  albo.  illud  aiterum  agrefte 
iine  albo ,  vario.  £x  liis  duabus  ftirpibus  fit  mifcellum^ 
tertium  genus  frudus  caufa ,  atque  incedunt  in  ^  iocum 
vnum,  quod  alii  vocant  Trs^s^efemM  \  aJii  Tfsfif^e^c* 
Tfo^peioy.  in  quo  viK>  faepe  vel  quinque  millia  funt  in« 

j  dufae.  Il8^i<^€^83ov  ^  fit^  vt  teftudo  magna,  camaia  ^ 
tedus,  vno  oftio  angufto,  feneftris  Punicanis™,  aut 
latioribus  reticulatis,  vtrinque  vt  locus  omnis  fitillu- 
flris,  neue  quae  "  ferpens,  aliudue  quid  ""  animai  male- 
ficum  introire  queat.  Intrinfccus  quam  leuifHmo  **  mar- 
morato  toti  parietes  ac  camarae  H  oblinuntur,  et  extrin*. 
lecus  circum  feneflras,  ne  mus,  aut  iacerta  qua  adre» 
pere  ad  columbaria  poiEt.  nihil  eiiim  timidius  coiumba. 

4  Singuiis  paribus  coluinbaria  fiunt  rotunda  in  ordinem  ' 
crebra.  ordines  quam  plurimi  efle  poflunt  a  terra  vfque 
ad  camaram  '•  Coiumbaria  fingula  efle  oportet,  vt  os 
habeant  %  quo  ^  introire  et  exire  poflint  ';  intus  temor 
rum  ^  palmorum  ex  omnibus  partibus..  Sub  ordines 
jingujios  ubulae  fidae  vt  fint  bipahnes,  quo  vtantur  ve- 

5  fHbuIo  ',  ac  prodeant     Aquam  puram  ""  efle  oportet, 

quae 

f.  iiliid  om.  Br.  A.  lunt-  G.  p.  ^Ji  leuif.  UnSi  Br.  ^uafi 

?ftuloantea  Qtf  fit  ogreflit  Br.  vt  laenif.  B.  R.        '                    .     ' 

jMXfMc  agr  Ald.  q.   camerat    vulgo.      Camarai 

g.  d^wcntxK/  leniT.  Br.  aUinitmtttr  I.  B.  Br.  R.  Dcinceps 

.  m  omitt.  I.  B.  R.  Br,  et  inlrinficns  circ.  fen.  Br. 

i.  perifterana  I.  IJ..R,  Bt.  r.  ordine  a.  V. 

k.  perifteren  I.  B.  R.  Br.  s.  Ira  pro  caweram  L  B.  Br.  R. 

1.  Ita  dedi  pro  camera  ex  I.  B.  e£e  omitt.  Br.  A. 

TL  Br.  Deinceps  baftia  Br.  t.  Vidlor.  baUat, 

m    pmmeatii  B.   R.   ffmicatis  v.  queiHf^do  P. 

|«&(r.  Br.  X.  Ica  a.  V.  qui  dedit  pefflt, 

n.  jfnae  om.  a.  V.    xffvc  ftr^  y.  terfiarHmpalmaniml.B,Br,tL 

fens  Br.  a.  veftnhulo  P.              v 

Ob  fMOii  a.  V.  a.  furam  addidi  tK  A.  1 1-  G. 


DE  RE  RV&TICA.  ^gi 

quae^  inflaat/vnde  et  bibere,  et  vbi  lauari  °  poilinti 
permundae  enim  funt  hae  volucres.  Itaque  paftoren^ 
columbarium  **  quotquot  meniibus  crebro  oportct  euer- 
rere.  eft  enim  quod  eum  inquinat  locum  appofitum®  ad 
agricuituram,  ita  vt  hoc  optimum  efle  fcripferint  ^  ali« 
qui  K.  fiue  quae  ^  columba  quid  offenderit,  vt  medea* 
tur.  fi  qua  perierit,  vt  efFeratur.  fi  qui  puili  idonei  iimt* 
ad  vendendum,  promat.  Item  quae  foetae  funt,  vt  '^  ^ 
certum  locum  *  difcluium  ab  aiiis  rete  ""  Iiabeant,  quo 
traniFerantur  ",  et  **  quo  foras  p  euocare  poilint  matres^. 
Quod '  faciunt  duabus  de  cauiis.  vna,  fifailidiunt  aut 
induiae  conienefcunt ,  quo  iibero  aere  cum  exierint  in 
agros,  redintegrentur.  altera  de  cauia  propter  puUt- 
ciem*.  ipfae  enim  propter  pullos ,  quoshabent,  vtique 
redeunt,  nifi  a  coruo  occuae  aut  ab  accipitre  interoe- 
ptae.  Quos  columbarii  interficere  folent,  duabus  vir*  7 
gis  vifcatis  d^fixis  '  in  terram  inter  fe  curuatis,  cum  in* 
ter  eas  pofuerint  obligatum  animal,  quod  hnpetere  *  fo^ 
leantaccijpitres,  qui  ^  ita  decipiuntur,  cum  fe  obleue« 
runt  y  viico.  Columbas  redire  foiere  ad  iocum  licet 
animaduertere,  quod  muiti  in  theatro  e  finu  miilas  fa« 
ciunt,  [atque  *  ad  iocum  redeuntj  quae  nifi  reuerteren* 
tur,  non  emitterentur»      Cibus  *  apponitur  circum  pa*  8 

T  3  rietcg 

b.  Im  pro  ^m  Ccnp&  ex  A.  L        •.  Im  pro  e  L  E.  Br.  R. 

«•/«w^dritfA^L  1-  G.  j    g^  ^.^  ^  y 

f  Mtfef»Kt  i  «•  pnhliaiM  I.  B.  &.  Br.  ftO&fm  . 

ff.  IM  pro  anqm  fcripfi  exL    Heru.  in  /ici«»  P.  Viaoriu»  ^/i- 
g  ^gp  ]^  "^  ctHM  dedit  ec  eum  fecucae  Eda» 

'h.  fiMtfi  clmnhmn  t.  V.  /  «f     ^f '^SJJ;™'"^*- 

i.  yiiif  ^i»<i  I.  B.  Br.  R.  „  ▼•  «/«'«^»  Ryck;  A.  L I-X5. 

k.  »t  A.  L  1- G.  Vulgo  in.  Vulgo  itrw  ff^rt^^itur. 
1.  Vulgo  interpofitum  vtomifi        *•   ^  intdem  L  B.  K.  Br. 
cum  A.  lunt-  G.  T*  ^i*^^  L  B.  IL  Br.  §H$^ 

m.  rc£Fi  W«at  L  B.  Br.  £•  Ai*  «m«  L  I-  G.  A. 
itft  etiam  P.  z.  «t«M  omitt.  I.  B.  X. 

n.  tranjQfer^wr  P.  a.  £t  d^iv  I.  I-  G.  . 


fl96    M.  VARRONIS  LIB.  III.  CAP.  IX. 

lendum.  Ad  faginandum  appofitiifimunr^  tenipus  cir* 
citer '  meflecn.  Etenim '  matres  eonim  tunc  optimae 
funtj  tunc  ^puUi  plurimi  gignuntur,  qui  ad  &rturam 
meliores.  Ita^ue  eorum  fnidhis  id  temporis  maxime 
confifHt 

IX.  Axius,  Ego  *  quae  lequiro  farfiime  ^  (aflurae) 
membra  de  palumbis,  et'  gailinis  dic  fodes  Merulaz 
tum  de  relicpis^  fi  quid  idoneum  fuerit,  racemari  **  li- 
cebit.     Igitur  •  funt  galUnae  quae  vocantur,  generum 

^  trium,  viilaticae,  et '  ruflicae,  et  Afncanae.  Gallinae 
Tillaticae  fiint,  quas  deincepsTure  habent  in  villis.  De 
his  qui  i^viB-oBocncSov  ^  inftituere  voiunt  ^,  iidem  adhi» 
bita  fcientia  ac  cura,  vt  *  capiant  magnos  frudus  (vtma* 
xime  fa^tauerunt  Deiiaci)  haec  quinque  maxime  ^ 
animaduertant  oportet:  de  emtione,  cuiufmodi,  et  ^ 
quam  multas  parent,  de  foetura,  queniadmodum  ad- 
mittant  ™  et  pariant.  de  ouis,  quemadmodum  incubent 

'  et  excudant ".  de  puHis,  quemadmodum  et  a  quibus 
educehtur.       Hifce  appendix  adiicitur  pars  *  quinta, 

$  quemadmodum  faginentur.  £  queis  tribus  generibua 
proprio  nomine  vocantur  foeminae  quae  funt  villaticae, 
gallinae}  maresgaili  j  capi  femimares,  quod  p  funt  ca« 

ftaiti. 


fo3i 


p9Hjpmm  I.  B«  R.  6r.   ad  dedit  Vi^^or.  racioeinan  P.  ratio' 

(ffimMm  P.  cinari  fl.  V.  ratiarutri  Br.  rtncinori 

r.  citca  I.  B.  R.  Br.  Aldin. 

8.  Et  tmm  diu.  I.  B.  R.  Ba-  G.  e.  lllt ,  /^.  I.  I-  G. 

c  Vutgo  cam,  f.  et  tHbtW  I.  B.  R.  Br. 

g.  ctnitbolfofiien  P.    Qmithan$' 

Cflp.  IX.    fl.   Eho  luntt.  Ega-  Jff>»  lenfT.  ^r.  oniithotnfdonB.K. 

qutrtq.  I.  B.  R-  Br.   Egoganert'  h.  vult^  id  tfi  adb.  p.  i.  vtUt 

fuiro  /hffttTat  offkrat  Codex  vetus  vt  adh.  P.  a. 

Vi^orii.     In  femiuererc  reperit  i.  ift  deeft  I.  B.  R.  Br. 

faffttrat.     Equidcm  ViiSloriflnflm  k.  maximt  om.    A.    I.    I-  G. 

let^ionem  far/krat  afittrat  podpo-  Deinceps  emptione  Br.  Ald. 

fui  anriquae.  1.  aut  I.  B.  R.  Br. 

b.  farturat  a  fnral.  B.  R.  Br.  m.  adnntriant  I.  B.  R.  Br. 
Ba-  G.  A.  fl  farftnra  afianda,  luntt.  n.  txdudant  Heru. 

c.  Vulgatum    dt    abcft  P.  et  o.  fcilicct  qnem  fag.  fars  V.  I. 
Wntr.  B.  Br.  R.  Deinceps  JSx  quihM$  Br. 

d.  Hoc  ex  Codicis  fui  raehnari  p.  ^ta  fint  1..  B*  Br.  R. 


t)E  RE  RVSTICA:  «97 

Arati.       Gallos  cajflrant,  vt  fint  capi,  candenti  ferro 
inurentes  caicaria  ^  ad  infima  crura,  yfque  dum  rum- 
pantur  ^  at  ■  quod  extat  vlcus,  oblinunt '  iigHna  creta. 
Qui  fpedat  vt  oqvtBo^ocFKeiov  perfedum  habcat,  fint  ^  4 
licet  genera  ^  tria  paranda ,  maxime  viliaticas  gallinas  ^. 
e  queis  in  parando  eligat  ^  oportet  foecundas,  plerum- 
querubicundapluma,  nigrispinnis,  imparibus  digitis, 
magnis  capitibus,  crifla  ereda,  amplas '.  Iiae  eniiil  ad 
partiones  fimt  aptiores.     Galios  falaces;  qui  animaduer-  5 
tuntur  fi  fimt  lacertofi,  rubcnti  crifta,  roftro  breui,  ple- 
no^,  acuto,  ocuiis  rauis,  autnigris,  palea  rubra  fiiK- 
aibicanti,  collo  vario,  autaureolo,  feminibus  pilofis,  cru- 
ribus  breuibus,  vnguibus  longis,  caudis  magnis,  fre<]uen- 
tibus  pinnis.    Item  qui  elati  iunt,  ac  vociferant  iaepe,  in 
certamine  pertinaces,  et  qui  animaiia,  quae  nocent  gal- 
Itnis,  nonmodononpertimeicant,  fecletiam  pro  gal-  ^ 
linis  propugnent.       Nec  tamen  iequendum  in  feminio  5 
kgendo  Tanagricos  **^  ac  Medicos*,  et  Chalcidico^, 
qui  fine  dubio  fimt  pulchri,  et  ad  praeliandum  inter  fe 
maxime  idonei,  fed  ad  partus  funt  fteriliores.       Si  dii-  . 
centas  '  atere  velis,  locus  ieptus  attribuendus,  in  quo 
duae  caueae  coniundae  magnae  conftituendae,  quae 
i^e&etLt  ad  exorientem  verfiis,  vtraequie  in  longitudi- 
nem  circiter  decem  pedum  ^,  latitudine  dimidio  mino- 
v^^y  in  aititudine  pauUo  humiiiores.  vtriique  ^  fene- 

T  5  ftrac 

q.  calcaria  eie  A.  1. 1-  G.  adiect.  b.  Vulgo  tmimadntrtma,  Cod. 

r.  Ita  «u  V.  qui  cum  Gefner.  V.rfmi  qnHd  tmmadncttmit. 

Tnmpatmr.  c.  pleno  om.  A.  lunt.  G. 

s.  at^  ixfttt  vhut ,    quod  A.  d.  tam  agncBs  Reg. 

Ba-  G.  e.  mtlicos  I.  B.  R.  Pol.  mtlicm 

y    t.  illiniMnt  l,B.  Br.R.  okHnimit  ac  Br. 

I.  1*  G.  f.  djicentas  I.  B.  Br.  K. 

V.  fic  P.  f.  Ira  pro  ptdes  P.  et  Crcfc. 

X.  vulgo  interpofitum  ei  omifi  n.    Vuigo    interfertum   qnam 

CQm  1.  B.  Br.  R.  fint  licet  H  tria  omift  cum  A.  lunt.  G.  et  Crefc. 

Aldin.  qui- praeterea  etiam  f n  omittunt. 

y.  af>&rttt  add.  A.  lunt.  G.  i,  Ita  pro  vulgaro:  vtrnpicfe' 

z.  c/fxtrHeru.  Deinceps  0p0rfcf  n^ra  lata  trifedali  fcripfi  ex  A. 

om.  A.lum«G.^/<rNff^jie  Br.  Ald.  lum-  G»  Demceps  vulgo  et  M 

ft.  ^proMi^aP.  ftde.    Corrcxi  ex  Crefc 


a98     M.  VARRONIS  LIB.TII.  CAP.  IX. 

*  ftrae  latitudiijc  tripedali,  vno  pede  altiores' e  virhinw 
bus  fadae  raris,  ita  vt  luirien  praebeant  multuui,  nc- 
aue  pcr  eas  quiaquam  ire  intro  polllt,  quae  ^  nocer& 

7  iolcnt  gallinis.  Inter  duas  oftium  (It,  qua  gallinarius 
curator  earum  ire  poffit.  In  caueis  crebrae  peiticae 
traiedae  fint,  vt  omnes  fuflinere  poffint  g^inas.  Con- 
tra  fingulas  perticas  in  pariete  (exiculpta  )  fint  cubiiia 
earum.  ante  '^'  fit  (vt  dixi)  veflibulum  feptum,  in  quo 
diumo  tempore  effe  poflint ,  atque  in  pulucre  volutari. 
Praeterea  fit  celia  grandis,  in  quacuratorbiJ>2tet,  it» 
vt  in  parietibus  circum  omnia  pofita  "  fint  cubilia  galli- 
narum,  aut  exfculpta,  aut  affida  firmiter.  motuseniin 

8  cum  incubant  ^nocet.  In  cubilibus,  cum  parturient, 
acus  fubflemendum  P.  cum  pcpererunt*',  tollerefub- 
flramen ,  et  recens  aliud  fubiicere,  quod  pulices  et  cae* 

«•  tera  nafci  folent,  quae  gallinam  conquiefcere  non  pa-^ 
tiuntur;  ob  quam  rem  oua  aut  inaequabiliter  ^  matu«< 
refcunt,  aut  conicnefcunt  *.  Quae  velis  incubet,  ne-. 
gant  plus  XXV  oportcre  oua  incubare,  quamuis  proptei^ 

9  foecunditatem  pepererit  plura.  Optimum  efle  partum 
aequinodio  verno ,  ad  ^  autumnale.  Itaque  quae  ante  ^ 
aut  poft  ^  nata  fiint,  et  etiam  prima  eo  tempore^  non 
fupponenda :  et  ea  quae  flibiidas  ^  potius  vetulis  ^ ,  quain 
puilaflris^ ,  et  quae  °  roflra  aut  vngues  non  liabeant  acun 
tos,  quae  debent  potius  in  concipiendo  occupatae  efle^ 
quam  incubando.     Appofitifllmae  ^  ad  partum  funt  an« 

nicuiae. 


k.  qmd  —  fiiet  a.  V.  ec  Crtfc.  r.  Ah  miStmnuili  ittifut  I.  B.  Br« 

1.  txadpta   Br.   A.   mlnfia  P.  R.  «««  auOummii  A,  Ba-  G. 

txchfa  Codd.  Viaotii.  v.  antea  I.  B.  Br.  R. 

m.  aut  I.  B.  Br.  R.  <•  t^'*  ^- »-  G- 

n.  pUnn  l.  B.  Br.  R.  et  Codd.  , J;  ^f**""^  poftCommel.  quod 

Viaorii.  Egocx  A.Iunt-G.^-  J!^^  ^^^^  x  t  i   n 

^      '      L^  T  1,  *    1,  «•  /'«"i/^"'  P-  l/fHllitris  P.  a* 

o.  incubat  I.B.  Br.  R.  ^y^Q^  c„„  „^^4  „endae  in  libris 

p.  Jul,ftcnicnda  P.  fuis  Viaor.  rcpcrit. 

q.  peperennt  a.  V.  b.  qmhus  fubiiciat  fnfira  A.  I. 

X*  tnaequal  ter  I.  B.  Br,  R,  Cr.  1-  G. 


8,  ftfwfantur  Crefc  c.  i^ffimoi  LB.Br.  B^Ci 


r. 


DE    RE  RVSTICA;  399 

nicolae,  aut  bimae.  Si  oua  gallinis  pauonina  ^  fubii-  To 
cies  ^' ,  cum  iam  decem  dies  pauoniiia  ^  fouere  coepic, 
tum  «  denique  gallinacea  ^  fubiicere,  vt  vna  excudant^ 
Galiinaceis  enim  pullis  bis  deni  dies  opus  funt,  pauoni* 
nis  ter  deni  K  Eas  includere  oportet,  vt  diem  et  no- 
<flem  incubent ,  praeter  quam  mane  '  et  veipere,  dum 
cibus  ac  potio  "  ieis  "  datur.  Curator  oportet  circum-  1 1 
eat  dlebus  interpofitis  aliquot,  ac  vertat  "^  oua,  vti  ^  ae- 
quabiliter  concaiefiant  "^.  Oua  ^  plena  fint,  atquevti- 
lia,  necne?  animaduerti '  aiunt  pofle,  fi  demiferis  ^ 
in  aquam.  quod  inane  "^,  natat'';  pJenum,  defidit  ^. 
Qui,  vt  hoc  intelligant,  concuuant  %  errare,  quod 
in  ^  eis  vitales  ^  venas  confundant  "*,  In  iisdem  '^  aiunt, 
cum  ad  lumen  fuftuleris,  quod  perluceat  *",  id  efie  ob 
inane.  Qui  haec  volunt  diutius  feruare  %  perfricant  1 2 
iale  minuto^autmuria,  tres  ^aut  qUatuor  horas;  ea- 
queabluta condunt ^  in  fuifures,  aut  acus.  In  fuppo* 
nendo  oua  obieruant,  vt  fint  numero  imparia.  Oua, 
quae  incubantur,  habeantne  ^  femen  puUi,  curator  qua« 
triduo,  poftquam  incubari  ^  coepit  ^  intelligcre  poteft, 
il  contra  lumen  tenuit,  et  purum  vniufinodi  efie  anim« 

adueitit» 

d.  >M0fn«  H.  A.  Gr.  a   '  t.  dimif.  Cr. 

€.  fMdas  V.  v-  eft  add.  Cr. 

f.  pMonia  H.  A.  Gr.  G,  galU'  x.  natet  P. 

Br.  y.   defedit  L  B.  Br.  R.  defidst^ 


f,  gallinactfl  inm  dtniqnt  I.  B.  R.     qnod  intelligtre  pttesfi  c^nentias  Cr. 

h.  gaUinacea  om.  Br.  2.  Cemektimtt  a.  V: 

f.  axendat  P.  fl.  inams  I.  B.  IL.  inmmf  Br 


k.  Vulgo  noueni.  b.  venaies  H. 

1.  Vulgarum   a  mane  corrcxi  c«  eanfimdtmt^,  V. 

cx  1. 1-  G.  A.                            '  d.  ha  pro  iis  idem  L  B.  Br.  R. 

m.  patns  L  B.  Br.  R.  ttem  fi  ad  Inmtn  Cr. 

n.-Vulgo   his   detnr,  PoL  f/.  e.  perlneet  n.W*  ptrlneett  inrnit 

Grcfc  die  et  neete  <—  praeterqnam  eft  Cr. 

enane  —  cnm  dbns  et  petie  eie  f.  femari  P. 

datnw:  g.   atque  tta  fimnit  tres  et  ctr. 

o.  Itapro  «rerrrrrdediexCrerc  A.  L  I-  G. 

Edic^  tribus.  h.   cendinnt  L  B.  Br.  R.  cmi- 

.  p.  vt  Br.  A.  diunt  ?. 

q.   aeqnaliter  calefiant  Cr.  i.  Jf  habeant  in  fe  fimen  a.  V. 

.'  r.  ^  piena  atqne  ntilia  fint  Cr«  fc.  Ita  pro  incnifati  L  B.  Br.  ]U 

f .  o^JMrtm /0ttt  Cr.  l  c^int  L  I- G.  A. 


500    M.  VAHRONIS  LIB.  III.  CAP.  IX. 

adueitit";  putant  eiicicndum,  et  aliud  fubiicicnduni. 

^  3  Excufos  ■  pullos  fubducendum  ex  finguiis  nidis,  et  fub- 

iiciendum  ei ,  quae  habeat  paucos.  ab  eaque ,  fi  reliqua 

fint  oua  pauciora,  toUenda,  et  fubiicienda  aliis,  quae' 

nondum  excuderunt "",  et  minus  habent  xxx  pullos  p. 

hoc  enim  gregem  maiorem  non  faciendum.     Obiicien- 

dum  pullis  diebus  xv  primis  mane  fubie<fto  puluere  (ne 

rofiris  noceat  terra  dura)  polentam  mixtam  cum  niafiur- 

tii  femine,  et  aqua  aliquanto  ante  facfta  intrita,  ne  *>  tum' 

denique  '  in  eorum  corpore  turgeicat.  aqua  prohiben* 

X  4  dum.       Quando  '  de  clunibus  coeperint  Iiabere  pinnas, 

e  capite,  et^e  *  colio  eorum  crcbro  ^  chgendi  pedes. 

faepe  enim  propter  eos  confenefcunt.       Circum  caueas 

eorum  incendendum  cornum*  ceruinum,  nequae*  fer- 

pens  accedat:  quarum  beflianim  ex  odore  fblent  inter- 

ire.  Prodigendi  ^  in  fbiem  et  in  *^  flerquilinium,  vt  fe  * 

15  volutare  ^  po/Iint,    quod  ita  alibiliores  ^  fiunt   nequ6 

pulios  tantum  ^,  fed  omne  ofvidcl3oaKeiov\  cum  aefta- 

te,  tum  vtique  cum  tempefias  eft  ^  mollis atque  ^ 

in  apricum  S  intento  fupra  rete,  quod  prohibeat  eas 
extra  fepta  euolare  *" ,  et  in  eas  inuolare  extrinfecus  ac« 
cipitrem,  aut  quid  aliud ;  euitare  item  "  caldorem  et  fri- 
gus  %  quod  vtrumque  his  aduerfum.  Cum  iam  pinnas 
habebunt,  confuefaciendum^  vt  vnam  aut  duas  fedentur 

gallinas. 


tn.  ammadaerterit  I.  I.  G.  A.  C  fti  001.  A.  I.  I-  G. 

n.  exeujTosMtt  Commt\:omnt$.        d./eom.  I.  B.  R.  volntmp^Jft 

o.  excudtrint  A.  I.  I-  G.  illis  omiflo  vt  finirch. 
quae  mvdnm  Cr.  e.  veiitare  P.  vt  veiime  Codd. 

p.  trigintn :  hnnc  ffifw  Cr.  Vi^orii. 

q.  et  ne  1. 1.  G.  A.  f.  alikilifa  L  B.  Br.  ft. 

r.  deni^ue  tmnc  I.  B.  Br.  R.  g.   tmtum  om.  I.  B.  Br.  R. 

s.  deinde  H.  A.  Gr.  G.  n.  wnitweJHou  I.  B.  R.  tnMv^ 

t.  Qna  P.  vefiien  Br.  hic  et  altbt. 

V.  et  om  P.  i.  Vulgo  fit  moliit  A.  1. 1-  G, 

X.  e  om.  I  B.  Br.iL  efi^  m$Ue. 

y.  Cfeifre  Br.  k.  Ex  I.  B.  Br.  R.  «ddidi  kt^ 

2.   cemn  a.  V.  comMm  P.  1.  eHgi  debtt  «ddunt  I.  I-G.  A. 

a.  f  w  P.  Br.  A.  m.  vdart  a.  V. 

1>.  Prodfggye  deinde  fttent  in  1«        n.  Itaa.  V.  quidedit  tmtammu 
B.  Br.  R.  frodigtndM  in  fiit  P.  0.  ofortu  add.  A.  lunc.  G. 


DE  RE  RVSJICA,  sqi 

gallinas,  ceterae  vt  potius  adl  pariexidum  fint  expeditae, 
quam  in  nutricatu  pccupatae.  Incubare  oportet  inci*'  1 6 
pere  fecundum  nouam  lunam,  quod  fere  quae  ante, 
pleraque  non  fuccedunt.  Diebus  fere  xx  excudunt. 
De  quibus  viliaticis,  quoniam  vel  nimium  didum,  bre- 
vitate  reliqua  compenlabo.  Gallinae  ruAicae  jfuut  in 
vrbe  rarae,  nec  fere  ^  manfuetae  flne  cauea  videntur 
Komae ,  fimiles  facie  non  his  villaticis  gallinis  noftris, 
fed  Africanis,  afpecfhi  ac  facie  incontaminata  ^.  In  or- 1 7 
natibus  publicis  folent  poni  cum  pflttads '  ac  merulis  al- 
bis,  item  aliisid  genus  rebus  inufitatis.  Neque  fere  ' 
in  viliis  oua  ac  pullos  fadunt,  fed  in  fUuis.  Ab  liisgal- 
linis  dicitur  infula  Gailinaria  appellataS  quae  eft  in  ma- 
ri  Thufco  ^  fecundum  Italiam  contra  montes  Ligufli* 
cos"^,  Intemelium^,  Albium  Ingaunum.  aiii  *  abiiis 
viiiaticis  inuedis  a  nautis  ibi  feris  laAis  procreatis.  Gai-  iS 
linae  Africanae  funt  grandes,  variae,  gibberae",  quas 
fjieXsccy^i^a^  ^  appeiiant  Graeci.  Hae  "^  nouifTimae  in 
triciinium  ganearium  ^  introierunt  e  culina ,  propter  fa- 
iltdium  liominum.  Veneunt  ^"  propter  penuriammagno.ig 
De  tribus  genehbus  gaiiinae  faginantur  maxime  Viiiati- 
cae.  eas  indudunt  in  locum  tepidum  et  anguftum  et  te* 
nebricofum  %  quod  motusearum'^  et  iuxpinguitudini'* 
inimica,  ad  hanc  rem  elecflis  maximis  gaiiinis,  nec 
continuo  his,  quas  Meiicas  appeiiant  faifo ,  quod  anti- 
qui  vt  Thetin  Thelim  ^  dicebant,  flc  Medicam  Meii* 

cam 

p.  ftTM,  AftfH.  I.  B.  R.  Br.  a.  gilkeriael.  B.  R.  Br. 

q.  incmttnttvatat  V.  b.  mdiMgtidasf,  m€lfanidc$  l. 

t.  ffitacis  a.  V.  B.  R.  Br. 

f.  ftrat  I.  B.  R.  Br.  c.  Haet  P. 

C.  afpeHata  deeft  I.  B.  R.  Br.  d.  gtmmtnn  P.  quod  etiam  CK 

V.  tnfce  P.  libris  fuis  laudat  Vidtorius.  x«- 

X.  U%ufc$s  P.  ctCodiccs  Vrfini.  nmdnm  I.  B.  R.  Br. 

y.  iniimimmnablnmiv^aufmm^,  e.  Vanifrmnt  Hqxu. 

Wmininm .  Aibnm  .  Jn^aunnm  ex  f.  tenibrofum  A.  I.  I-  G. 

libris  fuislaudarVi^brius.  vinfi.  g.  earnnt  Br. 

«li/wM  albn^tth^amnm  I.  B.  R.  Br.  h.  fingnitniUnis  idndiita    Pol. 

vintimilUnm  alhngannium  A.  L  Ryck.  ct  Codd.  Viclorii.   Dein- 

^-  G'  ccps  clf^is  ad  banc  icw  Ald. 

a.  atiis  t  B.  R-  Bc.  i.  theiim  dccli  I.  B.  K.  Br. 


3oa    M.  VARRGNIS  LIB.IIL  CAP.  JT- 

^am  vocabant.  Hae  primo  dicebantur,  quia  ex  Me- 
dia  ^  propter  magnitudinem  erant  allatae,  quaeque  ex 
iis  *   generatae   poftca  propter  fimilitudinem  amplac 

aoomnes  *".  Ex  iis  "  euulfis  ex  °  alis  pinnis  et  e  ^  cauda 
farciunt  turundis  ordeaceis;  partim  admixtis  ex  farina 
loIiacea%  aut  femine  lini  ex  aqua  dulci.  Bis  die  cibum 
dant,  obferuantes  ex  quibuldam  fignis,  vt  prior  fit 
concoAus,  quam  fecundum  dcnt.  Datocibo,  quum' 
perpurgarunt  *  caput,  ne  quoshabeant^  pedes,  rurGis 
eas  concludunt.     Hoc  faciunt  vfque  ad  dies  xxv.  tunc^ 

2 1  denique  pingues  fiunt.  .  Qujdam  et  ^  triticeo  pane  in- 
trito  in  aquam  mixto  vino  bono  et  ^  odorato  larciunt, 
ita  vt  diebus  xx  pingues  reddant  ac  teneras.  Si  in  far« 
ciendo  nimio  cibo  &ftidiunt,  remittendum  in  datione 
pro  portione,  ficut*  decem  primis  proceffit*,  in  po- 
fterioribus  vt  diminuant  ^  eadem  ratione,  vt  vigefimus 
dies  et  primus  fit  par  ^.  Eodem  modo  palumbes  far« 
dunt  ^ ,  ac  reddunt  pingues. 

X.  Tranfi,'  inquit  Axius^  nunc  in  iUud  genoa, 
quod"  vos  philograeci  vocatis  ccfAfPi^tov  ^^  quod  non  efl 
vUa  vilia  ac  terra  contentum,  fed  requirit  pifcinas,  in  ^ 
quibus  vbi  anfcres  aluntur,  nomine  %>fve/3o<r)c»ov  appet 
latis.  Horum  greges  Scipio  Metellus,  et  M.  Seius  ba« 
bent  magnos  '  aliquot.  Merula,  SeiuSf  inquit,  ita 
greges  comparauit  anierum ,  vt  hos  quinque  gradus  ob^ 

feruarett 


k;  midic*  I.  B.  Sr.  R.  y.  et  on>.  I.  B.  Br.  R. 

!.  hif  Br.  A.  2.  Ita  pro  ac  L  B.  Br.  R.  A.  L 

m.  vuljro.  mngnitttdinem.  Am"     U  G.  ' 

fhf  •iMwer  ex  iir.  ft.  pracctffit  I.  B.  Br.  R. 

n.  bis  Br.  A.  b.  Ita  pro  diminuat  I.  B.  Br.  JL 

0.  ex  om.  P.  rt  Br.  diminnat  P.  rc«ftcl 

p.  e  om.  I.  B.  Br.  R.  A.  ■    c.  pari  P.            T     • 

q.  iolltiicea?.  loiiaca  Br.  d.  facinni  I.  B.  R.      •  / 
.  r.  quam  P.  tum  A.  I.  I-  G. 

s.  perpjtrj^ant  A.  V.  Cap.  X.  fl.  Vcrba :  qnod  t»/s-* 

'  t.  bah^atl.  B.  Br.  R.  «iirp/ff'^ittM  poC  poft  pi/ciiM/ t.  B. 

,     V.  Titm  a.  V.  R.  Bn 

X.  fca  pro  en  P.  b.  fiM/  fiM  iM  A.  lunt.  G.- 


DE  RE  RVSTICA.  ,303 

feniaret,  quos  in  gallinis  dixi.  Hi  iunt  de  genere,  de 
foetura,  deouis,  depullis,  de  fagina.  Primum  iube- 3 
bat  ieruum  in  legendo  obfcruare,  vt  eflent  ampli  et  al- 
bi:  quod  plerumque  puHos  fimiies  fui  faciunt.  Eil 
enim  alteiumgenus  varium,  quod  ferum  vocatur,  nec 
cum  iis  Hbenter  congregatur  *-*  nec  ^  aeque  fit  manfue- 
tum  ^  Anferibus  ad  admittendum  ^  tempus  efl  apttfli-  3 
mum  ^  a  bruma:  ad  pariendum  etincubandum  a  ^  Kal. 
^Martii  vfque  ad  fbifHtium.  Saltunt  fereiuaqua,  dein' 
merguntur  in  iiumine  ^  aut  pifcina.  Singuiae  non  pius 
•quam  ter  '  in  anno  pariunt.  '  Singuiis  vbi  pariant°*,  fa- 
ciundun}  Iiaras  quadratas  circum  binos  pedes,  et  femi- 
pedem  eas  ^  fubflemendum  palea.  Notandum  earum 
oua  aiiquofigno,  quod  aiiena  non  excudunt.  Ad  in- 
tubandum  fupponunt  pierumque  '^  jx  aut  xi,  qui  Iioc 
minus,  vii  ^:  qui  hoc  pius,  xv  \  Incubat  tempefta- 
tihus  dies  xxx,  tcpidioribus  xxv.  Cum  excudit,  quin-  4 
•que  diebusprimis  patiuntur  effe  cummatre.  deinde  quo- 
tidie  ferenum  cum  efl,  producunt  in  prata,  item  ^  pifci- 
na&,  aut  paiudes:  iifque  ^  faciunt  haras  fupra  terram  aut 
iubtus,   in  quas  ^  non  inducant  ^  pius  vicenos  puiios. 

eafque 

.    ۥ  cmigr^mjif  P.  evm  his  Bn        k*  tta  Pol.  9.  Ceterum  tit%fii^ 

A.  ct  anie  pUrttnqtte.  fur  Anonymus   in  margine  lun^ 
d«  fitft  non  l.  B.  R.  Br.  tinne      Cummelianam    fequitur 

e.  intmfnetus  l.  B.  R.  Br.  mm^  etiam  Buchner  Epiit. 
Jkthu  P.  A.  I  \i-  C  1.  Vulij;o  qtwttr. 

f.  odiMtttndnm  bit  P.  I.  B.  Br«  m.  pmiuiit  a.  V. 
R.  adtnittendnm  iis  ex  libris  fuis         n.  Eis  a.  V. 

laudat  Vi^^orius.    £x  alio  Codi-         o.  pMqjit  I.  B.  R.  Br.  plenm» 

ce  Vrfuius  affert.  anfiribus  ad  ad*  qut  Ald. 

mitteudnm  iis,  ad  athttittutdtuu  A.         p.  quinqut  I.  B.  Br.  R. 

1.  I-  G.  Vi£iorius  edidit  ex  cor-         q.  rigiuti  qmnqnt  I.  B.  Br.  R. 

Te<ftione    fut :    anfiribns    adtait'         r.  in  pifiinas    I.    B.  R.  lunt- 

tendifk  fartit  inxta  pifiinas  A.  Ba*  G.  ns 

e.  tdamnm  I.  I-  G.  Br.  pifiinas  v«t,  Br.  ct  pfi,  Crcfc. 

h.  a  Cal,  Martii  defunt  L  B.         8«  ns  Br.  hifqnt  Ald.  atas  tir 

R.  Br.  fac,  fnpra  tarram ,  in  qna  nm  in* 

i.  Vulgo  inunge?ttnr  in  finmtn  dueoM  Cr. 
«itt  pifeinam,  P.  tnmtergnentjir.  I.         t.  qnae  I.  B.  Br.  R.  P.  Vnlgo 

B.  Br.  R.  mergmitur  A.  t.   1- Q.  queis. 

dnmfi  mergunt.    viftoriu»  i»  li-         v.  iridneant  P.  Cr.   Vulgoin- 
bris  fuis  iwMtigeHtitr  Mperir*  chkhnt. 


304     M.VARRONIS  LIB.IIL  CAP.X. 

^cafque  cellas  ^  prouident  ^,  ne  liabeant  in  fblo  '  humo- 
rem ,  et  •  vt  ^  moUe  Iiabcant  fubftramen  e  palea  *^,  aiia- 
ve  qua  re,  neue  qua  **  eo  accedere  pofTmt  **  muftelae  \ 

5  aUaeue  beftiae  ^,  quae  noceant.  Anfcres  pafcunt  in 
humidis  lods,  vbi  ^  pabulum  ferunt,  quod  aiiquem  fru* 
dum  ferat  > ,  fetlintque  ^  his  Iierbam ,  quae  vocatur  fe> 
ris  ^  quod  ea  aqua  tadla  etiam  cum  eft  arida,  fit  viri- 
dis.  Folia  eius  decerpentes  dfait,  ne  fi  eo  inegerint  "* 
vbi  nafcitur,  aut  obterendo  perdant,  aut  ipfi  cruditate 
pereant.  voraces  enim  funt  natura.  quo  temperandum 
iis  ",  qui  propter  cupiditatem  faepe  inpafcendo,  fi  ra- 
dicem  prenderunt  °,  quam  educere  velint  e  terra,  ab- 
rumpunt  ^*  colium.  perimbecilium  ^  enim  id ,  vt  caput 
molle.       Si  haec  herba  non  eft,  dandum  ordeum,  aut 

6  fcumentum  aliud.  Cum  cft  tempus  farraginis,  dan- 
dum  vt  in  ieri  *"  dixi.  Cum  incubant ,  ordeum  iis  ■  in- 
tritum  in  aqua  apponendum.  PuUis  primum  biduo  po- 
lenta,  aut  ordeum  apponitur,  tribus  proxiinis  naftur* 
tium  viride  coiifedum  ^  minutatim  ex  aqua  in  vas  ali- 
quod.  Cum  autem  funt  inclufi  in  haras,  aut  fpelun- 
cas,  vt  dixi,  vidui  ^  obiiciunt  his  poientam  ordcaceanv, 
aut  farraginem,  herbamue  tcneram  aliquam  concifam. 

7  Ad  faginandum  ebgunt  pullos  quatuor  fexue  *  menfes 
qui  funt  ^  nati  \  eos  includunt  in  faginario  ibique  po- 

ientaih^ 

X.  aras  Cr.  ni.  ir.Ucirivt  I.  B.  Br.  R.  iiicte- 

y.  pmddtant  Cr.  rivt  liLri  Vi^^rii.  c^mtdtnta^  vH 

2.  in  filo  om.  Cr.   -  I.  U  G.  A. 

a.  fid  I.  I-  G.  A.  n.  Ijis  Br. 

b.  vt  om.  a.  V.  Cr.  ^^  prenderint  I.  B.  Br.  R.  A. 

c.  tx  palea  Cr.  polia  H.  A.  p^   obmmpttnt  I.  I-  G.  A. 

d.  qua  om.  II-  G.  A.  Stud^-  p^  .,^^,^^;,  ^j^jjfi^  H.  A. 
4inii  efi  ne  accedere  ad  eos  poffivt  ^  _  /v--^-  ?  »  n-  p  a^^ 
mufi.Mtc  ali«  ttfiMat  C  "vbi  _  •;•  ^"fflV  ,  r^S;  ^vT 
antiquamM:    ^«i -/*•  jm  «  f.t.ftv^onfmT.i.fiffirul. 

«(M  accidtri.  '"      V-  'g,.  a 

t  ffl;,  L  B^^R.  -  "Zt^yBrR  vicimP 

g.  qiiae  hcftiae  I.  B.  Br.  R.  v.  ad  cihum  I.  B.  Br.  R.  vtcmi  P. 

h.  tt  I.  B.  Br.  R.  X.  Vulgo   civciter  fixqmme^fi. 

i.  ferant  P.  Edd.  1.   B.  Br.  R.  fixqwmtftfit. 

k.  ftrmttqtti  I.  B.  Rr.  R.  y.  fi^  l- 1-  C  A. 

L  htTit  l.  B.  Br.  R.  «•  Xta  pru  iMtti  a.  V. 


DE  RE  RVSTICA.  905 

knhun,  et  polUocm  aaua  imdefiiAa  *  dant  cibum  % 
iea  vt  ter  die""  iaturent.  tectindutn  cibum.lar^  vt^bibaiit 
'£unont  potelWenu  fic  curati  circtler  duobus  incnfibus 
fiunt  pingues  ^.  Quotieicunque  itunferunt ,  locus  iakt 
purgari :  quod  tpfi  ^.  amant  ^  locum  pttrum,  neque  ipil< 
viium)  vbi  fuednt  ^,  lelinquunt  purum. 

XI.  Qui  autem  volunt  greges*  anatium  ^  habere, 
ac  conftituere  vn7<Tor^(peiQv  ^  i  primum  locum>  cui* 
efl  facultas,  eligerp  oportet  paluilrem,  quod  eo  maxl* 
me  deiedantur.  ii  id  non,  potifHmum  ibi,  vbi  iit  natu- 
ralis  aut  iacus,  auc  itagntmi,  aut  manufa<fb  piicina, 
quo  gradatim  defceiidere  poiCnt  Septum  altum  eile  s 
oport^t  vbi  verientur,  ad  pedes  xv«  vt  vidiib*s  ad.vil- 
lam*®  Sei)  quod  vno  oftio  claudatun  ^ircum  totum  pa- 
rietem  intriniecus  crepido  lata ,  in  qua  lecundum  paurie- 
tem  iint '  tedla  cubilia :  ante  eas  ^  veflibulum  earum  |^ 
exaequatum  tedorio  opere  teftaceo  K  In  eo  perpetua 
canalis,  inquam  et  cibus  ponitur  iis^,  et  immittitur 
aqua.  iiQ  enim  cibum  capiunt.  Omnes  parietes  tei^o-.  % 
rio  leuigantur,  ne  faeles  \  aliaue  quae  beftia  introirp 
ad  nocendum  poiEit,  idque  *  ieptum  totum  ^  rete** 
grandibus  inaculis  integitur,  ne  co  inuolare  aquila  poi^ 

iit,. 

fl.  maitfoBm  L  B.  R.  Br.  Oodlot  wtitvtf^^^^    «   tlill 

b.  dbnm  om.  Codex  Vr0ni.  mflHffhiim  laudAt. 

c«  Vulgo  eft  ftr  ife/.  ^er  i«  d.  f^s  vel  qwdt  a.  V.  fd  P. 

Rydi.  ^mnir  fi  fmmm  A.  L  t.  vUhm^    Sit  fmd  ct  CfCi  t 

I.  G.  B«  Br.  R« 

d.  fbigm   fHHcmqm    L    1«  f.  /mhu  L  B.  R.  Br« 
G.  A.  S.  M  L  I-  G.  A. 

e.  iffi9  L  B.  Br.  R.  cum  li*        h.  tarmm  fbeft  L  !•  0*  Al  - 
brit  Vfaoriu  qui  hk  ita  babent»        i.  uftat§  P. 

£  mnent  a,  V.  k.  Ut  deeft  L  I*  a  A^foMr 


ff.  ipfie.  Br.  P.  L  B.  Br.  R. 

1/WrMitLB.Br.R.  L/c/effl.V. 

m.  iltfw  L  B.R.Br.  W|.I- 

Cap.XI.    i.  ^ns<MLB.Br,R.  G.  A.  tifM  --•- «fw/«  fi#l 

b.  «iMtKM  t.  V.  ct  Mjf.  Br.  A.  omitt.  Zuin^. 

c.  mfmnMm  L   B.  Br.  R.  n.  tami  CommeL  Spfuafflt.. 
tf MvoTfo^M»  rcU%i  Vrfiaitt  tl  q.  wti ttnttt.  L B.  R*'Br.. 

Tm.  I.P.L  V  . 


4<?6    M.  V ARIl.nL;TB.  Ilt  C ^  X I.  X I L 

.fitv  neoe  ex  ^  ea^  eudlare  anas.  ^  Patmlain  iis  datur  tn^^ 
dcum,  ordeum,  vinacei  vuae.  Jiomxonquam  etiamex 
aqua^canmiari^,  et  quaiedam  eiufinodi '  acfuatiiia.  Quab 
in  eo  '  iepto  eruiit  pifcinae,  in  ea^  aquani^  large  inlkie- 

4  vd  opottet,  vt  femperreceas  fit.  Siint'  i^m  non  difQ- 
milia  alia  genera,   vt  querquedul^e^^   phdetides  V  Gt 

•perdices,  quae,  vt  Archelaus  fcribit,  voce  maris  au- 
:dita,  concipiuntV  quae,  vt  fuperiores,*  neque  propter 
foecunditatem,  neqiie  propter  fuauitatem*  faginantuf, 
'fcd  "^  fic  pafcendo  fiunt  pingues.  Quod  ad  villaticarum 
paflionum  ^  primum  adunl  pertinerc  fum  ratus,  dixi/ 

XII.  Interea  redit  Appius,  et  percundati  \  hos  ab 
illo,  et  ilie  a  nobi^,  quidefTet  dixfhim.ac  facfhim^  Ap- 
^ius,  Sequitur  hiquit,  adlus  fecuhdi  generis,  afEdli- 
'ciu^  ad  villam  qui  fblet  efle ,  ac  nomine  antiquo  a  parte 
quadam,  leporarium  appellatum.  Nam  neque  fblum 
iepcK^eseo  ^  includuntur  fiiua,  vt  olini  in  iugero  agelif, 
aut  duobus,  fed  etiam  cemi  aut  capreae  in  iugeribus 

'  multis.  Qj^Fuluius  Lupinus  ^  dicitur  hab^i^  in  Tar- 
uuinienfi  fepta  ^  iugera  xl;  in  quo  funt  inclufa  *"  non 
K>ium  ea,  q^uaedixi,  fed  etiam  ouesferae,  etiam  hoc 
maiushic  in  Statonienfi  ^,  et  quidam  iil  locis  aiiis.     la 

d^Oaiij^,  vero  tranfaipina  T.  ^  Pompeius  tantum  feptum 
venationis^  vtcirciter  oo  ^  oo  oo  oo  pafruumiocam 
inclufum  habeat.  Praetereaiin  eodcm  confepto  fere  * 
luibcre  ioient "  [de  animaiibus]  cpciearia,  atque  aiuearia^ 

atqufe 

p.  ex  omict.  P.  Deihceps"  Wy  b.  ^hta  Heru.  ^i  e»  I.  I-GA, 

dtnwr  Br.  A.  c    Itt  pro  UppifMt  fcripfi  et 

'  q.  gtammttH  P.   irakari  lcnfT.  I.  B.  Br.  R.  leporarimn  A'.  1. 1-  G. 

gamari  B.  Br.  R.                 •         •  d.  feptum ,  inghrnm  A-  T.  I-  p. 

,  r.  hniupH^M  a.  V.  c.  incHtfat  I.  B.  Br.  R. 

'-  9,  todem  I.  B.  R.  Br.  f.  Ira  pro  Statomnfi  fcripll  ev 

t.  phaieriderl  B.  R.  Br.'  Reli-  I.  B.  Bf  R. 

quae  pbalaridtf,  g.  C».  T.  B.  Br.  R. 

V.  ef  I.  B  H.  Br.  '  h.  XXXX.  milia  I.  B.  Br.  R. 

X.  pt^/l^miieMrH.  A.  Gr.G.  triginta  mi/lia  T.  I-  G.  A. 

i   fernt  LB,  R.dccftl;  I-G.A. 

CSip*  XIL  a.  piramSattti  Xuntt.  k.  ftlH  a.  V» 


DE  RE  RVSTjlCA,:  .   ^07 

^que  edam  dolia^v  vbi  habemt  ^.cpncio&s  glir^  nS^ 
borutn  omiuum  cuftodia,  incrementum,  et.TpaftiQ 
aperta^  praeterquam  de  apibaus.  Q|iis  eEiim  igdoiat  3 
^ptae  macepijs  ita  eile  pportere in  leporario,  vt  te<^p^ 
rip  tada  '"^  fint,  .et.  iint  alta?.  alterum  ne  faelis  %  a^ 
{naelis,  aliaue  ^uae  beftia  introire  ^"  poiTit  p,  alterumni) 
lupus  tranfilire:  ibique  eHe  latebras,,  vbilepores  inter-. 
diu  deliteicant  in  virgultis,  atxjqe  herbis:  et  arboc^^ 
patulis  ramis,  <]uae  aquilae  ifnpedianr  ponatus.  Quitf4 
item  ^  neidt  paucos  il  ieporeS)  jociares  vt '  foeminas  ip*^ 
tromiierit,  breur  tcmpore  fo^.vt  impkatur'?  tant^ 
jFoecunditas  luiius.quadrupedis.  (Quatuor  eniin  modp 
intromiilis  *  in  leporarium,  bpeui  folet  repieQ\)  Fit"^  ' 
enim  faepe  cui;n  h{ibent  catuios  recentes.,.  aiioa  vt  '  ia 
ventre  habere  reperiantur  ^.  Itaque  df  his  Arcbeiauf 
fctibit,  annorum.qupt  fmt  ■  fi  •  quifi  velit  fcire,  infpi- 
c.er^  .pportere  ^  forainina  naturae, ,  qu^e^  iine  dubio  aiip^ 
^io^iiabet  pUira.  Hocquoquejtiuper  inftitutum  vtfagi*S 
naeentur  "^lepctfes,  cum  exceplQS.^  e/ieporario  condunt  f 
in  caueis,  et  iofo  claufb  faciunt  ^  pingues.  Eorum  **. 
^rgo  tria  genera  &fc  funt.  Vnum  Itaiicum  hoc  no- 
ilrum  pedibus  priii^s  Ixumiiibus,  pofteripribus  aitis,  fu« 

£eriore  parte  puiia*  ventre  albo.f  aailbus  iongis.    qux 
^pus  dicitur,  cum  piraeg^ians  *  fit,  tainea  concipere. 
....:.  ..  ■     V  a':  '.•   '  la 


1.  hahut  I.  V  a  A;  ifhra  wt-  .  ^,Jt  P»      i 

d.  A.  a.  fi  om.  I.  B.  Br.  It. 

m.  u&t^  «,  V.  uta^  V«  b^  Ita  pro  f^nnl,  B.  3r.  K. 

•  Qy  iflnmA.m^  a.  V.            .  A..  lunt.  Bt. 

o.  intrart  A.  lunr.  O.  c.   ^<2  «^  V.  ^m  k§ka  tH§ 

/  P*.^#¥^  1«'  Bu  Br.  R.  dnxkoips  fi.  Br.  A. 

vh  inurdiu  lnfms  Ald.  d.  Vulgo   Hfi  «*•  f^gimtmit. 

,  q.:<^  Br..    .  Sed  L  B.  Br.  H^/aghmnntm.  Pro 

r.  ma  I.  B.  Br.  IL  in  UUCkAs  l^^m  Kibd  otnnes  ftmqm.    So* 

t.  fjtflutm  I.-B.  Br.  R*.   :  quor  Macrobium. 

.  t.:.Ita.«x  L  B.  Br.  R.  fcripfi  <•  «kmciV  H<nia|.  ' 

pro   flntt.  ymd§  mim  iutnmllfit,  f.  etmlmt  J,  B.  Br.  R.   Ktlt« 

A*  hl^-G*  fi  imrmmJHii»  qute  amdudMnt, 

y,  Vt  \.  B.  Br.  R.  f.  Vulgo  /«oVmt. 

X,  vtjpm.  1.  B.  Br.  R.        I  ni^HfHm  P.  .■ 

y.  reperimttmr  «Md.  Sd^*      •  i.  tfa^s  f, 


)o«   M-VARH.  Wiill.  CfAP.  XIL  XIIL 

In  'Galfift  tranfalpina  ^t  Kfacedonia  fiunt  permagni:  m 

6  Hiipania  et  in  ItaUa  mediocres.  Aitenus  generis  Sft» 
qnckl  ia  Gatlia  naicitur  ad  ^  AIpes,'qui  hoc  ^  fere'mu«> 
tant,  quod  toti  candtdifunt.  hi  raro  perferuntur  Ro^ 
flianu  Tertii  generisl  efl,  quod  ih  Hifpania  nafcitur, 
&nilis  noftro  lepori.ex  quadam  paite,  ied  humiie,  quem 
ctinicuium  appeUant.-  -  L.  ^  Aelius  putabat  ab  eo  di-* 
£him  leporem,    [a  celerjtudinej'  qiiod  leuipes  eflet. 

•  Ego  arbftror  a  Graeco  vocabulo  anttquo,  quod  eum  * 
Aeoies  **  Boetii ''  Khrb^of  ^  appelfabant.  Cuniculi  didt 
ab  eo,  qu6d  fub  terra  cuniculos  ipd  ^cere  fbieant*', 

7  vbi  iateant  *  in  agris:'  Horum  omnium '  tria  genera^ 
fi  poffiS)  in  leporarit»  hsibcre  oportet.  duo  quidem^ 
Vtiquete  habere  putd^  et  quod  in  Hifpania  annis  ita  ' 
fuim muids,  n indete cuniculos perfedutos credam. 

XHL  Aprosquidem  pofte  habereih  ieporario,nec 
nlagno  negotio  ibi  ■  ct  captiuos,  *et  cicures,  qui  ibi  nati 
fint**,  pingues  fbiere  fieri^  idiinquam  hxi^.  Nam 
^uem  fundum  in  Tufculano  emit  hic*  Varit>  a  M.  Pu* 
pia**  Pifbne,  VidifH  ac  buccinam  "* 'idflatam  certo  tem- 
pore  apros  et  caprcas*^  conuenire  ad  pabulum,  cmne 
juperiore  loco  e  palaeflrj^.  apris  dfEnideretur  ^  gJans,  ca- 
%  preis  vicia  aut  quid  aliud.  Ega  vero,  if^quit  ilh^  apud 
Q.  Hortenfium  cum  in  agrd  Lauflemrefrem,  fbi  iftuc** 
magis  T^uytKSs  *  fieri  Vidi.       Nam  fiiua  crat  (vt  dice- 

bat) 

k.  Mdadfif  P.  ndMdapit  J.   B.  «.  '^  h  U.  tt.  It. 
K.  Br. 

1.  Utc  L  B.  Br.  R.  eanS  Br.  Cap.  Xftf.    «.  haktre  M/7e  Br. 

m.  LeltMs  I.  B.  Br.  R.  LMiui^  A.  Deinc«ps  ii^#ti»  HH  eft  cttpt, 

T.  Lnkn  Adiat  f^  UU  Q.  A.  lunt.  G             '       . 

n.  et  Br.  I.  I-  G.  >  fiim  h  B:  Br.  R.  tt  tdd.;A. 

0.   AfHtViOxjfr.      .     ^  lunt.  G.       ' 

p.  (t  tofP.  Aniis  it  hknthaiei^  c.  Api  Axi  T.  B.  Br:  R'.'deln- 

fmm  4BX  libris  Aii»  iMidM  Vt-^  ok^TlnijpMiam  K. 

Qor.  Bntii  Br.  d.  TnpYe  oin.  A.Iitnt.  O: 

q.  lepwnm  V.itpirem^A,  V.  •  tj  kuanam  cttin  Vi^or,*tiefh. 


r.  filent  h  B.  Br.  R.  •  f .  ^ap^^T  '!.•  B.  Br.  R. 

latent  I.  B.  Br.  R.  g.  effkdcfmf  V\     ^ 

aatniam  om.  Edd.  eaedem.  A*  dcinccps  coprit  I 

qaidim  om.  £dd.  ticdtm.  h.  iftaei>m,  I.  B. 

!•  1-  G*  A.     '  i.  tn^iUit  Eaed^ 


DE  RE  RVSTICA-  509 

bat)  fupra  quinquaginta  iugenim  maceria  £epta ,  cpod 
non  ieporarium  fed  &v\^ior^o(p^ov  appellabat  ^.  Ibi 
erat  locus  exceliiis,  vbi  triclinio  '  pofito  coenabamus. 
Quintus*"  Orpbea  vocariiuflit.  qui  cum  eo  veniiletj 
cum  **  ftola  et  cithara,  ct  ^  cantare  eilet  iuiTus,  bucci- 
nam  infiauit,  vbi  ^  tanta  ^  circumfluxit  nps  ^  ceruorum 
.aprpruin  et  caeterarum  quadrupedum  multitudo,  vt 
non  minus  fonnofum  mihi  vifum  fit  fpe<flaculum,quam 
in  circo  ma^cimo  aedilium  fine '  Africanis  b^fUis  cum 
fiunt  venationes^ 

XIV.  Axiu^,.  Tuas  partes  (tpquit)  fubleiiauit  Ap- 

pius,  oMerula  nofter,     Qjiod  ad  venationem  pertiuet, 

breuiter  fccundus  traniadus  eA  adus.     Nec  de  cocleifi  % 

ac  giiribus  quaie^^o,  quod  reliquum  efl.    neque  enjm 

.snagnum  emolumentum  efle  poteft.       Non  iduc.taoi 

.fimplex  ea,  inquit  Appius,  quaintu  putas,  o  Axi  viO' 

iler.  nam  et  idoneusfub  dio  fumendus^  locus  cocleariis, 

.quem  circum  ^  totum  aqua  ciaudas,  ne  quas  ibi  ,pofue- 

.lisadpaitum,  non  liberps  earum,  fed  ipfas  "^  quaeras. 

.Aqua'',  ingumu^  finiendae,  ne  fugitiuarius  ilt  paran- 

dus  K   Locus  is  melior  ^,  quem  et  **  non  coquit  fol,  et  2 

tangit  ros.    Qui  fi  naturaiis  non  efl  (vt  fere  non  funt  in 

aprico  loco)  np que  hal>cas  in  opaco,  vt '  facias,  vt  fiint 

fub  rupibus  ac  raontibus,!  quorum  aliuant  ^  radices  ia- 

cus  ac  fluuii,  mahu  facere  oportet  rofddum.  qui  irt,  11 

V  3  eduxcris 

.'  k.  ^yycMt^Mi^Eaecleiti.  Cap.  XIV.    a.  cochltii  6r. 

1.  tridiinU  V  .  h,  efl  additur  a.  V.  ct  P. 

m.  «^  ^l.  B.  Br.  R.  ^'  UtH^narcnm  a.  V.  H.  St-  D. 

n.  riiiao«n.Eaedem.  <L  i;./*  Hmu 

o.  €t  om.  Eacdenj.  ,  g  g^  ^  rWet,^«  A.  Ivmt.  G. 

p.  u  P.  et  Codd.  Viaonu  f  ^„,^^^  f^^     ^,.^  y^ 

q.  itmtMm  I.  B.  R^.  tantiuH  cir^  g.  tMllior  I.  B.  Br.  R. , 


«;«  fiuxmt  Br.  et  Codd.  Vifiorii.        |,|  .,  ^^^  Eacdcm, 

r.  wox  I.  8,  Br.  B..,  nos  Codd.        i.  »W  a.  V.   deinccp$ 

Viaorii.  Br.Ald. 

^s.  wn  Jint  A.  Iunt.  G,  '  k,^aHHant  h  B.  Br.  R.  . 


310  M.  VARRONIS  LlB.  III.  CAP.  XIV. 

eduxeris  *  fiftulam ,  et  iifeani  mammiilas  "  mipofueris 
tenues,  quae  erudent  aquam,  ita  vt  in  aliquem  lapidem 
incidat  ac  late  diflipenir.  Paruiis  iis  ^  cibus  bpus  eft, 
•3  et  ]g  fine  miniftratore  °.  Et  hunc,  dum*  fcrpit,  non 
foJum  in  area  reperit,  fed  etiam  fi  riuus  non  prohibet, 
in  parietes  p  ftantes  iauenit.  Denique  ipfae  tx  fe  rumi- 
nantes  *»  ad  propolam '  vitam  diu  producunt  %  cum  ad 
eani  rem  pauca  laurea  *  folia  interiiciant,  ct  afpergant  -^ 
mrfures  non  multos.     Itaque  cocus  *  has  viuas  an  mor- 

4  tuas  coquat ,  plerumque  ncfcit.  Genera  coclearum  funt 
plura  y,  vt  minutae  albulae,  quae  afferuntur  e '  Rea- 
tino,  et  maximae  •,  xmke  de  Illyrico  apportaiitur,  et 
mediocres ,  quae  ex  Airica  afFeruntur.  Non  quo  noii** 
in  his  regionibus  qtiibufdam  locis  eae  ^  magnitudini- 
bus**  fint  difpariles:  nam  et  valde  amplae  funt  quae- 
dam®  ex  Africa,  qtiae  vocantur  folitanae  ^  ita  vt  ea- 

•rum  calices  quadrahtes  odogintacapere  poflliit  «.  etfic 
in  aliis  regionibus  eaedem  *"  inter  fe  collata^e  *  et  min6- 

5  res  funt  ^,  ac  maiotes.     Hae  in  fo^tura  pariunt  innu- 
•merabilia.     Eaium-femen  minutum  ac  tefta  moUi,  dtii- 

turnitate  obdureicit.     Magnis  ihfiilis  ih  areis  fadis,  ma- 

•gnuiii 
•  .       .  '     u-^    •  -  •' 

I.    tifiduxnh  a.   V.     deinceps  a.  waxime  A.  1. 1-  G.  ec  Ccr- 

ffiul^?.  .   .  ner,  fedvitio...  /            .11 

;     m^paMas  a.  V.  deincevs  «-  ^-  «««-?*««t4  »«  *'^  Af  V. . 

vaink  Fiv                         ^  c.  flc  I.  ft.  ftr;  R.     * 

n.  bis.Ex.  Ald.            r     '  d.  Vulgo  inrerpoiitum  mm  in- 

0.  adminiftratore  a,  V.     '^  cluferat  Gefner,  oniifi  cum  I.  B. 

p.  pariete  Ryck.  I.  B.  R.     In  ^**'  ^2            ^                         ^  > 

Brufch.  eft  :   parietes  ftanUs  finc  ^«-  Ita  pvO /i«N  fiwii^ii  iari- 

in.    CaetcKJtt   omnes  fw  Mffrtw  PV"™A^A"^''     .       '  .. 

habent,  annorante  Gcfnero.  ^-  Male  yiAor.   et  feq,  ^- 

q.  Vulgo  c.Yfniimiw«h?/.  '^"*'^'-      „;,J        «^^     '      .-, 

r.  Ii«  pro  popalam   fcripft  cx  ,.  &'  Y^  ^^'  JVv^^^'  l"!i'' 

Coiamelin.  ^                               :  ^'^  '-'  '«  *^'  ^^^^  quAdrmes 

t.  lanreae  P.                   •    ,  '^^^-^  *'  -^a^ZJCXX  ««-Jr.  c«ici 

V.  afperguut  I.  B.  Bt.  R.  '^  h.  «/^ci/i  J.  b!  Bi.  R. 

x^  «fltf  Br.  A.  vulgo  cdfiM^.  i.  ctf//flrtf  -EaedenfS 

y.  multa  vel  plura  I.  B.  Bt.  *.  k.  fiint  om,  Eapdem.  Deinco^s 

z.  «   L  B.  Br.  R.  et  uiaiores  Ald. 


gnm  Wtua^fenmt  atris  K  ^flasipoque  fiigiiiare  ib^ 
Iwtita,  vt:  iSam  ciuh  ^'  forwiiBikiaiiKnifkat&paet 
facrj^,  vbi  parcwturs  quacforianiaa  iiabeat,  vt.intcite: 
aer.ppflit.  .  Viuax  euim  haeo  aatunL '  .  -^     ,  . 

XV.  Gllrariiim  autem*  diflimili  ratione  habctur^ 
^uod  non  a<jua ,  fed  maceria  locus  fcpitur.    ^Tota  lcui  ^ 
lapJde,  aut  te<ilbri6  intrinfecus  ijLicruftatur^   W.je?  ca. 
erepcre  poflit.     In  cp  ^rbufcujas  cjffe  oportgt,  quae  fc»  . 
runt    glandem.  quaef,  cum.fnwjum  nbja,fcnint^intra^ 
maceriam  iacere  oportet  glandem  et  caftancam,,vn<fe 
faturi  fiant.       Facere  his  cauos  **  oportet  laxiojcs^  vbi  2 
pullos  parere  poflint.^acjuam  cfle  **  tenucm,  quod  ca  ^" 
nbn  vtuntur  multum,  ct  aridum  locum  quacrunt.  Hi  * 
lagrnantur  in  doliis, . quac  ctiam  in  vill^s  habcnt  multi^ 
qua^  figuli  faciiint  multo  ^  aliter  atque  alia;  quod  jn  la*' 
teribus  eorum  femitas  faciunt,,.  ct  cauum>  vbi  cibum. 
connituant.     Iii  hoc  doliumaddum  giandcm,  autnu-. 
Qcs  iuglandes,j  aut  caftaneani.       Quibus  in  tcnebris^  ^ 
cum '  cumulatim  pofitum.cft  iri  dbliis^  fiunt  pingucs  K. 

-  XVI.   Appitis  *,  igitur  rcfinquitur,  inquit,  de  pa-^ 
/Hone  villatica  tertins  '^Sms  de  ^ifcinis.     Quid  tertius?'*  . 
ihquit  Axius.     An  quha  tu  fblitus  cs  in  adoleicentia  tua 
domi  mulfum  non  bibere  propter  parfimoniam,    nos 
mel  ncghgcmui  "^?  'Appins,  NoW»  vcirum.dicit*',  ih-^^ 
quit     Nam  cum  paupcr  cuih  dubbus  fratiibus  et  dua<«r 
btts  fororibus  effem  rdidus;  [quanwijalteram  fiiae  dote 

V  4        .      ,  ded? 

,    l  ■  •  :t 

].  «erf /  omicr.  I.  B*  Br. -R.  i.  cumutatim  7.   Tn   libro  \W 

m.  euM  Eaetlem.  £lorii  erat :  fembris  aimlarim  -• 

Op.  XV.    a.  0mUim  deeftXBL  ioltii.    \xx  altero.  eliimlotim  ptf- 

R.  B  .  fiwn  fuprtfcrlpto  byl^m,         .  ^ 
b. /fleiii  Coni.  k.  ftnpumrer  J,  B.  Br.  ft.   _^' 

c.  fermrt  1.  I-  G.  A.  .  -         "» 

d.  emiias  1. 1-  G.  A.  Deincept       ^.  XVI.    ••  Axbk  t.  B.  1U 
pdes.  Br.  hic  et  alibi.  Agriut  Br-   -  ^  •  •  '  ''' 

e.  ^rm  effe  a.  V.  b.  lugligimtiit  l:  R  Br;  R.    -[> 

f.  ceifi  Br.  c.  'Apjnns  twHs^  vemm  A.  ctinl^ 
'j.  HicBr.                                 inprioribus  liuUum  comitiflefie^.'^ 

h.  MiUtM  I.  B.  Ir.  K.   .  *   DciiKtipi  ittfiutr%o  ODvd»:-'  ^  * 


jft;  M.vARKoirr5XiB:nicAP.xvL 

dc3i  LucaflD^  «  ^o  liieredttKe  me^cefla  primamt. 
etpnjnus  iXKiifimv  dbaii  mese  bibere  coepi  ipte,  cum 
iBterea  nihilo  miiMlu^^pene  ^piotidie  incoiiuiuiobmjitbiif^ 
S  darem  muHiim.     Psaetfenra  meum  eratnoa  tuum,  ;eaf« 
nouiil^  volucres,  quibus  plurimum  natura  ingenii  atque 
artis  tribujt:  itaque  eas  mellus  me  nofle  quamte,  vt 
icias^  de  incredibili  earum  auium  natura  audi.  Merula» 
vt  **  caetera  fecit,  uAiXo^i ,  quae  fcqui  melitturgi  *  fo- 

4  limt  ^ ,  demonftrabit  Frimum  apes  nafcuntur  partim 
exapibus,  partim  ex  bubulo  corpore  putrefado.  Ita- 
que  Archclaus  in  epigiammateait  eas  efle  -—  Hoe^  (pQf 

*^lJLfVflc  *  TrenoTfiixsvct  riieyu.  Idemr  ''Vnigm  idiv  c(Pfi* 
%es  y«'fat\  /jLotrxoov  ^  ie  /jJ^t^^etf  K  Hae  apes  non 
funt  foiitaria  natum ,  vtaqullae,  fed  vt  homines.  Quod 
&  hoc  ™  faciunt  etfaih  gracuii  ^  at  non  idem:  quod  hic 
fbcietas  operis  et  aedificiorum  y  quod  illic  non  e(t  Hic 
ratio  atque  ars;  abhis  opus  facere  difcunt,  ab  his  aedi- 

5  ficare,  ab  his  cibaria  condere.  Tria  enim  harum,  d« 
bus,  domus,  opus:  neque  idem  quod  dbuscera,  nec 
ouod  ea  inel,  nec  quod  mel  *  domus.  (non  ^  in  fauo 
lex  ai^ulis  ^  celia,  totidem,  quot  habet  ipia  ^  pedes. 
qpod  geometrae  ij^dya^iev '  fieii  in  orbi  rotundo  oflen« 

dunti 


,     A  Nrf  A.  Bt-  Cr.  Deinceps  «§•  nebttt  AducrC  VI1T.  t.  Scaligcr 

^  tufM  ^wrimwm  Br  Ald.  poftea  m  malebflc  ntnXayniAivf» 

wfi9  fMM  if  Br.  Ald.  k.  t*o9%mv  St  jmMoi,  I.  B.  R. 

tMS:    JMmte    fam  I..  B.  *» -v  — /*«»«w  rft  «Xiffr»  Br, 

l  Ita  Code»  Vrilni.  hUfiM,  1.  f^^'  ^^  A4iA*er5»  add.  A.  I. 

toS^f  •  '•^^"**  '"""  ^^^"^  m!  A.  *.c  L  B.  R.  Br. 

n.  f^  </?,  fKK  <«cr^  (b(»rce»  fi^u 

lenf  J  i^//-rJ.  add.  L  B.  R.  ««<  X  N-»  L  I.  G.  A. 

extrca  Brufcb.  p    5,,  ^^^,  j^;/^,^  ,^.  x.  B. 

t.  Vulganim  aptea.ft^/vo^Mrt  IL  Br.  cc/7a  cx  ai^ji/if  «ociilciii  I  I- 

«c  Itbrit  fuis  eorrigi  iuflit   Vi-«  G.  A.  ct  Marj^t  Durdr.  /cxMifa/Jc 

«or.  quod  fecit  ComeL  prima.  Viftor. 

Detnceps  £dd  amiquae  irfireiv-  q.  ipfi  dccft  L  B  R.  Br. 

#•#»« habents  libriViaorii jgpi#-  r.  btxa^on  B.  R.  trhi  Br.  Akl 

^  M^  Corrcxit  primut  Tiir.  mkt  cum  VIOiMr.  teliquae. 


DE  RE  RVSTICA.         '-     jij 

Amt^  vt  pliirimnm  loci  indudator '.  Foris  paicuiitur, 
innis  opus '  faciunt:  quod,  dulcifCmum  quod  ^  eft,  ct 
^ut  et  hominibus  cft  *  acceptum*  <pod  fauus  venit  ia 
akaria,  et  mel  ad  principia  conuiuii,  et  iniecundam 
inenfam  adminifiratur.  '  Hae  ^  vt  bominum  ciuitates^  6 
quod  hic  eft  et  rex  et  imperium  et  focietas,  quod  &« 
^untur  omnia  pura.  itaque  nuila  harum  ai&dit  in  loco 
ihqoinato,  aut  eo,  qui  male  oleat,  neque  etiam  in  eo» 
^i  bona  okt  vnguenta.  itaque  his  vndus  qui  acceflit^ 
pungunt.  non  vt  mufcae  liguriunr  \  quod  nemo  has  vi- 
det,  vt  illas,  in  came  aut  fan&uine  aut  ^  adipe.  ideo 
snodo  ^  confidunt  in  quo  efl  japor  dulcis.  Minime  7 
jnnlefiea,  qood  nullius  opus  vellieans  facit  deterius:  ne* 
qne  ignaua^  vt  non,  qui  "^  eius  "^  ojpus  conetur  diAur- 
Inre,  refiAat.  Neaue  tamen  neicia  fuae  imfaeeiUita* 
tis  *^  quae  cum  cauui  muiatum  eile  dicantur  volucrec, 
quod  et  ikjuando  difpiicatae  funt^  cjrmbalis  et  plaufibus 
tiumero  ledueunt  f  in  locum  vnum.  £t  vt  his  diis  He* 
licona  atqoe  OlTmpon  attribueruat  homines,  fic  his  ilo* 
ridos  et  incultos^natura  attribuit  montes.  Regem  iuum  8 
fequuntur  quocunque  it,  et  feffvm  fiibleuant;  et,  fi 
nequit  voiare^  fiiccoUaiit  '^  quod  eum  ieruare  volunt 
Neque  ipiae  iimt  inficicntes  ^  ^  nec  nonoderunt  inertes. 
itaqoe  impetentes  ^  a  £t  eiiciunt  fucos,  quotl  hi  neque 
SNiiauant^  et  mei  conibmunt:  quos  vociiicanfes  ^  piures 
perfequuntur  etiam  paucae.  £xtra  oibum  alnei  obtu- 
rant  omnia)    qua  veait  inter  6iaos  i^iritus^    quam 

V  5  If  ifi^ 

t.  hulndma  A.  lant.  C.  t,  ft  fm  t.  V. 

t.  fimt  miU9  farcima  Etident        c.  €i»t  f^  «m.  I.  B.  Br.  R. 
.V.  ^iMm  t.  Vi^.  t  tMiemit  P.  et  Codd.  Vift. 

X.  '9fi  om.  A.  iunt.  G.  %.  flicmUM  Br..  flAmimm  A* 

y.  HmcI.  B.  Br.  E.  Bt-  a 

s.  Mccefetit  t.  V.  h.  inftimttu  A.  Bt«>  Q, 

t*  Hgmtinnt  P.*  et  iic  ia  opti-        i.  Im  libri  t.  V.  oiii  ex  imfe^ 

mislibris  icnpntfnhoc  verbuor  Bmtts  P-  et  Codd.  iuoruin  c&* 

hic  ct  in  Terentii  Eunucbo  re-  cit  ifi/iiffMttf.     Deinceps  an^nm 

periri,  teftttur  Vi^r.  mmu  mA  Br.  Ald. 

b.  (tt^Br.  li.  vHfmmou  -mttfe  Pucd. 

c  aM4ttKLl.Br.]t«  ^       .  ct  Cymn. 


3.14    M.  VARKONK.tlR  IIL  CAP.  XVI. 

9  ^^idax9fy  ^  appeHant  Gi^ecL     Otiuies..vt  in  exercitu  vU  <• 
vuntv*t(j[uc  alterni^  donniunt,  et  opus  fadunt  paritavr 
et  vt  colonias  mittunt.       Hique  duces  coaficiunt  quae-'. 
dam  adirooem  vt  imitationetubae.  tum  id  fackmt,  cum. 
inter  fe  flgna  pacisac  beHi  habeant;       Sed  o  Menila^ 
Axius  nofter  ne,  dum  haec"'  audit,  phyfica  fatifcat^ 
quod  de  frudu  niliil  dixi ,  nunc  curiu  lampada  tibi  ^. 
lotrado.       Merula,.De  frudu,  inquit,  hocdico,  quodr 
fortaile  an  tibi  fatis  iit  jlxi^  in  °  quo  audocem  habeor. 
non  foiums  qut  aluearia  £ua  locata  habet  quotannis  qui« 
nis  millibus^  pondo  mellis,  fed  etiam  hunc  Varronem- 
noftrum^  quem  audiui  dicentem,.  duo.iniiites  ie  hst*: 
buiile  in  tliipania  fratres  Veianios  ex  agro  FaJiico  locu«: 
pletes,  quibus  cum  a  patre  relufb  eilet  parua  villa,  et* 
agellusnonfanemaior  iugero  vno,  hos  circum  villam* 
totam  aluearium  feciiFe,  et  hortum  habuiiTe^  ac  reli»; 
quum  thymo  et  cytifo  obfeuiile^,  et  apiailro,  quod 
alii /Lcf  A/(puAA0V  ^^  alii  /ufAio'0*^vAA6V.,  quidam  fiiAs^ 

1 1  vov  appellant.     Hos  nunquam  minus,  vt  peraeque  du;* 
'  cerent,  dena  millia  iextertia  ex  meile  recipere  eile  fbli* 

tos.  tum  eos  et  veiie  expedare,  vt  fuo  potius  tempore 
mercatorem  admitterent,  quam  celerius  alieno.  Dic- 
igitur,  inquit\  vbi  et  cuiuimodi  me  faceie.oporteat 

1 2  ahileatium,  vt  magnos  capiam  fiiKfhis.    Ilk,  fahtTT»^ 
vas  ita  facere  oportet,  quo4  alii  fctfA<rror^o<pat» '  apr 
peliant,  eandem  rem  quidam  mellaiia.     Primum  fecun- 
dum  viliam,  potiffimum  vbi  non  reibnenf:  imagines». 
hic  enim  fonus  harum  fugae  [cauia  ^]  exiilimatur  eile. 

Proce- 

1.  thkbacm  I.  B.  R.  rhkUm        q.  milifMtn.  al.  mlififl^ltm. 

Br.  •Mmnmt  Md.  paulo  ftncea.  ^.  mdlinm  I.  B.  R.  Br.  ntiUimm 

m,   b9c  I.  B.  Dr.  R.    Deinde  Pol.  Deinccps  >/er««^ire  Br. 
vulgo  phffiam  4d4ifiKt.  legitur.         r.  inq.  Merula  h  U  G.  A. 
Sed  dMM  boic  audit:  phyfictm  §e         9.  mtfitr^pbiA  I.  B.  K.  Br.  /m- 

HfiM  Pol.      .  A/r^M  Vi£t  et  Geiii.  puKtr-' 

n.  tibi  h  B.  R.  Br.  rpr fvpm^.h  I-  G.  A. 

o.  in  qno  omitt.  A.  lunt.  G.  t.  canfi  oiii.  l.  B.  Bt.R.  etCod.. 

^^'^ffMigk  1.  B.   R.  ^fin^i  vterque  Flor.  et  Venet.  roonente 

FoL  .  f9ond.  mfim  A,  tmt.  G. 


^  ^    DE  RE  kVSTlCA.  315 

Procenim  ^  e^  oportet  zert  tetnptnto ,  neque  aeflate 
feniido,  rieque  hi^me  noii  apricc>,  vt  fpedet  potifll* 
mum  adKibemos ortus,  quae^  pnope fe loca habeat  ea^ 
Vbi  pabulum  fitfrequeiis  et  aqua  pura.  Si  pabulum  na-  1 3 
turale  non  eft:,  ea  oportet  dominum  ferere,  quae  nia- 
xime  iequuntur  apes.  ea  fiint,  rofii,  ierpyiium,  apia» 
flrum,  pdpauer,'filba,  lens,  piiiim,  ocimum  ^,  cy- 
perum,  Medica,  et  ihax&ite  cytiium,  quod  minus  * 
valentibus  vtiliffiinum  eft.  -  Efenim  ab  aequinodHo  ver« 
no.ilorere  ihcipit,  et  permanet  ad  aiterum  aequihodium 
aiitumni.  Sed  Vt  hoc  aptfillmum  ad  ianitatem-  apiuin,  14 
fic  ad  mettiiicium  thymum;  Propter  hoc  Siculum  m^l 
fert  pahnam ,  quod  ibt  thymum  Donum  et  frequens  eiL 
Itaque  qnidam  thymum  contundlint*  in  pila,  et  di* 
luunt  in  aqua  iepida:  eo  ^  cofiipergunt  omnia  ieniinariA 
confita  apium  caufa.  Quod  ad  locum  pertinet ,  hoe  1 5 
genus  potiffimum  eiigendum  iuxta  vitiam;  non  quo  ^ 
non  in  viUae  porticu  quoque*^  ^idam'(quo  tutius  euent) 
jduearia  collocarint.  Aluos^,  vbiitnt,  alii  faciunt  ex 
^minibtt^  rotundas,  aiii  e  iigno  ac  corticibus,  alii  ex 
abrbore  caira ,  alii  ^idiles,  alii  etiam  ek  ferulis  qtiadratas 
fongas  circitt^r  pedes  temos-^,  latas  pedem,'ied  ita  vti 
cum  «  parum  fif  *  qua  complelint,  eas '  coaiiguilent,  ne 
ih  vailo  loco  et  imCQi  defpondeant  animum.  hiiec  omnia 
vocant  a  mellis  alimoW)  ahios:  qua^ideo  videhtur  me^ 
dias  facere  anguiliifimas,  vt  figuram  imitentur  earum. 
Vitiles  ^  fimo  i)ubu!o  oblinunt  [  iatos  et  extra,   ne  aipe^  1 6 

ntatc 

V.  Pra^frtn^rK. k.  Vi4fc.  PrU'  b.   et  1. 1-  G.  A. 

ttrfa  folum  M^t  Caerenss,  ootic-  c.  qnad,  L  K  G.  A.     . 

tie  ftttque  V\wi  «c  VWrfnis,  tt-  ^'  ^ht  om.  1.  B.  Br.  R. 

ftc  Pontedera.  c.  Aiua*  cx  fid4.  aiite  Viaor. 

X.  f«f  corr.  Gefn,     "'"    ^  "¥"*^',„»    «    ' 

f.  fire#  I.  B.  Br.  R. 

..ir.f^   mikat  max.  I.  B.  Br.  ..^^  ^jm»  om.  £dd.  eaed. 
R.  Pdmmn  omitt.  A;  Iunt.   G^       fi.  e^  ^g  eaed.  Edd.  Faula^^ 

tcymum  apium  t0tiitam  G«erca.  antea^rfe/  drdttr  B».  AW* 
^a-  i.  iif  ttt  I.  B.  Br.  R. 

zi  ^tt/ Vlilgo  dceft«  -le^/atafl.  V. 
• 'f/<AwffikfcwrBft                •  1.  tklmimu  »•;¥•  - 


Si6    M-  VARRONIS  pB.111.  CAP.  XVI. 

nt^te  abAerreantur.  eaique  alaos  ita  coUocant  m  muts^ 
lis  ™  parietis,  vt  ne  agitentur,  ueue  inter.  ie  contingan^i 
cum  in  ordinem  {Iiit  pofitae.  fic  interuallo  inteipofito  % 
alterum  et  tertium  ordinem.  infra  &Lciunt,  et  aiunt  potioa 
hinc  demi  oportere^  quam  addi  '^  quartum.  Media^ 
aluo ,  (in  ^)  qua  introeant^pes,  faciunt  foramina  parua 

17  dextra  ac  finifira.  Ad  extrema,  qua  meliarii '  fauum 
eximcri9  poflint  %  opercuia  imponunt  aluis.  Optimae 
fiunt  corticeae  %  deteirimae  ficliles,  quod  et  ^  frigoiie 
hieme  et  aeftate  calore  vehemendilime  ^  conmiouentur. 
Vemo  tempore  et  aefiiuo  fere  ter  in  menfe  mellarius  inr 
fpicere  debet  fumigans  ieuiter  eas  ^ ,  et  a  {purcitiis  pur- 

18  garealuum,  et  verpuculos  eiicere.  Praeterea  vt  anim» 
aduertat,  ne  reguli  piures  exiflant:  inutilesenim  fiuat 
propter  feditiones.  «t ',  vt  quidam  dicunt,  tria  genera 
cum  fint  ducum  in  apibus^  niger,  ruber,  varius,  vt 
Menecratesfcribit  duo,  niger,  etvarius:  qui  ita,  me"» 
iior}  vt  expediat  meliario  '\  cum  duo  fint^  eadem  ai«> 
yo,  interficere  nignim,  quemfcitcum  altero  rege  efie 
{editiofum,   et  corrumpere  aluuin,  quod.fuget,  aut 

19  cum  multitudine  fugetur^  De  reiiquis  apibus  optim^ 
efi  parua V  varia,  rotunda  ^  Fur,  qui  vocatur  ab  alii^ 
facusx  ater  ^  eft,  lato  vcntre.  Veipae  ^  quae  fimiLtu- 
dipem  habet  apis ,  neque  fbda  eft  operis^  et  nocere  £>• 
let  morfu  >  quam  apes  a  ie  iecemunt  Eae  ^  di£bimt 
inter  &  i  quae  feiae  et  cicures  funt.  Nunc  feras  dico, 
quae.in  fihieftribus  locjs  pafcitant}  dcunss,  quae  in  ^ 

cuids. 

m.  MwttViV  t.  V.  y.  etrom.  I.  B..Br»  JL  ' 

n.  p^fitf  L  B.  Bc  R.  i.  «t  om.  Eaedem. 

o.  mM.  QMtMm  Mei.Etcdaa«  «.  maium§  L  B.  Br.  R.  mtUi^* 

p.  ilMf«  Hcru.  ffi  P. 

q.  in  om.  mareo  Durdr.  b.  fitnt  t.  V. 

r.   mtllUml.  B.  Br.JL  c  ntmuU  P. 

f.  Ica  Ubri  t.  V.  qui  ftffmU  d.  Vti%o  Wter.  I.  B.  Br.  S« 

ioucxit.  ^  aUtf :  ^. 

t.  cmHit  ft.  V.  c.  Vulgo  ytj^ 

V.  tx  L  B.  Br.  B..  f.  •ptri  L  I-  G.  A. 

X.  bk  vuigo  intcBi«aail.Qmi*  g.  Httc  LB.  Br.  E.  Hm  P« 

fi  cum  A.  luxu*  G.     ..  .  fu  m  om.L  B^iUhabecBntfdu 


^     '      DE   RE  RVSTICA-  3^7 

cuitis.     Sihieftre^  minores  funtmagnitudine et pilbfae,  ao 
ied  opificer  magis.     In  emendo  emcorem  videre  opoiw 
tct,  valeant  an  fint  aegrae.     Sanitaris  (igna,  fi  fimt  fre. 
quentes  in  examine,  et  fi  nitidiie)^  fi  opus,  quod  fi^ 
ciunt ,  eft  aequabtle  ac  leue.       Minus  vaJentium  figna,    - 
fi  fimt*  pilcrfae  et  honidae,  aut*  puJueruIentae,  nifi 
<^ificii  eas  vrget  tempus.  tuin  enim  propter  Jaborem 
afperantur,  ac  macefcunt  K     Si  tranfierendae  funt  aJui "»  a  I 
in  alium  locum,  id  facere  diJigenter  oportet,  et  tempo- 
ra,  quibusidpotiffimumfacias,  animaduertendum;  ec 
ioca,  quo  tranflFeras,  idonea  prouidendum.     Tempo- 
ta,  vt  vemo  porius  quam-  biberno,  quod  hieme  diffi»    : 
£uJterconfiieicunt,  quo^^fimt  translatae,  manere:  ita- 
que  fugiunt  plerumque.     Si  e  bono  Joco  tranftuleris  eo, 
vbi  idonea  ^  pabulario  non  eft,  fugiriuae  fiunt.       Nec 
fi  ex  aluo  in  aiuum  in  eodem  loco  traiicias,  negligeii^ 
ter  faciendum.  fcd  et  aluus,  in  quam  p  tranfitorae  funt  22 
apes^,  apiaftro  perfricanda  %  miod  illicium  hoc  iliis: 
ca  foai  meJItri  intus  ponendi ,  -a  faucibus  non  longe ,  ne    • 
cum-aninaaduerterint,  autinopiam  efcae '  habuii&  di« 
cantur  * ,  aut  ciim  funt  apes  morbidae  propter  priniorea 
vemos  paftus,  qui  ex  iioribus  nocis  Gniecae  etcoitm 
fimt  codiacas  fieri ,  atque  vrina  pota  ^  refici.    De  hil  aj 
pmpolinvvocafit,  e  quo  fkdunt  ad  foramen^introitus 
protpdumln  aluum  maxime  aeftate.     Quam  *  rem  et- 
iam  nomine  eodem  medici  vtuntur  in  emplaftris.  pro- 
pter  quam  rem  eciam  cariu^  in  iacra  via^  qoain7  mel 
■  ,'        '     :  .       Vcnit. 


i.  fint  L  t-  G.    ^  g*  Yuljo  intcrpofitutn  «  qttL 

K.  Vulgo  vtf  enam  in  Br.  ^mT  t  B.  Bt.  S.  t.  t.  H.  m  P. 

■•  ^-  ^-  jr.  ptrfricttndMm  a.  V.  Cod.  Gic- 

1.  cf  maq,  .Br.  A.  mr€9ftiua  P.  fin,  tt  P^p. 

m.  Ml90f  P*     .  j:  tffat  Iftthtigk  MMn  ah  ettm 

n.  fMMi  troHsl.  I.  B.  Bf*  R.  p.  ^  hahMiSk  diekir  ait  atmjfnt 

.0.  hmm  fldd.  l.,B.  Br.  R.  aptt  Codex  Viaprii. 

P-  Wvl^  fid  Ji  ^anfitttirae.  S^  t.  Aotftrr  Bn 

Heruag.  fld  it  nlimty.  in  fuam  '  v.  f^fias  P. 

tttmf.  lunct.  Sed  t§  ia  4ifmts  in  x.  Qnam  %h  mai^o. 

fWA.  PaJiL  SU  tt  »ti^^a^fim.  y.  Qf^  I.  B.  Br.  &* 


SX8  M  VARROlflS  tIB:ni.'CAP.  XVL 

.  yf^mt  Eritbacen '  vQomti  <)uo "  fauo^  txMttios  iattr  ^ 
ie  cQDglutinant^  ouod  ^Q.  adiud  melle^^  prppoii:  itaqiie 
in  hoc  vim  efle  illiciendi.  quo  circa  exam^n  vbi  volunt 

^    x:onfidere,eum  ramum  aliamue  quam  rem  obiinuat^ 

^Ahocy  adinixtQ  apiaftto.  Fauus  eu,  quem  fingunt  mulr 
Cicauatum  e  cera,  cumrfingula  caua  iena  Jatera  habeant^ 
<]uot  finguljs  pedes  dedk  iiatura.  Nequequae  afierunr 
tur  ad  quatuor  res  .£M:iendas,  propolim,  ejitfaacen  % 
fauum,  mel ,  ex  iiidem  omnibws  rebu^  c%vpert  ^  dicun- 
tur.  fimplex  miniAerium  ^,  quod  e  ^  malo  punico  et 
afparago  cibum  carpant  fblum,  ex  olea  arjbore  cerani 

25«  fico  mel ,  ied  non  bonum.  duplex  niinifterium  pnier 
J^eri,  vtefaba,  apiaftio,  cucurbita,  braflka^  ceratnb 
et  cibum.  nec  non  aliter  di^lex,  quod  fit  e  malo  ^t  pi« 
ri^  *  filueftribus,  cibum  et  mel»  item  aiiter  duplex,  quool 

^  ^^ papauere,  ceram  '  et mel*  triplex  mininerium  quor 
que  "  fieri,  vti  ex  nuce  Graeca,  et  ejapj&na",  cibum^ 
mel,  ceram.  item  «X  aiiis  lioribus  ita  carpere  %  vt  alia 

26^4  fiuguias  res  futnant^  aiia  ad  piuresi  hecnonedam 
aliud  difcrimeo  iequumur  ^  in.  carptura,  (aut  eas  fequa* 
jtur,)  vt  in  meiie  quod  ex  «lia  re  faciunt  "^  iiquioiun 
mel,  vt  ex  fifcrae '  ilore;r  e?6 '  aiia  contra,  fpiifum,  vt 
e  rore  m^trino^    Sic  ex  aiia  re»  vt  e  ficb  nidlinfuaiie^ 

^7  e  ^  cytifo.  bpnum,  e  ^  tby4io  optimum.       Cibi  pi«s^ 

^uod 

2.    trlitlacen  V.  rhitbacen  Br.  g.  uiimflerium' Mi^  tx  A.  ti 

rhitacem  I.  B^  R.  €ryib»cm  I.  U  I*?*  G.  iicmmtt^    Simpkx  umtffii 

G  Ald.        '  margo  Durdr. 

fl'.  ^ihns  I.  B«  R.  Br.  h.  e  om.  I.B.  Br.  R. 

b.  fimtU  cms.  L  B.  R.  Br.  finud  j-  f«>*  fi^^firi ,  catram  t.  V. 

intfrjh  f,                       _ .  k.  c  om.  I.  B.  Br.  R. 

//«/  A,  lunr.  G.  ^  m.  t««  Eii«dem.  f-J*  Br.^. 

d.  obUntitnt:  boe.  I.  B,  Br.  R.       -.0  ^2,^  |  ^^^  r         . 
A.  Deinccps  j.«^  i?i«»/i/firuf9h.  '  y^,     Vey^^^,  * 
Eadem    vbique    catra.  fcrjipcum         «,  UeiS^  ? 

^*^"*  . . ,         ,K      ...         «  r."  Itfl  pro  >M  <<«<Ji  «X  I-  B- 

e.  rrl^rtjd^en  P.  rlitfi.flca  Bf.     Jr.  R.  fiftris  A.  1. 1- G.  fifmt^o. 
fhnbacaH  I.  B.  R.  trythactn  A.  !•      ,  ^  «i/w.  |^  fi.  Br.LR. 

I-  G.  et  fic  iere  alibi.  1. 1  om.  i.  B.  R.  Br. 

f.  caftrtdisum  L^.Br.  R.  v*  «  L  v9..R..B(r     . 


DE  !l£  RVSTICA.       •'     519 

qiiod^poeio,  etcaiU  aqua  liquida;  vnde  bilMfirv^^^ 
opoitet,  eamque  propinquam,  quae  praeterfiuat,  -  ailt 
in  aliquem  locumiiiiluat,  ita  ^vt  *  ne  altitudine  afced^ 
dat  *  duo  9  aut  tres  digitos:  in  qua  aqua  iacieant  #e(Ut 
-sut  lapilli,  ita  vt  extentpaulum,  vbi  aiHdere,  tt  bitere 
poflint.  In  qua  diligenter  habienda  cura,  vt  tfqud  ik 
pura ,  quod  ad  mellificium  bonum  vehementer  prodeft. 
Quod  non  omnis  tempeftas  ad  paftum  prodire  longius  ^g 
'patitur,  pracparandushiscibus,  ne.  tum  meUe  cogm- 
-tur  folo  viuere,  aut  relinquere  exinanitas  aluos.  Igitar 
ficorum  pinguium  circiter  decem  pondo  decoquimriji 
aquae  congiis  fex,  quas  coadas  ^  kvofTas  pr^  ^P^ 
nunt.  Alii  aquam  muliam  in  vaicuiis  prope  vt  fit  <sd- 
xant.  inquae^  addunt  lanam  perpuram  "^,  pet  quam  ib- 
gant  "^:  vno  tempore  ^  ne  potu  nimium  impleantur^  ate 
«ne  iucidant  in  aquam.  Singai^  vaia  p(munt  ad  aluo»  * 
fingulas,  et  bac  fuppientur.  Alii  vuam  paflamv  er& 
,cam^  cum  pinferunt  ^,  affundunt  fapam  S  atque  ex 
^o  fadas  of&s  apponunt  ^  ibi^  quo  ^  foras  (hieme)  in 
f>abulum  procedere  tamen  "  poflii».  Cum  examen  ^g 
^  exitonim 


•'  X,  fitffnr  A.  I.  !•  Q:  dctnceps  i.  fipa  A.  1. 1-  G.  tgMn»  iu 

M\biM  Br.  Ald.  fapinn  Crefc. 

*  y.  fttf  omitt.  P.  k.  appcmnt,  U  UmptfiatikMfit 
1-  9t  oiflm.  1.  B.^R.  Br.  Utmt^  cwm  in  pab,  A.  I.*  I*  G« 
f.  tfnn^m  P.  dtfitndat  A.Iunt.  adpowint  Codd.  Vidorii. 

fih  ctgantnf  Ald.  et  Brufch.  yj^^,  ^jj,,   ^^^  ^,^,  _  fi,«,rti  *oA 

^t.  Vulgo  ctiBt.  Jr«„t  Codiccs  Viaorii,  vndc  idT^ 

c.  ^Mw  fl.  Y.  effccir:  qnHmfitas,  Gc&er  rcm- 

•  d.  Vulgo  pmpnuon.  Mccum  imit  ^w/oifl/.  Codex  Vrdni  fw 
Columella  ct  Crefc.  Ediciones  fifat  hit>ne:  m  filio :  appdmint^il^ 
tres.  ///  fu^  firds,  Crcfc.  apponmit,,  «# 

«,  fiignnt  V€rh9  I.  B.  Br,  R.  qnas  m  hytm^  ad  patu  afctdtrt  ptfi 

f.  tenarth  l'C,  fint.    Ita  cx  edttione  fu;t  kudn 

%.  alnpt.    Hoic  L  B.  Br.  R.  P6nliKfcM;  mca  Bafilcenffs  ha- 

almos  Cref.  tt  hac  fitpplmmcm.  b«»J  prattdert.  anciqiia  niea:  np^ 

Crerc.  edit.  ttts.  pmmt  Hn  ad  qnat  —  ptoetdtra^ 

h.  ffjlerimt  I.  B.  Br.  R.  j«/f«^  ^^  J-o"?"-  cdittone  veth^  fw/#- 

ptrrnitCr.Lomn.pifimmrintmtic  r«f  laudat  Gcfncr. 

Crefc.  Editioaes  duac.  pinfiwnnt  ni .  nm  poffunt  A.  L  I-  G.  /eP 

Ccd.  Vrfiai»       •          .    ^  /■?!  C^pdd.  yiftorii.    ..c.  . 


sao    M.  V ARRONIS  LIB.  IIL  GAP.  X  VL 

CKttunmi^^eft,  quod  fieri  folet  cum  iidiiatae  proipere* 
fufit  multae,  ac  progeniem  veteres  ^  emittere  volunt  in 
colouiam,  vt  plim  crebro  Sabini  faditauenint  propter 
•fuultituclinem  liberorum;  huius  ^  ouod  '  duo  foleiit 
praeire  ilgnm  fcitur  '.  Vnum,  quod  fuperioribus  die- 
bus,  maxime  veripertinis,    muitae  ante  foramen  vt 

3  o  vuae  aiiae  ex  aliis  pendent  conglobatae.  Alterum,  quod 
cum  iam  euolaturae  funt^  aut  etiam  inceperunt ,  con&« 
aant  vebementer,  proinde  *  vt  milites  fadunt,  cum  ca- 
fira  mouent  Quae  primo  tum  ^  exierunt,  in  confjpe- 
£tu  volitant,  reiiquas  quae  nondum  congregatae  funt 
refpedaotes  ^^  dum  conueniant  Cum  a  meilario  id 
fecifle  funt  animadueriae,  iaciundo  in  eas  puluerem 
et  circumcinniendo  ^  aere  perterritas  '  quo.  voluerit  per» 

j  I  ducet.  Non  longe  inde  ramum  vel  quid  aliud  *  obli- 
nunt^erithace  atque  apiaftro,  caeteriique  rebus,  qui* 
im  deledantur.  Vbi  confedenint,  afferunt  aluum 
frofe  eifdem  ^  illiciis  illitam  ^  intus :  et  pix>pe  appofitav 
lumd  leni  ^  circumeundo  ^  cogunt  eas  intrare:  vt  quae^ 
ia  nouam  coloniam  cum  introierunt  \  permanent  ade^ 
libenter^  vt  etiam  fi  proximam  pofueris  iilam  aluum, 
vnde  exierunt,  tamen  nouo  domicilio  potius  fint '  coo' 

39  tentae.     Quod  ad  pafliones  pertinere  fiun  ratus^  quo- 

niam 

!)•  fJftttiltKM  I«  B«  K«  Br*  0MM     tXHttntKft     tXptSMftt    mMMC 

o.  prtj^ai  Eaedein.  atm  tptt  wnntt  etnutnmfit  Cr.  Bafil. 

futtae  fnfptrt  fitnt  mttritat  Crefc.  y.    cham  timt.  diuilkn  antt 

louan.  IX.  101.  fed  Bafil.  apa  Viftor. 

mtai/km  miltat  —  vtlunkimt-  z.  ptrttrritat,  fnt  vtimtt  jtr^ 

iwHCtH»  mMCtft   P. 

p.  vtttrtt  om.  Bnifch.  >*  ratnum  vti  fttid  tUind  addidi 

.  q.  Mu,  qmd  om.  A.  1. 1-  G.  «  >•  ^*  ^.  A. 

«t    Cr.  Louan.    Ittdut   om.  Cr*  W  «^/iiiiMirt  Br.  r fcttoct  Br* 

M^/*t  c.  tajatm  i.  o.  dx.  ft« 

•T'-,--  I  p  Rr  ff  ^-  »V;itffl«i  om*  Br. 

r.  quat  1,  B.  Br.  K.  ^  ^^  ^  ^ 

V  ^  Eaedcm.  /hitttrtnsL  A.        ^  tireutiidttit  L  B.  Br.  R.  elr- 


1.  l-.G.  et  Cr.  edit.  trea. 


A. 


t.  ptrindt  a.  V.  ptrtndt  vtmtiv  ^    ^^  Eaedenu    Fl  *i  Ai 

Ut  tt  popMli  fadmtt  Cu  IttrTt.  G? 

V.  rtiM  I.  B.  Br.  R.Cr.  etCod.  h.  itttttitrint ,  ptrmanum  A.I; 

Vrfmi.  l.Q.                     . 

v.  tt^tiamtt  A.  1. 1»  G.  mm^  i.  fim  L  B.  ir.  k. 


DE   RE  RVSTlCA.  |3i 

niam  dixi,  ntinciam,  cuius  ^  cauia  adhibetur  ea  cura, 
de  frudlu  dicam  K  Eximendorum  fauorum  fignum 
iuniunt  ex  ipCis  '"^  cum  pleitks  aluos  habent,  et  cum 
illos  gcminauerint.  exrapibus  coniedurain  capiunt,  fi 
intus  faciiint  bonibum  ",  tt  cum  intho'  eunt  ac  foras, 
trepidant,  et  fi  opercula  alui  ®  cum  fauorum  forami- 
na  fcmoueris^,  obduifla  vtdentur  (meUis)  membranis: 

3uoniam  tunc  funt  ^  repkti  melle.  In  eximendo  qnU  i  3 
am  tlicunt  oportere  *>  nouem  partes  toUere,  decrmam 
felinquere.  quod  fi  onmc'  eximas,  fbre  vt  difcedant 
Alii  hoc  plus  reiinquunt,  quam  dixi.  vtinaratis,  qui 
faciunt  non  •  reftibiles  fcgetes,  plus  tollunt  frum^nti  ex 
interuailis!  fic  in  aluis^  fi  non  quotannis  eximas,  aut 
non  quoque  multum,  et  magis '  (JtRs)  a01duas  habeas 
^pes ,  et  magis  fruduofas.  Eximendorum  fauonim  34 
primum  putant  efle  tcmpus  vergiliarum  exortu  ^,  fecun^ 
dumaeftate  a<5^a*,  ante  quam  totus  exoriatury  ardu- 
rus.  tertium  poft  vergiiiarum  occafum,  et  ita  fi  foecun- 
da*  fit  aluus,  vt  ne  plus  tertia  pars  exin^tur  mcllis, 
feliquum  *  hiemationi  relinquatur  \  fi  ^  vero  aluus  non 

fit 

k.   qMiut   i.   B.    R.  B.    canjk  o.    altmm  Ctm  rmordffi  P.  «/- 

om,  Br.  vwM  cmn  ttmontvif  P.  3.  tifi  oHf" 

1.  Ucunfle  fignuih  bic  .pqruic  5«'«  ^w  fjrw  rtumcifi  Cod.  C«e- 

Commel.  fenas,  cc  VenesuS»  nifi  quod  hic 

.  .     ,      »  f^  ,^   ^  ^,^  rtm^rtigi  habcc,  cefte  Pontedcn. 

K  duof  ba^  im«  am  P.  a.  Vi-  ^^^^,^  Cod.  S.  Reparacae.  Vul- 

aonus  in  libns  fms  rcperiC:  tx  '     ^^^  rtmoiii  fim. 

tpfif  vtrif  ahOfMtatttm  an^tr^  ^    VulgoOiw  fint  rtpM  mttit. 

mwartt  amitamram.    Codcn  Cae-  ^   ,,^  ^?  ^^^^  \  ^  {^  ^ 

lcnas:  tpfif  cant  abmt  babtat*  nam  ^  mmitf  B  R 

cwH  gtrmnarit,  camtaaram   Ve-  ^[  ^^  ^jdidi  cutti  Vrfino. 

ne;us.  tffif  ym  fiUtm  babtat  ntm  ^  ^^,  g^^ 

^^nara  cmtauram     l.  B.  ^.  txartim  I.  B.  Br.  R. 

Br.  R.  tpfisi  ift%  alaat  babttatt^  tf  ^    ^^g  ^^  y^ 

'viicoiigtrminaaarint:  ctnitS.  Pon-  •'.  extritjir  L  B.  Br.  R. 

ced.  ex  Polir.  laudac :  «n/  aluat  ^.  r^^  Eacdem.         "    ' 

^feiit  um  cang.  tx  Cod.  S.  Ke-  ..  ^  ,^4,  Eacdem.  tx  bitmatia. 

paratac:    vtns  aluas  babtat  nem  «^  p^ 

*^-  b/f«/iwf  om.  P. 

n.  ghhum.   itm  fi  fauorum  —  c.  fiut  aluis  I,  B.  Br. .«./«  «/- 

abdu&a  funt  quafi  mmbraTiif^  qm^  tms  P.  fintaittnHs  n$n  fit  Ca«rf6af 

tjmc  fuut  mtHt  fltni  CstCc  libef. 

Tom.LP.L  X  .    r 


ja^    M.VARR.ONIS  LIB.IIL  QAP.  XVL 

fit^feitilis,  vbi  ^  miid  eximatur,  exeintio  cuin  eft  ma- 
ior^  neque  vniuerlam  ^,  neque  palam  facere  oportct, 
ne  deficiant  &  animum  ''»  Faui  qui  eximuntur ,  fiqua 
pars^  nihil  habet,  aut  habet  inquinatum  ^,  cultelioi 
3  5  praefecatur  '"•  Prouidpndum  ne  infirmiores  a  valentio- 
ribus  opprimantur.  eo  enim  minuitur  frudus.  Itaque 
imbecillioi^s  fecretas  .  ilxbiiciunt  fub  alterum  regein. 
Quae  crebrius  inter  fe  pugnabunt,  aipergi  "  eas  oportet 
aqua  mulia.  quo  fado  non  modo  ^  dcdfiunt  pugna»  fed 
etiam  conferciunt  fe  lingentes  ^,  eo  magis,  fi  mul£o 
funt  afperfae ,  quo  ^  propter  odoi^m  auidius  applicant 

36  fe,  atque  obftupefcunt  potantes.  Si  ex  aluo  minus  fre- 
quentes  euadunt,  ac  fubfidit  aiiqua  pars,  fuiTumigan- 
dum,  et  prope  apponendum  aliquid  '  bene  olentium 

37  herbarum,  maxime  apiaflrum  '  et  thymum.  Proui* 
dendum  vehementer  ne  propter  aefluin,  aut  propter 
£rigus  difpereant.  Si  quando  fubito  imbri  in  paffai  lunt 
opprcilae^  aut  frigore  fubito,  ante  quam  ipfaeproui- 
derint;  id  f(jre  %  (quod  accidit  raro,  vt  decipiantur)  et 
imbris  guttis  vberibus  ^  olFenfae  xacent  proflratae  et  af« 
Hidae,  coliigendum  eas  in  vas  aiiquod,  et  reponen* 
dum  in  tedo  loco  *,  ac  tepido  ^.  Promendum  *  de- 
inde  quam  maxune  tempeftate  bona,  et  •  cinere  faAd  ^ 
e  ficulneis  lignis  infriandum  ^  pauio  pius  caido  quam 

tepi- 

1!.  Vulgo  fit  legitur.  t.  ftre  I.  B.  Br.  R.  id  firt  gMoi 

e.  wfi  quod  L  B.  Br.  R.  Cod.     et  cet.  I.  I-  G.  A. 
Cacfcnas.  y  vbmut  I.  V  G,  A. 

f.  tminttofim  I.  B.  Br.  R.  x.  loco  oin.  Heniag. 
S-  dtfictntant  B.  R.  „  t^^  0^.  Hcruag:. 

;    L*,  «.;;;.  t  t   #-  *'  ^^^-  ViiSterius  in  libro  fuo 

1.  €  cii/t.  L  B.  Br.  R,  ^" "  P"""»"»/  ^''-       ^ 

111.  praeficatur  P.  .  j»-  ^.  om.  L  B.  Br.  R.  rt  m 

u.  afiarzi  P.  fl/|wrfl^"  H.  R.  V/"*»  ^"'^*^  ^.  luw-  G. 

o.  tum  fldd.  Brufch.  b.  fncla  P. 

p.  fii.s<irtef  P.  c.  infricandum    A.    luat.    G. 

^,  q.  fM^J  L  B.  Br.  R.  Codd.  Vidorii  vulgatam,  Codd. 

r.    attquid  addidi  ex  Crcfc»  fu^  Vrfini    infriandum    vel  infrianda 

mHt  afponendtts  1. 1-  G.  Ald.^  habent.     Deinccps  /mij^«  dedic 

s.  0fiiiflri  ff  tl^fMf  1. 1-  Cu!A.  cum  Vi£^or.  Gipfna:. 


DE  RE  RVSTICA.  jaj 

tepidiore  \   deinde  concutiendum  leuiter  b(as  vaie  % 
vt  manu  non  tangas,  et  ponendum  ^  in  fok.     Quae  gg 
enimfic^  concaiuerunt,  reflituunt  fe,  ac  reuiuifcunt,    . 
vt  folet  {Imiliter  fieri  in  muicis  aqua  necatis.     Hoc  fa- 
ciundum  fecundum  aluos,  vt  recondiiatae  ^  ad  iuuui 
quaeque  opus  et  domicilium  redeant. 

XVIL  Interea  redit  ad  nos  Pauo,  Et,  fi  vultis,  in- 
quit,  ancoras  *  toUere,  latis  tabulis  fortitio  fit  tribuum, 
ac  coepti  funt  a  praecone  renuntiari  ^,  quem  quaeque  . 
tribus  fecerint ''-  aedilem.     Appius  confeftim  furgit,  vt 
ibidem  candidato  fuo  gratularetur,    ac  diicederet  ^  in 
hortos  \     Merula,  Tertium  adum  de  paftionibus  vil- 
laticis  pofiea,  inquit,  tibi  reddam  Axi.     Confurgenti- 
Bus  illis,  Axius  mihi,  refpecflantibus  nobis,  quod  et ' 
candidatumnoflrum  venturum  fciebamus,  non  laboro'^ 
inquit ,  hoc  loco  dtfcefiifle  Merulam.  reiiqua  enim  fere 
mihi  funt  nota.     Quod  cum  ^  pifcinarum  genera  fint }  9 
duo,  dulcium  et  fauarum:  aiterum  apud  piebem,  et 
[non]  fine  frudu ,  vbi  iymphae  aquam  piicinis  noilris 
viliaticis  miniilrant,  illae  autem  maritimae  piicinae  no- 
bilium ,  quibus  Neptunus  vt  aquam  fic  ^  et  piices  mini- 
Orat,  magis  ad  oculos  pertinent  quam  ad  v^ficam,  elt  ^ 
potius  mariiipium  *  domini  "*  exinaniunt  quam  implent  ^' 
Frinium  enim  aedificantur  magno,  iecundo  ^  implen* 
tur  niagno,  tertio  aluntur  magnc       I-Iiaius  ^  circuni 

X  2  pifci* 

d.  Lacunae  notam  pofuit  Coxn*  c.  fecenmt  I.  B.  R.  Br. 
melin  d.  dsfeendtrtt  a.  V. 

e.  ipfi  vafi  I.  B.  Br.  &.  iffi  e.  Imrtui^f  I.  B.  R.  Br. 
vafi  P.  I.  ipfum  vafi  P.  a.  Codcx  f  «  deelt  I.  B.  R.  Br, 
Caefcnas  tpfi  vafi,  alter  S.  Re-  g^  iahwet  a.  V. 
canatae  ipfum  va,,  tefte  Pontcde*  fi.  fnim  l.  B.  R.  Br,* 
ra.    Verba  haec  h.  I.  omiut  cum  j  f^  |^  3^  ^^  ^^^ 

Aldina  Vidor.  et  Geiher.  /  '^^  *    '  SiuiL»  mim    x  m 

f.  Vulgo  p^nendae.  ^  k.aiMam  cf  ptfiiHi  mrn.  I.  B. 

g.  amcSittae  add.  L  B.  Br.  R.     *i  ^'  .r^-^  p 
■«im^^  A.  lunt.  G.  *'  maffippima  P. 


rtt^mmnn.mJ  A^    lUnt.  VJ.  t      II     11     Vo. 

fi.  rtemtcimuiae  A.  lunt-  G.  »•  Ihmim  omitt.  1. 0«  K.  ar. 

Cap.  XVIL    a.  Mcb^ra,  Br.         n.  replent  a.  V. 
Aldin.  o.  fecitmht  Br. 

b.  recinii  P.  eandem  lcaiosKm       .  p»  Hirw/  L  B.  Br.  R.  C  Hir- 

aanotat  Vi^r.  nv  'A^L  If  G.  ;  * 


334     M.VARR0N1S  LIB.III.  CAP.XVIL 

piicinas  fiias  ex  aedificiis  duodena  miliia  ^xtertia^  ca* 
piebat.  eam  omnem  mercedem  eicis  \  quas  dabat  pifci* 
bus,^  coniumebat.  Non  mirum.  vno  tempore  enim 
memini  hunc  Caefari  fex  '  miliia  muraenarum  mutua 
dediile  in  pondus,.  et  propter  piicium  multitudinemqua^- 
dragies  fexteitio  villam  veuifle.  Quare  ^  noflra  pifcina 
ac  mediterranea  plebeia  rede  dicitur  dulcis,  et  illa  ama« 
ra.  Quis  enim  noftrum  non  viia  contcntus  eft  hac 
pifcina?  quis  contra  maritlmas  non  ex  pifcinis  fingulii 
4plures  cOniunchus  habet?  [Pluris^]  nam  vt  Paufias  ct 
caeteri  pi(flores  eiufdem  generis  loculatas  magnashabenl 
arculas  ",  vbi  difcolorcs  ^  fintcerae*,  fic  hi  loculatas 
tiabent  pifcinas,  vbi  diipares  diiclufos  habeant "  pifces^ 
quos,  proinde  ^  vt  iacri  fint,  ac  fandiores  quam  illi  in 
Lydia,  quos  lacrificanti  *^  tibi,  Varro,  ad  tibicinem  ** 
Graecum  grcgatim  veniile  ^  dicebas  ad  extremum  litus 
atque  aram,  quod  eos  capere  audcret  nemo,  cum  eo- 
dem  tempore  infulas  Ludinorum  ^  ibi  choreuuias  *  vi- 
diflfes,  fic  hos  pifces  nemo  cocus  **  in  ius  vocare  audet 

5  Q^Hortenfius  familiaris  noiler  cum  pifcinas  haberet 
magna  pecunia  aedificatas  ad  ^  Baulos,  ita  faepe  cum 
eo  ad  villam  fui,    vt  illiim  fciam  femper  in  coenam 

6  pifces  Puteolos  mittere  emtum  fblitum.  Neque  fatis 
crat  eum  non  pafci  pifcinis,  nifi  eos  ipie  paiceret  vltro ; 
ac  maiorem  curam  fibi  haberet^    ne  ^  eius  efurirent 

inuUi 

q.  fifitftia  fl.  V.  fiftwia  P.  i.  d.  tnbkinnm  I.  B.  R.  6r. 

fifiiraritk  P.  2.  c.  VcruftiflimumCodicemhuc* 

r.    atfcis  I.  B.  Br.  R.  vfque  Varronem  fcrlpcum  habe- 

s.  Ira  ex   Edd.  ance  Viaor.  re,  Poiitianus  iiiinargine,et  Vi- 

fcripfi.  ,  Vulgo  dta.  ^onus  «nnotant. 

t.    Qnat  I.  B.  Br.  R.  *•  Vidtorius  m  hbris  fuis  rcpe- 

V.  Mttplufi,?   Nam  I.  B   R.  '"  r^f\^^"f«^  jn  aliis  Ln^taw- 

Br.  bakit?  Nam  *t  A.  lunt.  G.  '«"•  ?^*-;-  ^'^l  •  va 

X.  oHHai  J.  B.  R.  Br.  ^..  ^j.j  c,,»^»/^,  ^\\i  atcufis ,  alii 

y.  dzuvrfi  cBhtes  A.  lunt.  G.  cbnrff/r  habcbnnr.   eamifis  l  B, 

«.  fetera  fic  hk  P.  cemf  I.  B.  R.  Br.  cmfl/fl>  rcliquae.  Ofrtnfas 

R.JW/Ba.  A.  Gr.  G.  difcHH  I.  Ryck.  Vulgo  erat  f *•««/«. 

I.  Heru.  h.  coquus  Br. 

a.  habint  I.  B.  R.  Br.  i.  Hon.  Quintus  I.  B.  Br.  R. 

h.  prindc.  a.  V.  Jk,   ac  locnias  Eaedem. 

S.  ficfificam.  Ibi  Va.  L  B.  R.  Br*  1.  prins  efnr,  Eaeden. 


DE  RE  RVSTICA,   ,  335 

muili  ",  quam  ego  habep,  ne  mei  in  Rofea  "  efiiriant 
aflni.  efquidemvtraquere,  et  cibo  et  potione,  cum 
nonpaulofumptuofius,  quam  ego  his  p,  miniftraret  ^ 
vidum,  Ego  «lim  ^  vnp  feruulo,  ordeo  •  non  multo, 
aqua  domeflica^  meos  multinumos  alo  afinos:  Horten- 
fiusprimum  qui  minifirarent  piicatoreshabebat  complu- 
res,  et  ii  ^  pifciculos  minutos  aggerebant  ^  frequenter, 
vt  *  a  maioribus  abfiimerentur.  Praeterea  falfamenta  ^  7 
in  eas  pifcinas  emtitia  '  coniiciebat,  cum  mare  turba- 
ret  *,  vti  ^  per  tempeftateni  fuis  piicibus  e  macello  ceta- 
riorum,  vtie  mari,  obfoniumpraeberet,  cum  *  neque 
euerriculoilli'  in  lituseducere  poficnt  viuam  faginam  % 
plebeiae  coenae  ^  pifces.  Celerius  voluntate  Hoftenfli 
ex  equili  educeres  rhedarios  ^,  vt  tibi  haberes,  mulos, 
quam  e  pifdna  barbatum  ^  mullum.  Atque  *  illi  non  S 
minor  cura  (eiua)  erat  de  aegrotis  pifcibus,  quaiii  de 
minus  valentibus  feruis.  itaque  minus  iaborabat ,  ne  fer- 
vusaeger,  quam  aquam  frigidam  biberent  ^  fui  pifces. 
Etenim  hac  incuria  iaborare  aiebat  M,  Lucullum,  et 
pifcinas  eius  defpiciebat,  quod  aefliuaria  idonea  non 
haberet,  ac  ^  refidem  aquamj  in  ^  iocis  pefiileutibus 
habitarentpifceseius.  Coutraad  Neapoiim  L.  Lucui-  9 
lus  pofleaquam  perfodiflet  montem,  ac  maritima  ^  Sh- 

X  3  mina 

m.  «>fwi  I.  B.  Br.  R. .  Salluftii  Catil.  c.  $6,  p,  17^,  fcri- 

n.  Ro^a  Br.  pfit  Gefner, 

o.  Eeqmd  vtrJt',  IB.  Br.  K.  re  b.  ac  pn  umpefi.  taacetlum  p^ 

om.  Br.  fcinam  vt  mare  obf.  I.  B.  i3r.  R. 

p.  his  om,  I.  li.  Br.  R.  P'o.  2.  c.  cnm  om.  EAedem. 

q.  mintftrtt  a.  V.  mhufter  Br.  d.  itli  om.  Eaedcm. 

r.  ^o  cttm  bmwt  vno  feruulo  c.  fatfinae  I.  B,  R.  fablnam  Br. 

I.  B.  Br.  R.  f.  t^enae  P.  a. 

S.  bvrdto  —  nuihinummot  lir.  g.  vednrios  —  inutos  a.  V,  qui 

t.  fiom.  I.  B.  Br.  R.  roMj>/.  ^«i  ^fidii  rijeditrias  mutas. 

A.  I.  I.  G.  h.  batbatum  mntum  Br. 

V.  aggtnhat  I.  B.  Br.  R.  i.  Vulgo  At ,  ittfuit  ittt.  P.  2. 

X.  qui  Br.  AfU-  dedir. 

y.  Satfamentorttm  I.  B.  R.  Sat-  K.  bibert  vettet  P.  a. 

faffamtntOTum  Br.  1.  Vulgo  iDterpofitum   in  in- 

z.  tmptum  1.  B.  Br.  R.  dufic  Gefner,  omirtunc  I.  B.  Br.  R. 

a.  Ita  pro  turbaretur  ex  Pol.  2.  m.  Ira  pro  et  I.  B.  Br.  R. 

et  Codice  Arond.  apud  Waife  ad  n.  maritimum  flumen  Eaedem. 


3a6    M.  VARRONIS  LIB.  III.  CAP.  XVII. 

mina  immifUIet  in  pifcinas,  quae  reciprooe  ^  fluerent  ^ 
ipfi^  Neptuno  non  cederei^  de  pifcatu.   fadum*  efle 
enim,  vt  amatos,  pifces  fuos  videatur  propter  aetlus 
cduxifle  '  in  loca  frigidiora,   vt  Appuli  folent '  pecua- 
rii  ^  facere,  quod  propter  ^  calores  in  montes  Sabinos 
pecus  ducunt.     In  Baiano  autem  '  tanta  aidebat  cura^ 
vt  archite(flo  permiferit,  vei  ^  vt  fuam  pecuniam  con* 
fumeret  dummodo  perduceret  fpecus  e  pifcinis  ^  in  ma- 
re  9  obiedaculo  ^  quo  aeftus  bis  quotidie  ab  exorta  ^  iu- 
naadproximam  nouam''  introire,  ac  redire  rurfus  in 
I  o  mare  poilet,  ac  refrigerare  pifcinas.     Nos  '  haec.     At 
Arepitus  a  dextra,  et  cum  ^  lata  candidatus  nofter  de* 
jignatus  aediiis  fe  in  viliam  K     Cui  nos  occidimus  ^  et 
sratuiati  ^  in  capitoiium  proiequimur.  ilie  inde  '  eundo 
luam  domum,  nos  noftram.     O  Pinni  ^  nofter  fermo* 
nem  de  paftione  viliatica  fummatim  hunc  '^ ,  quem  ex- 
pofui,  habeto. 


o.  Vulgo  rtciprocae,  P.  9.  rtci" 
frpci, 

p.  finri  I.  B.  Br.  R.  fimitP.2. 

q.  Vulgo  ipfe. 

r,  ctderet  vulgo. 

s.  ^t  faOum ,  vt  amic0t  P.  3. 
t£e  cuufam^  vt  avtifnos  I.B.  Br.  R. 

t.  duxife  l.  B.  R. 

V.  folerentL  B.Br.  R.  4pM/iBr. 

X.  ftcuata  P.  3. 

y.  ptr  collef  P.  a.  Ryck. 

z.  Mf  tmardis  tanta  P.  a.  £an- 
dem  ex  fuo  Codice  le£^ionem  (in- 
notauir  Vi^or.  in  altero  erat: 
Mt  ardis.  l.  B.  Br.  R.  oMt  ardeat, 

a.  fftl  vt  P.  2,  Codd.  Vi£lorii 
et  Cod.  Vrfmi.    Vulgo  vH  deeft. 

b.  pifcina  P. 

c.  akitndt  (c.  bahitacalo)  V,  9, 
$biUta  fuult  Cod.  Vrf. 


d.  tm  lauae  I.  B.  R. 

e.  nonam  h  B.  Br.  R. 

f.  Nan  B.  R. 

g.  Ita  pro  «  tccnm  rtBa  I.  B. 
Br.  R.  tt  cum  candid,  P.  a.  Me- 
cum  facit  cdam  Xlod.  Parif. 

h.  /1  m  vUlam  ex  Cod.  Partf. 
addidi.  inviliam  L  B.  Br.  R.  Vul- 
go  defunt  haec  verba. 

t.  ttddimus  lenf.  Br.  Cod.  Pi- 
rif.  Vulgo  ucurrimnt, 

k.  gfotulawd  leaf.  Br.  r^- 

tlM  P. 

l.  eiitM  idm  Icnf.  >7/e  inde  en. 
<lo  /km  Cod.  Vrdiu.  <//r  rtiie  eiiia 
/noM  Parif. 

m.  Vuigo  Opimvms  ntfirat. 

n.  boiCt  iMM  P.  3.  ibcr,  ium 
Farif. 


IVLU 


IVLII    PQNTEDERAE 

DE 

VETERI SCRIBENDI R  ATIONE 

EPISTOLAE  DVAE. 

EPISTOLA  V 

Magnam  curam  diiigentiamque  poAuIat  antiqua  icn« 
bendi  ratio  quam  in  Catone  et  Varronc  interprt* 
tes  ac  librarii  nbn  iiiunutarunt  (bium ,  venim  fenne  ior 
tam  fiiftulerunt.  Quapropter  ante^uam  de  iis  dicamt 
quaein  fcientra  iunt,  multa  prius  de  prifca  orthogra* 
phia  inueftiganda  limt;  quoniam  nenio,  quaea  Cato- 
ne  et  Varrone  habemus,  reda  intclligentia  aflequi  pot- 
crit,  nifi  fi  ea,  vefte  qua  ornabantur,  iterum  coopc* 
nanrur. 

Vetercsigitur,  cum  litera  V,  quam  AeolJcum  di^ 
gamma  dicunt,  alteri  V  annedebatur,  hanc  in  O  mu« 
tabant,  vt  Dauof ,  feruoi ,  eqitbr,  ignauot^  aequot, 
ceruot^  coruot  pro  Dauutj  ferwt,  equus^  ignauut^ 
hequut,  ceruut^  coritut:  itemretiquomy  ouom,  ini^ 
quom^  diuomy  vittom,  coruom^  vacluont^  auom;  et  in 
verbis:  viuont^  diftinguont,  confluont^  reftingumt, 
exfociont.  Quare  apud  Catonem  fcribere  oportet  quom, 
feruom  fenem^  feruom  morbofum  y  feruot  ^  clauot,  «o* 
vot,  atuot.  Sic  tortiuom,  obliquom,  aceruom,  alvom, 
eruom,  ouom,  quae  in  vulgum  emittuntur  vitiata.  Ncc, 
noneadem  Vanoni  reftituenda,  cqu  fubftciuom ,  anti* 
quot^  aeftiuot^  auot,  proauot,  caluot.  Cuius  genc- 
ris  apud  vtrumquc  fcriptorem  in  probatoPolitiani  ct  Vi- 

X  4  <^orii 


338     IVL.  PONTEDERAE  EPIST.  I. 

cloru  jCodice  ieiuaiitur  lAa :  abiasy  almm%  ^uom^  deor* 
fom^  enum,  natiuom.     Scd  plura  in  Varrouianis  Edi- 
tionibus,  quae  de  lingua  latina  inTcribuntur,  retinentor. 
Neque  id  in  extremis  tantum  iyllabis  vAim  inuenit,  ve- 
rum  etliam  in.mediis  et  primis :  in  mediisi  vtparuolus, 
firuolut,  Scaeuola,  ekuota^  conuohtolut:  in  primis: 
polnus^  volt,  voltuSf  volfus^  volua  (a  quo  inVarrone 
x^QiitvokU  iutmis')  voljeUa^  volpes  voUurnus^  vofgus, 
vokanatia^  vokanus.     Nonnunquam  cuin  iilam  iitera 
Efequeretiir:  ceu  tofter^xo  vefter^t^dm  in  verto  at- 
que  in  iis,  quae  ab  eodem  deducuntur,  diiigenter  reten- 
tum  eft:  vorto^  volfito,  vorjus^  (quod  in  editis  Varro- 
nis  etiam  occurrit)  J^M[/lm  vorfimi,  quoquouorfum ,  ad- 
vorfusy  tranfuorfus^  diuorto.  (ynd^  diuprtium)  dmot- 
/ormi^  inPandec^is^  Mauors,  <juod  magna  vcrtat,  vt 
ait  Ciccro,  (N.  D.II.  fl6,)  vortex  fufccptum  ctiam  a  po- 
litioribus  vrbani?,  yt  ieparetur  a  t/^r^iV^  ;  quippe  vtrun> 
que  a]>  codem  fonte,     Quapropter  quis  ignorat  quae  in 
Catqnc  vitiofe  fcribuntur:    contrauerftis ,  fefe  vertet, 
tranfuerfos^  aduertito^  aduerfum^  (onuerfum^  verfato, 
(quod  Cap.  40  rcde  vorfato).  In  Varronc ,  a  quo  piura 
fiiperfunt,  plui-a  quoque  vitii  ac  mendi  coarguuntur,  vt 
vertere^  verfus,  tranfuerfay  verfantur  ct  fimilia.     Ex 
quibu^  quantum  infcrior  aetas  Catoni,  Varroui,  Saiu- 
Itioaliiiquefcriptoribus,  qui  vetuiiiflimos  imitati  funt, 
fubduxerint,  inteiligercpoiruravs,  il  Quintiiianum  au- 
diamus.     Hic  enim  (i.  7,  ^ 5.)  i*cfert,  a  patrio  ritu  Sd* 
pione^n  Africanum  primum  recefllire,  0  iitcra  iu  vor^- 
fum  ct  vortices  m  e  vcrfi.     Quod  tamen  inferiori  tem- 
poris  gradu  rcceptum  cftj   quandoquidcui  ipfe  etiam 
Quintilianus  fatctqr,  cum  cflct  apud  praeccptores,  nun" 
quam  y^rttttm  aut^frauw  vfurpari  audiuiflc,  kdferuom 
ct  cerupni,  quae  mox  iiiac  aetatis  piores  gemino  u  icri^ 
t)erc  inftitucrunt.  (NoriGus  Difl!  IV,  p.  469— 47  ^O 

Licct  etiam  aniixiaducrterc,  cum  i  porreAam  fylla- 
^m  cfficicbat^  vctuifl^  confuctudinc  e  Ubi  afcifccrc,  vt 

preiuata. 


DE  VETEM  SCRIBENDI  RATIONE.  3^9 

preiuatti,  firiptii,  preiimt^  fruei,   aineiferunt,  vfei, 
fruSei  funt,   meilites,    numei,  eidus^  quei,  inueifa, 
iieis,  agreis^  tocds,  eapiundeis^  et  iexcenta  huiuiino* 
di,  quibusvetera  monuiuenta  referta  funt.     Cuiusan- 
tiquitatis  nullmn  excuium  in  ruflicis  noftris  veAigium 
fupei-eft;  iAa  enim  Epeirus^    Epeirotae^    eiuncidum. 
fcopei  dh  optimo  Codice  repeteada*     At  in  Varronia- 
xiiS  de  L.  L.  libri«  quamuis  ex  frequenti  librftriorum  ex- 
fcriptione  multum  priniui  decoris  detraclum  fuerit,  et 
quotidie  detrahatur,  plurima  tameu  ieruantur:  libreis, 
fuiis,  heic,  hei,  nummei,  dandei,  equei^  eidus^  vnei 
licei^  comnmtateis^  vernacutiis^  heis,  modeis.     Quaein 
Catone  tanta  cura  confecftati  funt  Editores,  vt  omnia 
fuftulerint,  et  minorem  natu  induxerint,  quamVarro- 
neqi  et  Saluftlum ,  quibus  tot  annis  praeceflit.     In  qua 
quidem  re  neque  Fopmam  neque  alios,  qui  poftremi 
VarronianosL.  L.  libros  foraiis  excuderunt  ac  commei> 
tariis  illuriramnt,    ab    reprendone  vindicare  poflums 
quod  has  afflidaevetufktis  reiiquias  oitminoextinxerunt 
(Norif.  p.  469.).     In  hac  tamen,  quaiti  narraui,  reguia 
nomina  excepta  video,per  1  iu  vtroque  numetx)  definesk 
tia  i  nam  iu  unguiari  diflerentiae  caoia  1  foio  £nita  funt^ 
in  piuraii  e  atque  i^  vt  dixi }  ideo  huius  dmini^  hi  da^ 
minei^  huius  egui^  hi  equei. 

Porro  quQ  difcrimine  nomina  in  i  dennentia  fingu» 
laria  aV  iis,  quae  numeri  multitudinis  efreofi  i  quoque 
iinita,  feparabant,  eodem  cafus  nominandi  plui^es  in 
es  exeuntes  ab  obiiquis,  eodem  fine  fimilibus,  diftingue- 
bant^  vt  hifapientis,  hosfapienteis.  Sed  multa  Gram» 
snatici  hinc  recipiunt.  Quae  tam  uominatiuum ,  inquit 
Frifcianus,  quam  genitiuum  fimilem  gerunt,  eorum 
accuiatiuum  mulcitudinis  raro  in  #/,  frequeuter  in  is 
terminari.  item  iemper  pluraha:  in  er  quoque  defiuexh 
tia,  quae  i  ablatiuum  terminant,  fitqpe  per  is,  raro  per  e/ 
accufatiuumf^cere:  eorum  fimiiiter  in  is  accuiatiuum 
exire,  quae  per  ns  vel  rx  liniuntMr.    Sed  ab  exoeptis 

X  5  haec 


330     IVL.  PONTlEDERAE  EPIST.  L 

haec  fibr  propria  vindicat  Varro,  (vt  apud  Sofipatrum 
nieminit  Plinius)  katfalces^  hasmercef,  hosaxet^  11^ 
tres^  veHtres,  has  vrbes,  corbes^  fiirpes^  neptes.  De 
reiiqui^  itaque,  quae  in  is  accu(atiuum  produnt,  eis 
apud  veteresefiedebere,  nonefl:  cur  dubitemus*  (No* 
rmus  Dif&rt  IV.  p.  456-  468*) 

Mos  quoque  apud  antiquos  obtfnuit,  in  vcrborum 
In  I j  fecunda  inHexione  definentium  participiis,  e  in  o 
tranfire,  vt  exigundum,  faciundum,  quae  a  Plauto, 
Terentio,  Lucretio,  Saluftio  crebro  viiirpantur.  Cu- 
ius  quid  in  Catone  antiquttatis  retinetur  in  his:  legunda, 
faciunda,  confemndo  ,fatiuttdi ,  faciundum,  In  Var- 
rone  capiundum^  faciundoy  accipiundos,  diuidundos, 
capiundi ,  ferundo ,  faciundum.  Ex  quo  numerb  quan- 
tum  innouarint  iibrarii  atque  editores,  manifeftum. 

Quid  vero  de  fuperiatiui^  icribam,  in  quibus  penui* 
titna  iitera  u  vetuftioribus  erat?  In  Catone  et  Varrone 
onmia  fecus  inueniuntur:  ampRffime^  fortiffimi  ^  fbrt- 
nuiffimi^  maxinn  ^  ftabitiffimus ,  minime,  optimo^  opti- 
mm,  opportuniffimum,  plurima,  potiffimum^  reSfiffi^ 
mum^  longiffimos,.  minimum^  attiffimum,  aquofiffimus, 
frigidiffimusy  calidiffimus^  diutiffime^  proximir^  infi^ 
mam^  candidiffimam,  altiffima,  apertiffimum ,  Jlercoro- 
fiffimum^  fimiHimum^  faepiffimi^  altiffime,  tenuiffimaSy 
acerbiffimas,  calidiffimum,  temrrimif.  In  quibui  Var- 
ronianos  Lat.  Linguae  libros  edentes  modum  feruafunt 
Fertur  autem  C.  luiios  Caeiar  in  quadam  infcriptiQne 
yeterem  formam  primus  repudiafle.  Cui  atque  iilis, 
qui  partuma  Caeure  imperiummox  adepti  funt,  gra- 
tificantes  doAt  pariter  indo(flique  morem  acceperunt.\ 
(Norif  p.  473.) 

Neque  tantum  fuperlatiua  nomina  per  u  intonfi  Ro- 
manifcribere  maluerunt,  verum  et  aiia:  vt  camufex, 
aefiumo,  tubentia,  lubenter,  lubido,  vicefumus^  deeu^ 
mur^  facmfico ,  fmndes.  Propterea  in  optimis  Varro- 
ni^  Catonisque  exemplaribus  icriptutn  eft:  tutas,  (quod 

etiam 


DE  VETERI  SCRIBENDI  RATIONE.   sji 

etiam  m  Eugubina  tabula  fegi  a  Cl.  Gorio  certior&cfhis 
fum)  pro  totas,  rutundas^  pw  rotundas^  fabuti  etfa- 
buUa  i^ofabali  etfabalia.  Item  formiduJofa,  difptu- 
dantur,  ditundent^  aerufolios,  aeditumus  ab  aede  et 
tueor^)  trigefumam^  fumacem  a  fumo,,  ipfuf^  adule* 
feeniia.  Qjiare  exijlimoy  libentius,  Ubebit,  Ubidoj 
/rondem^  decimo^  eentefma  noime  praeter  Catonis  in* 
ilitutum  atque  iiliusaeui  normam  icribuntur?  Similiter 
in  Varrone  multa  inuenies  iecus  ac  ille  iblebat, 
enunciata.    « 

Contra  oi  fiue  oe  pro  u  priica  aetas  frequentios  ex- 
tulit,  vt  ex  antiquis  legibus  et  monumentis  exempla  af^ 
fumes:  eoirauit^  vitile^  oitantuny  moinieipio,,  Poinicio^ 
moinio  fipe  moenio,  ex  quo  moenia*  Hinc  Piautus  pri> 
didit:  Pergamum  diuina  moemtum  manu.  Ex  eodem 
eiiam  laudatur.  Hoe  ego  oppidum  admoenire  vt  hodie 
fopiatur^  voto.  .Quod  et  PoenuJus  comoedia  pro  P». 
mdus  confirmat.  Sic  moerus  murus  Virgiliano  etiam 
carminenobilitatum:  Aggeribus  moerorum.  Quod  in 
liucretio  minus  miramur :.  aejlus  ab  vndif  aequorif,  ex^» 
ofor  moerorum  litora  circum.  a  quo  et  poenire  et  poeni* 
bat  pro  punire^  punibat;  binc  enim  poena,  et  vetu« 
impoetHs^  quod  nunc  impunis.  Moenera  quoque  anti- 
^s  fuerat^  quod  pofteritas  in  mtenera  mutauit ,  et  de 
moenus  amoenum  coniicit  Scruius  Grammatiais*  Co$^ 
num  ilmiliter  a  eoeture  dcefcendit ,  quod  recentiores.  euu^ 
ire  dicunt,  et  ab  illo  eunus  quod  tunc  vnico  n,  nunc 
cum  gemino  cunnuf.  Ab  eadem  origine  fortaile  cuna^ 
in  qua  pueruli  cuniimt,  et  incunio,  ex  quo  Varronia- 
num  incunatum^  quod  inquinatum  peperit.  Fatria  et 
recepta  regula  icripiiile  Catonem,  haec  indicant:  Poeni^ 
cum  et  Poenicam;  neque  ab  .eadem  abhomiiiTe  Varro* 
nem,  de  L.  L.  libri  oftendunt,  vbi  iftas  reUquiarum  reli« 
quias  videmus :  Moerum^  Poetilium,  Poenicum,  Poe^ 
nicorum^  Moeris.    In  rufticis  exemplaribus  hoc  iiiper* 


333     IVL  PONTEDERAE  EPIST.  L 

eft,  depromptum  a  Vi<96rio  Poetam  hoc  eft  Potum, 
quod  apud  alios  PoBtum  *). 

Multa  etiam,  quae  per  u  (cribimus,  vetuAi  per  o  fcri- 
bebant,  vt  taboUit ,  pohliee,  Jlngoloj,  detcierit ,  for* 
ticotaey  hohifce,  nonciata ,  flouio.  Quod  frequentius 
in  extremis  vfurpatur:  fuom^  Lueiom,  eonfentiont^ 
quom,  mortuof  (mortuus)  perpetuom,  eompafatos^ 
(com^aifcnm)  eompafcuom ,  eonfuont,  tuom^  txfociont, 
et  aLa  in  antiquis  monumentis.  In  Catonis  autem  Co- 
dicibus:  Togates,  iftoe^  toreolarium^  pautotum,  coli* 
eoti:  m  Varronis  vero:  pojfont^  tribotum,  paulota^ 
tabernola. 

Aumo  contradDm  quis  ignorat?  Si  audet\f0desy 
ferautum,  fcrotum,  eaudix,  codex^  faurex,  forex^ 
SauraSfe,  SoraSfe,  Aurata^  Orata^  CauruSj  Corus, 
Ctaudius,  Ctodius^  autta^  olta^  eauda,  eoda,  ptau» 
ftrum^  phftrum^  ptaudo^  ptodo^  tXr^uoexptodo^  Plau^ 
tus,  Plotus^  PautnJum  et  Pautum,  vt  vult  ScauruSy 
potulum  et  potum ,  aurichateum,  orichatcum^  etauftrum^ 
ehftrttm.  Quorum  nonnulla  rufticis  noftris  editores  re- 
liquerunt,  ceu  hojlus^  pro  hauflus,  otta,  eoda, 
ptojhrum  ♦*). 

At  ou^  quod  pro  is  graeco^adiungebant,  vt  Mariua 
Vidorinusrefert,  ecquod  remanet  veftigium?  Omnia 
a  librariis  fubduda  iunt,  penitulque  extinda.  In  antt«> 
quis  tamen  monumentis  muita  huiuimddi  leguntur: 
ims^  iniottrias\  ioadicautrunti  ioudiem,  iourato^iou^ 

rent, 

*)  HinemtelligealocufnQjkin-  tur  ita»  vt  inedius  ftli<piis  inter 

&il.  I.  4.  7.  €t  mdius  efi  ^dam  vtraroque  Hteram »  (imilis  fciiicec 

i^itl  Htefatfnms,    l^onenimfic  literae  duplici  «e  vel  «t  exaudi- 

pptimim  diamnffVtapimHm,  Idem  retur.  De  verbo  tanpmutft  dice- 

I.  3.  ss*  £tiaw  oftimust  ma^mnt^  tur  ad  Colum.  8«  c  5.  f.  19. 

vt  mtdiam  i  littram ,  qaat  vettri^  **j  Colt  pro  eanlt  dixit  Hbra* 

kut  m  fatrat^  accipertnt^  C.  frinmm  tius  Serro.  II.  4. 15.  vbi  Scholia- 

Caefiris  infcriftioui  tradititr  fa&iim.  ^ti  elodt  po  ciauie  tif[m,    Sue- 

vbi    <^  aligulam    intelligit   cum  tonius  Vefpaf.  sa.  Mtfirium  Plom 

BurmannoGefnerus.    Hi$  igitur  rumfOdmonitu^ah  to^plaufirapttiue 

in  formis  vocabulifque  literam  f  quam  fl^fira  dtccnda,  dit  f^tra 

cc  %  pcoauadalTe  &oiiuuu  vidca-  FUmnm  /Untastr. 


DE  VETERI  SCRIBENDI  RATIONE  533 

nnti  iouferttnt,  Louetriof,  Fourios^  Loumen.  Nul- 
Us  etiam  ai  loco  ae^  quo  Lucretius  atque  alii  vel  anti- 
quitatis  fludiofl  fcripferunt ,  reliquias  in  Catone  et  Var- 
rone  inueni.  Quod  tamcn  Poetis  pix)prium  non  fuiile, 
antiqui  lapides  declarant.  Neque  id  tantum  in  extre- 
misfyllabis,  yt  pnSforiai,  Romai^  viai,  Semproniai, 
Gallai^  Sextiliai,  patriai^  Bonai^  Deai;  verum  etfam 
inprimis,  ceu:  C^iaifiorei,  aicles ^  aidileSy  aire^  C(;ii» 
fare.  Eandem  fcripturam,  (ed  ex  diflimili  ratione  detle« 
xam,  protulit  ex  VarrronianoexempJari  Vicftorius  ?  Ait* 
tUi  nempe  jlttici^  quale  illud  apud  Gt\itexMmpainimen* 
tunu  (Norif.  p.  474. 

Si  veteres  quoque  memorias  infpiciaoius,  ad  anti- 
quam  {peciem  non  reipondcnt  vocabula^  qoae  apud 
vtrunque  audorem  induoii  feiunguiU:  preti,  prelii^ 
Pompeif  Pompeiis^  deiiciunlur  deiiciuninr ,  deicitodeO^ 
eiio,  coicito  coiicito ,  eonici  coniiciy  Manli  Manliiy  eici^- 
toeiicito,  Lauini  Lauinii^  nugatori  nugatorii^  Pontif 
Pontiis,  Torcolari  Torcutarii ,  «i/ c//i  *)•  In  «a  itfdem 
male  vcrtunt,  quae  vetuftasin  ia  enunciabat:  vtfunii/ 
caueis,  hederacia  hedcracea,  eotQuia  cotoneA,  ettariae 
oleareae^  vinaciis  vinaceis^  vinia  (2l  cpovinitum  Varro- 
nianum)  vinea^  ordeacia,  ordeacea,  nau/lae  naufeae, 
tiniae^  tineae.  Quae  tam^  niii  ex  Politiani  aut  ab 
aliis  ilncerae  vetuftatis  libris  repefas,  in  editis  Catonis  et 
Varronis  inucftigaueris  fruftra.  lam  vero  graecum  v^ 
quod  per  Latium  cum  vagabatur,  in  patrium  u  muta- 
bantRomant,  fcribentes  Babulovica,  bombucina^  mur* 
ra^  eruJiaUinus,  Pttrrus  tt  Burrur ,  fuluanus ,  tacru^ 
ma,  elutus  inchitus  y  curCatoni  Varronique  non  repo- 
nunt?  Numquid  antiquum  inftitutum  ifla  non  i-etinent^ 
quae  optima  exemplaria  feruant:  amufum^  murteam^ 
murta^  zmurnaeum,  znmma^  ferpuUum^  Subaris,.  Tu-^ 

ranniuf 

*)  QQinCtlh  I.  4.  rr.  At/fMi  //.  fcmt  ffacnffe  tnio  Maiiaift^uet^^" 
Ura  l  fi^i  iufidit;  ceniidt  enim  tfi  nnta  i  fcrihirt;  ^od  fi  cft^  iuvgt- 
ekilh'fu(it,  —  Sciac  etiam  Ort-     Ur  u  ewftwmf.  Norif.  p>  473 r 


334     IVL.  PONTEDERAE  EPIST*  L 

rannius  a  tyranno?  (Adda  Varronianum  Liuiinorum 
fro  Lydinorum  ^  Suriae  ^ro  Syriai  ^  et  aliaj  in  Colu- 
mella  libri  autiqui  Puiagaram  nominant.) 

Non  praetereundum  demum  eft,  in  iifdem  Vidorii 
et  Politiani  libris,  quos  maxime  probo,  didionum  fim- 
plicium  vocales  in  compofitis  non  mutari.  Quod  ad 
vocabulorum  originem  et  naturam  inquirendam  quan- 
tum  vel  compendii  vei  adiumenti  aflerat^  probe  intelli- 
gis.  Vt  primum  confpargant^  afpargant,  afpargo^ 
quod  Virgilius  lioc  carmine  compleditur.  falfajpumant 
afpargine  cautes:  intelegitur,  difquaero^  decarpo^  in^ 
Intof.,  tubicinam,  rejicari^  fenijices  ^  fubjicuerint  ^  fub* 
fcent  a  fico  (vnde  fca  et  ficarius)  praefaUos  legimus, 
aon  flmul  agnofcimus,  vnde  coaleicant?  Tamen  quota 
pars  eorum  a  librariis  recipitur?  Noime  in  Terentio  et 
Plauto  quali  vitia  quotidie  confedlari  Iblent,  caque  cx- 
imunt  et  contei-unt?  Hadcnus  de  vocalibus  ftridim  ct 
curfimfcripfifTe  fufHciat:  ad  confonantes  tranfeo.  Prin- 
cipio  quae  femiuocales  dicuntur,  non  geminabantur: 
anorum^  anus  (samm)  colega^  inocenti,  comodus,  to- 
nubium^  macelum,  bela,  cajlelum,  fuma^  meiliarius, 
ftteilia,  trulae^  »wwi«,  o/orttm  (illorum,)  pelens^  tera^ 
referi,  atque  alia  iri  autiquis  memorijs.  A  qua  confue- 
tudine  neque  Cato  neque  Varro  recedunt,  fi  ex  antiquio- 
ribus  libris  exempla  feligamus;  ibi  enjm  ola^  alium^  ani^ 
anuclae -pro  oila,  aliium,  anni,  anniculae;  numis,  tru- 
laSy  vilicum^  molitam^  poHtori  ox  politionis ,  polulas^ 
armila,  porinam^farito^  poluceto,  ouilum^  intelegitur^ 
irulus^  niatelio,  culeus,  fcabilia^falerep  eanabina^mu- 
lior  non  mollior^  et  ab  ilJo  mulier;  quippe  fi  vir  a  vi, 
cur  non  a  mollitie  muUer;  (Ex  Brufchiana  multis  in  lo- 
cis  zi\not2M\iranJfm  et  fimiles  formas,  ab  Aidina  obli- 
teratas.  Mulieris  etymon  idem  ex  Varrone  tradit  La* 
dant.  de  Opicificio  c  XIL  fecl.  17.  atque  indc  Ifidorus 
Orig.  XL  a.) 

Scmi- 


DE  VETERI  SCRIBENDrRATIONE^  335 

Semiuocalium  regulam  /  item  iequitur;  ideo  non 
duplicatur  iteraturque.  Scribitur  propterea:  ioufit,  iou* 
firit^  ctafiis,  pofidit^  etapud  Varronem  y{/iiiii.  Cui 
potius  X  adiungebant,  vt  antiquae  tabulae  tenantur:  vi« 
delicet  CfppaioxT ,  coniunxs ,  filixs ,  proxfmiis ,  max* 
fimis^  vixfit^  auxfilium^  dedouxfit  ^  diixfiftis  ^  pixfiu, 
ixfidra^  txfiat^  txfmphm,  exfibeas^  fixfit,  vxfori. 
Quae  omnianoftris  audoribus  fublata  fupt,  haec  fi  ex- 
cipias  Varroniana,  quae  de  Politiani  libro  exferipierunt : 
exfigunt,  exfimi.  (Quindilianus  I.  7.  £  ao.  Cuermii 
ttmporOms  paulumque  infra ,  fere  quoties  s  litera  media 
vocalium  Umgarum  vet  fubie&a  longis  effet,  geminaba» 
tur:  vt  eauffae ,  caffus,  diuifiones :  quomodo  et  ipfum  et 
f^rgitium  quoque  firipfijfe  manus  eorum  docent,  Jlt^ 
qui  pautum  fuperiores  etiam  illud^  quod  nos  geminaf 
dicimus,  iuji^  vna  dixerunt  iufi.  Huius  iplius  nu^ria 
geminandi  literam  /  exempla  habent  Verrii  Flacci  Fadi 
et  Kditiones  primae  Vairoaianorum  nifticorum  iibro- 
rum,  ex  Brufchiana  a  me  annotata.) 

n  Graecum  in  praepofitionibus,  vbi  nunc  b  poni-' 
mus,  prima  aetas  iei-uabat,  quoniam  prius  apo  ab  cctsc, 
deindeo^;  c&xapfenti,  apfiinerej  apfolutus ,  apfonwn^ 
apfiutit^  vt  in  ifto  iapide  illud  Virgilianum:  apfitUit 
atradies:  opfignetur,  optinebit^  ^opteritur,  apfipity 
opfonatoris,  opfietrix^  vt  in  aiio  lapide: 

Asitoniae.  Aug^  L. 
Thalufa 

Opfietrix 
Nec  non  ab  vtsg^  aipiratione  in  f  conuerla,  vt  in  mul- 
tts^  fupfignari,  fupfigmt^  fupficiuom.  Nihil  iftorum 
in  Varronianis  Catonianiique  libris,  qui  in  vulgum  emit- 
tuntur,  refidit.  In  manu  exaratis  Politiani  ope:  fujh 
tilgy  apfintttt^  apturarier,  opfeuiffe^  opfequito^  obli- 
vioni  eripiuntur.  (Editiones  etiain  primae,  ex  Codicibus 
fcriptis  dudae,  optinere  et  fimiles  formas  feruaiaint,  diii- 

gjenter  enotatas  ex  Bruiicbiana.) 

Jid 


236     IVL  PONTEDERAE  EPIST.  L 

Ad  flmiliter  quod  a  cum  d  iinali  confYat,  priftinam 
formam  apud  antiquos  in  compofitis  tuetur,  vt  adttt- 
mn,  adpofitae^  adprinn  ^  adglutinat  ^  adportat,  adfpi' 
cio^  adfuetus,  adlocutur,  ac/pellat,  adferere  ^  adjigni* 
jieat^  adtingat,  adtribnta^  et  alia  in  Plauto,  Teren- 
tio,  Lucretio,  Varrone  de  L.  L.  Pandcdis  Florentinis,  * 
ac  lapidariis  literis.     Horum  pauca  optimus  Codex  no- 
flris  villicis  fepofuit:   ahutriant,  adpotiJimuM^  adco* 
gnoftant.     In  eodem  tamen  cernere  licet,  alias  literas  in 
praepofitidnibus  componendo  non  immutari,  nempe: 
compulari,  eonlibrato,    deluito,   deminuat,    deftantef^ 
dereSof^  deiungunt,  derigo^  deuertitur^  defcretae^  dc" 
reSfam^  dejjindere^  deteStus^  inlicium^  inlicio.     Quan- 
quam  in  contraAum  fit  ab  indu ,  vt  indulgeo  ex  indu  at- 
que  ec\yi'oo^  vt  ait  Nonius,  quod  eft  doleo^  coalefcit; 
ideo  indnlgeo  non  doleo;  ab  indu  ct  olefco  indolefco^ 
atque  indoles:  cnm  fnh  fuboles  ^  quod  reccntioribusyi. 
boles.     Veram  illud  antiquius  et  Varronianum,   quod 
etiain  vetus  lcpulchrum  hoc  verfu  demonftrat:  Etfaciet 
fuboles  mnltos  mentorataper  annos.  (InNonii  audoritate 
aberrauit  vir  egregius ,  Vercor  vt  pariter  id  facT^um  fit  in 
verbi  etymologia.       Indu  cnim  hic  pro  ncgatione  efle 
debet.)      Scire  tamen  refeit  ad ,  de  quo  dixi ,  ante  f 
ctitdigamma  d  in  r  verti;  ideo  aruolare,  arfari\  ar^ 
vmas^i  aruentores,  aruocatos^  a/rfines^  arferia^  (aqua' 
apud  Feftum  quae  inferis  libabatur,  a  fei-endo  dida) 
arvelium^  et  Catonianum  aruehant.     Sic  a  vetuftiflimo 
arjlare  vernaculum  noftrum   deriuatur  arfiare.       Qui 
mos  his  finibus  non  concluditur  et  coardatur;  quoniam 
arceo  ex  ad  et  eio  aduoco,  et  congregatos  contineoj' 
ideo  aluo  arceri  et  contineri  quod  recipit,  Hrribit  M. 
TuIHus,'.(N.  D.  IL  54.)  et  coeleftt  orbe  extimo  reliquos* 
arceri  et  comprendi.     Idem  flumina  arteri  dixit,  quae- 
ripis  cohibentur.     Ad  prohibendum  vero  cum  traduci-' 
tur,  ojwf  eft  ab  fe  in  tliuerfum  aduocare.       Sic  arx' 
arcet  hoftcs  et  ciues,  nimirum  hos*  aduocat  ac  complc-'. 

ditur;^ 


DE  VETERI  SCRIBENDI  RATIONE-  337 

<fHtur}  iilos  auocat  et  traducit.  Similiter  arms  qui  cir- 
csL  fe  pofita  cootiuet  et  fuftentat.  jircejfo  ex  ad  et  eej/o 
quod  obfbieuit  et  euanuit  Apparet  tamen  in  cedo  reffis ; 
quare  arcejfo  aduoco.  Quod  niirari  definas ;  flquidem 
latina  iinkua,  vt  fenne  omnes,  non  ab  vno  fonte  omnia 
hauflt,  fed  a  riuis  plurima.  Quae  itaque  vocabula  ad 
feruant,  ea  defumpta  videntur  ab  iispopulis,  qni  d  vo- 
calibus  fubiicere  fblebant;  quae  vero  rf  in  r  vertunt,  ab 
aiiis,  quibus  patrius  mos  r  adnedere  non  denegabat 
Ita  de  aDiS)  quae  diffimiii  modo  tlicuntur  et  efTeruntur, 
coniicere  poflumus.  Neque  enim  a  quagente/^rc;  et 
yiiiff  venit,  abeadem  tuti  zc  fid  acceflit;  fed  aliunde. 
Quiaquaenataatqueeduifladomi,  ita  aluntur,  vt,  quae 
fibi  neceflaria  funt,  extrinfecus  non  arceflant.  Sea  vi« 
deamus  alia.  {Arbiter  fimiliter  ab  antiquo  ar  et  biter$ 
deducit  I.  M.  Heufinger  Emend.  p.  389*  quod  is  in  rem 
praefentem  vocatur,  vt  iudicet.)  Verba  quac  trains  fibi 
apponunt,  veteri  confuetudine  /ra  Aruuntur,  veiuti  a 
Tfi^oo  Tf^u  deinde  tra,  ceu  traduco,  trauio,  trado^ 
traiueeo,  trauerto,  a  quo  Varronianum  /rofiei^/  pro 
'trauorfeis^  traho,  traSfo,  tradux. 

Eft  etiam,  vt  retulit  in  literas  Prifcianus ,  quando 
N  principalis  fyllaba  ante  fe  affmnit  G,  vt  fMus  gnatus, 
vnde  agnatusj  cognatus,  prognatus;  natio  gnatio;* 
quod  manet  in  praegnatio^  praegnans,  praegno;  notns, 
gnolus,  ignotus,  cognitus;  nofco,  gnofcoj  agnofco^ 
cognofco^  dignofco^  ignofco^  nobilis^  gnobilis^  ignobi^ 
lis^  ignobilitas;  nams^  gnauus^  ignams^  ignaiuia: 
nauiter^  gnauiter^  ignauiter;  nonun^  gnonien^  agno-^ 
mn^  cognomen^  ignominia;  noro  vnico  r,  g^^^ff^t 
ignarus,  ignorantia;  neus^  gneus.  Qua  fcriptusa 
Plautus,  Terentius,  Virgilius  cum  vfi  fint,  quis  eaa* 
dem  Catoni  Varroniue  negauerit?  Sane  duni  ita  fcrl- 
bunt,  propius  ad^Graeciamaccedunt,  quam  ^  modo« 
Tom.  I.  P,  L  Y  quo 


338    IVL.  PONTEDERAE  EPIST.  I. 

^uo  vtimur^  xiam  gnomm  yvcoiJtfi-,  gnofco  ytyveoaKa, 
pugnuf  TTuxvoV,  r»yiMj  reiedo  t,  agmen.  (Nifi.  ma- 
lis  ab  agere  agmen  vt  a  tegere  tegnleii  deriuare.) 

Neque  tamen  Lterae  G  literae  in  allis  ita  induJfit  an- 
tiquitas,  vt  ea  poftliabita  e  non  receperit,  vt  in  his: 
Cartacingpfes  ^  maciftratos^  leciones^  et  in  Catone  et 
Varrone,  vt  ex  Politiano  difcimus,  Sacontinos^  eenen^ 
di^  Acrius^  elaeuis^  inecerint^  virculta-^  fricora^Cor* 
tynia^  acnua^  quodin  CoIumellaiT^M.  (InCoIumella 
Sangerm.  Codex  eelare^  cetatus  ^ro  gelare^  getatus  ex- 
hibet.  \6.tm  caneam  pro  ganeam,  Huc  pertinere  vi- 
detur  in  marmore  Pifaao  O  Fettius  FHrcula-) 

Saepenumero  eandem  literam  pro  Qjubiiciunt,  ne« 
que  defunt  in  Politiano  exempla:  ablacuari<t  deeocunt', 
eocat^  percocat^  incunatum^  cotidie^  eculi,  ecutum^  on* 
ticum  pro  antiquum ,  olfJicum ,  fecuntur^  ftica^  JiUcuta^ 
Jlercilinum.  Quae  editores  tanquam  deliramenta  et  ani- 
lesfabellas  deipiciunt,  cumex  antiquis  Japidibus  vetus 
jfta  regula  abunde  confirmetur.  At  in  his ,  quae  ex- 
lcribam,  praeter  vui^arem  vfum  cuinqu  vertunt :  quoi 
eui-i  quoius  euius^  quom  cum^  pequdes  pecudes  ^  pequnia 
pectmia ,  arquus  arcus ,  oquulus  ocutus ,  quur  cur.  Q^t 
tanto  ftudio  confe(flati  iuht  librarii ,  vt  haec  fola  quoius 
et  quom^  vt  mea  eft  memoria,  in  Catone  fuperfint. 

Eofdem  tamen  in  H  liberaliores  inuenies  quam  illa 
aetas  et  Varronis  inftitutum  ferebat.  Crebrum  inferunt 
eos  imitati,  qui,  raptis  bonis,  mala  rependunt.  Ve- 
rum  plus  fidei  apud  me  plufque  audoritatis  inuenit  pro- 
f^bMuc  Vidorii  etPoIitianiCodex,quam  iftommomniuni, 
Bqia39|tquotfunt,  autfuerunt,  negligentia  ac  leuitas.  Ibi 
itaque  fcribitur :  corda  et  cordi  pro  chorda  et  ehordi^  ae^ 
num^.Tufco^  orcitem^  comprendit^  turis  pro  t/iuris^ 
mor-^vmeStus^  vmidtm^hhfMioc,  ijlonas^  catenas, 

aerato 


DE  VETERI  SCRIBENDIRATIONE  339 

acrmoforo^  fulpwt^  0unL  Qju^e  in  Vartone  au<9o« 
ritate  confinnantur,  referente  ex  Agnaeo  Comuto  Ca^ 
iiodoro  Varronianam  fcribendi  leguJam  {ine  afflatu  po« 
fcere  Rodum^  Sinum,  Xinton,  ndafiuf*  Equidem 
ct  M.  Tuiiius  in  fuo  Oratore  docet,  maiorum  inftitutum 
fuiile,  vt  nufquam  niil  in  vocali  ai^iratione  vterentur^ 
fcribendo  jMi/^oA  Cttigos,  trinmpo/^  CBrtagimm  ^)« 

Sunt  alia  praeterea  in  Politiano,  quae  antiquitatem 
tuentur,  vt  tibe  et  vbi,  ex  quo  noraum  oue,  fufumg 
vnde  nos  fufo^  deofum^  pro  diorfum^  menfum  non 
menjlum,  temperi  non  tempori,  quod  tempus  onmia 
moderatur  et  temperat,  meliot  non  melior^  wbis,  vo^ 
merif,  verrii  cafu  redo,  et  alia,  de  ^uibus^  fi  ^d 
v£ivenerit,  diiigendus  icribam. 

IVLII  PONTEDERAE 

EPISTOLA  IL 

Quoniam  recenter  icripfi  quanta  et  qualia  Cktoni  et 
Varroni  fiibduxerint,  nunc  id  agam^  vt  tibi  com- 
moda  vtiiitateique  breuiter  ef  fummatim  percenieamt 
ouae  de  venifta  fcribendi  ratione  percipitnus,  dum  haa 
auce  ad  prima  iadnae  iinguae  incunabuia  peneUamus» 

Antiquiflimo  mpre  Latini  didiones  contraliunt^  Vt 
inracla,  vinehm^  perietum^  quod  manet  in  pirielitor^ 
eirelui^  vatde^  Herele^  poplui^  ex  quo  Poplieota  Va^ 
krius  appeliatus,  ardum  pro  aridum  ex  Nonio^  vnd« 
ia  veteri  monuoiento  eaementa^  arda  habemus «  nomeni^ 

Y  n  ektof 

V  (t^ontni  Vafronem  icrfbi  v6^  «iPecetiihn  V^bufnrrtnii^t  euni 

luiOe  Hrenimi,  Hi^dmmt  Hrm^  oompoAtis  pofuic  BrufchiflfMi,  ple-*. 

M .  brtdam  ex  eodem  CaiTiodo-  mmaue  mutauic  tucundus  mtm* 

to  doceo  ad  Vanonem  I.  7-  Ex  ^t  ttciitt  tditorw. 
kniU  librani  ia  Varront  fraii 


340    IVL.  PONTEDERAE  EPIST.  II. 

Wa/or  nomencalator,  etamcelMn.  Huiufmodt  inftitu*» 
to  et  noftri  audores  inferuiunt,  vt  ex  Politiano  doce* 
mur,  qui  prodidit  treblae  trebulae,  /otdum^^  caldum^ 
tardum^  (quod  in  vulgum  apudnos  krtm  foldo^  eatdo^ 
tardo  y)  opermenta  operimenta,  lamnis  laniinis^  veli^ 
mna  vellimina,  afpertatem  aiperitatem ,  fortoret  farito- 
res,  forda  a  (po^ec^s,  rude&a  rudeata,  anuctae  anni* 
culae,  diuito  diuidito,  et  ab  ilio  Horatius  diuijfe  dedu- 
xit.  Quorum  fons  in  Egubinis  tabulis  tam  Thufcis 
quam  Pelaigis ;  ibi  enim  popler  populus,  angta  angela^ 
^ipfotf  (quodinVarronianoCodice  ^ip/«)  ftipula,  «o- 
mne  nomine,  eunaele  cunacula.  Has  quoque  inflexiones 
ab  iifdem  popuiis  didicit  Latium:  teShif  a  leeo^  tecituf^ 
iuneo  iuncitus  iundus,  hinc  et  luncus  herba,  docittis 
do&us^  fcripitus  fcriptus  zferipo  tanquam  cripo  quod 
a  y^ec<Poi'j  nam  pro  y  a  Latinis  r,  pro  <p  viurpatum  p 
indicauimus,  iterumque  indicemus«  lufius  iujhus  ab 
iufo^  vnde  Cato  iu/itur  extuiit.  Quod  enim  lege  iu- 
betur  iujtum  fiue  iu/ltum.  Jus  item  non  iuris ,  fed  iujis 
oiim;  fimiliter  libertus  et  tiberta  pro  tiberatus  et  libe* 
rata.  Eodem  exemplo  Peiafgis  erat  eueltu  ab  eueltoi, 
pofii  pro  pojlti^  quod  etiam  Latini  ampiexi  funt,  vt 
Lucretius  et  Luciiius,  po^a  et  eompojtae  dicentes.  In 
antiquis  etiam  Legibus  apud  Fuiu.  Vrfinum  pojlum  iegi- 
tur  et  in  Catonis  Codice  expojium^  pojturus.  Hinc 
nos  accepimus  pojlo,  efpojlo^  et  cognata,  cum  plebs  ro- 
iftana  vetera  potius  vfiirparet,  quam  nouitia  politiori- 
bus  releruata.  Sed  ad  tabuias  Eugubinas  redeamus,  vbi 
merfusfuji^  tturter  oim  er  RtviW  thett  er  quafi  territi, 
vaperfus  et  vaperjuto  valde  perfus  fiue  potius  difperfiis* 
Hiinc  va  particuia  Romam-  translata,  vbi  radices  egit: 
vacillo^  vacerra,  vafer,  vafiUus.  Simiiiter  t;flp«/o  ex 
va  ttpello ,  peputs^  dempto  augmento.  Pelto  autem  a 
WAAaJ,  etpeputi  eo  fignificatu,  quo  Sophocies  vfur- 
pat:  7rcc/Js^)f  (poR^%  hQo  eft  graMofcfvo^.     Hinc  et-. 

iaia 


DE  ^^ETERI  SCRIBENDI  RATlONE.rS4i 

sam  paUor  quod  TraXKc/jttvof  induit  Neoue  vtfforo 
longius  repeto  quam  ab  va  et  TrelftOj  atqueiUincfQfii/. 
Haud  fecus  de  vqfio  opinarer  et  ab  iVn^fci,  quod  efi  de* 
terius  Aatuo  vei  reddo,  reuocarem.  Neque  vaco  ab 
alio  fonte  deducerem ,  quam  ab  va  cum  Keu»  yel  Kem 
defideo.  /^M<fi/ etiam,  quod  prius  yafinii/ erat>^  hanc 
originem  reipuere  non  videtuc,  cioewm  eis^  civi  ;  hing 
et  ciues  qui  deildes  arc  vacui  in  vrbe  otiantur.  Nifi  ma^ 
vis  a  ritti  «Mrm  quod  fignificat}  <]pioniam  diiperii,  fue« 
rint  congregati.  Porro  eadem  va  paiticula  a  in  ^  iaepc 
luutat,  vnM  VHors  vicordia,  vegrandis^  vcxitum  a  ^r 
Acv,  quippe  in  oblonga  hafla  aquila  ferebatur.  f^exo 
fimiliter  ve  ar|a>  ab  oiyo}^  vcredariusve  redarias^  vere- 
dus  ve  reda,  ViftHmhm  (quod  ex  Varrone  Politianua 
Vfftubutum  ofcripfitquafi  vefiabutum)  Gellius  ^ofke 
ab  ve  et  /labutum  deriuat.  Imbecillis^  imbwUitas  et 
huiufmodi  alia  dum  ita  fcribuntiir,  originem  occultant: 
ab  veteri  more  imueciUis^  imueaMitas  (in  antiquiffimo 
enim  Varronis  iibro  imuecitlae  non  imbedttae  fcriptuni 
cR)  ab  im  et  vacitto  oriri  continuo.inanimuminducimus. 

Multa  contra  expanduntur  apud  veteres,quae  fecuta 
aetas  conipingit  et  coardat:  cauitum^  cautum^  vcUiuus 
vacuus.  Varro  acuitum  pofuit  pro  acutum,  inrigiua 
pro  irrigua^  tricitinio  pro  triclinio^  nucuteos  pro  ««- 
cleos  (quo  etiam  Cato  vius)  purigare  i^topurgare  sltsv* 
^i^oo  TfvqiicoL  primum  purico^  deinde  purigo^  demum 
purgo.  Sk  puriJicoTZ  tsv^)  facio}  quod  igne  omnia 
emundantur. 

In  vetuflifCma  C.  Duilii  infcripcione  cemere  lice^ 
fingulas  vocales,  diflindHonem  finientes,  in  d  definere,  vt 
maridr  DiSatoredr  uaualed^  altod,  praedad.  Inaiio 
etiam  monmaento  mottaticod,  monimentid:  apud  Plau« 
tum  ted^  med.  Cum  itaque  iila  aetas  vfitatum  baberet, 
^vodbus,  per  vocakm  finids^  d  adiicere^  fcripfifle  autumo 

Y  3  a  ?Jy(»9 


949    IVL  PONTEDERAE  EPIST.  11. 

p  Xlysft)»  }JyHff^  Xiyet  Ucwtkeis  Utid:  deinde  vt  /rrfi 
feiungerent  a  /rrW  qaod  erat  dandi  cafas  a  tix^  hoc  in- 
tegro  relt<36^  illad,  d  mi  vetfo,  UHt  iz&am.     Se« 
quiorfs  {ubinde  feculi  vfus  curo  huiuimodi  fcribendi  for* 
main  in  vniuerfum  improbaflet,  in  nonnuliis  tamen  vo* 
cibus  difcriminis  cauia  infUtutum  retinuit,  ceu  in  quiA 
ct  quod,  vt  iliud  a  qui  quod  communis  generis  fereba- 
tur^  et  a  quit  (epararetur;  boc  vero  tum  a  quo  nim  a 
quot ;  in qiUt  enim et  quot dmt traniiutt.  Hac ratione 
jeiunifhim  itm  ab  idm^ztg^e  id^b  it.^    Ex  hac  coii-  . 
fuetudine»  quam  etiam  Quin<fKiianus  Sofipaterque  Cba- 
rifius  confirmant,  in  veteri  Catonis  libro  quod  annit  pro 
quot  aunir  remanfit     Praeterea  in  muitis  vocabulis  ve* 
ftigia  fuperiunt,  vt  'mprofum  a  pro  tt/iim,  proder  (ex 
duo  ItdBam  prode)  prode^ ,  quippe  primum  difiundim 
lcribebant  prod  #/,  prod  efi^  prod  eftif.    Contra  in 
fraefum  non  immiicetur  d;  quoniam  non  a  proi  fit» 
vt  vblunt,  fed  a  praet  praedit.    Q^xtpratt  et,  praet 
eji,  pfoit  ejfe,  (quod  abantiquis  exfiat  non  praeeffe)^ 
ucpraet  int  proiftnt.    Etenim  qui  eft  praes,  is  vtique 
praeiens.     Quid  enim  aliud  indicat  Terentius  in  Phor* 
fnione:  IJon  tu  hune  habiat  praefentim  Deumf  Quid 
aliud  Virgilius:    Agrejlum  praefentia  numina  Fbunif 
Quid  aliud  M.  Tuliius  in  IV  Tufcui.  dum  fcribit,  Hcr- 
culem  tantum  et  tam  praeientem  Deum  efTe?  Nam  fi 
praefum  cilet  a  proiy  diceretur  praidifi,  praidit^  vt 
praedoptadicitvir^prodigop  ac  prodijl.      Nec  mirari 
debemus,  non  praiffum  ac  proiffit  fcribi ,  (ed  praefum^ 
praift  vetuftiilimis  /  literam  minime  geminantibus. 
Suadtid  lipudFeflum  legitur,  et  id  efle  ac  -Jic  ti  decla* 
ratur.    Oirte  Atfua  et  t$  cum  i/addititio  coalefcit  Po« 
Aeriores  prhno  dinp  mutato  alteroque  exemplo  fecere 
fuapti.     Itskmngfti,  tuapti^  uojhapti^  oiim  meadtedy 
tuadied,  noftradted     Met  etiam  quod  cum  igo  j  tu^ 
ipfiy  iUi  et  sdiis  copulatur,flii#d  fiiiile  crediderim.  (Addo 

Flautina 


DE  VETERI  8CRIBENDI  RATIONE.  343 

Plaudna  mtideo,  MiiiUt,  mtidhai.  Verbum  prod 
sj/e  comparabis  cum  graeco  Trgo  oie  ^ivotf.  Rb  fimili* 
ter  fibi  arceiTerat  d^  vt  retinetur  in  verbis  rsdatno-i  red» 
iarguo^  ridmo^  rsdmptar^  ndio,  ndhoftio^  ndigo^ 
ndintigrp,  ndundo;  quaefeparatanotabant:  ndamo^ 
nd  arguo^  rid  smoy  nd  emptor^  nd  io,  ndhqftio^ 
nd  qgo^  nd  intigro^  nd  undoy  ndimiculum^  nd 
amictttum,  ndimio  nd^anm^  tanquam  iterum  cir- 
cum  eo. 

^(mdam  ex  qui  cum  d  atque  ani  (eam)  compofitum 
videtur,  vt  quidam  fit  nefcio  quid  inter  marem  et  fe« 
minam  medium  ac  promiicuum.  Sic  quidem  ex  qm  £t 
eum^  nam^mquondam  ium.  Is,  ea,  i,  appofitaque 
d^  id^i  vt9L  verbo  i  ieiungatur.  De  }  fiiie  id  atque  im 
idem;  memoriae  enimreliquitFefius,  non  iundem  fuifle 
vetufiioribus,  ied  iuam.  Hic  et  haec  alif  et  hoc  ali 
ilue  alid,  ex  quo  aliquif^  et  cum  vH  aliubii^  vtinFle- 
bifcito  poft  C.  Sempronium  Graechum  edito  legitur.| 
nunc  elifo  «,  alibi.  Bidm  ad  wf)v  refertur,  vclut/;ri(/ 
m ,  quod  anti  ium  interpretamun  Verum  itfly  quarti 
cafiis  aduerbii  modo  vfurpatum,  et  per  alios  etiam  ca* 
jrusinfiexumexiftimo,  cmpris^prisy  pri^priu.  Qua- 
propter  cum  pris  fit  pofitiuum,  prior  etpriuf  compa- 
xatiuum  erit,  primus  fummmn  ac  fuperlatiuum.  A  pris 
prifcuf^  ab  eodem  cum  rskec  priJlittUft  nec  non  a  priu 
£t  apf  prinapf. 

Non  praetereundum  quoque  eft,  pri  effe  idem  ac 
prae;  quoniam  veteres  non  prae  fed  pri  fcribebant, 
vt  memorat  Feftus;  quarc  praiciden  priciden  ante  ce- 
dmj  praiuomin  prinomiu  antc  nomen,  praeficio  pri* 
'  facio  antefacio,  praefag^riy  prifagiri  antefagire  id  eft 
.iapere,  prcufftoprifto  ante  fto,  vt  homines  ait  Saluftius 
caeteris  animantibua  fiudere  feie  praeftare*     Et  praefti^ 

Y  4  ti^ 


344    IVL.PONTEDERAElPIST.ir. 

tef  fiue  priJHtes  nonne  idem  ex  FeAor,  quod  inferidr 
actas  antijiius  vocabat? 

Quid  eft  tnterimf  Videamus  qaid  nUeratim^  ^od 
pro  illo  antiqui  ponunt     Non  cernimus  efTe  ab  intera^ 
etjhoc  ab  entera  cum  im?  Enteradim  itaque  primum^ 
interatim  deinde,   denique  fubdudis  a  et  /  interim. 
Quod  interpreton  inter  id^  vt  interea  inter  ea.     Nos 
vemacula  confuemdme :  yra  quejio^  in  qnejlo^  Latinia 
item  feparantibus,  vt  apud  Plautum  CiAeJi.  Tnter  rem 
iftam  agendam  herae  hme  re/pondi  quod  rogabat.     Et  in 
Sticho !  Inter  illttd  negotinm  meis  amieis  euraui,  vt  roe- 
na  ejjfet  co&a^     Pojl  longo  circtiitu  a  Graecis  repetit 
Voffius:  ego  a  pojlo  cogito;  ideoque  pojlidea  a  pojli 
cum  d  finaii  atque  ea^  de  quo  Plautus  Stich.    Quem 
aequiusejl  nos  potiorem  habere  te^pojlidea  viros  nojlros: 
IdcminCiftell.  Id  erit  faSfum,  omamenta ponent^  pojt* 
idea  loci  qni  deliquerit^  vapulabit.     De  eodem  Teren- 
tiusHecyr.  Qmd  faeiundum  fortajfe  Jit  pojlidea.  Quare 
pojiidea  primigenia  forma,  mox  pojiea.     Pofti  igitur 
ea ,  cum  po/iti  flnt  ea ,  vel  ea  pofita*     Ita  SalufHus  Ca- 
tii.  p^ipericttium  aduenit^  inuidia  atque  fuperbia  pojl 
fuere.  nempe  pofita  fuere.  *  Idem :  Pojiea  Pifo  in  eite^ 
riorem  Hifpaniam  mijfuseji^  fcilicetea  re  pofita.     Vir- 
gilius  Aeneid.  VI.  venerabile  donumfatalis  virgae  iongb 
po/i  tempore  vifum.     Pofito  longo  tcmpore  fiue  inter* 
pofito.       Et  hoc  fepulchraie  carmen:  CunSiorum  haec 
fuboli  /idem  poji  morte  reliqr^it.      Nempe/^o/?fl  morte 
iiue  tranfa(fla.      Pojihae  pofita  hac  re,  poJiiUa^  quo 
vfus  Catuliushoc  vedfu:  NecJibipoJiiUametttebanttalia 
verba:  illa  re  pofita.     Pojihabeo  habeo  pofitum,  relin* 
quoj    poftmifto  mitto  pofitum,  fiue  praetermiflum; 
pojtlmmuscpk  patre,  pofita  humo,  fiue  humato  nafci- 
tur.    Pojiea  qmm  fiue  pojiquam  pofita  ea  re  quam  com- 
memoraui^.  vt  Virgiliauum  illua:  Pojiquam  res  jljtae^ 

Priam^ 


DEVETERISCRIBENDIRATIONE.   345 

Priamiqiu  euertere  pentem  immeritam  vifum  fnperis: 
Pdfita  ea  re  fiue  trankda  quam  retuli,  videlicet  vifom 
fuperis  Afiaticas  res  ac  Priami  regnum  euertere.  Inue- 
nitur  etiam poJLnummor,  et  alia  vtin  Horatio:  O cu 
ves^  ciuetf  quaerenda  pecunia  primum  ejl,  virtus  poft 
nummos,  Cum  pofiti  erunt  nummi,  fiu^  pofitis  num* 
mis  in  loculos,  conditis  vno  nomine.  Sic  Liuius:  po» 
Jttis  omnium  aliorum  rerum  curis  dum  dicit,  pofi  curas 
aliarum  omnium  rerum  fignifkat,  vt  frequentius  vfur« 
patur. 

Hucufque  euagatus  fnm^vti/literae,  diclionem  clau^ 
dentis,  vemgia  dbi  ofienderem:  videamus  alia,  quae 
ex  antiqua  ipecie  facilius  cognofcimus  et  dedaramus. 
Diecfajlini^  proximi^  noni,  vt  veteres  fcribunt,  fi  di- 
ligendus  perpendamus,  patrici  cafiis  abfblute  pofiti  in-» 
veniuntur,  Graecorum  qui  fexto  cafu  carebantexemplo. 
Etenim  quo  propius  Latina  lingua  originem  fuam  con» 
tingebat,  eo  fimilior  graecae  apparet.  Quaiv  die  pro 
rfj«\  vtacie^ftde,  requie ,  fpecie ,  pro  aciei^Jidei^  r#* 
quiei,  fpeciei  pofita  GeJlius  ac  Prifcianusi  confirmant. 
Pari  modo  quoiidie,  pojridie^  pridie^  niniirum  quoti 
diei,  pofieri  diei^  pris  diel  Neque  aliter  habenda  cUu, 
initercUu,  iamdia»  cum  fciamus  ex  Nonio  Marcello,  ante 
diu  quam  dieiA  Latio  vagatum«  Diu  autem  nonne  ge- 
nitiuu^  a  Stcs^  ex  qub  dies  ?  Diu  igitur  dTre  ra  ^^ »  et 
i$5  r$vcff  diutinus  dibCobitc  in  patrio  cafu  reiidum.  Inr 
*  ttts  quoque  qnod  andquls  entus  ab  ivTe^^  pari  cafu  or- 
dinatur.  Equidem  alias  atque  alteras  cum  apud  vete- 
res  legeris,  geniduos  habebis  aduetbialiter  conftitutos, 
euiufmodi  multa  apud  Graecos  fuiffe  pulchre  cailes; 
geniduois  tamen,  quales  materjamilias ,  paterfamilias^ 
etin  LiuxoFrifco,  prodeilte  Prifciano,  efcas^  monetas^ 
fortunas^  teras^  viasy  Latonas  loco  ejia»,  mpnetae, 
fortunae,  terra»,  viae^  Latimae. 

Y  5  Cum 


346    IVL.  PONTEDERAE  EPIST,  IL 

Cum fulpur  Catonis  regula  fcripeuin  inipicimiis,  et 
apud  Vlpiajiumfuipurata,  ciuus  lcrutamur  origineni^ 
quam  receatioium  conruetudineyfi//;Afir  ttfulpburttta; 
a  'TTuf  enim  coraponi  diicimus  atque  ab  oKov  propter 
afpirationem  yb/a»,  vte^fix^  iTrrecfeptm^  s^irm 
ferpo,  ^TfvKhovferpuUum^  vieef  fMper,  vioa^fudor^ 
vTfvos  vTFo  vSft  pnmumfup  nos^  deinde  vt  in  optimo 
Vidorii  libro  extat,  Jimnor^  dtmumfomnur.  Ab  eo* 
dem  o\ov  et  praes,  praeful,  fiue  vetuAo  modo  praefol^ 
vtconfol;  quod  f  ra#/tt/ praes  fingularis  et  primus. 

Qui  ar^fpex  vnde  defcendat,  indagat,  atque  aru 
efFenditUTi,  hac  fcriptura  entafiaru  vmafiaru,  quam  ^x 
Tabulis  Eugubinis  Clar.  Gorius  mihi  depromput,  con« 
fequi  poterit,  dummodo  flc  diflinguat :  entas  iaru.^  vr- 
M/  iaru,  qood  eft  vrnaf  i»  ara  pofitas.  Aru  itaque  ab 
Hetrufcis  emanafle  difces,  et  inflexionem  item  pro  arae^ 
cuiufmodi  in  antiquis  nummis  Menandru,  ApoUodoru^ 
et  in  Varroniano  R.  R,  volumine  IIL  jlntiphilu.  Vt 
arufpex^  ita  earnufex,  hcuples,  quadruptex ,  facrufico 
aerufplium  apud  Catonem.  Quae  a  Graecis  ad  Tufcos^ 
et  inde  Romam  migrarunt 

Biceps^  triceps  et  fimilia  ex  quo  componantur,  ve« 
tus  fcribendi  norma  demonfhat,  quae  efl  bieepfos,  tri* 
eepfos^  quadricepfos ,  vt  Varro  ex  Argeorum  facris 
oflendit.  Cepfos  autem  {ex  quo  nofbum  ceffo)  a  ks* 
^opAfi,  pro  ^  litera,  qua  Latini  carent,  p  fubiuiidb, 
€t  pro  a^iratione /,  feiiquis  in  o/ conuerfis.  Interdum 
veteribus  f»/<rifM/fi»  erat,  ideo,  remoto  m/er;  diaatim 
remanet,  (quod  feparatum  duat  im  vefto  in  detidj  tx 
quo  dum  coaluit.  Itaque  dum  vei  duatim,  fi  tempus, 
ratio,  modo  id  concedat,  vt  dumfcriba^  nonne  tem« 
pus  dat  fiue  finit  fcribere?  Simtiiter  veniam  ad  te,  dum* 
euodo  vaUam,  quod  iadicat,  mc  venturum,  fi  Deus 
dederit  tunc  me  valere.    Idcirco  interdum  antiqua  for- 

ma: 


DE  VETERI  SCRIBENDI  RATIONfe.  347 

ma:  mtira  dnat  im,  hoc  eft:  id  intirpanit  ^  Ceu,  vt 
cxempio  pateat:  hgit  illt^  interdmn /eribit ;  mteruenit 
tempus,  quo  fcribit,  fiue  interiicitur  fcriptura. 

Tum  quondam  tuatim^  quod  fortaiTe  a  tuo^  is  pro 
tueoT',  vnde  non  tuitus  fed  tutus  didtur,  et  tuat  im^ 
videat  id,  vt  Tullianum  illud  ad  Atticum:  dijfero  in 
vtramque  partem  tum'  Graece  tum  Latine:  nimirum: 
diilen)  in  vtramque  partem,  fi  quis  id  intueatur  Graece, 
fi  quis  id  Latine ,  fiue  ecce  Graece,  ecce  Latine.  Itaii 
melius:  guarda  in  Greco,  guarda  in  Latino. 

Enim,  en  im:  m  id^  vt  nos:  in  eiS^  in  quejlo. 
Ipfe  nouidum  efi,  vetus  ipfus,  quod  in  Plauto  et  CaC0«  . 
ne  retinetur:  in  antiquis  memoriis  ipfos.  Num  ex  is 
acyb/,  fuusp  ijfos  primum,  quale  noftmm  vemaculum 
ejjo^  deinde,  quoniam  prifca  aetas  /  noniterabat,  al- 
lero  /  in  f?  mutato  ipfosf  Quod  ex  is  et  fos  in  vulgum 
fiotf  eleganter  reddimus:  quelproprio*   Non  olim  nenn, 

Ed  ex  geminato  n$  ne  tt  h  videtur.  Id  imitamur, 
1  loquimur  et  fcribimus:  no  no:  id  Taflus  metro 
complexuseft:  Ni^  n^,  piu  non  potrei,  vintomiehieh 
mo^  ne  eortecsia  fpogtiar,  ne  fveUer  ramo. 

Mmm  (quod  manet  in  vocandi  cafii  0  wd)  veterum, 
rnmn  pofteriorum  cooiuetudini  inieruit.  Ex  iilo  nos 
ndo  fumpfimus.  Iliinc  nimium  repeterem,  tanquam  m 
mium  Gm  ne  meum;  quod  enim  nemo  fibi  vindicat,  ab- 
vndat.  Toties,  quoties ,  aliquoties  detegere  non  fadlie  j 
at  nuliius  negotii,  fi,  vt  antiquitas  inftituit,  iegamua 
totiens,  quotiens^  atiquotiens;  nam  obfoletum  partici- 
pium^i»/  quo  ct /rir»/ et  prii^»/ componitur,  reci- 
pere  oftendit  ThtUns  igitur  tot  ipns,  hoc  eft,  cum 
tot  vices  fint,  quotiens^  cum  quot*  Noftra  lingua: 
tante  volte,  quante  votte.  Neque  tibi  dubitandvm  eft, 
quin  hoc  exempio  fcripferint  amiqu],  quod  tum  Marius 
Viillorinus,  Fnlcianus,  Caper  cOofinnant)  tum  libri 


348     IVL  PONTEDERAE  EPIST.  IL 

manu  exarati  vel  fonnis  expreffi,  vt  in  Catone:  quo^ 
tiensibU,  totient  magis  placebit.  Item:  Aliqnotiens 
fatitofcopat.  Ex  eodemld  refert  Feflus^  A.  Gelliusj 
fed  FeftuJs  hoc  aniplitis :  compluriens.  Neque  Varro 
diflunilis:  Quotienscunque  haras  fubufcus  purgat^  to» 
tiens  arenam  iniicere  oportet.  £t  de  L.  L.  L.  Aeliuf 
nofter  literis  omatijjimus  memoria  nofira  errauit  atiquo* 
^tiens.  Plautus  item  Amph.  Quotiens  vis  di&um?  Vir- 
gilius  etiam  repetit  Georg.  i.  Quotiens  Cyclopum  effer^ 
vere  in  agrum  vidimus  vndantem  nuptis  fomacibus  Aet- 
nam?  ac  M.  Tullius  Arat.  Phoen.  Sed  medioere  iacens 
qmtiens  e  corpore  tumen.  Praeterea  apud  Vipianum^ 
Calliftratura^  lulianum,  Labeonem,  Pomponium  to^ 
tiens  quotiens  in  optimis  libris  inueniuntilr.  Vetuflae 
denique  lapidariae  memoriae  ad  veritatis  cdnfeflionera 
etiam  inuitos  traducunt:  Quotiens.  quis.  eorum.  fuis. 
eoronas.  ponent.  Quotiens.  quonque.  fei.  quis.  faxjlt. 
Quotiens.  Ih  Ancyrana  infcriptione:  Quo  tuftro.  Ci* 
vium.  Romanum.  cenfita  funt. '  Capita.  quadragiens. 
eentum  mittia  Et.fexaginta.  tria. 

Qmsguttur  vnde  exifteret,  fic  tibi  vnquam  enuclea- 
vit,  vt  probares?  Nec  nurum:  adeo  vetuftum  eft,  at- 
que  adeo  occultas  radices  egit,  vt  non  facile  eflbdere 
valeas,  atquein  apricum  proferre*  Gorio  itaque  gra« 
ttas  hs^o,  qui  primus  ex  Tabuh's  Eugubinis  hwc  fcri« 
pturam  ad  nos*  miflt :  vthturu,  vtthtir^  ac  guttur  red- 
didit  ex  quo  conftat.  Iftud  itaque  ex  duabus  vocibus 
componitur  &/  et  turu:  hoc  a  Graeco  du^ee^  et  ianua 
efle  tenes.  Quod  in  Latio  etiam  vigebat,  vt  obturo 
oftendit,  turundaet  alia.  Ulud  autem  de  ea^trec  fiue 
irrx  amputatum cnedimus,  oinu conuerlb,  vt in mul« 
tis.  Igitur  guttur  vocis  ianua.  Sic  yKurrcc  quae  yo- 
cem  excauat  et  eflbrmat;  nam  ex  yKoi(p»  puto  atque 
iVrce  eademque.affo-ofi.     Nec  non  aiutio  ab  dixjiii  cum 


DE  VETERI  SCRIfiENDI  RATIONE.  349 

760  fiue  U(»i  quippe  qui  audit,  voces  et  imagines  induit. 
(Mihi  magis  approbatqr  origo  audiendt  ab  audibtts^  au» 
diculis  pro  auribus  ex  graeco  £g  coro£  deriuata  et  ab 
ij>fo  Varrone  olim  pofita,) 

Piaeutum  ac jc?/ar»/o  qua  de  caufa  nominentur,  ea- 
dem  Eugubina  monumenta  tibi  probabunt,  in  quibus 
exiculptum  eft :  Pi  hac  luo.  Etymon  habere  videtur  a 
Tslo^  Qtcl%Kvoi>^  nempe:  quod  etiam  ieledis  hofiiis  nu- 
inina  auertit,  fiue  quem  rite  iacrificantem  numina  non 
audiunt  Et  hac  figura  piacutum  fcelus  habetur.  Sin 
autem  hoc  modo  fcribatur:  Piah  ctuo,  iacrificium  indi- 
dicat  quo  numina^ofiias  accipiunt,  et  iacrificantem 
exaudiunt.  Hinc  apud  Latinos  piacutum  iacrificium, 
et  piacuto  facrificio ,  fubduda  vero  aipiratione  et  diicri- 
minedempto,  vnicp  vocabulo  tam  delidum  quam  &- 
crificium  deciarat.  Propter  quod  faepe  o^natus  ium, 
m»lta  vtriuique  linguae  nomina,  quae  ad  alia  atque  alia 
fignificanda  traduda  fint,  exierta  aiperi  ipiritus  nota,  in 
vnam  figuram  vnamque  faciem  confufa.  Caetenim  a 
Tslos  pius  eft,  qui  opimis  vidimis  deos  precatur  j  im- 
pius  contra.  Ex  hac  antiquiifima  orthographia  retenta 
nonnulia  in  Latio,  atque  in  noiham  memoriam  propa- 
gata,  vt  veho^  vehicutum  ex  ve  eteo;  vehaviay  quod 
Varronis  aeuo  ruri  durafie  femu-,  fimiii  ratione  vehe* 
mens^  vehementia^  fcilicet  ve  amens^  ve  amentia^  vt 
vemacula  noibit:  granpazzo,  gran  pazsda.  Cohortes 
in  optimis  ruilicis  exemplaribus  notatur,  non  cortes, 
quod  indicat,  ex  duobus  faifhjm  ioortes.  Id  puto  poi& 
a  x^f^  ^^  ofropAl^,  quia  cohors  gailinarum  tedes,  eilc 
probari.  (Ego  vero  non  dubito  a  graeco  xi^ros  fimili 
ratione  deriuatam  eile  cohortem  cortem^  adeoque  ipium 
hortum,  atque  a  graeco  j^aW,  eahus,  cohare^  incohare^ 
inchoore.  De  qua  etymologia  plura  d]<fla  iunt  in  Anno- 
tationibus  ad  S.  R.  R.^   Ab  Abbatio  Oliuierip,   cum 

Eugubf- 


350     IVL  PONTEDERAE  EPIST.  II. 

Eugubinas  Tabulas  commentaretur,    accepi  aviihctir 
et  auieJtcIu  Quod  arator  aratarefqtie  inteq^retatun     Cui 
tainen  haud  aflentior,  cum  ex  duabus  dicilionibus  com- 
poni  exillimem :  auia  et  clir  cuni  r  addititio  (cuius  an- 
tiquitatem  atque  vfum  ex  C.  Diulii  memoria  deduxi- 
mus)  ac  finc  r  cli  et  elu.  Vtraque  profeAo  Graeca  xBk^ 
et  )cKoco  fiue  KhZ ;  ideo  primum  auia  qui  xAoi ;  fecua- 
dum  qui  rcxSt  demptis  extremis,  pro  xA^o*/.    At  quam 
icite:  infru$tuofa  quicolit^  ^.ccolunt.  NamKXdufran* 
go,  et  hinc  interpofita  iitera,  eolo;  qui  enim  terram 
colit^  fiue  aratro  fiue  fiirculo  fiue  bipalio  colat,  terram 
frangit,  fcindit  ac  caeditj  quod  ad  maius  radicum  ftir- 
piumque  incrementum.     Ab  eodet%«Aa?  apud  Gfaecos 
uXZv  viget,  apud  Latinos  virgultum^  quod  antiqua 
Vatroniana  forma  vircultum;  quippe  manu  colitur  et 
-putatur.     Vetuftiflimi  igitur  Pelaigi  fuas  calamitates  iii 
Eugubina  prccatione  mifere  deplorant,  dum  colonos, 
qui  proprie  aruahclu  vocandi  erant,  auiehclu  appellant$ 
quandoquidem  ob  coeli  inciementiam  terraeque  ficcita- 
tem  nihil  ex  laboriofo  cultupercipiebant     Arua  autem 
ab  Hetnifcis  ex  eodem  Gorio  primum  appellata  aduerto 
aruttia,  hoc  efl  r^s*  d^i^ocs  Rla^  fiue  bona  quae  aran- 
do  confequimur;  nifi  potius:  bona  fiue  arua  aratro  re* 
lidla,  vt  ruflici  nofhi  loquuntur,    terre  aratiue.     Id 
pofteain  anui  contradlum,  vnde  Hetnifcum  a»-uame% 
cuiufinodi  multa  Latini  receperunt:  velamen^  purga* 
men^    nutamen^    nouamen,    moderanien,  meditamen,  . 
Credere  etiam  iicet,  aruamen  apud  Hetrufcos  ita  vfur* 
patmn,  vt  nos  in  vulgus  efTerimus:  Befiiame,  Camame, 
ojame^  pelame,  pollame,  vccellame.      £x  illo  Bla  de« 
riuatur  (fxocpc  fuperbia  vTfe^  Blecy  qui  enim  fupra  fa- 
cultates  et  bona  fiue  animi  fiue  corporis,  vel  fupra  ho» 
minis  fortunas  attollitur,  is  merifo  fuperbus.     Quare  vt 
a  terendo  tera  antiquitus,  inferiori  aetatis  gradu  terra 
vocata,  fic  a  fraugendo  aruo  cto  mox  colo.    Nec  non  a 

niee 


DE  VETERI  SCRIBENDI  RATIONE,  351 

Kf^  fiue  K€i»  id  eft  fcindo  (vnde  Catoni  tracio  iiiperefle 
oftendam)  veruaSlum  exiftit^  fiue  priicum  veruacmm^ 
ix  va  particula,  quae  noniinis  vim  et  figniiicationem  in- 
tendit^  praeponatur.  Facio  igitur  valde  findo  ideft 
profcindo}  idcoqueterra  quae  vere  profcinditur^  veru* 
aSunu 

Simen  acfemino  quis  a  prima  origine  deduxit  ?  La« 
ttt  ea  tanta  annorum  mole  obruta  etpenitusdemerfaj 
neque  de  eadem  quicquam  haberem,  guod  tibi  notum 
facerem,  nifi  Eugiibinis  literis  fcriptum  t&t  fehmenier^ 
quod  idem  Abbatiusy^i»/»  1  reddit.  Binis  didionibus 
glutinari  vides,  interpofito  aiperi  ipiritiss  indice,  fe  et 
menier.  Verum  er  addititium  puto,  quod  Latini  etiam 
ornandi  cauia  replendiue  recepenint,  praeiertim  vetu* 
ftiores,  vtPlautus  argutarier,  memorarier,  ludificariery 
irafcier,  et  plura  huiuimodi  quidixerit,  vt  Terentiuss 
detudier^  immutarier^  adipifcier;  vt  Lucretius:  eowaer* 
tier,  cetarier^  vertier,  mirarier;  etnofterCato:  oi/tf- 
rarier.  Apud  M.  TuUium  hoc  item  inuenimus  ad 
Tiebatium  miifiim:  vt  inter  bonos  bene  agier  oportetm 
Et  in  Plinio  ex  veteri  hiilorico  Hemina  relatum  arbitra» 
rier^  Kefiat  igitur  er  remoto  meni  a  /Aivo^  ac  ie  pro- 
pter  aiptrationem,  quod  e  Graecis  erat.  Quapropter  e 
fcfmiemen,  quod^e  manet,feque  expe&at,  et  renom 
vat ;  quoniam  in  id  redit,  a  quo  prodit.  Quo  quid  bre*  * 
vius^  quidelegantius,  quid  ad  teminis  naturam  decta* 
randam  accommodatius  excogitari  poteil  aut  fingi  ?  Et 
mirabitur  quiiquam  iblertiifimum  fuiife  Homerum,  quan* 
do  tot  ieculis  ante  in  diAione  vna  do<flriaa  tanta  et  ik« 
pientia  eluceicit? 

Ab  eodem  Abbatio  Flonemia  miilum  Eugubinam 
veJHfier  expofitumque  vefiUms^  quod  arbitrorc;£^}^/r 
Siuevefiiri;  nampror,  /  quondam  vfiupatum  ex  Sa* 
liari  canuine  oileadit  Varro,  ytdohjt,  efo^  mufes^  rufe, 

plu^ 


35a    IVL.PONTEDERAEEPIST.il 

plurima,  cafmtna^  afina  pro  dolori,  ero^  muint,  run, 
ph$rima,  carmina,  arena, 

A  Pelaigis  non  fblum  er^  de  quo  {upra  indicatum 
eft,  fumpilt  Latium ,  verum  etiam  r  fimplex  multis  vo- 
cabulis  fubnexum,  vt  in  vcrbis  quaepaflionem  figaifi* 
cant,  atque  in  aduerbiis  multis  declaratur.  Origo  ex 
bac  ijlfcriptione  clarius  appai^: 

Lerpirior.  Scmtirpior 

Duir.  For 

Foufer.  Dertier.  Dierir.  Votir. 

Farer.  Vef  Naratu.  vef.  Poui. 

Sirtii^. 

Quae  quoniam  far,  nardum  et  coronam  meminit,  Lari 
domeflico  iacrata  videbitur,  primum  verfum  hoc  ordi- 
ne feparantibus :  Ler.pirior fantirpior:  videlicet  Lo- 
ri.focaciofanSfo^pio.  Porro  fi  For  idem  ac  Por,  Fou* 
fer  fiue  Foufe  Dui  filium  efle  quis  crederet.  Equidem 
et  Romanae  memoriae  exhibent  Qrii»/i  vel  Sexti  ftlius: 
Quinti  vel  Sexti  Nepos.  Sic  a  numero  Dui  filius,  vt 
Duiliuf^  quod  in  gentis  titulum  tranfit,  nec  non  Quin» 
tiuf  a  quinto ,  Sextius  a  fexto ,  Septimius  a  feptimO) 
ab  odauo  Odauius.  Por  autcm  manfit  in  his  Caipor, 
Lucipor^  Marcipor,  Quintipor.  Std  ct  PorfenaTuCd 
regis  nomen  quafi  Por  fena  fiue  hena ,  hoc  eft  Senae 
vel  Henae  filius.  Quae  didio  quod  ex  duabus  coit, 
credere  licet  primum  iuterpofito  h  defignatum  Porhena^ 
deinde  A  in  /  tranfiiile.  Propterea  Porfena  vnico  n, 
antiquis,  vt  dixi,  (emiudcales  non  iterantibus,  tanquam 
Enniijilius.  Idem  indicare  opinatus  fum  Sifenna  vel- 
vt  Ze  henna^  idem  Perpenna  Tsoui  t3  pennae  aut  /^- 
toof .  Eadem  ratione  SaSumus  Vrani  fatus  fiue  fiiius 
vocatur.  At  Lar  aomen  tam  Diis  quam  hominibua 
commune;  nam  Lar^  Porfena^  Larunda  vel  Lar  Vh- 
</a  Tiberina  N/mpha )  et  hioc  Lares. 

Keuer« 


DE  VETERI  SCRIBENDI  RATIONE.  353 

Reuertamur  Kotnam.  Cur  vQcabula  nomiulla  in  x 
ec  r  definant,  vt  iciamus»,  primum  ab  antiquis  peten- 
dum,  alterumarecentioribq^;  labos  enim  labofis^  ar- 
bos,  arbofis,  Upos  lepojis  iili  cff&rebant;  hi  tabor  labo* 
riSi  arbor  arboris,  kpor  leporis.  lUi  item /7/ii^a  a  tt At- 
iSiost  et  ab  hoQ  pJus^  plufima:  hi  plura  et  plurima. 
Sed  veteres  ttiamplera  pro/r/fira  fcribebaut,  vndc  p/^. 
raque  SLcplerunqu£  habemus.  Qjiare  mirari  non  debe- 
mus  inmultis  analogiam  nos  fequi,  ceu  mus  murisirus 
ruris,  foedus  foederis;  reAum  enim  cafum  antiquis 
dabis;  pofterioribus  reliquos.  Neque  Fufios,  yetujios^ 
Papifios  cum  legeris,  alios  efle  ac  Furios,  l^eturios^ 
Papirios  exiftimabis;  neque  verba  multa  in  diuerfum 
exire  inconAantiae  tribues,  fed  tempori.  Etenim  cuin 
c  pro  g  plurimum  vteretur  prifca  gens,  vt  proxinia 
EpiAola  indicaui,  multa  aliis  literis  incipere,  in  aiias 
definerenotabis:  tego^  legis,  leSfum;  ago^  egi^  a£fum; 
rego,  rexi^  reSIum;  min^o^  minxi^  miSfum;  fgo^fxi, 
fixum;  fugo,  fuxi^  fuSfum.  Cum  c  haec  atque  aiia 
bene  multa  ihcipiebant:  leco;  aco,  ex  quo  acus^  acu- 
men,  acutus;  reco;  minco;  fico;  fuco^  vvAt  fucus^ 
defcendit.  Nu  otium  olim,  nunc  negotium;  pucnp 
pugno  a  TcvKci^ao ,  et  ab  hoc  '^vkvos  ;  quippe  conferti 
ac  Aipati  in  acie  /lantf  cubemo  gubemo  a  Kv0€fyeM* 

Hac^enus  Pontedera,  qui  fimiles  aiiquot  et)miolo- 
gias  Annotationibus  in  Catonem  et  Varronem  inferuit, 
vnde  excerptas  retuli  in  commentarios  meos,  qui  nec 
ipfi  fpcciminibus  aliquot  originum  latinamm,  quae  vel 
Codicum  manufcriptorum  diuerfa  fcriptura  vel  fignifi- 
cationis  reconditae  indagatio  fuggeflerat,  obiter  appo- 
fitis  carent.  Interdum  ipfe'  Varro,  qui  mirum  in  mo- 
dum  eiufinodi  etymoiogiis  delecflabatur  atque  alieno 
faepe  in  loco  fhidium  earum  oflentabat,  ad  clifEcilehoc 
et  lubricum  interpretationis  genus,  in  quo  auili  hucuf^ 

Tom.LP.I.  Z  quc 


354    IVL  PONTEpKRAE  EPIST.  II. 

3ue  fine  recondita  atque  accuratifnma  litiguae  graecae 
iialedorum  cognitione  bene  res  ceflit,  inuitum  fere 
me  defcendere  coegit.  Verum'  multa  iuperfunt  in  ver- 
borum  et  vocabulorum  latinorum  formis  et  originibus 
repetenda  ab  antiquitate  Tufca,  quorum  fpecimina 
quaedam  edidit  Pontedera ,  plura  efle  expiicata  fufpicor 
in  opere  a  multis  laudato  Ludomci  Ltmxi:  Saggio  £ 
Hngua  Etrufia  $  eU  ultrs  antkhe  tP  Italia.  Romae  1789 
edito. 


CORRI- 


CORRIGENDA 

IN    T  E  X  T V 
CATONIS    ET    VARRONIS. 


P.  33.  lin.  I.  lege :  facito;  ibi 

P.  39. 1.  17.  —  trigejimam^  dtfnOi 

P.  44.  in  varietate  lateris  dextri  L  27.  n.  pampinatoqus 

P.  47.  in  variet  d.  liit  lin.  3.  o.  gelidam  forulentam  Pol. 

Verba  ^ 
P.  64.  in  var.  fin.  lat  lin.  lo.  Cap.  LXX.  a.  Bubus  fiotoiSbj 
P.  65. 1.  9.  legei  jiet.  Eam 
P.  72.  Cap.  XCI.  1.  5.  —  confpergito^ 9  finitoque    . 

—  in  var.  fin.  lateris  lin.  2.  —  verhzficfareito 

P.  73.  Cap.  XCni.  lin.  4.  —  maximam  amphoram  vnam^ 
P.  75.  Cap.  XCVm.  lin.  3.  —  cum'^  vti  voles,  extergeto, 

—  Cap.  CII.  lin.  3.  —  et^  quod  medici 

•P.  76.  in  variet  dextri  lat  poft  lin.  2.  adde:  LfoHftitium 

Codex  Viftorti. 
P.  94.  Cap.  CXLin.  Hn.  6.  lege:  neue  ambutatrix 
P.  98.  lin.  I.  —  Oleam  pend^tem 

—  in  variet  lateris  dextri  lin.  9.  lege:  primae.    Sed 
pripnnae  etc.  Pol.  2. 

P.  102.  in  variet  dextri  iateris  lin.  16.  lege:  fc,  Valgo 

de  eo  legitur.  derouinum  iunftim  P. 
P.  105. 1.  5.  lege:  duri 
P.  108. 1.  r2.  —  oxymelle 

—  in  var.  dextri  lateris  lin.  4.  lege:  Bonon.  1504. 
P.  132. 1.  10.  —  Euphiton,  Euphorion, 

P.  136. 1.  21.  —  iure,  inquam? 

—  I.  25.  —  Hmufce,  inquam^  pomaria 

P.  137.  in  varietate  fin.  lateris  y.  eftis  P.  effe  margoDnrdr. 

P.  138. 1.  6.  —  villaf  quod 

P.  139.  in  variet  dextri  lat  o*  quae  margo  Durdr. 

P.  141. 1.  26.  —  yigrius,  quodfcribii, 

P.  142.  Cap.  Hr.  lin.  10.  —  quoquo^  agro  Jerunda 

P.  144.  Cap.  V.  lin.  lo.  corrige:  Scrofa^,  Agricutturae, 

—  in  varietate  dextri  lateris:  k.  Ita  pro  Scropha  a. 
Viftofium. 

P.  150. 1.  25.  lege:  furcillas 

P.  i<i.  I.  17.  —  admixtiones:  in  iUa  enim, 

Z  2  P.  15«. 


356  C  O  R  R  I  G  E  N  D  A- 

P.  153.  in  var.  y.  ajcendmt  Eofdem  praeterea  I.  B.  Br.  R, 
P.  153.  —  —  t.  cineraria  f^edem.    Deinceps  ex  his  Br. 

Ald.  poftea  quae  ex  kis  Ald. 
P.  156.  L  2.  legc:  Praeterea^,  quod 

—  ante  lin.  5.  adpone  numeram  4  fe6Honis. 

P.  1 58.  in  varietate  lateris  dextri :  v.  faciant  I.  B.  Br.  R. 
P.  160. 1.  I.  lege:  catdiorem.    [Item 

—  in  varietate  finiftri  lateris  linea  7.  lege:  luntina. 
P.  163. 1.  9.  —  neque  i»uk 

P.  165.  ii>  varietate  dextri  lateris:  y.  Ita  pro  coherceat 

P.  167.    —    —  e.  lin.  3.  orta  effe.  vndecim  item  Ald. 

P.  169.  in  var.  iin.  lat  h.  lin.  a.  poft  JhHnc  dele  pundum. 

P.  173. 1.  16.  lege:  oportere^^  vt 

P.  173. 1.  30.  —  quotidie^  videntur, 

P.  175.  in  variet  dextri  lat  n.  lin.  3.  canabin.  B.  G.  vndi 

linec^  —  alia  quaedam  etc. 
P.  176. 1.  3.  lege:  radium' maiorem ,  Sallentinam, 

—  I.  14.  —  dejcendat:  et^  exinde 

P.  177.  Cap.  XXVII.  lin.  3.  lege:  ciremtufuo 

P.  180.  in  varietate  iiniftri  lateris  s.  lin.  3.  lege:  farrito^ 

res  A.  lunt  G. 
P.  184. 1.  $•  lege:  aequinoSio^  autunmali  et  poft  numerom 

XQ.  dele  literam  •. 

—  I.  8«   '^putant,  quod, 

—  1.  33.  —  adruenda  puluinos 
P.  i85- 1-  3-    —  brumam 

P.  187. 1.  13-  —fubus  ^,  vtfiant 

—  I.  33.  —  robujia  *  aliqua 

P.  189. 1.  3-    —  corticiae^  tafemen; 
,  P.  193.  in  variet  liniftri  lateris  I.  4.  lege:  inbres  Br. 
P.  193.  L  16.  Cap.  XLn.  lege:  iaffatur,  quemadmodum 
~  in  varietate  lateris  imiftri  m.  nuculeus  P.  vt  refle 
Gefneriana  prior. 
P.  194. 1.  3o.  lege:  orofeStum,  redduntfemen 
P.  190.  in  varietate  Uniftri  lateris  lin.  3.  materiam  aliam 
P.  197. 1.  1$.  —  frumentum,  non 
P.  199.  in  var.Iat  dextri  I.  9.  c.  quam  pauio  margo  Durdr. 
P.  aof .    —    —    1. 18« lege :  margo  Durdr. circumcif. Br* 
P.  303.  in  var.  lat  fin.  lin.  18.  et  Codd.  Viftorii.  Aldina: 
P.  305. 1.  13.  lege:  Scantiana  ^,  Quiriniana, 

—  in  varietate  lat  finiflri  L8.  lege:  margoDurdr. 
P.  3o6. 1.  14.  —  pojtta ,  in  arido 

P.  308. 1.  10.  —  retrimentum,  conditum  iu  vcks  filtile  id 

—  1.  31.  -»  bibere  vetis,  quod 

P.  313. 


C  O  R  R  I  G  E  N  D  A.  357 

P.  3«.  1.  18.  —  pflj«<im 

P.  213.  I.  18.  Cap.  I.  —  mki^  kere 

P.  214. 1.  8-    —  EpiroHci  pecuarii, 

—  I.  \g. '^  Stagerites  f  ueceffe 

P.  221. 1.  II.  —  infoetura  quaefint  obferwmda 

P.  222. 1.  6.    —  porci  duo,  e  queis  ' 

P.  224.  in  variet  lat.  finiftri,  lin.  9.  lege:  y.  raSius  ante 

Commel. 
P.  325. 1.  22.  iege:  obferuare  vtfint 
P.  226.  in  var.  lat.  fmiftri,  lin.  4.  lege:  et  ante  Commel. 

—  —    —    dextri,  1. 6.  iege :  Ne  cum.  Br.  HaecfireBe. 
P.  228. 1.  5.  lege :  vejpertino  rurfus 

—  1.  12.  —  objeruant  Quibus 

—  in  variet  lat.  finiftri,  lin.  2«  lege:  Pontederam 
P.  230. 1.  8.  —  quidam; 

P.  232.  in  variet.  dextri  lateris  lin.  12.  lege :  atque  de  omni- 

bus  margo  Durdr. 
P.  234. 1.  7.  lege :  congregant  et  condenfant 
P.  235. 1.  14.  —  vtjcrofa  porcos 
P.  236. 1.  13.  —  najcuntur  amplae  > ,  quam  exitis,  pararis. 

—  in  var.  finiftri  lat.  lin.  4.  c.  rt  addidi  ex  A.  lunt  G. 
P.  237. 1.  16.  —  flflf  trimum. 

P.  339. 1.  16.  —  non  afpematur  *»  et  ideo 

—  I.  18.  —  inanno,  quatemis 
P.  240. 1.  8*    —  kumoremj  et  cum 

P.  245.  in  var.  dextri  lateris  lin.  9.  non  q/pero  etc. 
P.  247. 1.  4.   — yfc.-  Illojce 

—  I.  18.  —  Hocfecundum 

P.  357.  in  varietate  liniftri  lateris  Hn.  15,  n.  afpemaniur 

omnes  praeter  I.  B.  Br.  R.  et  Geihet. 
P.  258. 1.  4.  lege:  nati,  habent 

P.  259.  in  varietdextri  lat.  lin.  13.  lege:  effecitVidx>rias. 
P.  260. 1.  15.  lege:  Amiteminus 
P.  261.  in  var.  fin.  lat  I.  16.  not  t  vt  toUant  P. 
P.  366. 1.  5.  —  Certe,  inqaam;  naim 

-—  in  variet  finiftri  lateris  1. 3.  e.  Vulgo  effe  teunncidas* 
Sed  tenuncidas  P.  et  Codd.  ViOorii. 
P.  269.  in  variet  dextri  lat.  lin.  4.  lege :  margo  Dordr. 
P.  271. 1.  7.  lege:  rufiica  et  vrbana,  Q.  Pinni,  dubnm 
P.  274. 1.  21.  —  perpolita  in  Reatino? 
P.  275.  L  10.  —  mea?  vefiigium 

P.275.  in  variet.finiftri  lateris  lin.5.  noU  d^fciticetjiuxius 
,     addit  P.  et  vetuftiflimus  Viftorii  Codex,  qui  fiipra  etiam 

feft  2.  jhxius  fcriptum  habet  cum  Pojit  vt  in  Cicero* 

Z  3  nis 


358  C  O  R  R  I  G  E  N  D  A. 

nis  Epiftolis  Auxium  praeferebat  optimutn  Vlftorii  ex- 
eraplar  MS.  I.  B.  Br.  R.  Iiabcnt :  S.  Aicius.  A.  lunt.  G. 
foium  Axiiis  addunt. 

P.  276. 1.  21.  lege:  et  ea  et  vrbana,  et  rogqffit 

P.  278. 1.  7.    —  hienief  noSu 

—  I.  13.  —  Sexaginta,  inquam. 

P.  279. 1.  8«    —  coenam^  incipiam,  inquit. . 

—  1.  1 1.  —  pauones.    Cui  ille, 
p.  282.  !•  13.  —  turdi;  /exaginta 
P.  286. 1.  II.  —  capitulo  * ,  forma 

P.  293.  in  variet.  fin.  lateris  J.  11.  lege:  margo  Dnrdr. 
P.  294. 1.  18.  lege:  obiiciunt;  eo  enim 
P.  296. 1.  7.    ^  et^  gcUUnis 
P.  297. 1.  10.  —  animaduertuntur  ^yfifuni 
P.  298. 1.  7.    —  (exfculpta  ^) 
p.  299. 1.  20.  ~  incubare  ^  coepit, 
P.  300. 1.  22.  —  euitare  ^  item  caldorem 
P.  303. 1.  13.  — femipedem.  eas 
— i  in  var.  dextri  iateris  lin.  3.  lege:  Commelinianam 

—  —    —    1. 13.  pratis  iuxta  pifdnas  A.  Ba.  G.  $1$ 
pifcinas  vel  Br.  etpifc.  Crefc. 

P.  308. '.  10.  lege:  Boeotii 

—  1.  20.  —  ad  buccinam 

P.  3 1 4. 1.  6.    —  audit  phfffica ,  fatifcat, 

P.  317.  in  var.  dextri  lateris  lin.  10.  lege:  margo  Durdr. 

P.  318- 1.  u.  —  ceram^  efico 

—  1.  13.  —  brajpca  ceram  et  cibum 

P.  321. 1.  6.    —  cum  remoueris,  fauortm  foramina  obdu- 

Sa  vidcntur  (mellis)  membranis: 
P.  331. 1.  13.  -^oitilej 
P.  333. 1.  16.  —  dciciuntur 
P.  334. 1.  29.  ^falere^  I.  31.  —  mulier? 

P.  335. 1.  13.  —  diuifftones  1.  15.  —  nos  gemina 

P.  338.  J.  I.    —  y^oifiTi,  1.  4.    —  literaeG  in  aliis 

P.  343. 1.  I.    —  antidhcu:.)  1.  19,  —  Pridem  ad  leph 

•P.  347. 1.  13.  adde^  De  fcriptura  vocis  ipfe  fallitur  vir 
doftus.  Ex  graeco  o^e  pro  a(pioiQ,  c(Pi,  dorica  forma 
ad  latinos  tranfiit  Vt  Graeci  «r(pi  avts^  et  yf/e  atJr«^, 
fic  latini  eumpfe  eampfe.  Hinc  isp/e,  eapfe,  (apud  Plau- 
tum  Cift.  I.  3.  JJ')  empfCf  impje,  vnde  faftum  ipfum, 
ipfam;  vt  ex  a  avrovfe  ipjum. 
P.  351. 1.  22.  lege:  ac>  propter. 


D£ 

M.     PORCII     CATONIS 

V  I  T  A 
STVDIIS  BT  SCRIPTIS. 


Tom.  I.  P.  It. 


4    u     ■   I  ,.       ^"llClbf^    Mi    eaaaqgagaa» 

DE 

M/PORCII     CATONIS 

VITA,  STVDIIS  ET  SCRIPTIS. 

Pauca  lubet  praefari  de  Catonis  vita ,  (ludiis  et  fcriptis, 
quo  redius  ledores  de  difciplina  ruflica,  de  confilio 
cius,  coeloque  et  regione,  cui  illam  accominodauerat  Ca- 
to,  iudicare  poflint.  Ex  vita  eius,  copiofe  olim  a  Cor** 
nelio  Nepote  lcripta,  poftea  in  compendium,  quod  exftat, 
contrada,  quam  Plutarchus  excerpfiile  videtur  cum  libro 
Ciceronis  de  Senedlute,  vbi  Cato  nofter  loquens  induci-* 
tur,  ea  tantum  capita  excipiam,  quae  .ad  iudicium  de 
difciplina  eius  ruftica  librifque,  ea  de  re  fcriptis,  pertinere 
aliquo  modo  vidennir. 

Cato,  ortus  municipio  Tufculo,  vt  ait  Nepos,  ado» 
kfcentulus,  priufquam  honoribus  operamdaret,  verfatus 
eft  in  Sabinis,  quod  ibi  heredium  a  patre  Marco  relidhinl 
habebat  Ita  etiam  Plutarchus  c.  i.  Kocrms  ^cctrh  ocTfo 
TwkA^  ro  yivos  sjyotf^  Sieurav  ^i  }{gc)  ^loy  $x^tv  ir^o 
rSv  arpecr€iZv  hsH  *^^^  TroXirnlccs  h  %Qo^lots  ifocr^ciotff 
TTE^)  rHs  71ocRlv8s.  Tufculanum  facit  etiam  Ciceropro 
Pianqio  c.  8*  At  idem  eundem  dc  Senedhite  c.  7.  fic  fa- 
cit  loquentem:  Pojfum  nominare  ex  agro  Sabino  rufticor 
romanof  vicinos  etfamiliares  meoSj  quibus  abfentibus  nun^ 
quam  fire^vUa  in  agro  maiora  opera  fiunt  non  ferendis, 
non  percipiendis  ^  non  condendis  fruffibus.  vbi  corrige 
cum  EmefUo,  pofhilante  fententiarum  ordine:  quibus  a 
Jtnibus  nunquam  fere  nutla  in  agro  maiora  op.  fiuni 
etc.  Pergit  idem  cap.  14.  quae  quidem  in  Sabinis  etiam 
perfequi  foted,  eonuiuiumque  vicinorum  quotidie  compteo, 
quod  ad  muttam  noffem  quam  maxime  pojfumus  vario^  fer* 
mone  producinm.    £x  quo  loco  Flutarchus  in  Catone  c/ 

A  2  52. 


4  DE   VITA  CATONIS. 

5a«?v  J^  HW  ro'is77rvov  ev  rZ  oiy^Z  Sccy^/i?J(m^ov.  ixd' 
Xei  yoiq  tKocarore  rZv  ccy^oyesrovoov  ksH  ^^?'%«f  »>'  t»p 
cvv^^st^  H^  (rvvSniyev  IXoo^Z*;  i  rols  koc&*  fihjKkcv  /jiovoy 
jt^uV  £v  (Tvyyevh^Uf  ksV  '^odsivoSi  ccWec  h^  rols  vsots. 
Quae  eadem  Cicero  pauio  antea  L  &  fic  tradidit:  mc  cum 
aequalibus  folum,  qui  pauci  admodum  rejtant,  fed  cum 
tjejlra  etiam  actate  atque  vobifcum.  et  reliq.  Denique  ipfe 
Cato  in  oratione  contra  Thermum  apud  Feftum  in  verbo 
rejpaJHnari  fic  de  iuuentute  fua:  ega  iam  aprincipio  in 
parfmonia  atque  in  duritia  atque  indujlria  omnem  adu* 
iefcentiam  meam  objlinui,  agro  colendo^  faxis  Sabinis,  Jili^ 
€ibus  repaJHnandis  atque  conferendis. 

In  Sabinis  vicinam  habuit  villam  Manii  Curii  Dentati, 
eius,  qui  ter  triumphauit,  quoque  amiciflimo  deindevius 
eft.  De  hoc  ipie  teftatur  apud  Ciceron.  c  i6.  atque  inde 
Plutarchus  c.  a.  tiv  ie  Trhtjalov  uvt5  roov  ctypmv  17  yevo^ 
fjdvn  Mocvk  Kaf /a  s^nuvKis.  Huius  villam  iaepe  i^eda- 
tum  ibat,  teftante  Cicerone,  etiam  inloco  deRepublica 
epud  Nonium  p.  593.  Cuius  etiam  focum  Cato  ilte  nqfier, 
^um  vefierat  ad  fe  in  Sabinos,  vt  ex  ipfo  audiebamus, 
vifere  fotebat ,  apud  quemfedens  Samnitium  quondam  ho* 
flium,  tum  iam  cUentum  fuorum  dona  retegauerat.  De 
induflria  et  parfimonia  Catonis  boc  L.  Vajerii  Flacci  vicini 
teftimonium  narrat  Flutarchus  c.  3.  t^v&q/jlsvo^  i's  rtjv  ect^ 
re^ylocv  ng^  ilcuruv  uvrS  tsu^oc  rSv  oherSv  h^  dasti- 
/icccruff  s^fjysiJtivoov  ors  7rfoJ$  /j^v  els  ocyofccv  ^ocSl^ei  h^ 
TSU^lorrurotj  rois  Ssoixevois^  eTSuvshBm  is  sls  ro  X^S^^H 
av  fih  l  xet/juiv^  iPco/JilSu  XuRojv  (i.  e.  tunicam),  bs^Hs 
ii  yv/jivos^  ifyu(ru/4SVos  fieroc  roov  olKsrSv  iadisi  rcy 
Uvrov  u^rov  o/jiS  Kc^ri/Jtevos  nsH  Tclvst  rov  ocvrov  otvov  — 
iKi\sv(re  KKfiBvjvoc/  TS^os  ro  SsTttvgv.  Villae  pauperem 
cultum  ne  tedorio  quidem  iliitae,  fed  delutatae,  vt  poto, 
obiter  commemorat  Plutardius  c.  4.  rZv  S'  iTSuvhjeoav  osu- 
TH  fjLfiis/Atuv  sTvoc/  KSKovsu/jihnv.  quod  ex  ipfis  Catonis 
verbis  relatum  elle  patet.  Sed  ecce  tibi  Catonis  verba 
spud  Gellium  XIII.  23.  M.  Cato  villasfuas  inexcultas  et 

rudes 


DE  VITA  CATONIS.  $ 

Tudef  ne  te&orio  quidem  praetitaf  fuijfe  dieit  dd  annum 

vfque  aetatiffuaefeptuagejlmum,  atque  ibipoflea  hif  ver^ 
bif  utitur:  Neque  mihi  aedificatio  neque  vafum  neque  vejll^ 
^entum  vtlum  ejl  manu  pretiofum,  neque  pretiofuf  feruuf^ 
neque  ancitla  efi.  Si  quid  efi,  quod  vtar,  vtor;  Ji  non 
efi,  egeo.  fuum  cuique  per  me  vti  atquefrui  ticet.  Vitio 
vertunt,  quia  mutta  egeo;  at  ego  ittif,  quia  nequeunt  egere. 
Habes  perfedlam  imaginem  feueri  Catonis  faxis  Sabinif 
innutriti !  Sabinorum  tetricam  et  triflem  diiciplinam  me» 
mcM^t  Liuius  I.  18-  il«  et  fuae  aetatis  ieueriffiinos  homine^ 
eos  vocat  Cicero  in  Vatinium  c.  2  5.  Huc  pertinet  locu^ 
Plinii  8-  f-  74-  Metettuf  Scipio  trictiniaria  Babytonica  fe* 
Jlertium  oStingentif  mitlibuf  venijje  iam  tumpofuit  in  Ca^ 
tonif  criminibuf.  Quem  locum  explicabis  ex  Plutarchi 
narratione  c.  4.  iTrl^Afj/jix  ^g  rZv  TrciKthoov  /BajSuActfV/W 
iK  %Kf\^ovoiJLicis  KTr\(roiiJLBVos  ev^vs  ocTroioadccf  (ptiaL 

Difciplinam  Catonis  ruflicam  ita  enarrat  Plutarchul 
€•  9  !•  rSv  oIkstSv  8^e$s  elarihdsv  elc  oIkIxv  eriqocv^  el  fx^ 
^ifjfypuvros  ocvTH  Kocrmvos  vi  rris  ywtUKos.  0  il  i^oorfi* 
Be)s  rl  Tf^drrei  Vidroov ,  niiv  ccTreK^lvsro  TFhfiv  dyvoelv* 
€^8(  Si  fi  Tf^ocrreiv  r$  rZv  ecvocyKccio^  cJicw  rov  iShov  i) 
yx^ev^etv*  Hff^  c(poS^oc  rols  Kotjdx/Jtivois  0  Kcira)V  f%0M« 
fe^  Tffiocori^ss  re  rZv  iyqrtyoeoroov  voijlI^oov  >^  yf^o^ 
cT/Sv  psKrlovocs  %f  Jfo-do/  rSv  oeofjiivojv  vttvs  rnt  dno^ 
KehMvKirocs*  elofjievos  Js  roc  fJiiyKrroc  ^ocSs8fye7v  ccCp^d» 
iitrioov  hsKcc  rns  Sahes,  eroc^ev  dft^iJiivfi  vofJLlcrfjtocroi 
cfJLiKelv  rdus  Be^aTFCCtvhtVy  irifcc  Se  ywcuK)  fJiffSivcc  9rAif« 
ctcc^etv.  ybi  quod  de  feruis  ait  nemini  percundanti  de  do« 
mino  refpondiffe,  vereor  vt  vcrum  fit  Certe  ipfe  Flutar- 
chus  c*  3.  nairat  vicinum  L-  Valerium  Flaccum  ex  fenii* 
Catonis  lefciuiile,  quid  ageret  in  villa  fua  Cato,  difcipli- 
namque  eius  niflicam  omnem  inde  percundandominatum 
fiiifle,  Videtur  Plutarchus  nefcio  quam  legem  refpexiflo^ 
cuius  vefKgium  latet  in  Feflo:  Percun&atwm  patriffami* 
liae  nomen  ne  quif  feruum  mitteret  lege  fanSlum  fuiffe  Mi 
Cato  in  ea  oratione^  qua  kgem  Orchiam  dijfuadet. 

A  3  Pcrgit 


$  DE  SCRIPTIS  cAtoNIS. 

Pcrgit  Platarchus:  cce)  Se  tiv»  cr^aiv  exeiv  ths  Af- 
M^  ilJtflXWccro  K^ofi  ^tcc(poe(iv  Tfios  dXKfiKHS ^  vTFovoSy 
T9fy  o/Aovoiocv  ccvrocv  9{s^  oeootiM>Sy  rss  o  oc^tov  efyu^ 
cccadecf  n  BocvdrH  io^avrocs  eSiKcus  Kf^Bevrecs  iv  r.o7ff 
ohercuff  Tfoicnv  cc7roBvr((rKeiv  el  KxrccyvaxrdeTev.  Quae 
quidem  oninia  praecepifle  animo  et  iucundum  erit  et  vtile 
kdori,  ante  quam  ipfum  Catonis  librum  perlegat,  in  qua 
difciplinae  huius  feuerae  et  parfimoniae  tetricae  vcftigia 
niulta  adhuc  infunt,  per  multa  capita  fparia.  Plura  ine£> 
fent,  nifi  Grammatici  totum  librum  mifere  truncaffent, 
diflocaflent  atque  ex  aliis  Catonis  libris  membra  aliena  ad« 
didiffent,  quod  comparato  Plinio  multis  in  locis  docebi- 
inus  ad  librum  ipfum. 

Librum  de  re  ruftica  Cato  apud  Ciceronem  c.  i6.  ita 
memorat:  Quidde  vtilitaie  loquarjiereorandi?  dixi  in  eo 
libro  quem  de  rebus  rujlicis  fcripji,  Haec  vero  Catonem 
Cicero  loquentem  fecit  anno  aetatis  quaito  et  o<^ogefimo, 
quod  manifeflum  fit  ex  cap.  lo.  anno  igitur  ante  mortem^ 
quam  ei  obtigiffe  annos  85.  nato  CSS.  LMarcio  et  Manio 
Manilio  refert  Cicero  in  Bmto  c.  1 5.  et  ao.  annifque  a  fuo 
Confuiatu  abfuiife  ait  83*  Velleiusl.  13.  ante  triennium 
quam  Cartfaago  deleretur  L.  Cenforino  et  Manio  Manlio 
CSS.  mortem  obiifle  refert.  Pliuius  ag.  f.  8-  Aque  hic 
Cato  DCV.  anno  vrhis  nojlrae  obiit,  LXXXV.  fuo. 
Idem  1 5.  £  ao.  quo  Carthago  deleta  efl,  quanquam  Cato- 
ne  oiino  fequente  rapto.  quem  locum  ad  orationem  Cato- 
nis,  de  Carthagine  deienda  habitam  in  fenatu,  rede  refert 
Harduinus.  Sexcenteflmum  vrbis  annum  numerat  Plinius 
J4.  f.  5.  numero  rotundo  pro  finito  vfus,  Contra  Plutar- 
dius  c.  1 5.  nonagefuno  aetatis  aimo  mortuum  Catonem 
tradit;  in  quo  fequitur  Liuium  libro  39,  c.  40.  Sed  red# 
f&amus  ad  librum  de  re  ruflica,  quem  Plutarchus  ita  me^* 
morat  cap.  35.  9{(^  crvvrhocKrcti  ^s^hlov  yeco^tKov  iv  S 
3\SH  7re^\  7sKocKHvra)v  aKevectrlocff  }{sfif  rinqn<reoi>s  oTsd^as 
yiy^oc<Pev.  Ad  filium  fcriptum  fuiflc  a  Catone  hunc  li-' 
brum,  arguere  licet  ex  Seruio  ad  Georg.  Virgilii  II.  41 2. 
.    •  taudato 


DE  SCRlPtlS  CATONIS.  7 

Umdato  ingmtia  rura:  Hoe  etiam  Cato  ait  in  Bbrif  ad 

filium  de  jlgrimltwra,  quod  ideo  diSum  ejl,  vel  quia  ma* 

iores  agros  ineutios  rura  dieebant,  id  ejl  filuas  et  pafeua, 

agrwm  vero^  ^«i  eolebatur.  —  nam  et  Cato,  vt  diximus^  et 

Cicero  in  Oeconomicis  ob  hoe  laudant  praedia  latifundia, 

vel  quod,  vt  ait  Donatus,  etiam  non  eulta  praefiant  aH^ 

quid  domino.  vbi  Donati  perlbiia  inale  et  inepte  introdudla 

efle  videbitur,  inprimis  u  comparaueris,  quae  de  Catone 

tradit  Piutarchus  c.  aj.  ^k  <?'  flftV(p«Aif  TTfccyfjiurx  t{^ 

Bi^UM  KocrccriBiiJtsvos  recs  cc^pof/xccff  inrSroj  .Xlfivccs^ 

vSxrcc  deqiM^  roTSSff  Kvec^pevp-tv  elvei/xivw^  ifyecrficrlocf 

%(opav  r/fitsoLV  otvroCDveJff  voudf  Hffi  vAos^,  cciD'  Zv  cku- 

Tfi?  3Cf  ay/^art»  TF^ocfiei  tsoKKcc  ,  iahio    vtto  re  dtcs ,  »ff 

^ffsv  ccvroff^  B^ccHfivccf  ivvccfjiivo^v,     Quae  Catonis  fen- 

tentia,  nifi  forte  legendum  fit  SsXPoccrfv  uvtS  Hh*  ex 

.  ipfo  de  Agricultura  libro  duda  videtur,  nec  tamencon« 

gniit  cum  ea,  quam  hodie  in  trunco  et  lacero  libro  efus 

cap.  I.  fed.  7.  pofitam  conlpicimus,  quam  tamen  ipfam 

inde  excerpierunt  Varro  et  Plinius,  vt  in  annotatione  ad 

eum  locum  dicetur* 

Nec  vllum  hodie  veAigitmi  fupere/l  in  libro  de  re  ni« 
ilica  fententiae,  quam  inde  retuiifle  videtur  idem  Seruiuf 
ad  Geo^g.  I.  46.  Caio  in  oratione  adjilium:  vir  bonus  ejl, 
M.pt,  colendi  peritus ,  euius  ferramenta  Jplendent.  vbi 
forte  fcriptum  fuit  olim:'^mo/a  bonus  efi^  M.  Jili. 
Rhaeticam  vitem  a  Catone  laqdatam  in  libris  quos  fcripfe^ 
rit  ad  Jilium  habet  iterum  Seruius  ad  II.  95.  Nonius  in 
vocabulo  Medittfiinus  ex  Catonis  Praeceptis  adfitium  ha« 
bet.  Illi  imperator  tu ,  iUe  veteris  mediafiinis.  Ita  enim 
fcribendum  et  de  vilhco  locum  explicandum  cenfeo.  Vul« 
go  in  Merceriana  Editione  aitera  efl:  mediafirinus;  ia 
priore:  Hle  imperator,  tu  illi  aeeaeteris  mediafiinus,  His 
igitur  auAoribus  cum  Meurfio  et  Popma  Pontedera  libri 
de  re  ruflica  haec  iragmenta,  quae  vuigo  circumferuntur 
a  graxhmaticis  et  librariis  pefGme  habita,  filio  infcribenda 
efle  cenfiieruat     Cui  equidem  opinioni  quod  opponam 

A  4  non 


S  DE  SCRIPTIS  CATONIS. 

aon  habeo,  nifi  quod  iidem  gnuBinatid ,  qui  Catonis  li* 
l>runi  tam  foede  truncatum  nobis  prodidenmt,  titulum 
^etiam  et  infcriptionem  mutaile  videntur.  Tlutarchus  etfi 
de  libro  de  re  niftica  ad  fUium  fcripto  filet,  Origines  ta- 
fnen  Catonem  icripfifle  et  fiia  manu  maioribufque  literis 
<n  vfum  filii  defcripfiile  teftatur  c.  ao.  ataiie  omnino  faepe« 
numero  filium  Catonis  in  libris  coliaudatum  £iiire  addit 
cap.  34. 

Supereft  igitur,  vt  fi  annum,  quo  liber  de  re  niflica 
gd  filium  a  Catone  fcriptus  fuerit,  cognofcere  velimus, 
mortem  filu  inuefligemus,  quam  deplorat  Cato  apud  Ci- 
ceronem  cap.  74.  Annum  inuefligare  licebit,  comparato 
loco  Plinii  7.  f.  la.  vbi  Catonem^^  cenfbrium  ait  generafle 
filium  odogefimo  exado  e  filia  Saionii,  dientis  fui.  Qua 
de  caufa  aliorum  eius  liberorum  propaginem  Licinianos 
fuifle  cognominatos,  hos  Salonianos,  ex  quibus  Cato  Vti- 
eenfis  fuerit.  In  Plutarcho  c.  34.  male  Editor  Britannicus 
X^Aa)wv0V  patrem  vocauit,  qui  antea  ZxXmio^  fuerat. 
€um  Cato^  Saloniam  duceret,  odoginta  annos  natus,  vi- 
xifle  adbuc  filium  eius  Marcum,  manifefhim  fit  ex  narra- 
tione  Plutarchi  c.  94.  Salonium  nominat  etiam  Geliius 
XIII.  19.  Coioni  filiam,  fed  ingenuam,  a  M.  Catone  du« 
Aam,  in  matnmonio  habet  SenecaControu.  a i.  At  Cicero 
Tufc.  in.  ag.  Catonis  fiiium  Marcum,  Licinianum,  prae- 
torem  defignatum  obiiffe  refert;  A.  V.  igitur  601.  Non 
fctis  re<fte  Plutarchus  cap.  34.  irsXivrfiaf  <rre»TffySv. 

Filiuip  Cato  ipfe  omnibus  literis  artibufque  ingentiis 
diligentiflime  inftituit,  narrante  Plutarcho;  de  medicina 
ctiam  praecepta  ilH  propofiiit  in  libro,  quem  laudat  Plinius 
39.  f  7.  vbi  Epiftolam  ad  Marcum  filium  exfcribit:  Du 
cam  di  iftir  Graecisfuo  toco^  Marcefili,  quid  Athinis  ex- 
quijitum  habeam^  et  quod  bonum  Jit  illorum  literas  infpi" 
cere^  non  perdifcere^  vincam.  Nequijimum  et  indocile^ 
genuf  illorum,  et  hocputa  vatem  dixtffe :  quandoque  gens: 
illa  fuas  Hteras  dabit ,  omnia  eorrumpet ,  tum  etiam  nta^ 
gi^t  Ji.wdicoffuos  huc  mittet.    lurarunt  inter  fe  barba- 

ros 


DE  SCRIPTIS  CATONIS.  9 

rot  mcare  anmes  meduina,  et  hoc  ipfum  mercede  faeifmt, 
vtfides  iisfit,  etfaeite  difperdmt.  Nos  quoque  diSlitant 
barbaros  et  Jpurcius  nos  quam  alios  Opicos  appellatione 
foedant.  Interdixi  tibi  de  medieis.  deinde  fed.  ^.  fubiim 
eit  enim  qua  medicina  et  fe  et  coniugem  vfque  ad  longam 
feneSutem  perduxerit ,  iis  ipfs  fcilicet^  quae  nuHc  nos  tra^- 
Samus;  profiteturque  effe  commentarium  fibi,  quo  medea^ 
turjOio,  feruis ,  familiaribus ,  quem  nosper  genera  vfus 
fvi  digerimus.  Quem  eundem  locum  ante  oculos  habuit 
Plutarchus  c.  33.  vbi  de  Catonis  odio  in  Graecos  et  literas 
graecas:  rov  ii  Tstu^a  itotfiuhhow  'fffos  rec  eWvivtKei 
^<»vj  KfX^ilTctf  dqobtsvrifce  rS  yiff »r,  oTov  ecTro&eaTfi^cov 
XSH  TS^ofMvrevoiv  9  <is  oItsoXwi  ^?o^fjmo$  roc  TseocyfMTee 
yfccixiJuiroDV  iTOifivncSv  dvomhfi^divres  —  0  oi  HSH  T8ff 
lccrpevovrccc  iv  ^idiuxi  ii  vtso^^jUcs  «T%f  Hgif  —  ihiyev 
xoivov  o^KCv  elvcci  rarov  lccrfZv  ccTrecyro^v^  Hsfij  ncc^iKe^ 
}^vero  (PvXccrreffdetf  rZ  Tscuii  Teccvrus*  ccvrZ  ik  7*- 
yfUfjtixsvov  vnoiJtvfiiJLU  etvctj^  ^sff  ft^os  rSro  be^wnevetv 
HSH  iscuruv  ris  voaSvrus  oiicoi^  vfjanv  uev  H^iTSore  hu» 
rfifSv  sSivu ,  rpi<posv  ie  hecxuvas  ){sH  (su^Ktiicts  vif r- 
Tfis  fi  (pecacfis  fi  Xuyoi'  nW-y^V  '^^'^^  xS^ov  eJpUf  tisH 
ysfoa^pofov  ecfs^evwt^  'nXffv  ort  7soK>jxx$s  aviJt(iouvec 
ro«  ^eeySffiv  evv^vicc^eaBccf'  roiuvrxi  ie  be^uTteioc  Hccf 
otcclroc  xpdfjievos  vytcuvetv  fjtiv  uvros^  vytecivovrcce  oe 
ris  luvrH  itoc^vhocrretv,  vnde  locus  Plinii  fuppieri  at- 
oie  explicari  debet.  Quodfi  Piiiiius  eam  medicinam  in 
iuosiibros  digeilam  ieruauit;  eandem  hodieque  habemus 
omnem  in  Catoniani  huius  libri  Fragmentis  reiiquam,  aut 
ab  ipfo  Catone,  aut  a  Gramraatico  aliquo,  qui  iibmm  de  re 
luftica  in  compendium  redegit,  huic  ruftica&  difcipiinae 
admiftam.  Cetenun  ex  initio  loci  Catoniani  apud  Piinium 
apparet,  eum  ifta  fcripfiile  ad  fiiiuin,  pofteaquam  M.  Aci* 
Hum  tribunus  miiitum  in  belium  contra  Antiochum  comi« 
tatus  A.  V.  563.  Athenis  aiiquamdiu  commoratus  fuerat^  ^ 
referente  Piutarcho  c.  12.  Ad  locum  Plutarchi  pertinet, 
quod  Piiniufi  refert  ag*  f*  2g.  Somaasfari  leporefumto  in 

A  5  cibis 


lo  DE  SCRIPTIS  CATONIS. 

tibisCato  arbitratur.  vb^  Harduinus  laudauit  Diomedein 
grammaticum  L  p.  358^'qui  fic:  Cato  adJUium  vel  ds 
Oratore:  Lepus  muttum  fomni  adfert,  qui  illum  edit. 
Quod  hodie  m  iibro  de  re  ruftica  non  reperitur  additum. 
Idem  Plinius  7.  f.  5  2.  quippe  eum  Cato  cenforius  adfiium 
de  validif  quoque  obferuationem  vt  ex  oraculo  aliquo  pro^ 
diderit,  fenitem  iuuentam  pramaturae  mortis  effefignum. 
Indidem  Prifcianus  VI.  p.  718  ^  761.  Cato  ad  fdiumz 
Ex  dotore  exfebri,  exfiti^  ex  medicamentir  bibendis,  ix 
eataptafmatis^  ex  atuo  tauando. 

ludicium  Catonis  de  iiteris  graecis  vidimus,  quod  iUe 
tulit  anno  vrbis  conditae  563.  nams  annos  43*  Natus 
enim  A.  V.  5 19^  ex  rationibus  Ciceronis,  Coniulatum  gef> 
fit  A.  V.  558.  poft  quem  confularis  Manium  Acilium  co* 
mitatus  eft  in  Graeciam.  Quid  igitur  fiet  Cioeroni,  qui 
Catonem  in  ienedute  perftudiofum  fuifle  graecarum  lite« 
rarum  narrat  c.  i.  ipfumque  loquentem  fic  facit  c.  8*  vt 
ego  feci,  quigraecas  titerasfenex  didici:  quas  quidem/c 
auide  arripui,  quafi  diutumam  fitim  explere  cupiens^  vt 
ea  ipfa  mihi  nota  ejjent^  quibus  me  nune  exmplis  vti  vide^ 
tis.  Cf.  etiam  Acad.  Q^JV.  2.  Ab  Ennio  Uteras  graecas 
didiciffe  ftatuunt  viri  dodi,  quem  familiarem  iuum  appel- 
lat  apud  Ciceronem  c  4.  Hunc  icilicet  ex  Sardinia,  cum 
ex  Africa  quaeftor  decedens  illuc  diuerfiis  eflet,  Romam 
iecum  deduxerat  A.  V.  549.  triginta  natiis  annos,  referente 
Nepote  cap.  i.  quod  ille  non  minorisexiftimabat,  quam 
quemlibet  ampiiffimum  Sardinienfem  triumphum.  IMce- 
musne  Catonem  ienem  fententiam  de  graecis  litcris  mup 
tafle?  Sed  aiia  eft  eaque  grauior  difficultas,  quam  nobis 
obiicit  ipfms  Ciceronis  narratio  Tufc.  Q^^L  3.  vbi  de  £n- 
nio :  honorm  tamen  kuic  generi  non  fuiffe  deetarat  oratio 
Catonis,  in  qua  obiecit,  vtprobmm  M.  Nobitiori,  quod  is 
in  prouindam  poetas  duxijfet;  duxerat  autm  confut  itte 
in  Aetotiam,  vtfcimus^  Ennium.  Dicendum  igitur  crit» 
Catonem  in  iuuentute  a  fhidiis  iiterarum ,  quae  tunc  nullae 
nifi  graecae  effe  poterant,  fi  a  rerum  romananim  hiftoria 

.  difbef. 


DE  SCRIPTIS  CATONIS.  tt 

difceileris,  alienum  et  totum  reipublicae  gerendae,  iurijdi* 
cundQ,  caufifque  in  fora  agendis  deditum,  cum  tandem 
ille  aetatis  fenior  midgatus  fuerat ,  animum  literarum  (hi« 
diis  excoluifle.  Quo  ducit  etiam  narratio  Nepotis  c.  3* 
qui  Catonem  literarum  cupidiiEmum  fuiile  tradit.  Qf$a-> 
rum,  inquit,  Jtudium  ttfifmior  arripuirat,  tamen  tantum 
frogreffum  in  eisfecit,  vt  non  facile  reperire  pojjis  neque 
d$  Graecis  neque  de  Italicis  rebus^  quod  eifuerit  incogni* 
tum.  Non  igitur  plane  fenex ,  £td  fenior,  arripuit  flqdium 
literarum,  non  graecarum  folum.  Hinc  Plutarchus:  rei 
IJthrot  avyy  fcc/jifMcrmKS^  Sey/ACMiv  JhXtiviKolff  ksH  ^'^^^* 
f iW  iTsmKms  isaTSoinuKrcci  Hgpj  fJuBtiffxtfvevfiivoc  tsoXKoc 
xocrcc  Ai^/y  Iv  rol^  ec7fc(pBiyfxocanf  ){sH  '^^^  ymfjLoho^ 
yitus  rirocKroif*  Video  nunc  demum  mecum  fentire  lo. 
M.  Hetifingerum  ad  Nepotem  in  Appendicula  notarum. 

In  libri  de  re  rufHca  c.  157.  initio  Codices  fcripti  et 
Editiones  quaedam  recentiores  braillcae  Pythagorae  men- 
tionem  faciunt^  et  nomina  quaedam  graeca  bralficae  gene« 
rum  ponunt,  quae  damnauit  Gefherus,  Catonem  in  hoc 
libro  ab  omni  eruditione  graeca  abflinuifTe  cenfens,  fiue 
quod  eam  nondum  attigiilet,  feu  quacunque  alia  de  caufa. 
Cui  equidem  opinioni  accedere  non  dubitarem,  fi  confla- 
ret,  tailem  ad  nos  peruenifle  Catonis  librum  de  re  ruflica, 
qualem  ilie  ad  iilium  perfcripferat,  nec  variis  pannis  ex 
aliis  Catonis  libris  affutis  audus  atque  interpolatus  fuiilet  a 
Grammaticis.  Pythagorae  mentionem  in  Catone  mirari 
non  debemus,  fl  vera  funt,  quae  de  confuetudine  eius  cum 
Nearcho  Tarenrino,  Archytae  difcipuio,  narrat  Cicero  de 
Sened.  c.  la.  atque  ex  eo  ioco  Plutarchusc.  2.  Quid? 
quod  ipfum  Catonem  Cicero  c.  la.  ao.  ai.  cum  admira- 
tione  ioquentem  facit  de  Pythagoreorum  difdpiina  ec  vL- 
du.  Denique  non  plane  aUenum  a  difcipiina  Graecorum 
animum  arguit  cap.  105  et  i  la.  ybi,  qua  ratione  vinum 
Graecum  et  Coum  fiat,  docet. 

DeOriginibusCatoni^pftBca  licebitaddere}  dcquibus 
Nepos  cap.  3.  fenex  fcribere  hijlorias  inJHtuit^  quorum 

funt 


19  DE  SCRIPTIS  CATONIS. 


• 


funi  libri  feptm.  Primus  contmet  res  geflar  regum 
populi  ramani;  fecundus  et  tertius^  vnde  quaeque  ciuitas 
orta  fit  Italica :  (ob  quam  rem  omnes  Origines  videtur 
appetlajfej  in  quarto  autem  bellum  Punicum  primum;  ih 
quintofecundum^  (atque  haec  omma  capitulatimfunt  diSaJ 
reliquaque  bella  pari  modo  perfecutus  efi  ufque  ad  prae^ 
turam  Seru,  Galbae,  qui  diripuit  Lufitanos.  Atque  horum 
bellorum  duces  non  nominauit,  fed  fine  nominibus  res  no^ 
tauit.  lu  iifdem  expofuit,  quae  in  Italia  Hi/paniifqut 
viderentur  admiranda;  in  quibus  multa  indufiria  et  dili- 
gentia  comparet  cum  multa  do&rina.  Plinius  8*  £  S*  an* 
nalcs  vocauit,  vbi  puniconim  imperatorum  nomina  de* 
trada,  elcphanti  vero  Suri,  qui  fortiilime  praeiiatus  eflet, 
nomen  a  Catone  pofitum  eUe  lefeit.  De  oratione  Cato- 
nis  contra  Galbam  ita  Cicero  in  Bruto  c.  ac.  Cato  quinque 
et  oStoginta  annos  natus  excejfit  e  vita,  cum  quidem  eo  ipfo 
anno  contra  Serv.  Gatbam  ad  populum  fumma  contentione 
dixiffet.  et  cap.  2^.  M.  Cato  legem  (L.  Scribonii  Libonis) 
fuadens  in  Galbam  mutta  dixit^  quam  orationem  in  Ori- 
gines  fuas  retulit ,  paucis  antequam  mort%us  efi  diebus  an 
nienfibus.  Ex  ieptimo  Originum  libro  hanc  ipfam  Catonis 
orationem  contra  Galbam  laudat  Geliius  XIIL  34.  Locus 
igitur  Nonii  fub  vocabuio  pifcutentus  vitiofus  efl,  vbi  de 
fluuio  Hibero  iaudatur  Catonis  Originum  liber  odauus. 

Librorum  Catonis  fragmenta,  ex  fcriptoribus  et  Gram- 
maticis  coliecfla,  pofuit  Popma,  quae  qui  diligenter  perle* 
gcrit,  ingenium  Catonis  atque  orationis  coiorem  bene  co- 
gnofcere  poterit.  Antiqui  iermonis  obicuritatem  quibuA 
dam  in  locis  interdum  conqueretur,  quae  iam  oiim  Gram* 
maticorum,  inprimts  Verrii  Fiacci,  ingenium  excrcuit, 
cuius  de  obfcuris  Catonis  commentarios  commemorauit 
Gellius,  vnde  duAa  videntur,  quae  Fefhis  ex  libris  Catonls 
interpretari  conatus  efL 


SCRIPTO. 


SCRIPTORVM 

REI     RVSTICAE 

.     VETERVM  LATINORVM 

TOMI    PRIMI    PARS    ALTERA 

s  E  y 

COMMEMTARII 

IN 

M.PORCII    CATONIS 

X  T 

M.  TERENTII   VARRONIS 
L  I  B  R  O  S 

D  E 

RE      RVSTICA 


Tom.  I.  P.  II. 


r- 


i    .'   i.     r.  ; 


•;>     fi       r_      (I 


V    3 


)    9    :"*   '1 


^W^iU 


'   u    \ 


MS 


COMMENT  ARI  VS 

IN 

M.   PORCIVM    CATONEM. 


9ftpratftar$\  Pro  praefte^,  fneUMs  eft  mterpretatar  dl- 
ftamQ-onov.  Obf.  IV.  p.  ii8*  fed  exempla,  ab  eo  et  a  Cor- 
tio  ad  Sailuftii  Iugarth.  i  f  o.  3.  poiita,  non  congruimt.  Pon- 
tedera  dabius  etiam  f[u6biabat  inter  reliqoas  libroram  va- 
rietates.  Additam  in  £dd.  quiburdam  et  Codd.  populo.  Abh 
Gronov.  fufpicabatur  coaluiiTe  ex  Parci  fiti. 

hocjic  kahuerun(\  Tta  ex  &dd.  primis  fcripfi  probante 
Pontedera  et  Abr.  Gronov.  Compara  Ciceronem  ad  Famil* 
n.  6.  m.  13.  de  N.  D*  m.  16. 

tegUms]  Duodecim  tftbularum  legem  aliqaamdefignari^ 
putabat  Vrfinus,  qoae  tamen  hodie  in  Fragmentis  earum 
non  appareat  Nimirum  etiam  Atticae  leges  dupli  poenam 
fanxerant  in  fbrto.  Vide  Meurfii  Themidem  Atticam  IL  !• 
monente  Schoettgenio.  Popma  v^ba  XX.  Tabularum 
haec  pofoit:  Si  adorat  fMrto,  quod  nec  manifeftum  efcit, 
duplionem  tmio.  qaomm  partem  habet  Feftus  in  nec  con- 
iunSionenh 

dupU^  Duplionem  dicebant  Leges  XX.  Tabularum^ 
monente  Fefto  h.  v.  et  Plinio  XVm.  3. 

quadmpli']  Fefius:  quadruptatares  dieebantur,  qui  eo 
quaeftufe  tuAcmtur,  vt  eas  res  perfequerentur  y  quorttm  ex 
legiaus  quadrupti  erat  aSHo.  Ita  edam  Afconius  ad  Diuhi. 
Ciceronis  in  Caeciliom  c.  7.  p.  26.  Ceterum  Catonem  fem- 
perfenus,  feneratorem  fcripfiffe,  ex  Nonio  annotauit  Ponte- 
dera.  De  foenerationis  inhonefisite  vocem  Catonis  anno- 
tauit  Cicero  Ofilicior.  II.  extremo.  Sed  eundem  fbenufi. 
nauticum  exercuifie,  refert  Plutarohus  in  Catone  cap.  21. 

ftremmffimi']  Plinius  ig.  f.  6*  ex  Catone  hoc  oraculum 
repetiit:  FortiJJimi  viri  et  milites  ftrenuijjimi  ex  agricotis 
gignuntur  minimeque  mate  cogitantes. 

mate  cqgiiantes']  Ita  Cato  nofter  apud  Ciceron.  cap.  6; 
Cartkagini  male  iam  diu  cqgitgnii»  . 

Cap.  L 


i^  COMMENTARIVS  IN 

Cap.  L  cogUalns\  Plinius  ig.  (1  6.  Praedium  ne  eupidi 
mas.  in  re  ruflica  operae  ne  parcas,  in  agro  etnendo  ntini* 
me.  Qnod  mcUe  emtum  ejl^  Jeniper  poenitet;  agrumpara» 
turos  ante  omnia  intueri  oportet  aquam,  viam  et  vicinum. 
—  Cato  in  conterminis  koc  amplius  acftimari  iubetf  quo 
pa&o  niteant;  in  bona  enim ,  inquit,  regione  bene  nitent  -— 
Cato  inter  primaJpeSari  iubet^  vt  fotum  Jua  viriute  vakat, 
qua  diSum  ejl  pojfttione,  vt  operariorum  copia  propejitf  op^ 
pidumque  validum.  vt  nauigiorum  eueSus  vel  itinerum;  vt 
bene  aedificatus  et  cultus:  —  itaque  Cato  de  domino  bono 
meHus  emi,  nec  temere  contenmendam  alienam  difciptinam: 
agroque  vt  homini,  quamuis  quae/luojus  Jit ,  fi  tanten  etjunu 
tuq/iis,  non  multum  JupereJ/i.  /Ue  in  agro  quaejiuofijlbnam 
iudicat  vitem,  —  proxime  hortos  r^uos*  — *  eodemque  per* 
tinet,  quod  agricolam  vendacem  ejfe  oportere  dixit.  vbi  £dd* 
antiquae  habent:  iubet  nonjotumjua  virtute  valeat.  vnde 
Pintianus  corrigebat:  numjblum.  probante  Pontedera  in 
Cur.  fec. 

/emeQ  Caefonianum  praec^tum  vocat  Columelial.  4.  i. 

drcumfpidas'}  Editio  antiqua  Crefc.  mea:  et  drcumfpi^ 
aas  habet 

exiri  poj/it'}  Variam  interpretationem  haec  admittunt 
De  euefta  ad  exportandas  res  vendibiles  explicat  Tumebos 
d8*  c.  47.  Aiiter  Geiher^  quem  fequitur  Galiicus  Inter* 
pres.  Scilicet  Catonem  volunt  idem  monere,  quod  Coe< 
uus  ad  Ciceronem  Vm.  6.  ne  te  eo  demittas,  vnde  exiium 
vides  nullum  ejfe.  Quae  quidem  mihi  non  placet  interpre- 
tatio.  Cod.  Gronov*  cum  Bru&L  et  Crefcentio  exire  po/> 
fis,  praeterea  omittit  inde. 

calamitojum']    De  coelo  an  teSie  dicatur,  nefcio;  de 
agro  certe  reftius.     Vide  igitur  an  praeftet:  calamitq/iu 
jfiitf    Ager  calamitofus  infra  35.  i. 
.    Joio  bonol    Redte  Pontedera  emendat:  nmm  JobmfiM 
virtute  valeat.    Ita  legit  etiam  Plinius. 

Jiib  radice"]  Pliniua  17.  f.  13.  Cato  agrum  optinmm  iudi* 
eat,  ad  radicem  montium,  planitie  in  meridiem  excurrente. 
Varro  L  7.  optimum  agrum  ejfe,  qui  Jub  radice  montisfitus 
^f  et  fpeSlet  ad  meridianam  coeti  partenu 

oppidum']  Plinius:  vt  operariorum  copia  propefit  oppi* 
iumaue  validum.  fed  reftiua  ibi  Vincent  copia,  opptdumque 
vatidum  propejit. 

ambuiant]  Geilius  X.  26.  jltqui  M.  Cato  -^  fuudus, 
iuquit,  eo  in  toco  habendus  efi,  vt  et  oppidum  prope  amptum 
fit  it  mare  aut  amnis,  qua  naues  ambuldut. 

quos 


H  f.  CATONIS  CAP.  i  tf 

quorpigeat^  Refte'Gefiier  ciiin  Foraerio  etf  Meminio 
legendum  cf[e  cenfet  kos^  aut  ios»  Pofterior  ratio  placiiit 
^titm  L  Fr.  Gronoudo* 

niulia  ne]  i.  e.  an  mnita  fiflt  Exempla  Plauti  CaptxvV 
I.  3.^.  PfeadotlL  3.  71.  Terentii  Andr.  IV.  4.  45.  alia- 
que  comparauit  Gefiier.    Crefcent.  Ji  multajint  habet. 

pro  ratione]  Ad  pancos  fruftus  vafa  et  dolia  pauca  efle, 
Pruffum  non  inepte  liabet  Brufcfaiana ;  quod  ex  Codice  Pa^ 
rifino  No.  1600.  annotauit  etiam  L  Fr.  Gronov. 

injlrumenti  —  bqnoftetl  Haec  aliena  ab  hoc  ioco  effe> 
tefte  monet  Pontedera.  De  loco  bonp  antea  iam  dixk,  Ao 
infBrumento  ftatim  poftea.  £x  argumento  igitur,  in  margl* 
ne  libri  appoiito,  inueffca  cenfet  Cod.  Caefenas  verba  lo€0 
iono  fiet  tranfpoiita  poft  verba  quamuis  quaejiuqjtts  Jiet  ha» 
Bet ;  vnde  olim  in  hoc  loco  turbatum  fuifle  apparet 

ndnimi  inftrumentil  Memkieris  armenta  et  feruos  ad 
kiftrumentum  rufticum  pertinere,.  vt  necfce  monet  Gefiier. 

idem  e^rum  quod]  Refte  monetGefner,  fcribenduni  efl^ 
ttem  c^rum  vt    Atque  ita  Plifliud  habet  fcriptum.    Deinde 
retinquere  mecnm  probatiit  Pontedera  pro  reHnqui. 
primumjiet']    optimae  conditionis. 

dicam]  Quinftilianus  ait  Catonem  rfzVfm/yinm  diXifft 
prQ  faclam,  dicam,  eamque  formam  h.  1.  reftitui  voiuit  Pon- 
tedera,  qui  orationem  ita  vult  continuari :  dicem  de  omnibu$ 
0gris.  Optimo  toco  eniito  iugera  agri  centum.  Finea  eji  pri^ 
'ma^  Ji  vino  bono  et  multojiet.  Varro  L  7.  9.  Cato  gradatim 
praeponens,  alium  alio  agrum  fneiiorem  dicit  ejfe  in  fiouem 
dijcriminibus  3,  quod  Jit  primus^  vbi  vineae  poj/int  ej/e  honp 
vino  et  multo  ;  fecimdus^  vbi  hortus  irriguus;  tertius^  vbifa* 
tiUa;  quartuSf  vbi  otiueta^  quintus,  vbi  pratum;  fextus^ 
vbi  campus  frumentarius  9  feptimus ,  vbi  caedua  Jitua  ;  odta^ 
vuSf  vbi  arbuftum;  nonuSy  vbi  gtandaria  Jilua.  Plinius  liSk 
f.  69.  tertium  tocum  (JaliSo)  in  aejtimatione  ruris  Cato 
attribuit ,  prioremque  quam  otiuetis  quamque  frumento  aui 
pratis, 

ft  vitto  mutto]  In  libris  duobus  MS*  Vrfmus  reperit, 
quod  in  libris  Polit  etiam  effe  annotauit  feparatim  Gefnert 
veiji.  vino  mutto.  vnde  arguebat,  legendum  h.  L /i  bono  vetft 
vino  multojiet.  In  Varrone  legi  vokbat  bono  vino  atU  multo* 
Equidem  ipfe  bono  vet  addendum  eflje  aflentior. 

JUua  caedml    ^Qn  oppon&tMr  ikccae.»  &d  eft  quae  affaoK 

rcs  adultas  et  caeduaa  babet  .  "  ^  ru 

^TfkfH.  J.  A  //.  B  Cap.  n. 


iS  eOMMEN;TARlVStM> 

' '  Cftp«  n.  Argameiitani  addi  vitlt  Pontedera:  Patrisfa- 

mlias  ojficia. 

laremfamiliarem]  Columella  I.  g.  £  20.  Qsm  e  ciuitaie 
remeauerit^  deas  penates  adorare  deindei  fi  ttmpejliuum  eritp 
ccntfefiim ,  fi  minus ,  pofiero  di^fines  octdis  perlufirare  etc. 

eo  die\  Brufchiana  eodem  —  opera  quaeque.  Eadem 
vbique  villicum  habet    Etiam  Ald.  eodem. 

vilicum']  Ita  in  Varrone  quoque  fcriptum  prodidit  hoc 
vocabulum  Viftorius ;  eandem  formam  in  Columelia  inter- 
dum  lib-i  fcripti  offerunt,  Pandeftae  deinde  Florentinae, 
Codex  Mediceus  Ciceronis  Epiftolarum  atque  Infcriptiones 
antiqoae,  docente  Viftorio  m  Explic.  foarom  Caildgat.  in 
Ciceronem  p.  698.  vbi  Codicem  Varronis  perantiquum,  itt 
Bibiiotheca  Diui  Marci  exftantem,  itavbique  fcriptum  habe- 
re  monet  hoc  vocabuium,  a  villa  quanquam  deduftum,  quod 
ipf(^  miratur  Viftorius. 

dierum,  fi  opus']  Ita  haec  diftingui  voluit  ex  Crefcen- 
tio  et  fententia  Pontedera.  Crefcentius  tamen  habet :  fi 
opus  non  appareat.  Vulgo  poft  dierum  punftum  pofttum 
erat,  et  reliqua  continuabantur  vfque  ad  vtn  eas.  Cicero 
Philipp.  II.  34«  vbi  merces  apparet?  Codex  Gronouii^ 
eius  opus.  Plautus  Pfeudolo  III.  2.  6a  vcrum  pro  pretioja- 
do  vt  opera  appareat  mea.  Hunc  locum  annotauerat  Abr. 
Cronov. 

fiduto  Je  fecijfe] .  Codex  Vrfini  fedolo^  quod  pro  fedulo 
ct  pro  firie  dolo  dici  potiiit.  In  LL.  XII.  tabularum  eft^i 
^^>  fe  fraude.  Crefcentius  habetT^  dolo  caruij/e ,  qnpd  ^ 
poteft  videri  effe  interpretamentum  leftionis /&  dolojeujine 
doh.  Pontedera  malebat  fe  dolo  cauijfe.  £ne  enim  ait  in 
lenf.  et  Cod.  S.  Reparataeyi  dolofafecifje.  Itaque  interpre- 
tatur:  diligentiae  et  induftriae  cauiffe.  Dolus  enim  fine 
addito  mixlus  induftriam  fignificat.  Sed  conf.  Plauti  Mer- 
cat.  n.  3.  126.  Ciceronis  ad  Attic.  X.  Epift.  6.  Deinde 
Crefc.  fe  non  vatuijfe. 

feruos  aufugijje]  Fmai^/<?rj^legi  volebat  Pontedera, 
quia  in  fequentibus  huic  cfe  feruorum  fuga  nihil  reponat 
paterfamiiias ,  fed  de  feriis  refpondeat 

pubiicum  effecijje]  Gefner  malebat  offedjfe;  i.  e.  impe- 
dimento  fuiffe.  Quae  opera  publica  a  feruis  priuatorum 
fuerint  praeftanda,  non  dixit  Schoettgen,  qui  de  feruis  pu- 
blicis  laudat  fcriptores ,  Pignorimn  p.  65.  Fabri  Semeftria 
n.  5.  Lipfii  Eleft.  I.  22.  Crefcentius  haec  verba  omifit; 
Xafra  via  publica  munitor;  n^io  in  commodum  domini^ 
an  publicum. 
.'«  ^^         '  '  •     ofer^m 


MP.  CATONIS  CAP.  U.  f9 

cperum  operamtnque']  Vont&depn  ntalehkt  operum  die* 
nmque^  quoniam  antea  et  paul6  poil  operae  et  dies  aut 
opera  et  dies  iiingfintur.  Sed  opera  eft  etiam,  quantum  vno 
dle  operis  poteft  fieri,  et  dierum  fignHicationem  includit/ 
refte  monente  Gefiiero.  Brufchiana  habet  operarum  ope- 
tumque. 

tempeftatei  pluuiae'}  Veteres  Edd.  pluuiaeue,  Crefc.  et 
ptuuiae.  quam  leftionem  refte  praeferebat  Gefner,  qui  ex 
editione  Louan.  Creic.  laudat  deinceps:  quae  opera  per 
kiemem  fieri  et  per  imbrem  potuerunt,  Bafileenfis  editio  ciim 
noflra  leftione  confentit  Brufch.  verba  videto  quot  die^ 
cum  Crefc.  et  Wratif  I.  omittit,  et  deinceps  quae  opera  ha-. 
bet;  et  fic  etiam  Codex  Gronouii  et  Parif.  No.  1600. 

fterquilinium']  In  vetuftiflimo  Cafconis  et  Varronis  Codi-" 
ce  vbique  fterciHnum  fcriptum  reperit  Viftorius.  •  In  Colu- 
mella  I.  6.  f.  %\.  ftercilinia  Pol.  et  Lip{.  Jiercilina  Sang^rm/ 
habe t.  In  Phaedro  HI.  1 2.  ftercuHne  repofuerunt  viri  dofti ; 
atque  omnino  fterquitiniwn  vbicunque  reperitur  tanquattf 
librariorunx  errorem  condemnat  Bentleius  ad  Terentii 
Phorm.  in.  2.  41.  eumque  fecutus  I.  M.  Heufinger  Emend> 
p.  3  38*  De  {ortmfterquiiiHum  vel  fterquilinium  confentio ; 
vbique  emm  fterdmum  \el  ftercutinum  ^  quod  eft  in  Phi- 
loxeni  glofiis^  fcribendum  cenfeo.  Stercitinium  tuentur  li* 
bri  boni. 

ftnrciri]  Cretc.  fiines/arciri,  nouasfteri.  Sed  antlqua 
mea  Editio :  /unes  Jarciari,  Bruich.  funes :  /arciri:  nouos 
fieri  centones  cuculionejue  fam.  opor.  Jarcire.  Etiam  Cod. 
Gronouii  veteres  omittit,  et  Parif.  No.  1600. 

centones']  Seneca  de  feruo  Epift.  80.  diumam  accipit  iH 
eentuncuio  dormit.  Columella  I.  8-  9*  famiHam  habeat  -— 
munitamque  ditigenter  -»  quae  cunSta  prohibentur  peliibus 
manicatiSy  centonibus  confeflis  vel/agis  cucutlis.  quae  eadem 
3CI.  1.21.  ita  leguntur:  peltibus  manicatis  etfagatis  cucultis. 
vbi  Smg.  fc^aceis  cucutlis  habetj  viri  dofti  corrigant  Jifgis 
cucuttatis.  Sed  Cato  infra  cap.  59.  qmties  cuiqi^  tunicam 
autjagum  dabis,  prius  veteremacdpito,  vnde  centones  fiant. 
Cucuttiones  refte  h.  1.  reftitui  voluit  Gefner  in  Thef.  L.  L. 
laudato  Capitolino  in  Veroc.  4.  qui  cucullionem  vufgareni 
inatoriumy  et  Lampridio  Heliog.  c.  32.  qui  cucuttionem  mui 
Honicum  nominant,  quo  caput  abfcondebant ,  qui  agnofci 
Bolebant.  ScUicet  humeros  et  caput  tegebat  cucullus;  hinirf 
veftis  cucuttata  apud  Ifidorum  XE)t.  24.  CucuUiones  igitUf 
fuifl!e'videntur  alii  a  fagis  feparati^  alii  iagis  additl  pro  Va^ 
lio vfu t^mp^ftatomqu^variotaite*  Sagatmeu eonfdtet^pisa^ 

B  a  fmt 


i^  eOMMENTARIVjB  IN 

finfc  CoIumeUae  ignpro.i  Foite  vox  confefHs  vido  laborat 
In  Plauti  Rudente  II.  7^  ig.  tegillum,  quo  feruus  ami6hi& 
et  te^bia  eiTe  folet,  fi  pluit,  Feftus  interpretatur  cucuUiun-r 
cttluin  ex  ibirpo  faftum;  et  Varro  apud  Nonium  de  pluuia. 
iinpendente  :ybr£,  f/<  p(i/lor  t^illum  Jibi  fwmat. 

Ferias]  Locum  Macrobii  Saturn.  IQ.  3.  vbi  is  Varro*. 
nem  auAorem  adhibet,  iaudauit  iam  Popma^  qui  monet, 
Macrobium  Flaccum  Verriom  nominare  male,  quem  Varra 
i^fe  Flaccum  Fuluium,  flaminem  Martialem  intelligi  volue-^ 
rit  Seruius  ad  Georg.  L  370.  Secundum  Farronem  tontrek 
religionem  ejfe  vetfi  irrigentur  agri  vel  lauentur  animalia  fe* 
ftis  diebus;  nymphae  enim  Jspe  piacuh  non  pojjimt  moueri. 

veteres  tergeri"]  nouas  enim  iieri  non  licet  per  ius  pon« 
tificiam»  referente  Macrobio  Saturn.  m.  3.  Vide  etiam 
Colymellam  II.  33«  Infira  c.  133.  i.  et  138«  Seruius  ad 
Georg.  I.  370. 

mumri]  Quod  opus  indiftum  a  republica  exigebant 
deinde  magifiratus.    Vide  Ciceronem  pro  Fonteio  c.  4. 

Aortum  fodiri']  Columelia:  m  tmto  quicqmd  oterum 
caufafacias,  omne  licet. 

p^rgari'}    Columeliae  II.  33.  JtcUire  eR. 

virgas  vinciri']  Turnebus  Aduerf.  38*  47*  vitilia  parari 
et;  viminea  vafa  fieri  interpretatur* 

runcari]  Forte  ex  Edd.  antiquis  addendum  cremarique, 

expinji  far]  Hoc  iicere  per  ferias^  monet  etiam  Coiu- 
saella  n.  33.  Vetus  leftio  habebat:  ex  pifcina  immundicias 
efferri.  et  Columella  1.  c.  lacus,  pifcinas^  foffas  veteres  ter-r 

fere  et  purgare  iubet  iifdem  diebus ;  ibaque  cum  Meurfio  et 
lefiiero  addi  nialim,  ex  £dd.  antiquis  verba  ex  pi/bina  im* 
mundicias  efferri;  ita  tamen,  vt  verl^  exinde  orta  mundicia^ 
j/!eri  omittantur.  Sic  propter  verbomm  expinjifar  fimilltu. 
4inem  exciderunt  haec  ex  pifcina,  Sola  Brufchiana  habet 
cremarique  mundicias  fieri  reiiquis  omifiis.  Munditias  faci- 
to  efl:  infi^  cap.  39.  f.  3.  Ceterum  Turnebus  sg.  47.  reft^ 
monuit,  expinfi  far  folum,  non  triticum,  quod  in  area  ex- 
terebatur,  quoniam  glubam  faciiius  dimittit,  quam  far.  Efie 
autem  far  frumenti  id  genus»  quod  Germania  fuperior  colit 
vocatque  Dinkel,  Spelt,  Fefen  poftRemb.  DodonaeumlV. 
I.  10.  Marfil.  Cugnatum  Obferu.  Variar.  II.  3).  Saimafium 
aUofque  refte  monuit  Gefner  ad  Columeliaell.  9.  14*  et  H, 
6.  vbi  fententiae  eius  argumenta  accuratius  explicabo.  Ador 
reum  iemen  infi-a  dicit  Cato  c.  34.  f.  3.  Columeila  ado^ 
rettm  fitfy  modo  fefnen  dixit>  plerumque  fimpliciter  ado^ 
i#  C9im  fiatuar  genera  numerat  JL  6.  iDque  liisfemei^ 

trime* 


m;  p.  CATowre  cap.  n.  n 

fraiefire,  maddicetur  katicajlrum.  Antiquiffitiroi  faaius 
fhinienti  vfiis  fiiit  Romanis ;  abinitio  ador  fott  vocatom^ 
quod  nomen  aliekibi  veteres  Ditonis  libri  habent  Far  inde 
AuSxm  arte  exfdicabo  ad  Catota.  143.  3.  et  Colnm.  Vm.  5. 
«;/  Adoreum^  cum  foUicalo,  ^em  fiitnom  et  durabilem 
hiibeat,  feri  monetCoIom.  11.8«  ui  ipicis  per  mefiem  eondi^ 
deinde  humi  in  piflrino  pinfi  ettorreri,  monet  Vamo  1. 63^ 
et  cap.  69.  Oon^  Seruius  ad  Eciog.  Vm.  Firgines  f^effa^ 
tes  tres  maximae-ix  ffimis  Maas  ad  pridie  Idus  Maias  cfterr 
misdkbus  fpicas  addreas  t»  corUbus  nuffuariis  ponunt  ea^ 
qm  fpieas  ip/m  vurguves  tmrent  ^  ptKfunt  ^  mohmt  atque  itm 
molitum  condunt  vbi  vides  f«r.prius  torreri,  deindepin^ 
pofti?a  moU.i  contra  in  VarroHis.  loca  piilura  antecedit  to- 
ftionem.  Mirum  eft^  de  itnetendo  farre^  purgatido  et  exte- 
rendo  nihil  monuiiTe  Columellam;  igitur  iingulis.VarrQnls 
Jocis  acijuiefcere  debemus.  De  mo.do  pinfcndi  dic^m  aa 
Catonis  c.  X.  j.  et  Varron.  I.  69.  de  homine  farre  ad  Var- 
ron.  I.  2.  feft.  6. 

.,ferui  aegrotarint']  Hanc  Viftorii  leftionen^  cum  Gefr 
nero  probauit  etiam  Pontedera,  qdi  ad^it  in  tribus  Codici- 
l)ui3  Florentinis  et  duobus  Vaticanis  legi:  cumferm  excogL 
iarint.  vnde.apparptt,  quo  modo  per  gradus  quofdam  cor- 
rupta  fderit  yera  leftio,  fi  compares  yarietatem  fupca  an« 

iiotatam.  " 

. »    .   .  • '       •  •  ' '        •     fc*" 

vbi  kaec'}  BrUfcb.  vhi  cognita  '^iJifU  omiSo.  hae^*  et  & 
jCpd.  Parif.         ,  .  ' 

fuaeue  reliqud^ .;  Refte,  pnto;  -Crefc.  quae  ^pera  f^^jfda 
Jhtt,  eurent  vt  petfeiaHtur.  Gefner  malebat:  qtmr^itt 
-operq  curandd\Jmt'i  vt  per/lcia^tur ,  curaio.  Ita  fere  £di|L 
JL  B.  R.  vbi  €ogmta  omiiTo  haee  Codex  Grononii:  " 
;  •  rationes  putare']  "  Ex  veffigiis  variae  loflaotiis  Qefner 
Vnalebat:  ratiM^  pUttfto  —  fiAmiliai  pabnliue  i'h^Jhj^^iw$ 
parata  fifttf  ratidntin  eic.  Putaire  tatlohem  etdiiphtate 
eam  «•genfikrito  dixit  Piautu^  Attlifl.  IH.  p.  5.  verf.  53. 
-  reliquumfiei'}  Deinceps^ciim  Edd.  optimfe  legr  vhft 
■G^ftiet:  deiim  imperatd  ^  quid  veneat  ^quae  fdtt^  —  atd^ 
-ffiantur^  rHi^:^uaefientf  tt  tompareant.  ViHlo  niAek 
Cddex  Grontii.quid  inum  fiit. 

fatis  aceip^lida^  Sktis  acceptionem  fefpondere  fatft 
dationi^  qoidh  vulgb  cantiohem.dtcahf,  bene  mohe£  *Gef- 
her.  Ceteitim  Bruihhi  bccipUnda  fint,  —  et  d^incepi  fiii 
tocato. 

ifti  impef^}    Md.  omittit  vtu 

B  3  aaSHad 


M  COMMENTARIVS  IN 

\mSioHem  vH  faciat']  Nlii  aliuQde  immigrarntit  baec 
verbaj  cam  praeccdentibus.funt  oontinuanda  refte  moneote 
Meurfio»  vt  fa6hxm  in  Aldina,  i^liae  EdtL  toufionem.  In 
vetufto  Codice  Florentino^tefte  Pontedera  eft:  pecm  confi» 
derett  toujhmetn  vbi  faciat.  Crefcentias  haec  verba  plane 
pmifit»  fed  is.babeti  pecus  omne  confidereL  Denique  mo^ 
net  Pontederay  haec  eadem  verba  atiSlioHem  vtifacuH  veiiit 
argumentum  praepoiii  Capiti  m.  in  Edttione  Steph.  Grjr* 
l^ii,  Commeiini,  Popmaeet  in  Vaticanis  Codicibus.  Sed 
adem  iujCuris  fec.  repertom  in  Cod.  Caefen*  et  Veneto 
fm^ionem  vti  facicKprobat,  qoamviri  do6li  annolationem 
cum  muitis  aiiis  omiferat  Eraefti. 

fipretium  habeat]  In  Edd,  I.  B.  It  y?  pretium  non  hd* 
teat;  vnde  Pontedera  efficit  tunc  h(tbeatl  Miror  varieta- 
teiti  haric  omiflam  a  Gefnero,  quam  feperi  etiam  in  Brufch, 
'tbi .  praetetea  eft  frmientum  quod  fuperftt  vendat.  Boues 
Vetulos  et  reliqua.  Sic  plane  Codex  Parff.  No.  1600.  vnde 
Abr.  Gronou.  efficiebat  pretium  hqc  habeat: 

\'  'deRcula  —  dellculds]  Hanc  qui  primus  ex  libris  prpr 
didrt  leAioiiem  A^ttbrius  ipfe  Varronis  locum  de  R.  R,  altcr 
lramque'*ex  Nonio^attufit,  Vbi  oues  m^/(j^  Vocantur  eae- 
dem.  Verum  Popma  diftirijguit  a  reiiculis  dejicula,  quafi 
propter  aetatem  vel  inorbum  deficientia',  vt  non  poilint 
amplius  vfii  efle;  reiicula  contra  eSe,  quae  ob  vitium  fe- 
Tgregentur  et  alienentun*  Quae  quidem  diftinAio  eft  falfa 
ct  inepta.  Meurfius  comparauit  porcos  delicos,  qui  qui- 
4^  ita^.yocantur,  afttote  Varrone  IIL'4.  ,cum  a  mamma  de- 
{iul£  fimt;  et  ex  Gioffisi^ert  Delicum^  unyoikoatritjAiif* 
j|QOd.coinmentamarripuitGeiher,  et  deUculas  intierpreta- 
tus  eft  oues,  a  mamma  dcpulikfi.,  quae  ianioni  traduritur« 
iSed  non  meminerat»  praeter  oues  delipiUas  eiTe  etiam  h.  '• 
.armenta.  deliciLla.  Quis  vero  fanus  armenta  delica  appelletl 
.Vt  porqi,  ita  agni  et  vituli  dici  reftp  polljBnt  delici,.  non 
fucs,  oues  aut.bou^s,  qvMt,^funt  nomina  adultprum  anima- 
iium.  Faccjiolatus  ^o^kUiXxm,  deUcuhtm  cfLexicis  ^manda-, 
vit ,  iojii,  certior  ajtFei:atur.  auflx>ritas.  Dejicos  porcos  Con. 
Gefijer  in  Hift.Qua^rupr.p.>»p20.  diftos  putabat  ex  graeccu 
^Heiychius  enim  WLxo»  interpretatur  ri  ;f;t/j^;o/f «.  Contri 
la  ^l,.Geiher  in  Thefauro  JU  L.  delicos.porcps.  dici  fufpi- 
.^atur^  qui  delinquantur  a  matribus,.vt  reli^i,  qui  reliur 
quantur;  deliculak  vcro  oues  dici,  quae  deiinquuntur  feu 
ven^Untur^aliis  dominis. 

feruum  /enem]     Hoc  Calonis  praeceptuioi  velut  inhu- 
..  "  manum 


iBtDttm  rqsrdiefidi «  Blatuneho  Ih  Catoiie,  moimit  Popmft. 
^raibhiana  pAw^rM»  habet 

vetuiacm']  TitianuB  in  libriB  de  Agricaltora  apud  Dio- 
medemL  p.  365.  patremfimiHMs  vendacem  magis  quam  ema* 
utn  exptdit  effe.  Num  id  metias  emitur,  qrnm  v-enditur^ 
.monenteiHeisiiio  ad  Ouidii  Amor.  H.  6.  23.  vbi  Gefner 
«Oirdgebat:  niiil  melms  emitmr.  >  Sed  Abr.  Gronov.  ad  h.  L 
malebat:  Numquid  melius.  Ceterum  Crefcentius  his  ftatim 
^obiaiuit  ea  verba  veloti  Cabmls  eiofdem;  qoae  leguntur 
in  Varronis  I.  69.  vbi  vide  notam. 

-Cap.  IIL  prima  adokfcentid\   Pliutus  XVHL  feft.  6.  fut^ 

nfere 


\  in  adolejcentia  ^onferendum  fme  cmftatumSi  aedifican* 
idummmnifi  cof^to  agra;  tunc  quoque  cun&anter ;  optimum^ 
fue  e/if  vt  wdgo  dixere^  atmia  infama  /rui.  Ceterum 
Brufcoiana  in  Syilabo  lemmatum  aduiefcentia ,  in  ipfius  ca^ 
pitislemmate  culole/centia  hubet  Adulefc.  ettam  Cod.  Parifl 
Leftionemyftfi/iq/^  raccum  probauit  Pontedera  ia  Cur.fec/- 
^  facere  oportet'}  Ita  etiam  Cod.  Parif.  1600.  Idem  tun$ 
«Dte  rta  c^dif .  omktit  cum  Vifborio. 
'  neuB  fittttlus^  ijillam']  Haec  in  libris  fuis  deeffd  monillt 
.Viftarius*  Repeditdi£himCatonis  Plinius  18.  fetiu  6.  M 
ColumellaL  4.  8-  >.  - 

^    '  feft.  X  cei&tml:.  AUmz  et  cettami 
'    .  £  ^.  viridiusiy^  .Onq>hacinam  fen  acerbum  eolore  albatn. 
«X  limmaiarisij^  puridfe  Icuiterque  expr^Iis  fiebat  cliuis^ 
Toride  ex  vaviia  neo.pennatnris^  ex  n|gris  maturum^  do« 
cente  Gaiuni^;XIE  50^  >• 

.  viridime  etj*  Aidina  vir  velhomm.  Sed  graulus  ettam 
Imk^ioco  vttlnus.inffixit  AIdus;e «  In  Brufch.  et  Codice  Re^ 
^  1 600.  eft  2  foetidum  fiet.  m^  qnams  olei  fiat.  Oteum  rr« 
ridiu9\et  tmumjete^  'Jneptiilime  haec  correxit  Aldus,  quajft 
dabi6etory  ex  qoaaia  oiea  iriride  oieum  fieri  pofle. 
•  ^  C  5.  vqfa  bind] .  Vide  ad  cap.  X  i.  notam.  Deux  af 
ju^mnds  compbts  detauk  inftrument  et  utenfiles  niceffaireu 
d  ta  confeSion  de  Fhuile.  Ita  Gallicus  Interpres  refte. 
uv:iksmSfpriu^}^'\hie.  fit^Iis  forcalis  fuos  et  priuatos 
ttopetes  eoIb[uejim]^aBiBSL.  Ita  Turnebiis  3g.  47.  Contra  Popma 
impsBes  inteEpre^stnr  msiores  et  minoiies,  quales  defcribun* 
taricnp.  1^5.  etfriuos^  fingulos.  Scaliger  tamen  com  Tar« 
nebo  impares  «o^em  eiTe  patat^  qoos  alibi  fuperuacaneo» 
vocat;  eiqne  opinioni  accefut  Gefncr.  et  gallicus  Interpres. 
orbes]  GMiii  Afeules  v^tit  Ceterum  Aldina  vtfior* 
bis  c.  fient ,  cemmutare  pojfis, 

B  4  fims» 


..  .^*  A>r«w]  «ateoricJ  fiiAw,  U  ({aibi»  dJBCffi «MDtoL 
^^"jceps  nonunati.  Loreis  faiife  orbwveircoiiuaMTfiS 
catorfGefna-.  PeWinfeiu:  pdtiiis  ad  torcolkrefeu  prdibriS 
Sc.l,ce  auftore  Plinip  .g.  £  74.  antiqw  fimib^  vittlC 
,lore.s  tor«iJana  detrahdbant  et  veciibr.  GraecanicaS 
•^olileas  torta  Augufti  demum  aetate  inonte  fi^,  4^ 
^unio.  *.t  cochleam.  in.  toreolari  metnorat  deniuin  Path» 
4ius  «t  Vtfmuiiis  VI.  9.  ^^  ^ 

ksySit/'"''^    £»w«M  GiUicns  iBterpiw,  fibulwa^ 

/^K^j]    De  numero  vide  ad  Cap.  la.  notam  Meifteri.  ' 
. :     wApon/M]    In  tfitefe  Codice  dfc  mHpoHtos  primm  bo- 

Jrelo  deducendo  adliiberi,  fiifpicatar  Meifter,  qui  coa^ 

dstrakelkxntet  veStibus,  Vocabtdum  ipfum  ex  graaco  uZ 
rMtu  .qnafi  rudentem,  derinare  malebat,  qoam  com  Poijnui 
a  «relios  ppemendo. .     -       .  .  .  ™~^ 

gefts  <eEJpagtu.  GaUicuainterpres  v»rtit,  et  bi«>s  W 
^leoe  cuujoe  fiines  aHrib»it  Subdacendo  preib  adbiberi 
.teoohleas  moniutMteifeR^  oomparato  iocpTpan4eaMt»m, 
quem  pofm  in  Differt  de  Prelo  Catonis.  •  •  ;  ^^ 
orbtcuiis]  Les  phs  txpidiiiveijbnt\eBHa  dott  h  chape 
•  i^nl'JT*f^-^  ^*^  etPt^rJix  G«llic?s  :Cato 
«t  De  fitio  bouis  lod.  niohuitG^«r,  S.ratkme.  mew 
fijsnjcas  mpedi,v..ait,.*^mina,  «an^Bterom  l^ 
S^T?.'/"^^"**/-**^ ^"  maneafc-.  Meiflidrk.ecmonaitx 
^Z^it^i^^"^''^^''*''^'^^  i^^^ri^riimtfenis 

»*t  mendtjujpicio  ccj/ubit.  ...   :      .      .  .„"T^       "^"T^- 

^fiiarumfumsduSarwHtMmiuuobmimm;       ••.—-,     • 

iid&^FkJ!i!^^'^'^    Poiitederaaddi'wlait:t.«fo« 
««/icfl^a  A«*fiw.  ex  argumento,  yH  efta  M//M  v#;.to«< 


M.  f.  CATOTIS  CAK  IV.  4) 

MH/!aUaiakaktur  tt  iHcinia  houa.  C^temniuMle  noh  bo- 
vHe  dic!'latine,  affinnat  Varro  L.  L.  VII.  p.  94.  Vffl.  p.  HOI 
Chsrifiits  taimen  L  p.  8i*  ^^  Catone  et  VarroM  bouile  Imdat^ 
fik6bio&naeft. 

yU^Ew}  Tmiebus  XIV*  3.  iaterpretstar,  in  qtdbot 
gramina  et  foenom  ponitur.  Craleget  pateiiafn  exgraeod 
^nrsf  vocat  Vegeth».  A  Falis  ant-Falifcis  populia  Turne- 
bios,  a  palls,  quafi  palifcas/deriuat  Popma.  ■  Praefepes  Gd* 
ncr  pntabat  efle  eosipfos-cladifos,  (^sFalerii  oIimopti« 
sne  fiHriebftitt,  fa%<enias  in  ibriiuioy  aeihmas  portatiie^:  vS«il 
dBinite  In  TheC  L.  L.  maluit  p^iafcas  ^ad  pr jMmd  vtrafqitt 
referre.  Graeci  clathros  feu  crates  vocant  Tifa&r^fm^  -qooA 
PoQw  VQ^  142.  et  X.  166.  its  degfiitc  rArtt^  |^X«  «^  aA^ 
h^isnifjfiLWiiiya  rAff  iyt^iitUvOi  i^neir^pTo  «'fd  t^  ^ittfiryi^ 
w  wtog)y[»v^tfm  otiroTQ  Tov^ikly  iV  X4ii^  jtf^/wv  a^y  -r^idi 
M^  »f«^(fr^  ^iu^.  De  praefepi  iG»  ibidem  eft:  it^ifwrvfi' 
^fuer^  tt  d/  c^i^ttu  ay  ivcufiptevetf  Jx  ri}(  pirnf^i  tk  tik^diU 
fB9&9f  rA^€ptrtiz  i.'e.  tabQlae  exemtilos,  qaibiis  fubktit 
piirgaturvpfaeiW,  Ceterum  Cel:  Kottboelt  ia  Differt.  ad 
Caton.  p.^'re€fermomiit;' reftiu^  fotmo  fcribi c(iiamf«de> 
Tt  confiUo  Ctatof^s  (ktiffiat.  Aliter  Galiicus  viniferm^s :  Ut 
rMll^s-idPmpli^dtkdrflancierarBiiiWirethaf^aHjt;.'  i  i 
villam ^ifPtmfn"\  Ita irsiaf&tao Codicercf^etic fqriptniil 
Viftorius;  quae  iit  villa  vrblmdr  doeet  Colum;  I.^^  f^lMftam 
eiianihabetCVelbe«tiudL^.r  '  v     '.  .  « 

beneque  pojiueris]  Haec  omittit  Crefcentaw^vl^iie  ad  l& 
betUius.  ^ySkm  fraehtr  ftas  capiis\  fed  antiqual  mea  Editio 
'bAhetJimSlu.  Oouiina  reftius^ih;  L  legi  |iutdital  imiifica- 
firis  tt  nffe  JieAitaueriSj  /iivfftiffs^  Tdiqiur  verbia  onuifis^ 
quaeftiitineptaitifiiperoacua/    *  '  •  is  / 

;   ireaekMriis}'mnms!Li.CB.em^^ 
Htf /depiugi'4mti^£  ik  agrum^  ficnieniquei  ddmiui  pluk 
priJeffejfuamit^ai^^ 

'  ^ieUar  ^l  t^^viSxMfiuB' miiius  •edidit ,  fino  ^aUo  opera« 
ram  errore;*  melios  Popmam  fecutus  reftituit  Qeiher;  cum 
tdt  aliiii  is^lodn^iaJ^at^m  farmMk  re{jqiiifiQt  XiRimius  me* 
tior  habet  etiam  Crefc.  Aliaa  legi  etiam  pofie  fundo  metm^ 
^potebatOeiiief.'  '  '  ■•  "•'>    rv.-.:'  - 

'    imusiifld] '  PtiniQtf  18&  £  9^  in  prims  Cdtoms.Immamjp^ 
mmdvtiit^Um^j  idagendmny  vt ditigautvicinu  .  CSta^ 
Mditiile-^'MS.exi/HmammmdlieJlididws.  •  . 
operas  facmusy  Crefceoho^zmir^  quodprotoi. 

'    bouafadute']    ju  e.  qpod  oaDieii  4ew  auettat;  vt  fnoimil 
Gefiicr.  «.  'j 

B  5  Cap.V- 


96  COMMENTAltlVS  JNr 

€ap.  V«  titibus  famUiae]  Ita  re6fce  Edd.  L  B.  Br.  R.  aim 
Oefcentio  Baiil.  Reliquae  familiay  quod  etiain  in  Crefc. 
editione  Louamenii  efle  ait  Ge&en  Superfedere  litibiis 
h.  1.  interpretor  iudicare  de  lifcibus.  Pontedera  in  Cur.  fec. 
inter  iurgia  familiae  diibernere  imperto(^  componere  et 
rixam  fedare  interpretatur. 

familiae  mcUe\  Ex  Crefcentia  Louan.  Gelher  laudat/^ 
mitiai-matey  fed  Baf.  editio  hahetfathitia  mala*  Plinius  iS: 
f.  8*  Caio  inter  prima  cauet  ne  famitiae  matae  fmt:  ex  quo 
loco  arguiebat  Pontedert  addendum  ex  Edd.  ante  Viftorium 
frouideat  poft  maU  ftt.  In  Piinio  re^tius  alii  Codices  ha- 
bent:  mak.fit. 

apere']  Quod  Pontedera  in  Crefc.  efle  ait  operas  bexe 
exerceatf  vt  in  edit.  I^nfon.  aliter  eft  in  editbne  Crefc.  Ba* 
fileenfi^  qua  aliaa  vfos  filit  Pontedera  mecum.  In  ea  enim 
lego:.  (^^rj$  exerceat  omiiTo  bene.  Libri  Brafchiani  habctnt 
operas  ne  bene.exerc.  Jjx  Vatic.  libris  reperit  Pontedera: 
opere  bono  exerceat.  Ipfe  operas  praefer ebat  >  quia  infra  ait : 
famUiam  exerceat.  Sed  in  Cuffis  fecundi^  alterfttoco  verba 
famiUam  extrceat  CK  L  1.  male  repetita  et4^enda.e{&  cen- 
(et  Sed  in  bis  Catonis  libris,  quales  nune.Mb^Us,  non 
mirari  dje»bemu$  eadeqi  praeoepta  repeti«^  ic^um  mtdta  ordioft . 
plane*  peruerfo-et  praepoftero  tradantur>  aiitocis  ipfius  an 
potittd  Itbrariorum  vitio.atque  ccrore. 

nonfaciet]  fc.  famUia.    Ita  Gelher  fijmo.;^ri«^  conie6i& 
t  Fr.Gi^tmoa. 
'     benefido']    L  e^  bono  fafto,  vt  refte  monet  Qefiier.       *' 

confideretl'   Reftius,  puto,  Crek.  profiuret.f  vt.  .r 

CompitatiiusJ  Iterum.  nominat  infra  ca^-  57*  De  iiflr 
vide  Macrobium  Saturn.  I.  7.  CompitaiLarium  in  defcri«« 
ptione  rCmanae  regioms  .CCLXV.  liutnerat  ^Piiniu^  3.  C  9I 
Varro  L.  L*.  V.  p.  49.  GimpitaUa^  dies  attrumi»s  tarUms  .-^ 
vbi  viae  competunt,  tumJn.compitis/acfpeatur:  mdtanniM^ 
is  dies  cokclpUur.  lUi  foco  fit  iifdem  limibus  ^  ieA  umiliari- 
bus,  facnim..  .-.    -  .  >,,   .  ^ 

praeterea  Memini^yi  Himinem  fc.  habeat^  malebat  Au 
.Gronov.:-,.\'  -  .      ■       ■        .  .l:-.'-"*.  ■    «•      '   '>\ 

mercenarium  potitorem\  Quem  infra  cap.  136.  memprati 
politoremyis  plane  diuerfus  ab  hoc/merc^riam  in^operam 
eondUfto.  Quae  Pontedera  eenfebat  iunfttmlegehda  haea 
effe,  vt  mutata  interpunftione.  indicauimus;  nec  feparari 
mercenarijink  a^politore  deber^  „Gefiierus  adeo  tria  yoca- 
buia  haec^ftmuLad  eundem  liominem  rei^vt  et  polUs^em 
probat  Politor,  a  poliendo  agro^  is  dicitur^  cui  agnim  vt 
,  ^Z  n  /t  partia- 


M.P.CATONIS  CAR  V.  97 

)>artianas>'cui  vineam  aut  oliuetumdamus  in  commutieq[aae«> 
readis  fru6tibus.  JKerceDariuspotitor  igitur  h.  1.  efle^ebet^ 
quem  agri  polielidi  oaufa  mercede  qonducimus.  Coniiiii  ra.* 
tionem  hanc  efle  fufpicatur  Gefner»  vt  ae  viilictts  operas 
diB  di&t  diutius  habeat,  ne  ftudio  opus  trahant  et  ducant 
mercenarii^  fi  conditio  ipfis  producatur. 

neu  quid  dommuml  Cretcentius  ne  quid.  fed  antiqua  mea 
ne  domimm  omiiTo  quid. 

defrudet']  Libri  variant  inter  defrudet  et  defru^eti  Co* 
dex  VrGnldefrondet  habebat.  Plinius  18.  f.  15.  huc  pertinet 
oraculum  iUud  magnopere  cufiodiehdum ,  fegetem  ne  defruges^ 
Ifta  vero  loco  de  fementi  praecipit,  vt  appareat,  intellexiiTe 
eum  oraculum  de  femine,  non  maligne  fpai^ehdo,  nec  frau* 
de  fubtrahendo.  Nonius:  defrudai/t  fignificat  firuSum  mi' 
nuere  vel per  fraudem  aliquid  exquirere.  vbi  refpexit  fimul  ad 
verbum  d^frugare,  vt  admonet  Gefner  in  Tliefauro  L.  L* 
t)efrugare,  qui  commode  interpretaretur  h.  L  Bondum  vid^ 
«utlegi. 

C  5.  fifecerit,fcribitl  Quod  ediditViftoriusTrWW/,  er- 
rore  operarum  irrepfiffe  putat  Gefner,  qui  tamehfcibit  vul- 
gatae  interpretationem  plane  iheptam  affert.  Ponteder^ 
Vi^rianum /rriW/  approbat  Kfeuter  memoraiiit  leftionem 
Crefcentii;  Jt  fecerit  prouocabit  txemplo  fcmiliam  et  OU  etc. 
vbi  antiqua  mea  Editio  habet:  fcribat  m  mentefamHiae.  cui 
ius  interpretatio  elTe  videtur  leftio  Bafileenfi^.  Igitur  leftid 
yiftoriana  ex  libro  fcripto  Aifta  videri  dcbei.  Caiionem 
yillicum  nbn  velle  ariolum  eife,  refte  admonet  Pohted.  in 
Cur.  fec.    Itaque  antiquam  leftidn^m  reftitai.  ^^  '  ! 

\  dum  ne  tajjusfiatl  Equidiem  malim  dum  lc^fiisfuitf  •  jiro- 
;ger  fequentia:  Pbntedera  Jn  Curis  fec.  vulgatam  fic  tuei. 
^tur.:  id  emm  in  exemplum  arripertent  ferui.  Parif.  Codex 
nedum  i^i^,  (ironauianus  alteri^^j.  Brufchiana  dim  mi. 

obfeqmtor^  partim'}  Leftione  iibrorum  Catonis  fpfrett 
IM^^pil^ifam^refoentii  vnice  probat  Pidntedera^^  bubuUis  in- 
fHmis  beneuotnsj^ ,  quo  etc.  etii  editiio  Louan.  tefte  Ge&e- 
r6"4iabet  bubuteis  abfequiofus  fmiimfitf^  vt  etiam  «citiqiia  mea 
Editio.'  Gefoer.  pmtim  ortiuri.  fufpicikbatur  ex  praejsrtim: 
<vuJgatam.tim^  tuebatur  em4^y  qi*pd  pnrtim  etiaminfra 
6r;3^  iblkaifium  poMtar. .  Sed  exempla  a  Popma  ajUata  plane 
aliena  funt  a  ratione  huius  loci.  Igiiur  eami  Gei^eri  catio- 
inem  ati^laftor:^  eum  legi  vxiltotiJequitarpraef^tim^moi 
Crefcent  interpretatus  dk  inprimis^  beneuoJus  fit.  In.uuriB 
fecundis  Pontedera  partim  hitarpretatuf  praefertin^  etKaec 
^erb9  non  vilHcOi  fed  filio  diei  .{Ni^    Nunc  demum  vid^ 


»8  COMMENTARtVS   m 

^iftinftlofie  pfomota  et  poft  partim  coilocata,  locum  fierl 
ianiffimmn.  Ita  partim  ^ttur  infra  c.  VI.  3.  Bobulcis  non 
omnino,  fed  partim  feu  in  quibufdam  rebus  obfequi  tnlt 
Cato  dominum  feu  villicum. 

impellds2  Pliniug  17.  f.  3.  terram  cariofam  caue  neuk 
planjlr6.neue  pecore  impetlas.  fed  reftius  ibi  Vincentius: 
meue  planjlrum  neue  pecora.  Plinius  cariofam  interpretatur 
aridam,  fiftulofam,  fcabram,  canefcentem,  exefam  et  ptl- 
micofam.    Aliter  Columella  II.  4.  5.  vbi  vide. 

amttes]  Niit  interim  malo  mederi  conatus  fueris.  Ita 
)i.  I.  explicat  Gallicus  Interpres.  Sed  ecce  Columella  II.  4> 
5.  ^d  quandoque  arabitur^  ob/eruabiwus ,  ne  luiqfns  ager 
traSetur.^  neue  exiguis  nimbisjemi  madidus^  quam  terram 
rujljjci  variam  ccmofamque  appellant  —  quae  varia/ubaffa 
/untj  cpntinuo  trienrUojieri/itate  afficiuniur.  Cato  nofter  inj 
fra  c,  34.  terram  caue  cario/am  traffes.  Iterum  c.  -37.  vulg^ 
legebatiir:  Si  cario/am  terram  traSes ;  quod  initiiim  capiti^ 
aut  fpvirium,  aut  vitiofw*  efle  ibi  demonftrabo.  ^c  hic  no- 
fter  locus  plahe  ab  omni.rabe  imftiunis  videri  debet,  ti  lo- 
pum  Colttmellae  compar^s»  Rationem  confilii,  a  Catone 
pollti, .nec  ih.  Columellae  difputatione  inueftigare  vUam  ad- 
nuc  potui/  Jfluc:  trahunt  etiam  vulgo  verba  infra  cap.  6ij 
alierip  loco.  pofita^/ro  vario  ne  ares;  quae  tamen  reftiu^ 
jde  fulqo  recio  perdiicendo  interpretiibcris,  Quod  Cato 
ploftnwi  pecufque  impellere  in  cariofam  terram  vetat,  per,- 
tinj^re.  debet  ad  ipfam  arationem,  nlG  malis  vejrba  haec  Ipd- 
ria  cenfere,  quaeomifiLetiam  CoIumcUa.  Quodii  a  Catone 
j&mt,  ^unc  nianiteftuin  ind.c  iieri  puto,  ploftrum  aratri  in- 
telligi,  quod  folus  Virgilius»  poft  eum  Plinius  memofauit 
Te.rr^m  variam  ^imii^nt  madjdae  oppo|ijt  VaijO  I.  4^»  rt' 
Colupellae  ipcum  de.vada  terra  comparauit  etiam  RottboeJl 

Si.%::Jpargito]  M^ritobanc  I^ooem  Vi^rl^mae^iire 
^o  praetulit  Gefnoc^  ColxmeA^  oieqHare  dii^i|;>  i^  e.  aequ%- 
iiter.fpairgere?  PraeleTj&a  Aldina  reftiu^  e^cportmeris  babet. 

taedito']  coUtgere  et  fevro  deftring«re ,  quafi  deradert? 
ittterpretatui»  Turnfebttgj'  Adu*l*f.  t^.  &.  Sed  frrtii  ctiaib;  a 
Ceiun^eili^  dl<«itur  vtrgiUe^m  cum  frotiiiibus  ctsflim  et  repo- 
•fituni  in  pabttlum* 

per  autkmntnn]  In  fegetem  fciUoet)  .in  pratiHit  entffl 
vere^ttehttur  infra  e.-a^.     • 

atau^nitate]  Piifiiu»  fj.  f.  30.  haec  Teri)«  de  oleia  ha- 
*1>et;/'iK  Harduinus  mOwmmiaie  ex^  tibri«;fcriplds  dedic  pro 

'^  mtumMO. 


WL  P.  CATONIS  CAP.  VI.  ag 

mihmmo.  De  flercoratioae  oleacum  «ccuratius  docebin&n 
cap,  29. 

quemeam']  Crelb.  quemeamqne,  fed  antiqua  mea  91«^^ 
^amque  habet. 

peraridam}  Pliuius  16.  f.  38*  Offo  adiicit  deeidua  (foHa) 
populea  quemaque,  animalihus  iubeM  dari,  hom  peraridap 
f^bus  quideni  etfipdneay  ili^naque  et  edera^ea.  Qttorum  pars 
e:iAat  infra  cap.  30.  et  cap.  45.  A  Flinio.  decidua  did  pra 
caedua,  putat  Harduinus. 

ficilimenta']    Vide  ad  Varronem  I.  49.  2. 

autumni^  Le&ionem  autumnum  non  conteomendani 
efle  putat  Geiher »  propter  ea  qme  docuit  Hein/ius  ad  Oul^ 
4ii  Metamorph.  IIL  729*  Crefcentius  habet  et  autumnalim 
Qpera  pabulum  etc.  f^d  antiqua  mea  Editio :  et  autumnaiem 
rapinam.  Rapinam  Gefner  in  Indice  interpretatur  loouia 
capis  confitum.  Ita  certe  Columella  XL  2.  71.  rapinam  ep 
napinam  dixit;  fed  Cato  etiam  infra  cap.  35.  rapinam  pra 
rapo  diiuti 

Cap.  VI.  craffus]  Varro  l,  2^.  Cato  non  mate  quodfiri^ 
bit  dejationibus ,  ager  craffus  et  laetus,  fi  fitfine  arboribus^ 
eum  agrum  frumentarium  fieri  oportere.  idem  agerfi  nebulom 
Ji^fit,  rapa,  raphands,  milium,  panicum.  vbi  edidonea 
ante  Wh3rium  in  fine  addunt/J^r^.  Piinius  ig.  L^.In 
ifgro  craffo  et  laeto  frumentum  fieri:  fi  vero  nebtdq/ks  fi^ 
idem,  raphannm  milium  panicum.  vbi  Vinc,  male  faabet  lentos 

idmaxime]    Maliem  abelTet  «i. 

et  caldo^  Plinius  i$.C6.In  caUdo  et  pinguijbte  radium 
maiorem,  Saientinam,  orchitem,  paujiam,  &rgiam,  Qmin 
nianam,  afbiceramjeriiubet:  adiicitque  fingulari  prudentioi 
quam  earum  in  finitimis  locis  opfimam  e/je  dicant.  Jn  Jrigui 
do  autem  et  macro  Lidniam.  Pingui  enim  aeU  ferueMti  vi^ 
tiari  eius  oleum,  arboremque  ipfamfertUitate  con/umi:  mujc<\ 
praeterea  rubro  infejlaru  SpeSare  oliueta  in  Fauomum  loco 
expoffto  Jokbus  cenjety  nec  oMo  vllo  modo  laudat.  V^rro  L 
24.  ex  h.  L  i»idat  conditaneam  —  Colminuwh  In  Plinii  iocci 
Vincentius  Duacenfis  habetfiasgiM  quoque  '^  mu/co  praeterA 
if$etrobore.  Ceteram  Italo  Prefta  multp  cautiorin  nomi- 
nibus  vetuftls  et  fpeciebus  olearum  expiicandis.mihi  videtut 
Callus  Bernard  Memoire  fur  1'Olivier.  p.  95.  qoi  negat^  .ve^ 
t^rum  oleas  hodie  poiTe  ag&ofci,  quoniam  vix  credi  poifit^ 
qte^B  omnes  taleis  fuiiTe  iatas^  qua  fola  ratione  conftare  va^ 
rietatem  afErmat.  Hifpanicam  tunen  folam  excipit^  alta» 
^fffoqw,  gne  npQiiiie.  dHj»m  a  Plinio,  quae  jonatuttt  jBaitim 

comedi 


So  COMMEJfTARlVS   IN 

comedi  poteft  propter  dulcedifienL  Talefi  oliuAnim  fpecies 
daas  ipfe  defcripflt  p.  ii6.  nigram  aiteram,  alteram  albam 
et  dulcem.  Colminianam  yariant  libri  in  colmianam ,  cotmi* 
niam,  CHiminiam,  Culmtnianam,  Cominiam.  lu  Petronii 
cap.66.  oxycomina  Heinfius  cenfet  eife  pro  oxycominiaf  ace- 
to  conditas  cominias  oleas. 

albicerem]  Quae  fcilicet  natura  etiam  candida  perfiftit^ 
cum  pleraeque  ex  viridi  In  albidum,  ex  hoc  in  rufum,  pur- 
pureum  et  nigrum  colorem  tranreant  Taicm  hodieque  re- 
periri  monet  Prejia  Memoria  fui  faggi  diverfi  di  oleo  etc* 
Napoli  1786.  p.  lo.  qui  Salentinam  putat  efle^  quae  hodie 
in  infula  ea,  vnde  nomen  habet^  dicitur  ogtiarola  propter 
olei  copiam,  qua  fruftus,  quanquam  paruus^  eft  refertus. 
Pinxiteam  in  tabula  oppofita  iig.  i.  Licinianam  hodie  afTerit 
in  agro  Venafrano  dici  Auuna  p.  40.  Pauliam  qredit  e/Te, 
quae  hodie  in  peninfula  Salentina  yocitar  Pafbta ,  pi&a,  in 
tab.  fig.  3.  p.  43.  Radium  maiorem  putat  eSk,  quae  voca- 
tur  Cdrniola  y  piQ:A  in  tab.  fig.  5.  forma  oblonga,  acuminata* 
Sed  idem  auoror  accuratius  haec  tra6biuit  deinde  in  libro 
Neapoiiedito  1788*  Memoria  intomo  ai  fejfanta  due  Sa^ 
diverfi  di  Oteo  prefentati  alla  Maeftd  di  Ferdinando  Il\. 
deHe  due  SicitiCf  ed  Efame  Critico  delf  Antico  Frantojo  tro-> 
vato  a  Stabia,  di  Giov.  Prefia  della  penifbla  Salentina.  vbi 
p.  80.  dubitat  ipfe,  an  Pafota  vel  Pajula  fit  veterum  jvoi^, 
quod  putauerant  ante  eum  Bapt.  Porta  et  Randella.  Olei 
enim  bonitatem  non  refpondere  ei  opinioni  ait  De  circite 
feu  radio  monet  p.  83*  hodieque  diftingui  varias  fpecies, 
veluti  Comiola  de  prima  et  di  Jeconda  forta.  Efle  etiam  in 
agro  Venafrano  fpecies  duas  cbgnomines,  Grcelbita  didcas, 
minus  tamen  vtrinque  acuminatas^  quam  Comiola  feu  Cor^ 
nolara  difta.  Salentinam  MonopoU  dici  Ctiiarita^  et  Ser* 
gianam  in  agro  Venafrano  hodie  vocariO/f^/a,monet  ibid. 
p.  102.  fed  p.  108.  alibi  Aurina  vocari  tradit  Sergiam. 
'  kocgenus]  Plinius  VI.  f.  19.  de  otea  Catonis  Italicafen* 
tentia  eft  in  XXV.  pedibus  minimum  9  plurimum  XXX.  Jeri. 
Aliter  Columella  V.  9.  vbi  vide  notas.  Catonis  ratio  perti- 
aere  videtur  ad  agrum  macrum  nec  fegetibus  idoneum. 

qui  m  ventum^  Bene  monet  Pontedera  legendum  efle 
niifi  qui  in  ventum.  Ita  enim  Varro :  agrum  otiueto  amfe^ 
rundOf  mfi  qm  in  ventum  Fauonium  fpeRet,  et  foli  oftentui 
fit,  atium  bonum  nuthm  ejje,  Columella  V.  9.  7.  in  Fauo- 
ftium  dirigi  ordines  conuenit.  Idem  confilium  cum  Catane 
4at  Bemard  M^moire  fiir  POiivier  p.  2 1 3 . 

fAcimanam']    lu  et  Varro,  fed  Piinius  lAeimeuH.    Sic 
i  enim 


M.  P.  CATONIS  CAP-  VI.  31 

enim  hie  XV.  e.  2.  prindpatain  obtiniulr  Italia  maximc  agro 
Venafrano,  eiufque  parte,  quae  Licinianum  fundit  oleum,' 
vnde  et  Liciniae  gioria  praecipua  oliuae.  Vnguenta  hanc 
pahnam  dedere,  accpmmodato  ipfis  odore;  dedit  et  pala- 
tum  delicatiQre  fententia.  Hodie  Rtfciola  dici  monet  Prefia 
in  altero  libro  p.  X07. 

kojfus]  Varro:  Hoftum  vocantf  quod  ex  tmafa&o  olei 
reficitur;  faSumdicunt,  quod  vno  tempore  conficiunt.  Ratio*^ 
nem  coniUii  vide  ad  cap.  8*  i*  Hoftum  ab  hauriendo,  quafi 
hauftum  interpretatur  Turnebus  XXV.  19.  cum  qua  faciunt 
Pontedera^et  Gefner  ad  h.  L  Sed  idem  Gefneriis  in  TheC 
L.  L.  Hoftom  menfuram  quandam  in  re  olearia  ab  hoftio 
interpretatur  te&ias,  quod  ad  aequales  menfuras  fieret.  Sed 
aeqnalitatem  menfurae  commentus  eft  inepte ;  nam  incer- 
tum  eft,  quod  ex  fa^  vno  conficitur  et  redigitur  olel,  cum 
fa(:la  ipiius  menfura  varia  fit,  et  natura  oleanim  pro  agri' 
coelique  fuaque  ipforum  indole  plane  diuerla.  Anttquum 
VocalHilum  et,  ni  fallor,  originis  ofcae,  in  re  ruftica  olim 
frequentatum  fuiiTe,  docet  Hoftilina  dea,  quam  Auguftinu» 
de  C.  D.  IV.  8*  fegetibus  praefe6tam  fuiiTe  ait,  cum  fegetes. 
nouis  ariiUs  aequantur.    Sed  de  ea  interpretatione  dubito. 

mufcus  ruber'}  In  Plinii  loco  fupra  laudati  libri  foipti 
mufco  et  robo;  alii  mu/co  et  robore.  Sed  idem  VI.  f.  37.  no. 
€ere  tradit  Cdto  et  mufam  rubrum.  Cf.  Columella  V.  9.  In 
iplo  macro  arbores  retorridas  et  nmfcoias,  in  pingui  iine 
mufco  nafci  tradit  Varro  I.  9.  Lichenum  genus  aliquod  in« . 
telligi  puto,  quod  vbique  negledum  arborum  cultum  arguit 
cortici  adfaaerens,  nec,  inter  morbos  oleae  numerandum 
cenfet  Bemard  p.  261.  qui  fuccum  ex  codice  redundantem 
infra  terram  oleamque  in  mortem  praecipitantem  in  Gallict 
Prouincia  vocari  Mouffe  monet.  Cel.  Rottboell  p.  12.  ia 
leftione  mufcus  tuber,  vel  ruber  intelligi  putat  tremellam 
purpuream  Linn.  vel  etiam  Lycoperdum  variolofum  Linn. 
Arborum  fru6tiferarum,  a  frigore  anni  1788.  emortuaram 
truncos  obfidentem  tremellam  purraream  vidit  Fr.  Ehrhart 
Beytrage  zur  Naturkunde  Tom.  V.  p.  150.  » 

eiram  corouas']  Varro:  quod  Cato  ait  circumfimdum 
vhuoset  populos,  vndefrons  ouibus  et  bubusfit,  et  materies, 
feri  oportere. 

partim  poputos']    Brenkmann  in  Epift.  ad  Schoetigea 
i&ta  et  laudata  ad  h.  1.  ait  lenfonianam  habere  prompte  pro 
partim.    Geineri  editio  nihil  inde  varietatis  annotauit.   ,. 
"    et  maieria']    Malim  cum  Edd.  quibuf(|am  et  matmamp 
pi,fiqmdopuserit,pardtafiL 
-  his 


ia  COMME^NTAMVS  INi 

his  locis]    Lods  calidU.  .  Paliadjus  ex  L  L  Febr.  33.  jfi 
^afi^^  ^^  y/cca^  prouinciae.  JluHefnus,  vcUks  immidas  vel  irri* 

'  guas  opus  eft  deputare  cannetis. 

kumeSus']    Varro  1.  c.  fi  loc9^  kumeSlusJkf  ibiccKumbm. 
fopuiorum  Jerunda  et  arundinetum  id  prius  bipaiio  verti,  ibi 

'  oculos  arutuUnis  pedes  ternos  alium  ab  alio  Jeri^  ibi  quoqm 
€orrudam ,.  vnde  ctfparagi  fiant.  ^tam  ^  vtrique  eandem 
fere  eulturam.  ScUu^am  graecam  circum  arunditietum  /eri 
(^portere,  vtijit^  qui  viti^  cUligari  pojfit.  Mihi  conieftiifli 
Rotthoellii  blajidltur  —  cenfentis  p.  \%.  priinanim  Edicio^' 
num  iunB[us  ortum  habere  ex  voce  iuucetus,  quam  Varcoi 
iumeSlus  Gji  interpreti^tu» ;  cui«»  interpretionem  lucunduni 
in  Aldina  addidiiTe  putat  alteri  le^oni.  De  biDc  iuncetuni 
pbtinuit,  iuncetus  vfii  exceflit  vulgi.  In  loco  fimiii  cap.  9^. 
I^ditiones  primae  viretis  vmbrojis  habent  £x  viretis  forto 
ifmSis  ortum  eft. 

vortito'^  Edit  Bafil./orf  j^d,  quod  antiquo  more  diftumv 
ytfer/os,  Jolpes  pro  feruos  et  volpes,  interpretabatur  Meur* 
fiua.  In  PaUadio  1.  c.  eft:  februario  camneta  ponenda/uni 
faHis  bremjjimis /crobibus  y  et  oculis  cannarum  per  Jmgulaa 
/crobesobrutis,  qui  Jemipedis /patio  inter/e  cHftare  debenti 
vbi  Crefcentius  habet:  Canna  Jiue  arundo  terram  defiderat 
medioeriter  humidam  et  pinguem.  Canneta  fiunt  hoc  modo. 
videlifiet  quod  paftinata  aequaliter  terra  men/e  Februario  et 
ireuiffimis  forobibus  vno  pedediftantibus  cannarum  oculi  per 
jirobes  fingulcts  obruuntmr. 

ocuhs']  Plinius  17.  f.  ^^i.feritur  butbo  radicis,  quem  atii 
•cubm  vocant.  Idem  ex  h.  I.  habet  16.  f.  67.  C>:ito  eam  feri 
ietbet  in  kumidis  agris ,  bipalio  /uba&o  prius  foto ,  oculis  di/ 
pojitis  interuallo  temorum  pedum.  Simut  et  corriidam^  vtide 
ajparagi  fiant.  Concordare  enim  dmicitiam.  Saftcem  vero 
'  drca.  Editiones  optimae  habent  ocuhs  radicis  arundinis^ 
qnam  teftiohem  Gefner  damnat;  refte:  nec  habuit  Varro 
iat  Palladius  in  fuis  libris  additumTOcabulum  radicis;  nec 
infra  cap.  47.  additum  legitur.  Ceterum  pro  Upatio  Cod* 
Gronpv.  f otfM). 

Ibi  corrudaml  Ex  leftione  ante  Viftorium  edita  ibiqnt 
•efte  Pontedera  effici  volebat'  ibi  quoque,  quod  exh.  U  retUi 
lit  Varro.  Palladius  1.  c.  Intcr  haec  ajparagorum  etiam  fe^ 
minafjpargere  pojfumus ,  vt  mifta  nafcflntur  ^  quia  et  afparOf 
gi  cotuntur  et  incenduntur  eo  more,  quo  camaet  vbi  vide  no: 
tanu  De  vocis  etymp.  pcrften  videbimus*  PliQiui  etiam  ex: 
%M\.ftmuleteorrMam.'  ,     ^ 

nam 


M  P.  CATONIS  CAP,  VT.  jj 

nam  mnmit  —  tmpus  kabetl  Haeo  verh^L  gloflkto^ 
ris  efle  fufpicabatur  Vrfinus,  igitOr  mclufit  Gefner;  temere^ 
nani  partem  eorum  ialtim  expreilit  Varrp»  PUmus  ^t  Palla^ 
diiis,  cuius  pofterioris  fcriptoris  locum  Interpretea.ignora« 
runt.  Aiio  etiam  loco  Plioiii5«  19.  L42.  ad  hortenfem  afpa« 
ragum  retulit  h.  L  vbi  aiti  Itaque  arwtilinetis  nmxime  com 
venity  quae  feftinant  ineendi.  Vrfini  coniefturam  ex  Plinio 
refeiiit  etiam  Pontedera  in  Cur.  fec«  .         ^ 

et  vmbram  per  tempus  habetl^  Haec  verba,  a  Palladid 
omiilay  inteliigere  fe  negat<Gefn«r.  Sed  vide  mUii  Varronitf 
locum  I.  33.  5«  vmbrofis  locis  aUaJiras,  vt  corrudamf  guo4 
iia  petit  qfpani^us.  Scilicet  per-tempus  arundines  vmbraftt 
praebent  corrudae,  poftea  refeci^ndae» .  Corruda  ^ft  fiiueftris 
iifi>aragus.  Geoponica  m.  13.  g^  iK$m  unrxipxycy  paluftrem 
a4>aragum  vocant  et  menfe  O^obri  purgare  iubetit»  vbi  Ni* 
clas  putabat  infeeUigt  Cluili  afparagam  marinum.  Pl.  nat.  hift» 
V.  6.  Corrudo  afparagi  fimUUmafih  vocatur  a  Colum.  & 
375.  qui  verfu  340.  de  bortenii  ait:  et  basca  qfparc^i  fpimh 
Japrojilit  herba.  Corru4^  iuxta  fatiuum  afparagum  Aomor 
Bat  idem  XL  3.  43.  fed  alieno  Ipco,  vt  ibi  docebimas.  .  Pal» 
ladius  Februario  XXIV.  8«  milU  etiam  vtile  videtur ,  vt  afpOf 
ragi  agreftis  radices  phrimas  U^  vnum  locum  congeromm 
cuUum  QMorgagni  corrigit  incultum)  vs(  eertefaxofnm ,  quas 
ftatimfruSumdent  ex  loco,  qui  aUudj^aiebati  .ft  has^anms 
omnibus  incendamus  in  Jcopis ,  vt  fru&i4^,frequentior  Jurgat 
et  fortior.  Hoc  autem  genus ^ Jkporeiucundius.  Videtur 
omnino  corruda  afoaragi  fpeci^s'  diuerfa  ab  hortenirinteiii,- 
Ri.  Corundam  in  dolumella  Xt..  S'A3'  ^^  Codex  Sangerm^ 
Videtur  vox  e  graeco  deriuata  eiTe,  vl^i  xopvfi§oe  tefte  Hcr 
fychio  afparagi  etiam  catilis  dicitur.  Ceterum  eandem  me- 
cum  interpretationem  ad  h.  1.  propbfuiiTe  mmc  video  Cel. 
RotAoeliium  p.  13. 

Oflentusfoii,  ibi']  Plinins XIV.  f.  5.  quihaec^excer^fit 
habet :  oflentus  Mibus  amineum;  edt  ibi  Harduiims^  Vt  aliBi 
«mmtneam  edidit  Codex  Polit  etiam  ibi  omittit;  Tnde.e^- 
iam  h.  L  malim  oflentus  folibus  Amineum.  Idem  PUniits  f»- 
gemum  et  hehimm  habet;  libri  tamen  alH  heluhm.  yirtS^ 
qai  hstec  repetiit  I.  25.  habet  oflentusfoli  Anmeum.  ^  eug/' 
neum.  —  hebteotum:  vbi  Polit  habet  helutum.  Ibi  etiam  li- 
bri  ante  ViAor.  edtti  ante  hetueolum  inferunt  etJ  De  helueo- 
io  vide  ad  Colum.  II.  3.  35.  De'|Am]nea  vite  etli  iteruth 
^ifputabitur  ad  Colum.  III.  3-.  7.  ponam  tamen  h.  I.  quae  Gef- 
nems  in  Indicem  retulerat  Scrtpturam  Ammineum  df fen- 
dit  Pierius  ad  Georgica  IL  97.  et  cOnfirmat  yerfa^  Aufonfi 
,  Tom.LP.ll.  C  Epift. 


34  COMMENTARIVS   IN 

Epift»  18-  Sobii  qul  Chum  mifiet  et  Atnmineum.  Leftfonem 
ViAoriaiiam  tneri  poflls  fluAoritate  Sereni  Sammonict: 
&K€UsAmnaeae  vOis  cum  pane  medehtr,  Qiiae  doo  teftimo* 
Bia,  quanqoamrecetitiorisaetatis,  fatis  docent,  fcripttiram 
iam  oltm  variatam  fiiifle  pix)nmiciando.    In  libris  profaicla 

Eaecoram  et  latinoram  fcriptorum  mira  foit  librariorum 
conffamtia.  In  Columella  quidem  libri  plurimi  Amineam 
Titem  exhibent  fcriptam.  De  Etymologia  ad  Columellam 
Sertiii  Ibcum  potiam.  Heiycbii  locum  pofuitGelher:  ^Afu- 
mSov  it*  ivi^  V  riv  oivw  )Jyei,  11  yipxevnsrf»  *Afuycu»  kl» 
^rof.  Itaque  is  probare  videtur  fcripturam  Aminaeum.  Cum 
Hefychio  facit  Macrobius  Satum.  11.  t6.  Fua  AminaeafcUu 
£et  a  regione.  Nam  Aminaeifuerunt,  vbi  nunc  Fatemum  efi. 
^i  Satentum  pro  Falem0  vult  fiibftitui  Harduinus  ad  Pli* 
nium  XIV.  f«  4.  no.  i.  Haec  Gefner.  Locum  Hefvchii  ita 
eorrexit  Dacerius  ad  Feftum  p.  560.  vt  iegeret  ii  hoQ  /i. 
ItRqae  Hefychlus,  fcripturam  Aminaeum  probans»  fimul  aite- 
ram  Amminaeum  improbauit  Verum  vidgata  Hefydiii  le- 
ftio  £itia  bona  videtur,  et  ad  Catonis  locum  accommodafai, 
▼bi  eandem  fcriptnram  itiduxerat  VKborius,  quam  in  grae- 
^  libris  damnauit  Hefycbius.  De  etymologia  fatis  confta- 
ret^  fi  locus  Ariftoteli^  fupereflet,  feu  integrior  a  Philar- 
gytio  ad  Georgica  relatus  fuiflet  De  natura  fere  nuUa 
poteft  efle  dubitatio,  poft  ea^  qnae  a  Columella  et  a  nobis  in 
aDfiotationibui  tradnntur. 

crqfuserit}  Plinius:  cranior  aut  nebutofior.  Varro: 
trajiorfit  aut  nebulofus.  Demde  libri  Varronis  quidam: 
outApiciunL  Plinii  leaionem  praeferebat  Pontedera.  Api-. 
ciae  vites  videntur  efl^e,  quas  Columella  Apianas  vocat 
Apian^m  h.  l.  malebat  G^icus  Interpres. 

ceterael  Varro :  ceterae  vites  et  de  his.  atque  ita  editto- 
MS  quaedam  h.  L  habent  fed  Plinius  vulgatam  habet  Idem 
Varro  L  $4.  nam  et  praecox  et  mifcetta^  quam  voccmt  nigram, 
multo  wite  coquitur;  qua  prior  l^enda.  Palladius  I.  6. 9. 
vbi  nigras  vites  repudiat,  has  forte  intelligi  voluit  Rhae- 
ticam  olim  a  Catone  laudatsm  fuifle^  ex  Seruio  monebo  ad 
Colum..IIL  2. 27. 

Cap.  Vil.  Fkndofuburbano'}  Hanc  antiquae  leftioniyifii. 
dltmfuburbanum  praetulit  Turnebus  Adv.  XXV.  19.  et  Pon- 
tedera.^  Quanquam  fundumet  agrum  arbuftum  pro  arbufliaai 
fcene  dici  docebimus  ad  Colum«  10.  ig.  6.  In  Parif.  Codice 
€&JFmdumJidfmrbano. 


M.  P.  CATONIS  CAP.  VD.  95 

it  tigna  et  virgae]  Valgatam  Turnebas  ititerprebitur: 
arbuftum  in  iuburbana  vinea  coiendum  vt  perticaa  et  vii^gas 
pedandae  iugandaeque  vineae  vtiles,  fed  arbufto  non  neceC> 
fariae»  vendi  pollint  Titulus  antiquus  habet:  quo  in  hco 
arbujla  et  virgae  firantur.  £t  poteft  dubitari  num  hoc  loeo 
arbufta  intelligantur  vites  arbuftiuae^  an  arbores  ridicis  et 
palis  idoneae.  Deinde  non  apparet  ratio^  cur  arbuftiuam 
vitem  folam  loco  fuburbano  iubeat  colere  et  habere,  in  quo 
falfum  eft,  quod  pofuit  Tumebus,  non  opus  efte  virgis; 
etft  palis  et  perticis  non  indiget  Poftea  docet  etiam,  quae 
vitis  iit  arbufto  copulanda.  Denique  leftio  antiquorum  11- 
brorum  diuerfa  docere  videtur^  de  arborlbus  et  faliftis,  ad 
iugandam  pedandamque  vineam  neceflariis,  Catonem  loqui* 
£x  quorum  veftigiis  lego:  arbuftum  conuenit  kabere  et  fa 
liSCum,  vt  tigna  et  virgae  venire  pojfint^  et  domino  Jit,  qut 
vtatur* 

Jutm  quidquid']  Gefner  interpretatur  folidum,  quod  ni- 
hil  alterius  naturae  admixtum  habeat  Damnat  igitur  leftio- 
nem :  Juum  quodque  fru£ti  genus, 

coputari]  Pontedera  haec  ita  diftingol  volebat:  arbufto* 
que  vitem  coputari,  Aminemn  minu/cutum  et  maius  et  jlpi-^ 
dum.  Redte,  puto.  aliaa  non  habent  verba  Amineum  — « 
Apicium  ynde  pendeant  Amineam  minorem  et.maiorem 
arboribus  aut  iugo,  non  vineis  humilibos  conuenire  tradit 
etiam  Columella  ni.  3.  8*  ^^  9-  De  Apicis  non  conftat 
Ceterum  libri  fcripti  et  £dd.  optinuie  vocem  arbujlo  h.  1« 
omittunt 

otlae  in  vinaceis]  Infra  c.  143.  in  vrceis  condit  Modum 
doceo  ad  Columell.  XII.  43.  10.  Crefcent  IV.  i8*  Cato  aU 
vuam  in  olBs  commodijjime  condi  et  infapaet  in  mufto  retle. 

maiufculum']  Varro  I.  58«  Cdto  ait  vuam  Amineam  mi^ 
uufculam  et  maiorem  et  Apiciam  in  ollis  commodijjime  condi: 
eadem  in  Japa  et  mufto  reBte.  quasjitjpendas  opportunijfimai 
effe  duracinas  et  Amineas  et  Scantianas.  vbi  Codex  Vrrmi 
addit  verba:  in  tora.  Deinde  verba  et  Amineas  deleri  vole-» 
bat  Vrfinus,  propter  locum  Plinil,  qui  poft  verba  capltis 
prioris  vltimaitapergit:  In  tora  retfe  condantur ;  quas  fuf- 
pendas  duracinas,  Amineafmaiores:  vet  ad  fabrum  ferra- 
rium  luu  reSleferuantur.  —  Amineam  proxime  diSam  Var* 
fo  Scantianam  vocat.  Ceterum  hoc  in  loco  Pontedera  nuu 
lebat  maius  legt;  eaque  ducit  leftio  Polit  et  matus. 

in  tora]  Haec  verba  ex  libris  ibriptis  addhtit  Vi&orius ; 
an  Varrone  ex  libro  foD  addidit  Vrfinoa. 

C  2  dmra- 


36  COMMENTARIVS   IN 

duracinas]  Pontedera  veterem  Ie6tionem  praeferebat: 
quae  Jiifpendas  duraiura,  aminea  tnaiora  vtilia  ;  ad  fabrum 
—  ea  reSle  feruantur.  Neutro  enim  genere  Catonem  ifta 
vuarum  genera  femper  enunciare ;  Plinium  et  Varronem  ex 
fui  aeui  more  duratura  mutaiire  in  duracinas.  In  Plinio  Pon- 
ted.  corrigit:  amineas  maiores  vtites.  adfabrunu 

maiores']  Verba  in  editionibus  antiquis  deinceps  addi- 
ta:  et  Scantianas  opportunijjimas  effe  f  vel.etc.  habent  etiam 
antiquae  Plinii  editiones.  '  Sed  omitti  ab  optimo  exempiari 
Plinii  et  reliquis  manufcriptis  libris  annotauit  ad  h.  1.  Vi^to- 
rius;  qui  Catonis  veram  fcripturam  eam  elTe  putabat,  quac 
in  Plinio  exftat;  contra  Varronem,  in  cuius  libris  le&xo 
paulo  antea  annotata  exftat,  fententiam  magis  quam  ipfa 
verba  retaiilTe ;  atque  ex  eo  libros  Catonis  vuigatos  fuiffe 
interpolatos.  Nititur  vero  inprimis  eo  argumento,  quod 
Plinius  Amineam  maiorem  a  Varrone  ait  vocari  Scantia- 
nam;  ex  quo  arguit  Catonem  non  nominaiTe  Scantianam^ 
nec  Amineam  maiorem  vna  cum  Scantiana  Varronem.  Vi- 
ftorio  alfentitur  Vrfinus  et  Pontedera.  Ceterum  intelligit 
vuas  fabriles,  (Caelii  Aurei.  Chronic.  III.  2.  IV.  3.)  quibus 
gratiam  fumus  adfert  fabrilis,  auftore  Plinio  14.  f.  3. 

paffis]  Vuarum  paffarum  varia  genera  Afiatica  recenfet 
Galenus  de  Alim.  Facult.  11.  qui  eft  locus  clafiicus.  Cf.  et- 
iam  Palladium  Oftobr.  XXQ. 

pomamala']  Pontederadiftinguebat:  Poma:  fnalafim* 
tkea  —  punica^  (eo  —  fiant)  pira  votema  —  /ementiuai 
(haec  —  erunt)  Tarentina  —  eucurbitiua^  item  aliagenerd 
etc.  refte  puto  I  Punicarum  cultum  antiquum  fuiffe  Romae 
et  religione  confecratum,  colligoex  loco  Fefti  et  Seruii,qui 
reginam  facrificantem  geffiflfe  tradunt  in  capite  vii^m,  ex 
punica  incuruatam»  arculum  diftam.  Vide  Scaligenim  ad 
vocem  inarculum. 

ftabilia  maia]  Libri  Viftorii  praeferebant:  vtifabuUm 
malorum.  vnde  Turnebus  fauulum  mahrum^  ineptiiluna  feni. 
tentia,  faimli  matorum  Popma,  aut  fabulium  ^arum,  i.  e^ 
culmorum  fabalium .  Scaliger  eiEciebant  Sed  egregie  fal- 
litur  Scaliger,  cum  axvp*  Kvufiuvat  Graecorum  comparat  cuni 
his  fabulibus  alis.  Pontedera  fabuium  malorum  corrigi^ 
antique  diftum  interpretatus  pro  pabulum ;  Gefner  pabulum 
matorumfiat  praeferebat,  et  ex  Columella  V.  9.  li.fimo  pa^ 
butandas  effe  oteas  comparabat.  Putabat  igitur  haec  voluiffci 
Catonem  dicere,  ali  illo  laetamine  arbores  dulcioremque 
fruftum  ferre.  Stercus  porcinum  radicibus  punicae  adhi- 
bent  Columella  V.  10. 15.  Arbon  aj.  i,  Plinii^  XVII.  f.47. 

Geopo- 


M.  P.  CATONIS  CAP.  VIL  37 

Geoponica  X.  i8«  Palladias  Mart  X  $.  contra  vermetf  et  ne 
acida  poma  nafcantar.  Potiut  igitur  Cato  idem  remedium 
adhibere,  vt  mala  ftabilia  fiant,  id  eft  ne  mala  immatura  de* 
fluant  Nam  ftabilia  dtci  mala,  quae  condendo  funt  aptiom 
nec  facile  corrumpuntur,  Gefnero  afiirmanti  vix  alTentior, 
Ceterum  malorum  et  pirorum  genera  et  nomina  accuratius 
explicabo  ad  Columeliam.  Nunc  video  etiam  Rottboelliam 
p.  14.  vulgatam  defendere.  Sufpicatur  is  verba  palmlum 
mahrum  a  gloflatore  addita  efle  vocabulis  lotiumjuilbm  aui 
ftercus.  In  Curis  fec.  Ponted. /!i6»/«i»  dUrfaim  pro  pabulum 
fufpicatur  ex  graeco  (piyu  et  vXtf»  fahuk,  fabule /fabutum. 
Ceterum  locus  Seruii  a  Scaligero laudatas  ex  Codtce  Danie- 
lis,  vbi  Stelius  Stilo  docet,  alas  ex  lupino  dici  furculos  iine 
foliis,  Varro  autem  cuimam  fabae  alam  interpretatus  efle 
dicitur  in  libris  de  Lingua  latina,  meretur,  vt  admoneam 
Ietix>rem,  vfum  hunc  vocabuli  aUe  efle  ex  graeco  duAunu 
Vti  enim  turmas  equitum,  cohortes  vtrinqae  cingentium, 
aias  equitum  dlxerunt  Romani,  quas  Graeci  elkM  et  A«c; 
ita  plane  Graeci  BtkoiQ  et  )%«c  leguminum  paleas  dixeruntv 
vt  acus,  aceris  Graecis  eft  etx^9^*  Hefychius :  E/ow'  —  rSy 
inflmv  ra  iwoiiMAoiofutrot.  Idem:  £)Xa'  omr^twv  ^  naXAfiif. 
denique:  bIKti'  —  rx  ix^P^ucil  rSv  inflmfij  xaXo/tt^.  Aliud 
genus  palearum  Graeci  ktiyip^  vocant,  vnde  HeKychius  ivi- 
KciyBov'  ri  pt^a  ax^fov.  Paleam  Romani  ftmLliter  ex  graeco 
itxhi  duxerunt,  quod  tamen  vocabulum  tenuiflimum  fari- 
nae  pollinem,  et  fuliginis  feu  cineris  puluerem  Graecis 
iignificat 

eae  otftim.']  Varro  I.  60.  Oleas  e/uioptime  condifcribit 
Cato  orckites  et  pau/eas  aridas  vet  virtdes  in  muria  vet  in  ten* 
tifco  contufas.  Orchites  nigras ,  fate  ji  fint  confricatae  disM 
quinqucy  et  tumfaie  excu[foj  biduum  jtinfote  pofttae  fuerint^ 
fnanere  iJoneas  fotere.  eafdem  fine  fate  in  ddrutum  condire, 
vbi  Pontedera  malebat:  albas  velvirides.  Vrfinus  row/r/tf- 
tae  ex  libro  fcripto  praeferebat,  et  condi.  Plinius  XV.  f.  6. 
Condi  otiuas  optime  orchites  et  paufias  vet  virides  in  muria 
vet  fraSlas  in  tentifco.  Vulgatum  optimae  h.  I.  peffime  d€f- 
fendit  Gefner.  In  tentifco  eSe  in  femine  lentifci,  refte  ad- 
monet  Vrfinus  ex  Columella  XII.  47. 1.  Ex  Plinio  Vincen- 
tius  laudat :  quam  vet  virides  in  amurca.  Crefcentius  V.  2a 
Cato  fcribit  eas  optime  vjid  conditOf  fifate  fint  confricatae 
diebus  quinque  ct  tuncfate  excuffofi  biduo  injbte  /uerimt  pofi» 
iae^  et  manere  idoneas.  fifolere  eqfdem  —  inde  fri&um  con* 
dere.  Ita  nempe  antiqua  mea  habet,  vbi  Baiil.  conditasfi  ~ 
et  folere  —  tn  defrutum. 

C  3  confrva- 


38  COMMENTARIVS  IN 

cottfriaio']  Itft  ex  libro  Polit  dedi,  tnonente  etiam  Vr- 
fino,  qui  veteres  Codices  ita  habere  ait  hic  et  in  Varrone. 
Comparat  verbum  infrian  Columellae  VI.  15.  XII.  30.  et 
mnltis  aliis  in  locia  verba  coufricare  et  infricaretoenmt  per- 
mntata  a  librariis  cum  iujriare  et  amfiiare.  Aiind  tamen 
cft  co§fricare  fale »  qua  in  re  maior  vis  iit  frufta,  aliud  con- 
friare,  id  eft  confpei^ere  minuto  (ale.  Gefner  etiam  ratio» 
pem  Vriini  approbauit    Sal  amurcam  exfugit 

^j  VJ]  Ita  Varrpi  et  in  libris  veteribus  reperit  ViGxy 
rius ;  diueiii  igitur  libri  ifti  funt  n  PoUt  librP  vbi  eft  nume- 
TU8  minor. 

wfotm\    Varro  habet  iafoten 

forba'}  Cod.  Pol.  forua.  quam  leftionem  habent  etiam 
£dd,  primae.  Ex  graeco  /3/«  feu  «i  cum  addito  r  finali  et 
ffraeco  e»  iuduo  deriuat  Pontedera,  vel  ex  gnieco  af  Sy  vel 
p  Se^  et  cum  r  finali  ^ff  tf^  poftea  afpiratione  in  p  ver&yer- 
ve^  foruOf  Aemxaaforua^  forba.  De  re  ipCi  nunc  videamus. 
Plinius  15.  f.  33.  Cato  etjorba  coudifapa  traditf  Columella 
Xn,  i6.  forba  docet  feruari  vel  viridia  in  vrceolis  picatis» 
aut  in  paflb  vel  defruto.  Palkdius  lanuario  X\^.  5.  primum 
viridia  et  duriora  le£bi  in  vrceolis  feruat,  deinde  cum  pedi- 
Gulis  fuis  vlridia  fufpendit;  tertia  eft  ratio  haec:  Item  feUa 
per  partes  ftccantur  in  fole  et  feruantur  m  vqfcuUs  ad  kiber^ 
nutn.  Cum  voluerimus  vti,  aquaferuenti  macerata  remrefcunt 
fapore  iucundo.  Denique  addit;  atiiforba  in  fapadJerwU 
diu  poffe  feruari.  Varro  I.  ^9.  Sorba  quidam  diffeSla  et  iu 
fotemacerata,  vt  pira;  etjorba  perfe  vbicunque  Jtnt  pofita 
in  aride,  facite  durarer  Leftionem  huius  loci  ita  conftitue- 
bat  Meurfius:  Sorba  infapa  cum  vis  condcre,  betle  Jicca  et 
aridafacias.  Quac  ratio  emendandi  eft  ineptiftima;  nam 
in  fapa  fruftus  virides,  non  aridi  fcruantur.  Nofter  infra 
X»p.  143«  forba  cum  piris  arida,  et  forba  in  fapa  iterum  com- 
memorat  Quar^  etiam  h,  I.  geminam  iftam  ratiouem  do- 
ceri  puto,  Pontedera  leftionem  viridia  praeferebat  alteri 
vulgatae  arida;  fed  non  dixit,  qua  ratione  reliqua  verba 
interpretanda  eflent.  In  Curis  fec.  int^rpretatur  viridia  per-^ 
fefte  matura,  non  acerba,  nec  mitia,  quoniamhaec  iuftam 
maturitatem  tranfgreflk  funt,  illa  nondum  confecuta,  Equi^ 
dem  primum  illud  certum  et  indubitatum  elTe  puto,  lefiEio* 
nem,  a  Gefnero  poiitam,  quamque  inta^bam  reliqui,  efli» 
omnino  ineptam.  Nam  quae  in  (apa  oondiuntur  poma  et 
ieruantur »  non  iicoantur  antea.  Deinde  in  hao  ipia  ledion^ 
et  featentia  ineptum  eft  additum  aridafacias  cumjtecare  vis^ 
Ita^ue  ex  veftigiis  vulgntsie  leftioois  lego:  Sorba  infapa 

conmit 


M.  f.  GATONIS  CAP.  VlIL  99 

€omfumi  combref  vet  Jf^a  mriiufmdats  iUm  pira  iodem 
modo  fadas^  De  foms  diilb^  et  fiecatU  vide  ad  Varro« 
nis  I.  c  .         - 

Cap.  Vin.  Rcos]  Catoniaiui  praecepta  habea  cap.  ag.  i. 
4^^  I*  94^  ficos  iiccas  ieruare  docet  cap.  99.  crates  ficarias 
nominat  cap.  48.  2.  Cum  Columella  X.  4i8-  pingues  vocet 
marifcas,  credere  oportet  reliquas  a  Catone  nonunatu  con* 
tnriam  fucci  naturam  obdnere,  atque  ideo  in  loco  cndlb  et 
plngoi  feri.  In  terra  macra  ficum  mariibam  non  nafci^  tradlt 
Varro  I.  0. 

eretofil  Cato  etiam  infra  c.  29.  et  40.  cretam  pro  argilh 
dixit  Cretam  ex  toto  repudiat  in  oliaeto  ferendo  Columella 
V.  8-  6.  credo  quia  ninus  denia  eil.  Videtur  eigo  Cato  fua« 
dere,  vt  fi  ficus  fit  ferenda  in  alterutro  folo,  pinguem  in 
macro  feramos,  reiiquas  eontra.  Aut  fimile  eftconiilium 
illi,  quod  cap.  6.  de  olea  Licinia  dedit:  qm  ager  frigidior 
et  macrior  nit^  ihi  oteam  Ucinianamferi  oportet;  fin  in  toco 
€raffo  aat  caldofeueris  lioflus  nequam  erit  etfermdo  arbor 
peribit  et  metfcus  ruber  mokftus  erit,  Oiea  nempe  Uciniana 
et  pineuis  oleo  et  ferax  fuiire  videtur.  Cretofum  madlea* 
tum  foTum  pingui  opponit  etiam  Palladius  Martio  X.  i. 

Herculanas]  Cum  libro  Polit  Hercutaneas  vocat  ex  h.  U 
PHniusXV.  f.  19. 

Saguntinas"]  Scripturam  Polit  SaconHnas  ex  vetere 
Codice  memorautt  etiam  Vriinus  et  comparaoit  madftratoo 
in  Columna  Duilii. 

Ubemas'}  Cum  Sagunlinis  vocem  copolaait  Schoett^en» 
feparauit  cum  Hardmno  Geihen  Chelidonias  Plinii  efib 
fufpicabatur  Harduinus. 

Telanas  atras']  Verba  haec  coniungenda,  not^  vt  antea 
fad»m»  feparanda  eife,  ex  Macrobio  Satum.  I[.  16.  monenti 
obfecutus  fuit  Gefner.  Ignoramus  originem  nominis.  Libri 
editi  Flinii  ante  Harduinum  TelUanas  praeferebant  Loci 
nomen  requiri  videtur.  Selinos  in  Italia  nominat  Plinius  IIL 
left.  II.  aliis  non  di6fa3s;  ibidem  Tettenem  nominat,  quae 
Liuto  Teltenae.  E&  etiam  Tetus  infula  maris  Aegaei.  Sed 
fcripturam  ipfam  deiinire  et  conftituere  antea  oportet,  quam 
jie  oppido  affirmare  aliquid  licet.  Ceterum  varias  iicorum 
fpecies  hodieque  non  folum  colore  fru6his,  fed  etiam  vario 
pulpae  colore^  iigura  pomi,  pediculi  longitudine  et  breui- 
tate,  maturitate  et  feritate  frudpis  aliifque  argumentis  diitin- 
Kunt  Vix  in  tanta  iFru^ttum  varietate  cum  cultu  vfque  audta 
Jicet  agnofcere  formas  et  nomina,  a  veteribui  fcriptoribus 

C  4  pofita: 


40  COMMENTARIVS   IN  ' 

>  • 

po&ti;  nec  friiftra  fobateto  m  difputatione  vaiia  et  intitlli. 
Pedicalo  longo  ftmt  iici^  qoas  Pfooinciae  Gallicae  inco- 
lae  vocant  rqfes  noires^  rojes  blanches,  (Bernard  M^nioire 
fur  le  Figuier  p.  52.)  deinde  cotignacenquos  ^  (ibid.  p.  59.) 
JRgues  de  Cuers.  (p.  66.)  Idem  Bernard  aocurate  diftinxit 
Tarietates  ficoram  eas,quae  foluni  iiccum  et  maciientQxn^aut 
craflum  et  humidom  amant 

JubmitHto']    Prata  fubmittere  dixit  etiam  Varro  I.  49.  i. 
Columella  n.  i8*  3.  in  fo^num  fubmittere  idem  XI«  3.  1 5. 

megaricos']  Cum  TlieopliraAo  H.  P.  7.  fj.  Plinius  39. 
f.  30.  Proxima^  inquit^  kis  efi  fmlborum  natura,  quos  Cato 
inprimis  ferendos  praecepit,  celebransMegaricas  —  retiqua 
bulborum  genera  differunt  cotorCf  magnitudinef  Juauitate^ 
quippe  cum  qurdam  crudi  mandantur,  vtin  Cherjonejo  Taa- 
rica.  Poji  hos  in  Africa  nati  maxime  laudantur^  mox  Aputh 
Columella  X.  106.  Megaricos  et  circa  Siccam  natos  Libycos 
laudat  Ouidius :  Daunius  (i.  e.  Apolus)  an  Libycis  bulbua 
tibi  milTas  ab  oris,  an  veniat  Megaris,  noxius  omnis.erit; 
fcilicet  ad  Veneris  abftinentianu  Fabriles  bulbos  habet  Api« 
cius  8*  c;  7.  Diofcor.  2.  c.  soo.  bulbum  efculentum  breuiter 
notat  Ad  orchidum  Linnaeanarumgenus  pertinere,  pro^' 
mifit  fe  demonftraturum  alibi  Schulze  in  Taxicologia  Vete- 
rum  p.  XXX.  Contra  Xi.  W.  Wedelius  in  Difput  edita  le- 
nae  1701.  arum  Aegyptiacum  maximum  feu  colocafium  in- 
teiligi  cenfebaty  eoque  refetebat  locum  Gaieni  de  Alim.  fa^ 
cult  n.  qui  arum  Cyrenaicum  vtpote  dulcius  in  Italiam  con« 
veftum  fuiiTe  teftatur.  Vix  dubitauerim  alTentiri  virodoAo^ 
malim  tamen  generatim  arum  Italicum  intelligi,  et  locum 
Galeni  de  bulbis  Libycis  Romam  conueftis  interpretari. 

murtum']  Plinius  15.  f.  37.  myrtum  coniuguiam  nigram 
et  candidam  laudat,  conii^ulam  noftratem,  1.  e.  romanam 
interpretatus.  Veneri  factam  et  coniugiis  fuiffe,  notumeft. 
Alba  et  nigra  dicitur  a  bacca,  vt  ex  Columella  XQ.  38* 
Praeter  vfimi  religiofum  colebatur  ad  oleum  et  vinum  inde 
parandum,  de  quibus  yidebimus  ad  Columeliam.  Genera 
myrtorum  defcripfit  Plinius  1.  c.  Cuitum  myrti  defcriberi 
auftores  latini  rei  rufticae  omiferunt 

JHuaticam']  Infra  c.  133.  hanc  omifit  Plinius  l$.  f.  39. 
Duo  eius  genera  tradit  Cato ,  Belphicam  et  Cypriam.  Pom* 
peius  Lenaeus  adiecit  mujtaceam^  quoniam  muftaceis  fubHce^ 
rctur;  kanc  ejje  foUo  maximo ,  Jlaccidoque  et  albicantef  deU 
phicam  aequali  colore,  wridiorem,  maximis  baccis  atque  i 
viridi  rubentibus.  Hac  coronari  triumphantes  JRomae-  Cjf* 
priam  efefoHo  breui  nigro,  per  margines  imbrieato,  crifpam. 
'    .  Poftea 


M.  P.  CATONIS  CAP.  Vm.  41 

Poftit^  aeeiffere  genera.  TSnus:  hanc  Jituefirem  laurum  ati* 
qai  ifUetSgunt ,  nounulH  Jui  generis  arborem.  THffert  eotor  ; 
efi  enim  ei  coerutea  bacca. 

-  caluas'^  Plinhis  15.  f.  34.  de  amygdtlis:  Haec  arbor 
euifuerit  in  ItaUa  Caionis  aetaie,  dubitatur,  quoniam  graecas 
nominat,  quas  quidametini^glandiumgenerejeruaut.  Ad- 
iicit  praeterea  aueHanas  et  gcUbcts  Praeneflinas  ^  quas  maxu 
fne  laudat  et  conditas  olUs  in  terrajeruari  virides  tradit.  Dft 
femandifl  nucibus  locus  Catonis  eft  infra  cap.  143.  et  nuces 
Praeneflinas  recentes  m  vrceo  in  terra  obrutas  kabeat.  vbt 
vides,  recentes  dici,  qoas  Plinios  virides  vocauit  ex  Catone. 
Nuces  Praeneftinas  et  Auellanas  (vbi  liber  Polit  Abellanas) 

rimodo  tranfplantare  oporteat,  docet  nofter  infra  c.  1 33. 3* 
Piiniano  galucu  libri  fcripti  omnes  confentiunt  Caiuas 
contra  nuces  folus  Petronius  nominat  cap«  66.  Dalecam- 
piusad  Plinium  ex  veteri  gloflario  pofuit:  ccdua  nux,  xipv^i^ 
ficurthuov.  Popma  ex  gloilario  profert:  caluaef  mvriun 
we(Pfuy/Uva,  Caluas  interpretantur  di^bis,  quod  barba  molli 
reliquam  partem  protegente  (vnde  et  noftris  Bartniiffe) 
fummum  caput  feu  apex  nucis  nudus  feu  caluus  prominet 
In  Catone  Edd.  primae  funiiiter  habent  galbas  fcriptum; 
quo  vocabuio  color  flauus  virtdi  permiihis  lignificatur,  qui 
externae  nucum  faciei  vix  conuenit  Sed  haec  eft  folennis 
vocabuli  variatio  in  Codd.  Sic  in  toco  Varronis  apud  No« 
nium  in  probofcis  et  ericius :  fe  circumfpexiffe  atque  inuentffip 
quum  dormire  coepiffet  tam  giaber  quam  Socratis  calmtiumf 
effe  faSbm  ericium  e  pitis  albis  cum  probofcide.  vbi  in  fe» 
cundo  loco  prior  Editio  Merceriana|rai/iifif ,  priore  caluum, 
fecundavtrobique  catuum  habet,  Codex  Guelferb.  fecundo 
gatbam.  Praeterea  vulgatum  Socrates  idem  Codex  in  Socra* 
tis  mutat^  vnde  locum  correxi.  De  graecis  nucibus  Piinii 
dubitatio  vana  erat  Ita  enim  etiam  Columella  amygdalas 
vocat  et  Varro.  De  Praeneffinis  locus  eft  Fefli  in  voce  nu- 
CulctSf  vbi  in  Praeneitinorum  regione  plurima  nux  minuta 
Yiafci  traditur.  Haec  Pra^eftina  nux  vulgaris  Linnaei  co- 
ryius  feu  auellana  efle  videtur.    Abeltanas  ab  opptdo  Cam- 

?aniae  diftas  efle  ad  Virgilii  Georgic.  11.  tradit  Seruius; 
linii  locus  in  editione  Ibrduini  fcriptum  habet:  quas  ante 
Abettinas  patrio  nomine  appellabant.  etd  ibi  quoque  Codex 
Tolet  abellanas  habet  Sed  Abellinum  Campaniae  oppidum 
nominat  Plinius  m.  f.  9.  Auellana  igkur  ea  Campania  in  re- 
liquam  Italiam  prodita  eadem  efle  videtur  cum  Corylo  ma- 
xima  Linnaei.  In  Afiam  et  Graeciam  e^Ponto  veniiie  nuces 
bas  ideoque  a  Graecis  ponticas  diftaa  fuifle^  teftatur  Plinius 

C  5  L  c. 


43  ;COMMENTARIVS  IN 

1.  c.  Cainpatua?  intalUTe  videntur  gniecte  coloniae  in  on 
Italiae  maritima  frequentes.  Ceteriun  male  Ge(her  hoc  loco 
diftinftionem  inter  Atiellanas  PraeneJUnas  fuftulerat,  fecu* 
tus  obfcurum  hominem  aliquem»  de  nucibus  Satumalitiis  tra- 
dentem;  infra  tamen  cap.  133.  eandem  reliquit  De  caluis 
res  dubia  manet;  ft  ad  auellanae  feu  eoryli  genus  pertinent; 
tres  eios  fpecies  commemoraffe  dicendus  eft  Cato.  Infin 
duos  tantum  nominat  Aueltanam  facere  Tarentinam^  id 
eft  iine  putamine  duro;  fidtem  putamine  moUi,  docetCo* 
lumella  V.  10.  14.  vnde  patet,  Tarentinos  excelluifle  cul» 
tura  nucum.  Gniepi  nifv»  Toprm»  et  Karronifua  vocanL 
De  generibus  dicaih  ad  Palladium  HI.  2$.  31.  In  Prjapeio 
carmine  $1.  eft:  nucemne  hngamf  quam  vocant  meUanam. 
vbi  veteres  libri  alua  vel  jUana  habent;  vnde  Scaliger  cor- 
rigebat  Albanam  vel  caluam.  Vbi  corylum  nominant  fmk' 
pliciter  fcriptores  noftri,  filtteftrem  intelligi  volunt  Cf.  ad 
Colum.  VIL  9.  6.  Plinius  15.  feft.  34.  de  auellanis :  Nmc 
Thajiae  et  A&en/es  celebrantur  et  Tarentinamm  duo  genera, 
fragUi  putaminef  ac  duro,  quaefimt  et  ampHJJimae  et  mmme 
rotundae.  Praeterea  moUu/hae,  putamen  rumpentes.  Feftus: 
moracias  nuces  Tltinnius  duras  ejfeait;  vndefit  diminutiuum 
moradUum.  Quae  glofia  ad  quod  genus  nucum  perdneat; 
nondum  inueftigaui. 

haecfacito,  vt/erantur']  Ad  plures  nccQS^&uo^  facita 
referri  debet,  more  antiquo,  quem  Plautinis  exemplia 
inultis  illuftrauit  Ge(her,  laudato  etiam  San6tii  Minerua 
cum  notis  Perizonii  II.  5.  5.  Atticis  eadem  ratio  dicen- 
di  fuit  familiaris.  Ceterum  Cod.  Gronov.  facito  in/erantur 
habet 

fundum  vrbanum}  Suburbanum  aut  legendom  aut  inter- 
pretandum,  refte  monuit  Ge&er.  Ceterum  hinc  noui  capi- 
tis  initium  capiunt  Edd.  lenfon.  Bonon.  luntt.  Ald.  Gymn. 
Adeo  Bonon.  praefcribit  titulum:  vt/aliffa  hcis  aquojis/e^ 
rantur.  Chriftius  in  Villatico  p.90.  leftionem  antiquamy&i- 
dum  vrbanum  et  qui  cum  fundo  Jbium  kabebit  praeferens  ia- 
terpretatur  fundum  folius  habitationis  caufla  et  ad  volupta^ 
tem^  vfu  vrbano  conftitutum;  nam  fi  fine  folo  eSet,  ne  ver- 
bo  quidem  dignatum  fuifle  putat  Catonem.  Sed  contra 
monet  Ernefti  ad  h.I.  cui  adfcripferat  Chriftii  locum^  eo  fen^p 
ih  non  fundum,  fed  villam  vrbanam  dici* 

folertijpmum'}  noue  diftum  pro  /olertijfme  excuttmn. 
Simiiiter  Plinius  19.  feft.  19.  hortum  indiligentem  dixit 

Cap.  DC. 


M.  P/  CATONIS  CAP.  IX,  X.  4i 

Cap.  DC  aut  domum  opus'}  Cel.  Rottboell.  p.  14.  com- 
parato  loco  cap.  VII.  ^  tigna  et  virgae  venire  foffmt ,  et  do* 
mino  erity  qui  vtatur,  malebat  legi :  vti  ad  domini  opus  fient, 
et  vti  venire  vojgSnt.  £x  antiquo  domui  facile  deriuari  poteft 
ehmini,  fi  fexitentiam  tam  ftcilem  haberet,  quam  vulgata 
le^o.  Cod.  Gronouii  habet  fcriptum:  feri  oportet.  vukto 
vt  vendere  pojjit. 

Cap.  X.  Qwmodo'^  Haec  verba  ex  lemmate  Pol.  et  Vi- 
6)x>riamie  addidi  fuadeute  Pontedera.  Varro  I.  i^.  Cato  in 
otiuetis  CCXL  iugerum  boues  trinos.  itatit  vt  Sajema  dicat 
verum,  ad  centum  ingera  iugum  opus  ej/e,fiQito,  ado&o^ 
gena.  vbi  legendum  eft :  itafi  Sajema  didt  verum  ad  cente^ 
na  —  opus  efi.  Idem  cap.  ig.  Cato  vnamformulam/crHnt, 
in  qua  praedpit,  quomotb  oiiuetum  agri  iugerum  CCXL  fis. 
ftruere  oporteat.  Dicit  enim  in  eo  modo  haec,  mancipia  XRl 
habenda,  vilicum,  viiicam,  operarios  V,  bubulcos  JH,  afi- 
narium  l,  fubutcum  1,  opitionem  I.  Ceterum  Cod«  Parif.  m- 
cipit:  Viliicus  viUicos  ojperarios  habeat  V. 

boues  trtMs']  Reoe  Varro  tria  iuga  interpretatur,  et 
Cato  bubulcoa  tres  numerat  Vrfinua  ad  Varronem  pofliit 
locum  Catonis  ex  libro  V  Orig^um  ex  Nonio  in  proteiare 
bunc:  Sed  protelo  trini  boues  vnum  aratrum  ducent:  qui  ne« 
fcio  an  ad  hanc  fignificationem  pertineat  Pontedera  ma- 
lebat:  boues  ^.  quia  poftea  pioflra  maiora  tria,  et  iuga 
tria,  et  atatra  Jex  conunemorantur.  Sed  ex  numeroara- 
trorum  nlhii  arguere  licet^  quae  gemina  haberi  videtur  vel- 
le  Cato;  contra  idem  ornamenta  w>bus  VI.  poftea  pofuit 

omatos')  Viftorins  ex  libris  fuis  pro  onerarios  hoe  de- 
iit,  nefcio  an  refte.  Ipfe  Cato  deinceps  omamento  bobus 
VL  inftrata  cf/inis  III.  pofuit  £t  cap.  1 1 .  vbi  afinos  ploftra- 
rios  n.  poait»  deinceps  afiims  inftrata  11.  dioity  vbi  male 
Tulgo  onumenta  ajinis  inftrata  itl.  legitur.  Nefcio  ex  quo 
libfo  Gefner  le^onem  fii^ra^ojmemorauerit;  equidem  et 
omatos  et  infitratos  iuxta  cHteiiarios  inepte  poni  cenfeo, 

ajinum  vnuml  Varro  1.  c.  Quod  addit  afinos,  quifiercus 
veSfent,  tres,  ajinum  moiariumf  vnde  moiarium  b*  1.  addi  vo- 
luerunt  Turnebus,  Meurfius,  Vrfinus.  In  CaCone  £dd. 
principes  oum  PoUt  libro  habent  motendarium^  recentior 
PoUt  mokndinarium. 

fuis'\  Deinoeps  fuum  numerum  fuum  fubulco  non  at- 
trimii,  merito  miratur  Rottboell  p.  15.  Haras  certe  decem 
exftrui  iubet  infra  cap.  14.  f.  i.  credo,  vt  eo  fecludat  fcrofa$ 
mm  fiia  prole,    Vmoerfiie  emm  fiiea  fuili  indudebantur, 

infiruStk 


44  COMMENTARIVS  IN 

inftniSa  MKf»]  Editt  principes  habent  vafa  ottariaquB 
in^rutnenta  ttaSeat.  Almum  vnum  etc.  Voiuerant  dare  vh/a 
ofeariaque  etc.  Vuiga$am  Tumeboa  interpretatur  quinque 
trapeta  vel  prela  ordinaria  cum  fuo  inftrumento ;  Gefner  va-» 
fa  coniunfbi  quinque  generumi  quae  vnam  fyntheiin  eiK* 
ciant,  et  quafi  corpus  inftrumentorum.  Enumerare  Cato* 
nemquinque^  ahenum,  operculum  a/ieni ,  vncos,  vrceos,  in» 
fudibula.  Confirmare  conatur  opinionem  fuam  loco  Varro- 
nis  I.  22.  3.  vbi  de  Catone:  Oliueti  iugera  CCXL  ^ui  coleret^ 
eum  infiruere  ita  oportere,  vt  faceret  vafa  olearia  iuga  Vi 
quae  membratim  enumerat,  vt  ex  aere  ahena,  vrceos,  naffi- 
temam,  item  atia.  vbi  Editt.  luntinae  poft  ol&tria  inferunt 
inftritere,  vnde  Ba.  —  G.  effecerunt  iii/7rMffa.  De  numerQ 
quinario  generum  vaforum  vides  Varronem  plane  adueriari 
Gefneri  opinioni ,  quae  et  per  fe  eft  abfurda.  Ceterum  ipfe 
Gefner  comparauit  locum  infra  cap.  145.  i.  fifex  iugis  vafis 
opus  erit  (ad  oleam  faciundam) /a^i^o.  Sed  omiilt  locum 
fupra  cap.  III.  5.  in  iugera  oteti  CXX.  vafa  bina  effe  oportet^ 
vnde  diificultas  alia  oritur,  cui  nunc  immorari  nonlubet 
Infra  cap.  12.  in  torcularium  quae  opusfint  vafis  quiuis.  tum 
numerat  prela  V,  fuculas  V^  et  reliqua  item  inifaramenta  nu- 
mero  qutnario  procedunt,  vt  adeo  £t  manifeihun,  quod  ad 
eum  locum  monuit  Tumebus  VEH.  6.  ex  quoque  genere  va- 
forum  quinque  adeiTe  velle  Catonem. 

alienumj  Feftus :  Aenubm  vas  ex  aere  paruum.  liido* 
rus :  Enulum,  caldarium.  Scaliger  ex  GIoiTis  pofuit:  Aenap 
kipTjc.  Plinius  16.  f.22.  cortinas  aereas  dixit;  fed  libro24. 
f.  68-  cortinae  fuUotUae  in  libris  fcriptis  funt  vnae  fuUoniaei 
id  eft,  cuneae,  refte  interpretante  Harduino.  Idem  27.  f. 
66.  ex  quibus  fiunt  aeneae  fuUomae.  Eo  refpexifle  fufpicor 
gloilae  auftorem,  qui  aenam  lebetem  interpretatnr. 

vncos  IIL2  £dd.  1. 1.  G.  vrceos  faabent;,  quam  le6kionem^ 
in  varietate  omiilam  errore  operanim  inGefueriana  vtraque» 
probabat  Meuriius  propter  locum  Varronis  L  22.  vbi  eft: 
exaere  aheneaj  vrceos,  noKtemam. 

potulum']  Infra  cap.  XXI.  3.  taminae  potutae*  Inira  cap. 
14.  2.  eft  paututam  pilam.  fed  vide  notam.  In  Epiftola  Ci- 
ceronis  ad  Famil.  XII.  12.  pro  pauttulum  morae  Mediceus  , 
tefte  Vi6torio  habet  fcriptum  potlulum;  idem  Codex  in  titu- 
lo  Eplftolarum  ad  Confulem  Paulum  habet  Cos.  Pautlo.  £t 
in  Epiftola  XI.  7.  Potta  dicitur  Paula  Brati  vxor. 

quifiquagenariam']  Quae  fextarios  50.  contineret»  cum 
vrna  vinaria  dimidiata  iit  amphora,  igitur  fextarios  24.  con** 
tineat    Formam  igitur  folam  in  hac  amphora  olearia  fpe- 

ftari^ 


M.  P.  CATONIS  CAP.  X-  4$ 

&m,  putat  Gallictis  interpres,  qiiam  cum  vinaria  comtim- 
nem  habeat  £go  vero  puto,  amphoras,  vmas,  omnefqae 
reliqoas  menfuras  olearias  maiores  vinariis  fuiOre.  Hino 
amphorae  additur  epitfaeton  oleariae;  ita  infra  c.  13.  fexta- 
rinm  olearium  appeUat  Modium  olearium  pariter  maiorem 
fmffe,  fufpicio  eft  Galli  Bernard,  pofita  ad  caput  144«  ci4 
robar  hinc  accedit 

truUium\  Itemm  c.  1 1.  f.  3.  Sed  ibi  truUa  I  et  trullium 
eft,  in  Polit  vero  truUeum.  Cap.  13.  2.  truUas  ahe|]^as  3 
ligneas  duas  nominat  Varro  de  L.  h*  IV.  p.  30.  trullam 
refte  deriuat  a  graeco  rpvfiXhv*  Scilicet  trua  eft,  quod 
graece  rpi^  dicitur,  quo  vfus  eft  Nicander  in  Aiexiphar- 
macis,  inftrumentum  coquorum,  in  quo  vfu  nominantGraeci 
^fitTJfvfftv.  Praeftat  igitur  fcriptum  non  geminata  liquida. 
Wum  truUae  et  truUei  docet  Varro  et  ex  eo  Ge&eri  TheC 
L.L. 

/cutri/am']  A  fcutra  capitis  157.  deriuat  PopmaTr»/». 
tam  et/cutellam  9  patinae  maioris  genus  interpretatus.  Scu- 
tram  ligneam  ex  Lucilio  annotarunt  Grammatici. 

Nafitemam]  Hic  et  in  Varrone  L  22.  cum  Viftorio  Gef- 
ner  peiorem  formam  najj^emam  pofuit,  etfi  in  Indice  poft- 
ea  noftram  re^  probauit  cum  ScaligeroadFeftigloimm: 
mjfttema  eji  geuus  vafis  aquarii  an/ati  etpatentis:  et  Peri- 
zonio  Animaduu.  Hiftor.  c.  9.  Hic  quidem  monet,  in  numo 
ePCeNaJ/ica  pro  Naficc^  dicique  naiitemam  nona  tribus  nafis» 
qood  cum  Tumebo  VII.  22.  putauerat  Scaliger,  fed  vt  ci- 
fternam  a  cifta,  et  fimpliciter  yas  anfatum  ita  iigniiicari.  Ve« 
rum  Gefiier  nafum  in  vafe  hoc  npn  anfam,  ied  tubulum  ad- 
ditum  feu  orificium  interpretari  malebat;  nefcio  qua  de 
caufia;  cum  nafiterna  vas  patens  fit,  et  na(bs  Vatinianis  ca-^ 
licibus  Martialis,  quatuor  nafos  calici  luuenalis  affignet 

irpicem']  Ita  rc^fte  Edd.  B.  R.  Vvlgo  urpicem.  Feftusj 
Hrpices  genus  rajirorum  ferreorum  f  quod  ylures  habet  dente$ 
ad  extirpandas  herbas  in  agris.  Varro  L.  L.  IV*  3 1 « Irpi* 
ces  regula  cum  pluribus  dentibus,  quam  item  vt  plau/lrum 
boues  trakunt ,  vt  eruant  quae  in  terra  /uut.  Seruiua  virgiV 
lii  Georg.  L  95.  idmineajque  crates  tra/Ut  interpretatnr:  ad 
agrorum/citicet  exaequationem ,  quam  Irpicem  ruftici  voeant. 
Ifaec  ad  h.  1.  Meurfius.  Crate  induAa  coaequare  gleb^ia  ^ 
dt  Columella  II.  i8«  4*  q^4  graece  efii  im  ^Sh  n£lAm 
Geoponic.  11.  24.  Itaque  irpices  hominis  tom^  regunfemv 
crates  a  bobus  trahitur.  Varro  quafi  JirpkifS  ^i^sos  putabat  | 
Scaliger  a  graco  ifmyii  deriuat  et  looum  Euripidis  in  Cy« 
dope  affert:  caipeip  ^/lyff  t^U  /1'  upcuif^  4o,f/f^    Idinn  iq« 


46  COMMENTARIVS  IN 

yi/A(PsQ  fhc^Vf  ikxiftsvw  vro  ^Sv.  Itali  hodieque  ladnum 
nomen  feruant  Erpice  et  ffTnrar^vocantes,  vndeCrefcen* 
tius  cum  aiibi  tum  libro  in.  c.  15.  vfus  eft,  vbi  tamen  vtra- 
que  mea  Editio  liabet :  expexe  de  quibufdam  /pinis  faSo  Je- 
fnen  operiatur.  Ita  et  alibi  habet  expexe  pro  erpice.  Medio 
aeuo  erpicam  dixere.  Vide  Cangii  Gloflarium  in  Erptia^ 
vbi  Vgutio  grammadcus  deriuat  erpicam  ab  arpe  quod  efk 
Tapemg.  Ita  fere  Scaligen  Gefner  vrpicem  praeferebat. 

crates  ftercorarias]  Cod.  Parif.  crates  duas ,  fterc.  IF. 
Varro  1. 22.  3.  ex  h.  1.  inflxumenta  ex  ligno  refert  ploftra 
maioratria,  aratracum  vomeribus /ex ,  crates  ftercorarids 

Satuor,  item  cUia.  Ceterum  refte  monet  Tumebus  VII.  2:}. 
gults  boum  iugis  duo  aratra  cum  vomeribus  adlignarL 
Infra  c.  1 1.  ittgeris  vineae  C  toddem  crates,  fed  vnam  modo 
lirpeam  afllgnat.  Alteruter  numerus  vidofus  eft.  ^Pnrli» 
uorp»y»yiv  ex  Cratete  comico  babet  Pollux  X.  175.  Cete- 
rum  red:e  h.  1.  edd.  primae  cum  Polit  bis  praeferunt  y}frc£- 
rarias.  In  Sangermannenli  Columieilae  Codice  femper /}<r- 
ceris  fcriptum  exftare,  monuit  Abr.  Gronov.  et  locum  Mar- 
tiani  Capellae  addidit  in.  p«  8'-  Item  veteres  fterceratos 
ngros  dicebanti  no»  ftercoratos.  Scilicet  illi  temperif  tem^ 
perius,  foenerif  pigneri  et  iimiles  formas  frequentabant 
Pigneri  habet  nofter  c.  149.  feft.  2.  Foeneratorem  ferua* 
runt  in  vfu  vulgari  libri  edid  Scriptorum  veterum. 

JetMmciasj  Sirpeas  minores  interpretatur  Turnebus 
Vn.  22.  clitellas  minores  parte  dimidia  Popma,  confenden- 
te  Gallico  interprete.  Scilicet  Tumebus  ex  Gloflis  appo* 
fuit:  nxv^rfhw  femuncia.  Eandem  glol&m  tranftulit  Sai- 
maiius  ad  locum  Plaud  Epidico  V- 1 1«  i.  vt  coputas/ecuncias 
interpretaretur  copulas,  quibus  clitellae  religantur  in  mulis 
ditellariis.  ScUicet  malel^t  copulas /emuncias,  id  eft  femun- 
eiarias  legi. 

ferramenta']  Varro  L  22.  ex^  h.  l.  ftc  (k  ferramentisp 
^uatfint  et  quot  opus  ad  muttitudinem ,  vt  /erreas  oSo ,  /ar- 
eula  totidem ,  dimidio  minus  pabsSy  item  alia.  vbi  Edd.  prin- 
cipes  hsihent /urcas/erreas,  Polit  Hher /urcas  reffas.  Vides 
tnde  vnde  h.  I.  in  Edd.  1. 1.  G.  venentferramenta/urcas/er^ 
reas.  ViAorius,  qui  h.  I.  in  Codice  mo/urcas  non  reperit; 
ad  alterum  lociim  eandem  obferuadonem  referri  volutt,  vbi 
fimiliter /iirrar  deleuit  Vid^tur  igitur  liber  Poiit  diuerfus 
efle  a  ViAorianis.  Equidem  cum  Gefnero  proho /urcas/er^ 
reas.  Ceterum  quae  deinceps  nominantur  inftrumenta  vf- 
foe  ad  doUt,  fferramends  annumerat  Cato.  Furcas  h.  L 
.     .  omitdt 


U.V.  CATONIS  CAP.X.^  47 

omittit  eSam  Codex  Caefenas,  tefte  Pontedera.  Vide  ad 
c.  XL  4.  Forte  etiam  ad  palas  referre  poflis.  Cetenim  Pon- 
tedera  malebat:  palas  FIIL  rutra  X* 

/ecwres  IIL'\  Pontedera  malebat  proportione  alterios 
agri :  feeures  VL  cuneos  VI.  In  Codice  Parif.  e&ftramentO' 
ria  VI*  arhorariajecures  IIL 

forpices']    Vnlgo  forpicis.  Vide  ad  cap.  XI.  4. 

araorarias']  Varro  L.  L.  IV.  p.  33.  falces  —  in  Canu 
pania  fecutae  afecando  diSae  — -  atiae  fakes  fbenariae,  et 
ddoreae  (alii  arboreae)  —  lumariae  Jimt ,  quwus/ecant  lu^ 
fMsRa,  cum  in  agris/erpunt/pinae  —  Jirpicutae  —  ttis  vtun-^ 
tur  in  vinea  alligando  fa/ces,  inci/os  fujlesy  faculas.  Lame^ 
dicimtor  agraecoXv/ic^9  nocamenta  ai^oram,  fpinae. 

fjlulam  ferrariam]  Leftionem  Edd.  principum  fijcel^ 
tam  Jarinariam  repadiat  ferramentoram  reiiquorum  focie- 
tas.  In  Polit.  2.  e&ferrariamy  aequemale.  Comparauit 
Gefner  locum  Plinii  XV.  f.  23.  Etruria  Jpicam  farris  tojii 
pifente  pilo  prarferrato ,  ^Jlula /errata  9  etftelta  intus  denti^ 
cuiata.  quem  accuratius  interpretatus  eft  10.  Becmann  Ge-. 
fchiclite  der  Erfindungen  T.  II.  p.  3.  Deinceps  Cato  feft,  5. 
pilum  farrearium  vnum  inter  lignea  vafa  memorat,  vbi  Gef> 
ner  pilam  fubftitui  voluit.  Vide  omnino  de  modo  pinfendi 
faiTis  ad  Varron.  I.  69. 

vinaceos  eondat]  Pontedera  malebat  condas,  vt  infra 
fecemas  veljiiccemas. 

amurcaria'}  Varro  1. 61.  amurcam  periti  agricolae  tani 
in  doliis  condont  quam  oleum  aut  vinum.  Ceterum  Ponte- 
dera  ex  numero  hoc  arguit  paulo  antea  etiam  cum  Edd. 
principibus  fcribendum  ^e  dotia  otearia  X.  Sed  eaedem 
immerum  labrorum  exaequant  doiiis  oleariis  et  vinaceorum. 

/erias  W.]  Cap.  XI.  f.  4.  legitur^irfa^  X.  quam  leftio- 
nem  etiam  h.  1.  Polit  liber  habet.  Lupinarium  labrum  vi- 
detur  efle^  vbi  maceratum  lupinum  pecori  praebetur.  Elua^ 
crum  etiam  cap.XE.  recurrit  ex  Codd.  reftitutum  a  Viftorio^ 
quod  quid  fit,  nefcio.  Forte  ab  hetua,  liehielaf  hetueUa 
oleris  genere  etuenacium  diftum  fuit,  vt  lupinarium.  De 
faelua  vide  ad  Varron.  11.  5.  8« 

priua  ptura^  Pontedera  cum  Polit  libro  omittendnni 
cenfet  ptura,  veluti  ex  nota  vocabuli  pritla  ortum.  Ita  iu- 
dicauerat  etiam  Meurfius,  probante  Gefnero. 

mjpamenfes  vnasT^  Dtuerias  igitur  ab  afinarii^  et  tm- 
falilibus,  fed  alibi  non  memoratas.  Eafdem  infra  cap.  Xt. 
ih  vinea  onufit,  et  rotam  aquariam  nominauit  Sed  rota 
aquaria  haiiftris  aqiiam  e  jluuio  miniftrabat     Hifpanienfes 

Omifit 


4S  eOMMENTARIVS  IM 

omifit  etiam,  qui  molamm  iniientionem  et  hifloriam  enar- 
rauit  lo.  Becmann.  Ad  oiearem  vrom  molas  has  non  perti- 
nuiiTe^  quod  video  viros  quofdam  do6)x>s  opinari,  docet  il« 
tod,  quod  in  vinea  eafdem  et  totidem  (exceptis  hifpanienfi- 
bus)  adhibet  Molam  buxeam  qua  piper  tereretur  ad  cibos^ 
memorat  Petronius  c.  74.  quam  fraSiUi  nomine  indigitauit 
Ifidori  gloila.    Haec  erat  manuaiis. 

moUlia]  Infra  c.  ii.  iugum  ajmarium  L  orbem  ahe- 
mum  I.  molile  L  \'bi  orbium  et  orbiculorum  vfum  in  mola 
Gefner  annotat  ex  noflro  c.  3.  5.  fed  orbemaheneum,  cui 
fuerit  vfui,  negatfe  intelligere.  Molile  interpretatur  cum 
Turnebo  Adu.  7.  22.  manubrium  quo  mouetur  mola,  vt  4 
libra  eft  librile.  In  Thef.  L.  L.  interpretatur  inftrumratumt 
quod  molae;  aut  collo  boum  vel  humeris  adalligatur,  cum 
trudunt  molas.  Voluit  igitur  wu^nHcmfv  intelligi.  Feftus : 
molucrum  non  folum  quo  molae  vertuntur  dicitur^  id  quod 
Graeci  p^vhnf^v  appellant  —  Molucrum  aiunt  ejje  lignum 
quadratum  quoddam  vbi  motatur*  —  Aelius  — -  eodSn  no* 
mine  appeUari  ait,  quodfub  mota/upponatur.  Auretius  Opi^ 
tius  appettat  vld  molatur.  Reliquam  molae  frumentariae  fii- 
bricam  expilcatam  dedi  in  DilTert  de  Trapeto  Catonis. 

abacum]  Inter  culinaria  inftrumenta  «^«xa  PoUux  VI. 
90.  et  palmulorum  lancem  PoiXxvwu  oi^nct  nominat  VI.  86. 
monente  Gefnero  in  Thef.  L.  L.  qui  nialebat  tamen  inter- 
pretari  h.  1.  genus  menfae  fuftinendis  vafis  aliis  accommo- 
datum.  Eiufmodi  abacos  aeratos  ex  Afiatica  Gallorum  vi- 
6ix)ria  Romam  primum  inuefios  a  Cn.  Manlio  memorat  Li« 
vius  39.  6.  et  Plinius  34.  f.  g. 

toris']  Eiufmodi  reftes  Petronius  c.  97.  Gloflae  ICdo- 
ri  et  Scholiaftes  luuenalis  vocari  aiunt  inJiitaSf  monenfc» 
Poptna. 

communes]  £x  Edd.  prunis  refiitui  monente  Pontede- 
ra ;  nam  in  cap.  XI.  eft  et  tresjeruos  vna  cum  fa&oribus  vbi 
cubet.  fic  enim  ibi  corrigit  Pontedera  vulgatam  et  tertms 
feruus  ima  eum  f.  vti  cubet. 

fultonicam}  Cum  Edd.  primis  Gefner  malebat  pitam 
ttgneam  vnamfitttonicam,  telam  etc.  Ccteras  metallo  fafbis 
{uiiire  fiiipicatur.  Infra  cap.  XTV.  pitam  vbi  triticum  pinjant, 
vnam,  mhnicam  vnam,  vbi  libri  optlmi  frUoniam  habent  . 

tekm  iogatem]  Hic  et  infra  cap.  XlV.  vbi  eft  tetas  io- 
gales  duas  i^d.  I.  I.  G.  hAenttedas,  monente  Vi6torio, 
qui  in  libris  fuis  omnibus  vtrobique  telas  reperit  lugimi 
cui  tela  imponitur  texenda,  refte  interpretatur  Popma.  £t 
fic  ^  apiid  Senecam  Epift.  gr,  et  poetas. 


M.  P,  CATONIS  CAP.  XI.  4^ 

pitum'1  Gelher  edam  admomiit  fcribendiim  efle  pUam 
fabariam  vnam,  farreariam  vnam.  Praeterea  verba  piloM 
duas  vitiofa  aut  fuperuacanea  eiTe  oenfeo. 

feminarium']  Turnebna  VII.  da.  intelliglt  pilam  femi^ 
nariam  ad  cemendoa  feminum  nucieos.  Meliora  nemo  poft 
eum  docuit  Huc  ^it  leAio  iibrorum  ante  ViAor.  edito^ 
rum^  vbi  e&:  atU  nucUosfecemat,  modium  etc.  Vnde  Pon« 
tedera  corrigebat^rmia^,  de  interpretatlone  fecurus.  Vide 
infra  ad  cap.  25.  Seminarium  forte  voluit  dicere,  vbi  fe« 
men  apii  pullal>ant^  qttO  fafto  crifpius^nafci  puCabator^  tefte 
Theophr.  JL  5.  Columella  XI.  j-  Plinio  XIX.  t  ^.  Cete- 
rum  verba  qui  nucleos  -^  vnum  pertinere  puto  ad  verba  fu« 
pra  poiita  de  le^,  male  huc  in  alienum  locum  retrafb. 
De  lefti  vfu  ad  nucleos  fecemendos  vide  notam  ad  c.  25« 

Cap.  Xt.  Qiipmodo  vineaml  Cam  Pontedera  lemmii 
Codicis  Polit  praepofui  fauic  capiti^  nifiquod  ibi  eft  in/H» 
tuere  oportecU»  ]>nuna  antiquum  verbum  aptius  inftruiluh 
bet.  Viniam  retlnuit  Pontedera  ex  Polit  pro  vineanu  In 
Codice  Gronouii  eft  injiruere.  Codex  Pariif.  ineipit:  FilUm 
cus  villicos  operarios  et  opera  haec  in  iugera  plura  oportet 
habecU.  bubutcum  L  plane  vt  £dd.  primae. 

fcdiilarium'\  Varro  L  i8-  Alteram  formulam fcribit  ds 
vinearum  utgeribus  centum^  vt  dicat  haberi  oportere  haec, 
XV.  mancipia,  viticumf  vilicam,  operarios  X.  bubulcum,  aji^ 
narium,Jubukum.  Omiiit  igitur  ialid:arium  Varro,  etfi  in 
vetere  Codice  Vrfinus  nominatum  reperifie  fe  faliftarium 
vnum  teftat;ur.  SaliAu-ius  videtur  didus,  qui  falices  cae- 
dit  ad  vfum  vineae.  Ceterum  editiones  ante  Viftorium  vul-» 
gBLtBLe  JatiSarium  fimiliter  omittunt^  L  B.  R.  addunt  opilio- 
nem^  et  ftabularios  quatuor,  fumma  hominum  omiflk.  Opi« 
lionem  in  formula  oliueti  cum  Catone  nominauit  etiam  Vai> 
ro,  in  vinea  omiiit. 

boues  n.']  Tumebus  interpretatur  binos>  id  eft  dua 
iuga,  vt  cap.  lo.  boues  trinos.  Sed  ecce  Varro  L  19.  3. 
qui  ex  h.  1.  refert :  in  vinea  iugerum  C  ijV^  ^^^^  afmorum 
ii^um,  ajiuum  mo/arium.  vnd^  vanam  ejSe  Turnebi  interpre- 
tationem»  reAe  admonuit  Gefner ;  etiam  bttbulcus  vnus  uo- 
minatur. 

torcutaj  Varro  L  2d.  ex  h.  1«  habet  torcutaria  fine  va« 
rietate,  vbi  Vrfinus  torcutaria  refcribi  voluit  Turnebui 
interpretatur  tria  preiToria  in  torcuiarl  vno  adiiibenda. 

dotia']  Varro  1.  c.  dotia  cum  opercutis  cutleorum  o&in^ 
gentorump  acinaria  XX,  /hmmtaria  XX,.  itm  eiufmodi 


50  COMMEnTARIVS   IN 

o/ki  —  tatttum  nmnerum  cuUeortmJmpJjffe  puto^  ne  cogere- 
tur  quotannis  vendere  vinum.  Viftorii  lemonemdolia  V.  vbi 
vindemiae  ex  Mediceo  mutauit  Geiher.  In  minore  enim  vi« 
neae  modo  cap.  X.  doiia  vinaria  X.  totidemque  acinaria  po- 
fait  Cato;  quare  Pontedera  h.  1.  maiebat  dolia  XX.  ibribi» 
quoniam  totidem  acinaria  dolia  ponuatur.  Idem  in  Curis 
fec.  re6be  monuit>  inepte  dici  Catonem  dolia  tot  parare,  vbi 
quinque  vindemiae  effe  po/Iint,  et  pro  doliorum  multitudine 
cellam  vinariam  aediiicare.  Is  enim  patremfamiiias  venda- 
cem  effe  oportere  ilatuit  In  alterum  annum  faepe  expedire 
vinum  feruare,  fx  vilitas  lit;  fed  cum  noua  vindemia  vrget, 
vel  vili  diftrahendum  eiTe,  vt  pendcns  condamus.  Quam 
ViAorianam  le^tionem  reftitui^  quanquam  numerum  Ponte- 
derae  malo. 

cuUeum']  Cum  in  agro  cis  Ariminum  in  fingula  iugera 
dena  cullea  vini  fierent  et  in  agrb  Fauentino  ii^erum  trice- 
«las  amphoras  feu  culleos  quindecim  redderet  aetate  Cato- 
nis^  quod  ex  eius  Originibus  refert  Varro  L  2.  7.  cumque 
mpud  Plinium  14.  f.  5.  idem  Cato  (eodem  Originum,  vt  re^e 
-cenfet  Geiaer,  loco)  denos  culleos  redire  ex  iugeribus  fcri« 
pferit,  non  immodicum  prouentum  pofitum  hic  a  Catone 
credere  licet  o^tonum  culleum  in  iagerum.  Hic  igitur  cul- 
leorum  numerus  vni  vindemiae  fufficiebat  Quid  igitur  Var- 
roni  venit  in  mentem  mirari:  tantum  numerum  cuUeorum 
,  Jcripfiffe  puto  ne  cogeretur  quotannis  vendere  vinum?  Gefne- 
ro  quidem  erraiTe  memoria  falfus  Varro  videtur,  nec  pro- 
bat  Turnebum  VH.  23.  qui  Varronem  fecutus  numerum 
^mnque  omittit  Equidem  puto,  in  libro  Catonis  eo,  ^uem 
Varro  l^erat,  defmfte  verba  vbi  quinque  vindemiae  ejji  pqj* 
fint.  alioqui  nomerum  eum  cuUeorum,  qui  vni  vindemiae» 
quae  in  iugerum  culleos  oAonos  redderet,  fuiHciebat;^  non 
eflfet  miratua  in  Catone.  Praeterea  in  Catone  mirum  milu 
accidit,  in  priore  vineae  modo  iimpliciter  pofitumefledolio- 
rum  vinariorum  nunierum^  nuUa  rationc  prouentus  edita 
vinariiy  hic  vero  fubito  rationem  o^nariam  prouentus  in 
culleorum  numero  edi,  doliorum  numerum  omitti.  Certa 
nec  antiqua  ViAorii  le^o,  nec  ea,  quam  Gefner  ex  libro 
Mediceo  pofuit,  difputationi  Varronis  conuenit;  igitur  \% 
aliam  lefoonem  in  Catone  fecutus  eft,  aut  plane  lapfus  eii^ 
quod  in  re  tam  leui  vix  credere  licet.  Interim  lectiooem 
antiquam  reftitui,  vi^ente  Pontedera.  Plane  enim  inepta 
et  a  Catonis  doftrina  aliena  eft  ea,  quam  inCuIerat  Gefner. 

te8lorid\  Veteres  Edd.  faabent  parua  plura;  quae  leftio 
vitiata  eft  ex  priiua  plura.  te6ix>ria  GaUus  interpretator:  et 

.  '  de 


M.  f.  CATONIS  CAP.  XI.  51 

di  quoi  les  enduire  toutes.  '  Scd  te6):orium  parietum  noui^ 

2uod  in  operculis  doliorum  locum  tlon  habet;  nec  ita  dLxif- 
Jt  Cato  te&oria  priua.    Igitur  dubius  haereo. 

vrnas /parteas']  '  Ad  vinum  metiendum  accommodatas 
effe,  ne  frangerentur,  fi  fiftiles  effent,  putat  Turnebus, 
auem  fecutus  Gefner  addit  eafdem  pice  vndique  oblitas  et 
firmatas  fuiffe.  Aduocat  huc  ex  Columella  XET.  i8-  ^.f/jcel* 
tae  texendae  et  picandae.  Quid  (i  fparto  firpatas  vrnas  lifti- 
les  interpretemur?  de  quo  iirporum  et  fparti  vfu  dixi  ad 
Columellam  Vin.  15.  Addo  locum  Nonii :  obba  poculi  ge- 
nws  vcl  Ijsneum  vel  ex  fvarto.    Hefychius:  ncvTivrj'  TKsxrTJ 

neif  ^vpfictg  nc^  rx  rotxvrot, 

cola  vitilia']  Maiora  haec  interpretatur  Gefher^  per 
fuae  muftum  vniuerfum  traiiciatar. 

florem]  Ne  peflum  eat  et  vitiet  Ikporem,  faepius  tolli 
iubet  CoIumeUa  XU.  30.  i.  qui  cap.  19.  colis  etiam  mufti 
i|>ttrcitias  redundantes  purgat. 

ftiga  plojiraria  duo]  Veterem  le6kionem  reftltui,  pro- 
bante  Gefnero,  qui  monet  ex  cap.62.  quot  iuga  boum  mulo- 
rum  afmorum  habebis,  totidem  ploftra  effe  oportere.  Modo 
verba  is  fequentia  interpretatus  fuiffet! 

vinartum]  Motarium  coniecit  Gefner  legendum  effe; 
Gallicus  interpres  iugum  boum  molae  iungendorum  in- 
eptius  interpretatus  elL  Quid  fi  mularium  fcripferit  Cato? 
Mulos  enim  cum  aftnis  et  ploftris  nominauit  cap.  62.  At 
mulos  in  inftrumento  non  nominauit!  Nunc  mihi  perfuafi 
Catonem  antiquo  more  fcripftffe:  iugum  bouinarium  L  iu^ 
gum  afitiarium  L  Atque  ita  apparet,  formam  iugi  afinarii 
diuerfamfuiffeabouillo,  contra  atque  ex  Vulgata  leftione 
colligebat  Schcffer  de  Re  Vehic.  I.  11.  Vulgatam  leftio- 
nem  vtcunque  defendit  Rottfcoell  p.  1 5.       ^ 

orbem  aheneum']    Edd.  principes  omlttunt;  quis  ahe- 
'  jiei  orbis  vfus  ad  molam  fiierit,  ignorare  fe  fatetur  Gcfner. 
At  fupra  cap.  X.  4.  polt  molarum  mentionem  pofuit  orbeg 
jJieneos  11.  nec  conftat  ad  quem  vfum. 

molile  /.]  Poftea  molas  afinarias  IH.  vulgata  leftio  et 
trufatUes  vnas  memorat;  quodfl  etiam  mecum  duas  modo 
inde-  effeceris,  vt  oportet,  molilia  (altim  duo  requiruntur, 
Supra  c.  X.  ad  tres  molas  ponit  molilia  totidem. 

coculum]  Ex  libris  fuis  hoc  dedit  Viftorius,  Fefti  locd 
addito,  vbi  cft :  Cdcula  vq/a  aenea  coSHonibus  apta. 

truUium'}  Cato  nofter  apud  Feftum:  Najfttetna  ejl  ge* 
nus  vafis  aquarii  an/ati  et  patentis  -*  Cat9  m  ea  oratione 

f)  a  quam 


59  COMMENTARIVS  IN 

quam  campofiUt  in  Q.  Sulpicium:  quotiens  vtcH  truths,  naffi», 
temas,  perfufos  aqualis  mateUasJme  anjis^  vbi  Scaliger  cor*. 
ligit :  pertujbs  acptaks.  Idem  Feftas  r  matellio  diminutiuum^ 
a  matula. 

rotam  aquariam']  Qoae  aquam^  ex  fluuio  hanftam,  fub*. 
fl^iftret;  ne  de  mola  cogites* 

Omamenta  botms  IIJ]  Ita  refte  fcribendum  effe  monuit 
Pontedera;  boues  enim  duos  fiipra  nominauit,  ploftra  duo. 
•t  aratra  duo.  Similiter  cap.  lO.  boues  fex  numerans ;  dein- 
ceps  pofuit  omamenta  bobusfex.  Scilicet  £dd.  ante  Vi^- 
rlum  vulgatae  habebant:  omamenta  bobus  et  ajinis*  Liber 
Polit  et  omittit  praeterea,  quod  manifefto  ortum  fuit  erro- 
re  librarii  ex  numero  11.  Omamenta  afinis  negant  Meurfius. 
et  Gefner. 

afinis  in  Jtrata  III.']  Aiinos  ploftrarios  initio  pofui^ 
vnum  moiarium.  Simiiiter  cap.  lo.  afinos  cliteilarios  tres, 
vnum  molarium  ponens,  deinceps  injtrata  afinis  III.  edidit 
Itaque  ihotaribus  inftrata  non  liabet  Vitium  ergo  eft  in  vol- 

Sta  ledjone  huius  loci.  Praeterea  dubito^  an  ajQnis  ploftra- 
s  inftrata  oonaeniant^  vt  clitellariis ;  omamenta  certe  con- 
Veniunt  et  molario  et  clitellario  et  ploftrario.  £t  tamen 
Edittones  principes  cum  Codice  Polit  omamenta  tribus  hi^ 
afinis  negant,  inftrata  permittunt  Inftratum  afini  e&cuyfAet, 
equi  CTfSfiu.  Stratum  equi  habet  Seneca  £pi^  ^i.  et 
PUnius  Vn.  S6.  afini  Petronioa  cap.  45.  mulae  a  centun-. 
cutis  diuerfii  Liuius  VII.  4. 

fcucanasl  Fifcinas  olearius  campanicas,  quibus  in  vU. 
no  faecato  vtitm*  Cato  c.  153.  comparat  Gefner. 

apnaruu  vnas]  In  oliueto  iugerum  CCXL.  quod  ex* 
ercent  homines  XDI.  trufatiles  Vnas,  afinarias  vnas  ponit» 
iuldit  etiam  hifpanienfes  vnas.  Reftitui  igitur  numerum£dd. 
principum;  niifi  malis  hifpanienfium  molarum  loco  additaa 
duas  afinarias  fuifle  in  humerum  hominum  XVt.  At  enim 
afinum  molarium  vnum  fupra  nominauit^  iugum  vnum  afi* 
aarium  et  moUIe. 

vineaticas  /7.]  Infra  XL.  numerat 
firpiculas'}  Ita  cum  Pppma  ex  libris  Pol.  fcripfi  pro 
fdrpicutae.  Varro  L.  L.  IV.  p.  33.  inter  genera  &Icium; 
Sirpiculae  vocatae  ajirpando^  id eji  ab  alligando.'^  his  vtun* 
twir  in  vinea  alligando  fafces^  indjasfuftes^faculas;  has  phan- 
citlcu  Cherfonejice  dicunt  fafces.  Sed  varronem  in  etymolo- 
gia  et  vfu  firpicularum  aberraffe,  et  hic  locus  docet  Catonis, 
€t  refte  monuit  Salmafius  ad  Solinum  c.  35.  p.  414.  dittas 
ifaifle  olmjarpicuias  a  fiirpendo.    Feftus:  Sarpta  vineta 

putata^ 


M.  P.  CATONIS  CAP.  XI.  j} 

puicaa^  id  efl  pwrafaSat  vnde  et  vh^uUu  ab^J/ai/arminUu 
Sarpere  enim  antiqm  pro  purgare  dkebmL  Ita  ede  in  Duo« 
decitn  tabulis  monetjarpuntur  vineae.  In  PaUadio  I.  43.  3. 
farpam  fabftitaitTbro^  Codex  Polit  vbi  Ge&er  reAe  lo- 
cum  Fefti  et  graecum  a^  comp^niait  Scboett^n  ex  Ra« 
dulpho  Ardente  Dom.  Septuag.  p.  190.  ^Serti /armenta  vU 
tiorum  farpa  carrefHonis  auetlamus.  Idem  tamen  in  Com» 
muni  ApoAol.  p.  400.  Jirpa  dUfcretionis  putamt.  Sufpicor 
igitur,  ex  farpa  vulgi  ruftici  confuetudine  corruptam  fluxifle 
voceita  firpiculae.  Galii  liodieque  vtuntur  vocabulo  ftrpu 
Ceterum  Varro  I.  22.  ex  h.  L  refert  fic:  Itemfic  deferra^ 
mentorum  varietate  fcriirit  permuUa  et  genere  et  multitudine 
quafintf  vtfalces^  palas,  rafirus ;  fic  aliat  quorum  nonnulla 
genera /pecies  habent  plures,  vi  falces:  nam  dicuntur  ab  eo» 
demfcnptore  vineaticae  opus  effe  fex ,  Jirpiculae  V,  JUuaticae 
F,  arborariae  III ,  et  rujiariae  X.  vbi  ante  ViAonum  fimi* 
liter  Jcirpiculae  legebantur.  De  farmento,  a  fiupendo  dn&o, 
vide  ad  Varron.  I.  31.  Abr.  Gronov.  pxitaibutfirpiculas  h«  L 
efie  firpices  feu  irpices,  genus  raftellorum. 

arhorariasIII^  Edd.  I.  L  G.  hic  ihferant  pofl:ea  omit- 
tendas  ru/Hcarias  decem.  Vi Aorius  ipfe  Varronem  putabaC 
h.  L  pofitas  ireperifie  olim  rufcarias^  fed  in  libris  fcriptis  in- 
fta  collocatas  tefiatur  ViAorius.  Cetenmi  Pontedera  cor* 
tigit  arborarias  XI.  vt  numero  operariorum  conue^uaiit,  vt 
cap.  10. 

vomeres  ferreos  X]  Aratra  duo  cum  duobus  bobus 
pofuit  fupra;  in  oliueto  cap.  X.  boues  fenos,  et  aratra  cum 
vomeribus  VI.  pofuit;  igitur  numerus  vomerum  h.  1.  vitio- 
liis  efle  videtur.  In  Polit  eSiferreas^  et  deinceps  in  £dd. 
primis  fex.  Vomeres  ferreos  cur  nominet  non  video ;  ne« 
que  enim  ligneos  fuifie  puto.  In  oliueto  c*  lO.  eft:  ferra-^ 
fnenta ,  ferreas  l/III,  Jarcula  FIII,  palas  W.  rutra  K  fe^ 
cures  IIL  cuneos  III.  vbi  libri  alii  non  contemnendi/iirfaj 
ferreas  habent  Scribo  igitur  h.  L  vomeres  II.  ferreas  X» 
.et  fic  video  etiam  Pontederam  conieciiTe. 

Jecures  FJ]  Pontedera  fecures  VI.  et  deiaceps  cmuot 
'VI.  mauult,  quoniam  cap.  X.  operarits  quinque  ponit  feca« 
res  tres  et  cuneos  tres. 

palas  VL']  Ferreas  intelligo,  nam  ligneas  detnde  no- 
fflinat  plures.  Cetemm  Pontedera  roauult  legi  palas  VIIL 
Cap.  enim  10.  operariis  V.  dantur  palae  IV» 

ruJtra  IV.  ]  Pontbdera  ouuuit  X.  fupra  enim  operarii» 
V.  attribuuntur  qainque. 

D  3  tratee 


S4  COMMENTARIVS  IN 

cratesfiercor.']  In  oliueiso  iugeniin  CCXL*  fdpn  c-  lO. 
lotidcm  prat^s,  fed  vnam  tantum  fu-peam  ponit;  alterater 
igitur  locus  vitiofas  eft  in  numero.  Praeterea  Varro  I.  22. 
aperte  vtrumque  inftrumentumligneumeffedocet;  b.Lmale 
inter  ferramehta  eft,  quod  refte  vidit  etiam  Gefner. 

Plneaticas  XL."]  Edd.  1. 1.  G.  plane  omittunt,  I.  B.  R* 
yiginti  numerant  Supra  VI.  numerauit,  numero  aperte 
vitiofo.  In  Varronis  loco  Viftorius  et  iibri  vetufti  fcriptu- 
ram  opus  ejje  m,  ita  interpretatur,  vt  inde  efficiat  nume- 
jram  XL.  Contra  Pontedera  numerum  vulgatum  nimis  ma- 
gnum  cenfet  effe,  et  ex  leftione  Polit  CXI.  (ita  enim  inter- 
pretatur)  eificit  numerum  XI,  qui  operariorum  numero  re^ 
ipondeat;  effe  enim  decem  cum  ialiaario. 

rufcarias']  Sunt  quas  Varro  L.  L.  IV.  p.  33.  lumarias 
appeliat,  quibus  fecant  lumefta  feu  fpinas.  Runcones  Pal- 
ladius  L  43.  vbi  fimiiiter  vt  h.  L  et  in  Columella  XH.  18. 
libri  optimi  faculas  habent  Falculas  h.  L  probauit  Turne- 
ius  Aduerf.  VH.  23.  et  reuocauit  Gefner.  In  Varrone  I.  22. 
ex  h.  1.  ante  Viftorium  referebantur  nijlicariae,  quod  h.  L 
editiones  principes  habent  Rujlariae  ex  Codice  vetere  pro- 
batetiamVrlSnus,  interpretatus,  quibus  rubi  fecantur.  Addit 
locum  Fafti  in  Rujium,  fed  lacunofum.  Ruftariae,  fi  bene 
habent,  antique  diftae  pro  rufcariis,  quibus  rufci  exfcindun- 
tur ;  vnde  rufcare  verbunu  Viftorii  emendationem  h.  L 
reftc  pofuit  Gefner^  in  V4>TQni8  ioco  operae  eius  videntnr 
erraffe, 

forpices']  Supra  cap.  X.  4.  ante  Viftorium  fimiliter 
erzt  forcipis;  et  fic  h.  L  habet  etiam  Pol.  liber.  Voffio,  vo- 
cem  damnanti,  Gefneri  TheCopponit  au6toritatem  Caffiodo- 
ri  Orthogr.  cap.  4.  et  Ifidori  aX.  13.  qui  forpicem  tonfori, 
forficem  fartori  attribuunt  Deinde  pofiiit  locum  Sidonii 
Carm.  XV.  184.  rupit  odoratam  redotentt  forpice  barbam. 
Itaque  h.  1.  neutram  formam  conuenire  apparet;  Cato  enim 
inftrumentum  traftando  igni  dicere  voluit,  quod  refte  mo- 
nuit  Gefneri  Index.  Quare  fordpes  vnice  probo,  quod  vo- 
cabuium  Feflns^  Seruius  ad  Georg.  IV.  174.  Velius  Lon- 
gus  et  Ifidorus  duftum  tradunt  a/omo ,  quod  olim  pro  ca*. 
lido  dicebatur,  et  capere;  forficem  contra  effe  ad  incide&' 
dam.  In  loco  Columellae  XII.  43.  f.4.  pro  forjicibus  Icnfon, 
/hBhetforphicibuSf  atque  iterum  feft.  10.  vbi  Lipf.  cum  Sang. 
libro  forpidbus  habent  Videtur  igitur  ex  antiquo /bf^pAey 
formatum  deinceps  effe  forfex^  In  altero  loco  Columellae 
VL  26.  2,  pro  forcipibus  Goef.  Lipf.  forficibus  Sangerm. 

por/h 


M.'P.  CATONIS  CAP.  XU.  95 

poffieibns  habent  fcriptam.  Differentiam  forcipig  tt  forficis 
docoit  etiam  Rhodias  ad  Scribonium  p.  93. 

carbulas\  Vi£)x>rius,  etiam  in  fais  libris  Carabulas ,  in 
Varrone  corlmbutas  fcriptum  reperit,  fed  refte  vuif^tam 
fbrmam  tuetor  loco  Varronis  I.  15.  et  22.  Graeci  cophi- 
aosmaioresy  qaovQas  coliigunt,  vocantMV^AjW^y  vt  eft 
in  Geopon.  VI.  1 1.  Amerinas  dicit  ex  ildice  Amerina^  de 
qua  ad  Columellam  IV.  3 1.  f.  4. 

/ataria']  Refte  Popma  legit/aiaria  probante  Gelhero; 
vnde  in  ipfa  oratione  pofui. 

tinires2  Aiias  nauias  di6bs,  in  vindemiae  vfu^  inter- 
pretatur  cum  Tumebo  VH.  [23.  Gefner.  Fefhis :  Nauia 
Mg»um  cauatum  vt  nauiSf  quo  in  vindemiis  vtiJbUnt.  Lin« 
tres^  inquibus  vua  portatur^  habetSeruiusadVu^iliiGeorg. 
I.  262.  TibuUus  l.  V.  23.  aui  nUhi  /eruabit  plenis  in  lintri* 
bus  vuas. 

culcitras']  Cap.  X.  hominibus  XQI.  pofuit  culcitas  VUL 
inftragula  Vin.  puluinos  XVI.  operimenta  VI.  mappas  III. 
centones  pueris  VII.  vnde  numeros  huius  loci  vitiofos  efle 
pro  portione  et  numero  hominumarguebat  Locus  eft  Lu* 
cillii  apud  Nonium  p.  17.  h..Qitcitulae  acced^nt  priuae  cento* 
nUnf  binis.  Vnde  fcriptura  huius  loci  culcitas  defenditur, 
et  1!  licet  ihde  ai^uere  de  numero  culcitarum,  putem,  tr^s 
fufficere  centonibus  fex. 

temperata']    Gallus  arbres  de  prej/bir  montis. 

Cap.  Xn.  vafis  quinisj  Lemma  Vi6x>rianum  habebat: 
(^uomodo  va/a  torcuta  y.  tugerum  infiruere  oporteatf  certa* 
tim  emendarunt  viri  dofti,  fed  reAe  cum  Pontedera  abeiT* 
iuifit  Gelher. 

/uperuacanea  JII.]  Cum  Gefnero  Gallicus  Interpres 
vnum  fuperuacaneum  relinqui  vult;  totidem  enim  fucolii 
vnam  fupemacaneam  attribui. 

fitculcu^     Trevito  Gallo.    Vide  ad  cap.  19. 

JfAdunorios]  Gnq  cordes  de  retrmte  GaUo,  qui  meli- 
pontos  v^tit  cables  (feAatctge. 

trockteas  X.]  Re6De  Pontedera  nomerum  vulgatum  V* 
ex  cap.  3.  emendari  iuflit,  addicentibus  optimis  iibris. 

capi/lra]  Dix  cordes  i  mettre  dtatitedes  tevierspour 
tes  rabattre. 

affercula]  Gnq/otives  pour  mettre  en  pied  droit/ous 
tes  arbres  en  teur  repos  Gallus.  Sic  et  Tumebus  VIQ.  6. 
comparato  capite  infra  152.  Deinceps  ferias  fex  malebat 
Gefiier  poni,  quo  melius  reUquis  refponderent 

D  4  veSes 


S6  COMMENTARIVS  IN 

veBksXL.']  Pontedera  feeandum  jproporttoiieiii  cap.  ^. 
eorrigit  XXX.  et  deincep^jSMu  LX^  confentiente  Galio* 
Contra  Gefher  malebat  vems  VL  Meifter  vulgarem  nume- 
rum  defendi  polTe  monet  ex  eo,  quod  infra  cap.  19.  fuculae 
fena  foramina  Cato  indit;  quibus  induntur  vedes  quinomm 
vaforum  omnino  30;  quibus  addi  debent  veSles  fecundi  et 
et  tertii,  minorea  longitudine  omnes. 

fibulas'\  Cefant  des  6<mts  de/olives,  au  mogen  des  qml- 
ks  k  point  d*appui  du  pied  de  tarhre  peut  ttre  fixi  plus 
bas  ou  plus  haut  A  votonti.    Ita  Gallua  monet 

confibulas^  Six  clrfs  avec  teurs  clavettes  ou  corns/ervant 
i  retmr  les  arbres  jufHelUs ,  au  cas  qWils  visnnent  a/e  defit^ 
nir:  Gallus  vertit  Scilicet  Meifter»  fex  fibulas  et  totidem 
confibulas  fiifficere  cenfens,  h*  L  ita  legit:  fibulas  et  cot^bu^ 
tas  Hgneas  ^  et  cuneos  VL  Caput  IQ.  numerat  quidem 
fibulas  duodecim,  fed  ibi  confibulas  iimul  numerari  cenfet 
Meifter.  Ceterum  quac'^  comprimant  malebat  Abr.  Gronov. 

cupas']  Pieds  —  pendans  Gallo.  Si  maiores  additaie 
effent,  ferrem;  nunc  vero  vitium  iatere  fufpicor;  neque 
enim  intelligo,  cui  vfui  tantos  numerus  minufcularum  cupa- 
nim  paretur,  cum  maiores  non  tam  fagile  eximantur  mo- 
diolis,  nec  minores  eidem  trapeto  conueniant,  oui  maiores, 
Infra  olp.  21.  cupam  trapeto  facit  longam  pedes  X.  An  igi- 
tur  fUit  h.  1.  cupas  longaspecks  X? 

atueosX}    Gallus:  Quarante  baquets  i  poignie* 

rutra]    Rabtes  defer  Gallo. 

Cap.  Xm.  in  v/u^  Meurfius  malebat  rurfiinh  P^ opns 
fi.  Gelher  verba  in  vju  interpretatur:  cum  vti  volumus. 

quodcapiatl  Haec  merito  Geibero  de  vitio  fiifpeAi 
funt  Vrceus  enim  neutro  genere  alibi  non  dicitur,  neo 
fingi  facile  poteft  vel  cogitatione  vrceus^  qui  tot  quadnmt^* 
lia  capiat.  Sufpicor  igitur^  Catonem  etiam  hio  vt  in  ceila 
olearia  vrceum  aquarium  nominaiTe,  deinde  vmam  quinqua^ 
genarianu  Vitium  monfbant  £dd.  primae  vbi  eft:  cuteos 
quaJraginta  quihque  vel  tr^inta.  Saltem  feparandas  duxi 
voces  vrceum  aheneum,  quae  vulffo  coniunguntur. 

incemicutum}  Plinius  8*  £  69.  de  afino  AAenienii: 
ne  frumentarii  negotiatores  cA  ineernieutis  eum  arcerent.  in 
ma  hiftoria  Ariftoteles  H.  A,  VL  24.  habet :  wo  rSv  TTfhSy. 
5ed  etiam  graeoae  vocis  notio  dubia  eft;  nec  inde  definiri 
poteft,  qua  in  re  cribrum  differat  ab  incerniculo.  De  ffX/^ 
multa  difputtfnt  Scholia  ad  Anftoph.  Plutum  verfU  1038. 
Gallus  criforum  cribtef  incemiculum  un  tamisreriit    Lu. 

ciUiiis 


M.  P.  CATONIS  CAP.  Xm.  57 

eillios  tpud  Nonium  p.  88*  M^reerii :  Qribrum  bicermcu^ 
bmt  lucimam  in  laiiremf  in  teUm  lioium.  vbi  putes,  diuifim 
legi  deliere  cribrum  m  eemiculum.  Forte  cribrum  uun  aiiter 
differt  ab  incerniculo,  quam  Graecorum  xooiciyov,  ufti^ifUf 
uKwfinjviQf  id  eft  materia,  tefte  Polluce  VL  £  74. 

clamm']  Libri  optimi  elauemf  quam  Gefiier  interpre- 
tatua  vel  fimpiiciter  clauem  cum  cloftris,  vt  in  cella  olearia^ 
vel  ve6tim,  probabat  Gallus:  une  barre  pour  fermer  Je 
prej/bir  par  dedans» 

et  tertius}  Quia  tot  homines  vno  in  ledx>  efTe  non 
poflint,  Pontedera  malebat  et  tres,  (fc.  leQo8)/eruos  <—  vbi 
cubet.  Certe  vlri  probo  cum  Pontedera;  et  recepit  fecunda 
Popmae  editio.  De  vno  le&o  tantum  praeceffit,  et  tamen 
tertius  ftatim  nominator.    Compara  cap.  X.  fe6t  5. 

/Ifcinas']  Ab  hominum  vfu  alienas  cenfens  Pontedera 
calcitras  nouas  priuas,  u  e.  pro  fingulis  leftis  malebat  legi, 
Sed  pofTunt  haec  verba  alienum  locum  tenere. 

epidramum]  Verbam  graecum  Catoni  negabat  conue- 
nire  Pontedera.  Sed  epityrum  tamen  et  multa  aUa,  vulgari 
^  vfs  tritAy  vocabula  adhibuit  Popma  interpretatur  textum  fu- 
neum^  in  quo  feruus  cubet  Sed  epidromus  graece  dicitur 
funis  ftiperior,  quo  rete  vd  fimiie  textum  attiahitur  vel 
extenditur.  Corium  Popma  le^iso  inftratum  interpretatur, 
Gallus  9m  brante. 

tucemas']  Gefneri  comeffamm  tacemas  legentis,  cur 
probem,  non  video  in  tam  perturbato  nominum  et  inftru- 
mentorum  ordine.  Separari  tamen  forte  craticutas  re^tius 
a  lucemis,  afTention  Italus  Prejla  Memoria  intomo  cet  p. 
Lni.  ex  h.  1.  retulit,  nefcio  quam  bene,  vfum  della  teola  nelU 
fomuoti,  Craticula  fcMte  cortinae  fupponebatur,  quo  oleum 
defluebat  ex  torculario.    Vide  ad  cap.  66. 

camarium']  Cap.  14.  in  villft  carnaria  3.  effe  vult  Car« 
narium  vulgare  erat  cella,  quae  fufpenia  gerebat  fumo  fuc- 
cidiasaliafquecames,  herbafqueadeo,  quas  coloni  feruari 
volebant  Ita  poftiit  Varro  H.  4.  3.  et  Coiumella  XII.  53.  3, 
Ita  etiam  Moretum  verfu  56.  non  Uli  Jufpenfafocum  camaria 
iuxta  duratifqle  tergajids  truncique  vacabant,  traieftus  me« 
dium  fparto,  fed  catexis  orbem ,  a  vetus  adftriSi  fqfcis  pen^ 
debat  anethu  vbi  Scaiiger  malebat  r^^^an^;  fed  fententia 
poftukt  tmncofque  ferebant.  Puteium  in  camario  fufpenfum 
florere  ait  Plinius  ig.  f.  6o.  funes  in  carnario  fUfpendit  Cato 
0.  68.  fabas  ibi  feruatas  cap.  135.  et  fiircUlas  carnarii  c.  96« 
memorat  Petronius;  quibusfiarcillis  res  feruandae  fufpen- 
debantur.    Vide  ibid.  c.  136.    Sed  C^fher  io  Indice  voluie 

D  5      '  Tbi* 


58  COMMENTARIVS   IN 

vbiqae  efle  penfile  tabulatam  vel  tignam,  vncis  plarlbas  in* 
ftruftum,  vnde  faccidiae  aliaeque  res  poflent  fufpendi.  Ad- 
vocat  huc  ex  Gloflario :  HpeMMVTpx  carnaiiumfeu  carmrium. 
Loco  etiam  Moreti  abutitur,  quem  vitiofum  eiTe  affirmo. 
Deinde  pofuit  locum  Plauti  in  Captiv.  IV.  4. 6.  cuiumiens  de" 
turbauit  totum  cum  carne  camarium,  Sequitur  ibi :  arripuit 
gladium  praetruncauit  tribus  tergaribus  glandia.  Alterum 
poftea  ex  Pfeudolol.  2.  64.  vbi  de  laniis  eft:  nifi  camaria 
tria  grandia  tergoribus  oneri  vberi  hodie  mihi  eruntf  cras  te 
—  Jhringam  adcamarium.  vnde  confici  poffe  putatGefner, 
carnarium  efie  tigillum  penfile*  Hoc  certum  eft,  a  Catone 
camaria  dici  diuerfo  fenfu  vtroque  in  loco ;  etiama  Varrone 
apud  Nonium  de  vafis  p.  264.  Uaec  aduentoribus  accedunt 
cellae  (fellae)  claues.  clauffra  y  camaria  dolia.  Repetiit  di&sL 
ad  h.  L  Gefiier  in  Thef.  L.  L.  Addo  locum  luuenalis  XI. 
82.  Jicci  terga  Jids  rara  pendentia  crate^  quem  male  de  vafe 
vimineo  Gefneri  Thef.  refte  de  carnario  interpretatur  N. 
Heinfius. 

feft.  2.  In  cellarn]  Refte  Cod.  Gronouii  Caput  nouum 
XV.  orditur  fic:  In  celta  oiearia  quae  opus.  Idem  deinceps 
operclo  habet  fcriptum. 

trutlas']  Cotdoirs  Gallo.  Conchas  etfi  ferreas  etiam  ha- 
bet  in  oleario  vfu  Columella,  nihil  tamen  impedit,  quomi- 
nus  in  Catone  conchas  veras  intelligamus  rotundas,  quarum 
vfum  in  decapulando  oleo  annotauit  Plinius  32.  f.  53. 

claves"]  Varro  apud  Nonium  p.  545.  haec  adeo  emtori- 
hus  cKcedunt  celtaey  clauesy  cktuftrat  camaria,  dolia.  Vulgo 
legitur  aduentoribuSf  qui  locus  confirmat  coniefturam  Rott- 
boellii  p.  16.  qui  cellas  duas  in  cella  olearia  pofitas  fibi  in- 
vicem  repugnare  negat  Cellam  enim  oleariam  refte  inter- 
pretatur  torcular,  in  qua  duas  cellas  fuiiFe  fufpicatur.  Quan- 
quam  de  ea  re  tacet  defcriptio  Catoniana  torcularis.  Gefiier 
huc  tranffert  ex  c^p.  XIV.  2.  feilas,  non  cogitans,  in  cella 
olearia  vel  olearia  operam  fedentariam  non  fieri  a  familia. 
Altera  Rottboellii  conieftura,  claues  duas  cum  cloftris  in 
cellas  duas  interpretantis ,  quafi  in  duas  celias ,  minus  mihl 
probatur;  hoc  tamen  cum  viro  doftifilmo  non  difiiteor,  fa- 
ciliorem  efie  leftionem  Edd.  primorum  cum  cloftris  in  ceUas 
duaSf  quam  quod  lucundus  in  AJdina  eumque  fecutus  Vifto- 
rius  Gefiierufque  dedit  cum  cloftfis  IIL  in  cellas  duas.  vbi 
quamuis  in  tribus  clofiris  in  duas  cellas  vnum  fuperuacaneum 
prudentiae  imputaueris ,  inepte  tamen  cellae  duae  ponuntur 
inter  inftramentum  mobile.  Itaque  malim  cum  cloftris  in 
t$Uam  duas,  vt  Cato  cellae  oleariae  doas  claues  prouidere 

dica- 


M.  P.  CATONIS  CAP.  XIV.  59 

dicator,  fi  forte  altera  deperdita  cafu  faerit;  quae  fufpicio 
in  mentem  venit  etiam  Rottboellio.  Veterem  igitur  leftio- 
nem  reilituere  non-dubitaui.  Pontedera,  qui  fupra  ffcinas 
deleuit,  eafdem  Iiic  ex  lenC  leftione  effiiftas  reitituere  ma* 
lebat  in  Cur.  iec. 

incertum']  Vna  iftole  centum  libras  pendens;  certa 
pondera,  diftin6):a  et  partita^  non  in  vnum  pondus  confufii 
interpretatur  Turnebus  Adv.  VQ.  24. 

Cap.  XIV.  vti  iujfitur]  Rottboellius  p.  k6.  malebat  vH 
iuJjStur.  Narii  villas  omnes  caementis  et  (^ce  vix  Hcet  cre- 
dere  ifla  aeftate  fuiife  exftru6bis,  multas  contra  lateribus 
ftraftas  furrexiffe  fufpicari  poffumus.  Scilicet  ipfe  Cato  vil- 
lae  fuae  fundamenta  calce  et  lapide  feu  caementis  pede  I  fu* 
pra  terram  ftrui  iubet  feft.  4.  ceteros  parietes  ex  latere,  cru— 
do  puto;  inde  eft  quod  feft.  5.  addit  caetera  lex  vti  viUa  ex 
eatce  caementis.  vbi  malim  vti  vitlae  ex  catce  et  caem^tis,  fc. 
totius  ftruftae.  Quae  omnia  cum  reputo^  initium  capitis 
vix  fanum  effe  puto. 

iugamentaji  Gefner  vulgatum  iusumenta  Vltruuii  n.  T. 
auftoritate  confirmabat,  vbi  vtri  doai  iugumentantes  prae« 
ferant.  Gallus  vertit:  les  tinteaux,  afferes  les  chevrons^  ful- 
mentas  tes  pieds  -  droits.  Idem  tamen  infra  iugamenta  ver<* 
tit  croifees. 

fulmentas']  Reftituit  Viftorius  ex  libris ,  et  confirma- 
vit  auftoritate  Lucilii  et  Plauti  apud  Nonium.  Gefner  in- 
terpretatur  tigilla  quadrata,  qualia  pedibus  Ie6lorum  vul- 
garium  adhibentur.  Sed  etiam'  fulmentas  foccorum  habet 
Plautus  Trinummo  m.  2.  94.  et  funt  rerum  omnium,  quae 
fulciuntur  fulmentae. 

fallfcas'}  Vide  fupra  ad  cap.  4.  i.  Poft  Aejiiuas  num 
interpungendum  fit ,  nec  ne,  dubium  eft  mihi  quidem.  Fa- 
li(cae  forte  funt  diftae  a  falis^  iigneo  tabulato  ad  fpeftan- 
dom  exftru^to. 

cellasfamiliae]  Scaligermalebat  Mof  legi,  interpre- 
tatus  de  Varronis  fellis  famiUaricis ,  ad  neceflitatem  corpo- 
ris,  qoas  eodem  nomine  vocat  Vitruuius  VI.  lo.  In  hoc 
tamen  Catonis  loco  dubitari  potdt^  cettae  an  /ellae  locum 
obtinere  debeant 

camaria  111]    Sufpicatur  Gelher,  olim  fuiffe  camch 


orbemf  ahena]  Pontedera  ex  cap.  ig.  malebat  orbemp 
catenas;  ad  (abrum  enim  lignarium  non  pertinere  vala 
aenea. 

luminct- 


6o  COMMENTARIVS    IN 

tummaria  VJ^  Lamina  aperturas,  foratnl&a,  lamina- 
ria,  foricaias  feu  fi^ecolaria  cum  Turnebo  Vin.  13.  inter- 
pretator  Gefner.  et  Gallus  reddidit:ySiv  carreaux  travifpa' 
rens.  Feneitris  clatros  luminibus ,  in  aedium  parte  hone- 
ftiori ,  luminaria  feu  fpecularia  obdere  videtur.  Sed  (pecu- 
larium  vfus  Senecae  memoria  demum  innotuit  Quare  fo- 
riculas  probo. 

pauliutam  pUani]  Aut  legendum  potutam^  (vide  ad  cap. 
X  d.;  aut  cum  £dd.  primis  lumsnaria  n  paututum  tata.  pi- 
lam  etc.  Ceterum  mirum  eft,  pilam  piftoriam  a  Catone  me- 
morari,  qui  tria  genera  molarum  alibi  pofuit  Framentii 
tofta  in  pUis  veteres  Romani  pinfebant;  binc  piftores  difti^ 
molarum  vfus  recentior  luit  Forte  pUa  granorum  foUicu- 
los  dariores  deterebat,  antequam.grana  ipfa  commoleretr- 
tur  in  farinam ;  forte  etiam  triticum  pinfebant  pUa^  vnde 
granea  et  far  fieret;  ceterum  mola  in  &rinam  commolebat» 
Nunc  video  RottboelHum  etiam  p.  16.  improbare  pitam  pau^ 
tulum  tatam,  quae  familiae  totius  cibo  conficiendo  non  fof- 
ficeret  Verum  eam  quidem  rationem  vix  admifero,  quia 
farre  altam  puto  familiam.  Vel  fic  tamen  cum  eodemRott- 
boellio  probo  antiquam  leftionem  tuminaria  VL  paulutum 
tata.  VtinamaliquisdocuiiTet  luminariumvfum  maiteriamqae! 
Certe  fiatim  luminibus  adiungi  debebant,  vt  clatri  fenel&is, 
fi  eundem  habebant  vfum  luminum  occludendorum.  Varr(> 
sn  ornithone  IH.  ?•  3.  feniftris  pumcanis  aut  tatioribus  reti- 
cutatis.  vbi  punicanae  nallae  aliae  quam  clatratae  efie  pof- 
funt  Hlae  igitur  anguftiores  fuifi*e  videntur ;  lomina  cOn- 
tra  latiora,  eaque  vel  foriculis  appofitis  vel  retibos  clau- 
denda. 

Juttanicam^    Vide  ad  cap.  X.  5. 

antepagmenta'}  Feftus :  autipagmenta  vatuarum  oma^ 
menta  quae  antis  appanguntur.  vbi  ex  MSto  Bartfaii  anticis 
adpingunturcoTTigit  Abr.  Gronov.  ad  h.  1.  et  monet,  inCod. 
Salmafii  antaliis  adpinguntur  effe.  Anticum  veteres  pro 
Janua  dixifle.  Vide  Vitruuium  IV.  6.  et  Gefiieri  TheC  L,  L. 
h.  V.  Gallo  funt  chamtfranles^  Romani  fimiliter  antefixa 
fiftilia  dhcerunt^  in  faftigiis  aedium  pofiCa. 

vafa  torcuta  duoli  Sine  dubio  ceilas  duas,  vinariam» 
alteram  oleartam  dicere  voluit  Nam  faber,  qui  viUam  ex- 
firuit  et  cellas  has  duas ,  non  idem  prela  olearia  vinariaque 
cum  vafis,  eo  pertinentibus,  ftruit  vel  accommodat  Igitur 
vitium  latere  puto,  et  cettas  torcutarias  duas  a  Catone  fcri- 
ptas  fttiife,  vel  celtas  ad  vafa  torcuta  duas. 

Hqc 


M.  P.  CAT0NI5  CAt.  XIV.  6i 

Hoc  rei'}  Defendi  pofle  formam  hanc^  negat  Rot6oell^ 
et  cum  altera  Meurfiana  praefert  Eae  rei. 

Hueabit  fecabitque']  Antiqtiam  leftionem  reftittti.  Vi- 
ftorios  eamque  fecutus  Gefner  dedit;  /erram  L  lineam  L 
fnattriam  duntaxat /ecabit  factetque.  diuhflor.  qoam  fcri- 
pturam  ineptam  eSe  vidit  etiam  ipfe  Gefner.  Dominus  fci« 
licet  materiam  et  quae  opus  funt  praebet,  conduAor  ope« 
ram.  Verum  vix  credere  licet,  dominum  fabro  ferram  et  li« 
neam  praebuifie ;  quidni  etiam  fecurim  et  afciam?  Omitto 
difficultatem  ftrufturae  in  vulgata  ledione.  Gefner  male* 
hat:  Ji$cddet  faber,  dolabit,  lineabitfecabitque  materiam  dun* 
taxat.  Qmduffor  etc.  Partem  igitur  veri  vidit;  £edfabro 
opus  httc  non  habemus;  conduftor  enim  adeft^  ifque  eft 
ipfe  faber^  qui  aedificium  redemit  Conduftor  non  praebet 
ciidcem  et  reliquam  materiam.domui»  fed  dominus,  Igitur 
cum  Ppntedera  vocem  conduSortex  fequentl  membro.retra- 
Aam,  antecedenti  adtribui^  etverba  yiMT^^  «—  conduSlor^ 
parenthefi  inclufi,  vt  fequentia  lapidem  etreliq.  copolentur 
cum  verbis  ad  opus  dabit;  maliem  tamen  ftatim  ifta  fequi^ 
altero  membro  fuccidet  —  conduSor  poft  verba  lutumfiat  re- 
pofito.  Faftum  aurum  et  argentum  noui,  lCed  materiam  fa^ 
&gim  a  fabro  qui  dixerit,  nondum  reperi.  Gallicus  inter* 
pres  vttlgatam  Ie6tionem  expreflit  Rottboell  malebat  per 
ferram  iuxta  Uneam  duntaxatjecabii  conduRorpn  ig- 

lutumfiat']  Hinc  lutare  granaria  cap.  93.  et  lutamenta 
cap«  128«  Habitationem  delutat  cap.iag.  Alioquin  poilis 
ftt^>icari  tateresfiant.  £x  loto  enim  vel  paleato  vel  acerato 
lateres  fierij  praeter  Vitrauium  tefiatur  loctts  Luciilii  ap. 
Nonittm  p.  445.  ed.  alt  Merc. 

verba  diuina]  Addidi  ex  Edd*  principibos  vocem$ 
qoae  abefle  non  debebat,  filocum,  fulmine  iftum,  lufixari 
volait  Cato.  De  ritu  luftrandi  vide  Scaligerum  ad  Feftun| 
in  bidental. 

fmgutas  IT}  Turnebus  VH.  24.  inteipretatur  ouafi  fcrit 
ptum  &tjingulas  N.  i.  e.  numos;  et  fic  deinceps  fe^  5.  ver- 
hzjingulas  N.  S.  interpretatur  numus  etjemis.  quo  pretio 
comprehendi  putabat  praeter  materiam  manupretium;  vel 
fic  tamen  per  caram  tegulam  eSe  fatebatur,  quae  numo  ve« 
niret  Gefner  vutgatam  fimiliter  de  numis  duobus  interpre- 
tatDr,  fed  aliter  pretium  id  computat  Scilicet  ex  nuniero 
tegularum  certae  magnitudinis  de  mercede  fabrorum  in  vni^ 
verfum  fttifle  conftitutam  putabat,  ita^  vt  pro  tefto  folue- 
rentur  in  fingulas  tegulas  numi  bini,  pro  reliqua  aedifica« 
tione  in  fin^las  tterum  tegulas  hini  femis:  et  nccederet 

taii- 


6a  COMMENTARIVS   IN 

tandem  manupretium  Ilgni.  Nam  feft.  $.  pro  exjigno  manU' 
pretium  legi  malebat  ex  ligno.  In  pedem  ternis  nummis 
tranfegit  Mefftdius  architeftus  cumQ.  Cicerone,  villam  aedi- 
ficante,  vt  conftat  ex  Marci  epiftola  ad  Quintum  IH.  r.  In- 
terpres  Gallicus :  ce  jjrix  tant  pour  la  couverture  que  ^owtr 
te  refte  du  baHmtjntfe  riglera  par  te  nombre  des  tuiles  qu^on 
fuppofera  de  deux  pieds;  et  voici  comme  on  ks  eftimera  pour 
la  couverture.  Voluit  igitar  cum  libro  Wratif  I.  legi^«g^«/a^ 
bipedaks.  Eiufmodi  tegulas  Paltadius  Maio  XI.  2.  et  alibi 
fripedas,  Vitruuius  VII,  i.  bipedales  tegulas  vocat.  Eqiu- 
dem  verba  in  teg.ftng.  IL  in  teHum  hoc  loco  aliena  et  fpu^ 
ria  cenfeo ;  et  verba  anteccdentia  iic  cum  feqq.  copulanda  r 
folwU  ftc  uumerabitur.  Teguta  integra  quac  non  erit,  etc. 
Nunc  video  Cel.  Rottboellium  p.  19.  itab.  I.  ordinare:  m 
t^las  fingulas  IL  (i.  e.  bipedales)  id  tefhmfec  numerairitur. 
3%a/a  (fcilicet  eft)  integra^  quaeerit;  quaenonerit,  vnde 
quarta  pars  abierit,  duae  pro  vna;  conliciares  etc.  Sed 
te^tum  quomodo  numerari  dicatur,  non  video;  nummi  pro 
te&o  numerantur,  et  ipfae  teguiae  numerantur.  Pretiam 
fingulis  tegulis  bipedalibus  ftatuit  numum ,  itaque  fufpicatur 
vir  dofttts,  poft  verbo  quatemae  numerabantur  fuiiTe  fcriptn 
haec:  pretium  in  tegulas  fingulas  HS.  quae  in  alienum  locum 
hinc  longe  reiefta  leguntur  vulgo.  Nunc  igitur  ea  mihi 
fententia  placet,  vt  iegam  fide  bona  foluat.  In  teSum  fie 
numerabitur  teguta:  integra  qt*ae  non  erit  — >  quatemae  nu^ 
merabuntur  pretium  infingutas  tegulas  ffS. 

conliciares']  Viftorius  comparauit  Fefti  locum  hunc  in 
Inlicium:  vnde  coUiciae  tegulae  per  quas  aqua  in  vc^  defiuere 
poteft.  Sed  idem  Feftus  habet  etiam  deliciares,  quas  Vifto- 
rius  eiecit:  deliciae  eft  tignum,  quod  a  culmine  ad  tegulas 
angulares  infimas  verfus  faftigium  colhcatur,  vnde  teffum  de^ 
tidatumf  et  tegulae  deliciares.  Seruius  ad  Georg.  I.  264.  ex 
Aelio  Gallo  habet:  vaths,  tegulas  grandes ,  quae  Jiipra  cot- 
Bcias  infimae  ponuntur. 

quot  erunt']  Fra6bae,  et  minores  etiam»  quam  paulo 
ante  diftae.  Sed  Rottboeil  intelligit  partes  deiicientes  quot 
erunt. 

lapidi,  eatce']  Pontedera  ex  cap.  15.  malebat  ex  tapide. 
Refte.  Sed  praeterea  VtUae  ibribi  debere  puto.  Sic  AI« 
dina  dedit 

Qtetera  tex]  Defendere  vulgatam  conatus  eft  Gefner; 
quod  commenti  ftint  auftores  Edd.  L I.  G.  vide  in  varietate 
leftionis;  id  fi  tibi  placebit,  fequere» 


M,  P-  CATONIS  CAP.  XIV,  63 

tegulasjiiigulas}  Pro  notid,  qaae  feqtmntor  N.S.  Edd. 
principes  babent  duo ,  id  eft  in  loco.  vt  fupra  feft.  4«  habe- 
bant  tegulas  fingulas  duo  ia  teHum.  Lerao  Vifitoriana  eft 
in  Polit  libris,  eamque  Meurfius  interpretatur  numosjtngu» 
los;  quod  facit  etiam  Popma.  Gefiier  fufpicatur  fuifle  fcri- 
ptum  IIS.  id  eft  feftertium.  Noftram  fententiam  fupra  po- 
litam  habes. 

Exfigno2  Tumebus  VH.  74.figno  coaluiffe  cenfet  ex 
verbis  duobusfifig.  nu.  i.je.  ex  fingulis  numis  pro  materia 
datis^  manuprelium  pro  portione  dandu^i  erit,  quod  femif- 
fexn  fuiile  putat,  atque  inde  verba  illa  deinceps  explicabat: 
pretium  infingulas  tegulas  numusjhnis.  Popma  exjigno  in* 
terpretatur  ex  forma  aedificii  a  domino  fignata.  Gefner 
maiebat  ex  ligno  legere.  Gallicus  interpres :  c^eft  Jur  ce 
pied^  que  doit  itre  payi  le  detail  de  la  main  dfoeuvre.  Rott- 
boeil  J^no  inani  cum  Popma  de  forma  aedificii  defignata  a 
domino  interpretatur^  interioribus  fpatiis  vacuis  reli^lis. 

vti  t/f//a]  Malim  wJiae  ex  calce  cementiSf  fc.  ftruftae 
totius. 

manupretium']  Edd.  antiquae  inani  pretium,  in  quo 
latet  manipretium ,  quod  in  optimo  fuo  libro  fcriptum  repe- 
rit  Viftorius.  In  Plinio  33.  f.  53.  libro  34.  f.  17.  ibidem 
fe&.  18.  vbi  Harduinus  ex  libris  fcriptis  edidit  manipretio; 
ante  erat  immani  pretio.  Codex  Victorii  vetuftus  ibi  habe* 
bat  manipretii.  Iterum  35.  f.  40.  no.  43.  pro  immanitati 
pretU  erat  in  Codice  Viftorii  manipretii;  Harduinus  dedit 
manipretio.  Similiter  in  Vitruuio  IX.  pro  immani  pretio 
Codex  Vi6):orii  habebat  manupretio.  Apud  Ciceronem  Pi- 
fon.  c.  34.  et  Verr.  I.  56.  editum  eft  manupretium.  Vide 
Drakenb.  ad  Liuium  36.  7.  Sed  dubitat  CeL  Rottboell  de 
manipretio,  quia  Cato  alibi  pretium  fimpliciter  dixit^  et  ina* 
nijigno  probat;  quod  quidem  a  me  impetrare  non  potui; 
ctu  ipfe  fentio,  manipretium  de  aedificio  hoc  vix  refte  dici. 
Mouet  me  inprimis  locus  Catonis  apud  Gellium  XDI.  23. 
vbi  Cato  de  fe :  neque  mitn  aedificatio  neque  vafim  neque.ve* 
ftimentum  vtbm  eft  manupretiojitm. 

vhi  aeftate']  Cum  calor  folis  vapores  peftilentes  no-% 
centiores  facit  in  loco,  quem  dominus  aedificio  vult  ex- 
ftruere.  Miratar  tamen  Gefner,  patremfamilias  ita  inlknire^ 
Vt  tali  loco  aedificare  velit 

"  bono  d^nino]  Non  domino  accedit,  fed  a  domino  ad* 
iicitur  pars  quarta  pretii.  Igitur  praepofitionem  excidiffi^ 
puto. 

.     '  Cap.XV. 


64  COMMENTARIVS  IN 

Cap.  XV.  Macerias}  Malitn  maeerum;  quanqiuua  to« 
tum  caput  nLifere  iuxatuni  et  vitiofuin  eS^  clamant  omnes 
Interpretes.  Sic  faciie  vides »  macerlam  caementis  et.iilice 
fimul  non  exftrui;  itaque  Aldina  reAius  habet  velfilice. . 

columen}  Gailus  chaperon  interpretatur ;  redbe;  idem 
monet^  longitudinem' diJbim  plane  effe  ineptametvitio&m» 
forte  etiam  altitudinis  menfuram.  Sublinere  Gallus  inter* 
pretatur  refte  cripir.  De  iongitudtne  maceriae  Galio  etiam 
aflentitur  Rottboeil;  et  quis  non?  cum  videat,  villae  parie- 
tes  quoquo  verfus  pedes  decem  patere.  Perticas  nota  P. 
jQgnificari ,  fufpicio  e&  viri  dofti  apud  Rotd)oeliinm.  SuUi' 
ntet  malebat  idem  Rottboeil^  qui  de  vitiofii  maceriae  defini- 
tione  in  Geiheri  Tlief.  L.  L.  monuit 

fihcef}  Sciiicet  dominus,  nec  quidquam  ad  opus  prae* 
beat,  refte  montote  Gailo* 

tibeUisl  Gailicus  interpres  emendat;  aut  libelUs  in  p$* 
des  Vet  perticam  vnam  pedumXX.  quae  vertit :  ou  un  paraU 
klogramme  aycmt  cinq  pieds  de  bqfejkr  une  percke  de  vingt 
pieds.  Verum  equidem  ignoro  hanc  iibeiiae  notionem;  u^ 
fentitur  tamen  Galio  RottboeU. 

ViS.  N.  X]  i.  e.  Vidoriatis  numis  decem.  Infra  de 
fege  oieae  faciundae  iterum:  Vqfarium  FiS.  IL 

fefquipedakm  ]  Malim  cum  £dd.  aliquot  et  Gallico  in* 
terprete  iegere :  fifefquipedatem  ;  deinceps  fymdamento  Edd* 
L  B.  R.  quod  probauit  etiam  Galius;  reae^  nifi  malis  ex 
Wratifi.  corrigere  Juper  fimdamento.  Antea  enim  mace-^ 
riam  ipfam  cr^am  pedem  et  femiflem  fieri  iufiit.  Parietes 
intergeriuos  erafiitudine  fefquipedaii  fieri  folos,  quod  late- 
ritii  parietes  ea  craflitudlne  piufquam  vnam  contignationem 
fufiinere  non  poflint,  ex  legibus  publicis  annotat  Vitruuius 
n.  31.  et.  ex  eo  Piinius  35.  f.  49.  Vterque  iaterum  Romae 
vfitatorum  longitudinem  fefquipedalent,  latitudinem  peda-^ 
lem  fuifie.  perhibent 

praebeatl  Inteiiige  (mmim,  nifi  id  ipfom  vocabulum 
faerit  inferendum. 

longitudinem']  Quod  Editiones  quaedam  praeferuat 
Umgitudini^  reftius  efie  quiiibet  agnofcet 

Cap.  XVI.  Partiaris']    Vide  ad  cap.  137. 

Cap4  XVII.  Capiti  lemnui  inferi  vuit  Pontedera:  Ma- 
teries  quid  amm  tempe/tiua  ftet., 

Robus  materiesj  i.  e.  cum  ad  materiam  feu  fabricam«, 
tum  ad  ridicas.    Theophraftus  H.  P*  V*  i*  robur  (ifwi)  fero 

caedeft- 


M*  P.  CATONIS  CAP-  KVUJ  6f 

caedenddm,  poft  aatamnum;  alias  eam  globet»  qaefum  ci- 
tiilime  compatrefcere.  Plinius  i6.  f.  74.  roBur  vere  caejum 
teredinifnjintit,  brutna  autem,  neque  vitiaturf  neque  pand(h 
twr.  Ceterum  Editiones  primae  Rebus  materies  item  ridica: 
Aldina  robur  et  materies  item  pro  ridica.  Sed  robur  fea 
quercus  fabricae  et  ridicae  materiam  praebet  Equidem  ma- 
•lim  Robus  fnaterieSfjtem  ridica  •—  tempeftiua  eft. 

gtubetj  Vide  infra  ad  cap.  ji,  2.  vbi  haec  repetuntur: 
tum  erit  tempeftiua  (raateries)  cum  Jemenjiam  maturum  erit 
—  quae  materies  femen  nou  habebit,  cum  glubet  tempeJHua 
eft.  ybi  regulam  ex  Tlieophrafto  interpretatur. 

cufrejjbl  Infra  cap.  151,  Semen  cuprejft  Threntinae  per 
ver  kgi  oportet^  maturum  eft,  vbi  hordeum  flauejcit.  C^t^k^ 
rum  hoc  in  loco  multa  funt  vitia,  quae  miror  ne  ab  ipib  qui- 
dem  Pontedera  annotata  aut  correfta  fiiiffe.  Primum  iliud 
in  aperto  et  ilne  dubio  eft  de  materia  ad  caedendum  matura 
tradere  voluifTe  Catonem.  Ifunc  vero  de  femine  maturo  le- 
gendo  Immifeentur  quaedam  ab  hoc  capite  plane  aliena.  De« 
inde  verba:  Item  quiduis  anni  etc,  de  qua  arbore  dicantux; 
plane  incertum  et  obfcurum  eft.  Sunt  etiam  multa  alia  vi' 
tioia,  quae  deinceps  annotabo.  Quodfi  ftatuas,  ex  maturi- 
tate  pini  et  cupreHi  ad  caedendum  cepifle  Catonem  occaiid- 
nemfimui  de  femine  maturo  tradendii  et  ligno  maturitatis 
materiae  inde  capiendo,  vulgatam  aiiquo  modo  reconcinna- 
relicebit^  ita  tamen^  vt  relinquatur  iUud  incommodum,  vt 
aut  ipfa  arbor  quiduis  anni  feu  quocunque  anni  tempore  ma« 
tura  eiTe  dicatur  ad  caedendum,  aut  femen  quouis  antii  tem- 
pore  maturum  ad  legendum.  Qu^e  vtraque  fententla  fal& 
eft ;  nec  eam  voluiiTe  videtur  Cato  ponere.  Igitur  ita  poilis 
legere:  £a  quae  femen  viride  et  maturum  habet^  vtijimen 
4e  cuprejfof  quiduis  anni  legere  pojfis.  Pinus  item  quiduis 
anni  tnatura  ejl  et  tempejliua.  Ibiaem  funt  wXces  bimae,  vn^ 
dijemen  excidit,  et  anniculae.  hae  vbi  primum  incipiunt  hich 
JcerCf  tum  legi  oportet;  per  fementim  primum  incipiunt  ma* 
turae  effe;  poftea  vfque  adeo  plus  menfes  VIIL  Hornotinas 
nuces  vifides  Junt.  Cypreifi  mentionem  fcilicet  plane  alie- 
nam  a  priore  loco  cenfeo ;  alia  enim  ratione  trifera  eil;  cu-» 
preiTus^  quam  pinus.  Plinias  16.  f.  50.  trifera  eft  et  cupref- 
fos ;  namque  baccae  eius  coUiguntur  menfe  tanuario  et  Maio 
it  SeptemMf  temafque  earum  gerit  magnitudines.  Ceterum 
ipfum  praeceptum  vt  verum  laudat  Pontedera  in  Cur.  fec. 

nuces']    Pontedera  ex  veitigiis  variae  leftionis  ita  b.  L 

conilittut:  ibidemfunt  nuces  binae:  vnde  femen  excidet  ^  eae 

mnnicutae.    Hae  vbi  jprimum  incipiunt  hiqfurip  ttm  kgi  opor- 

71^/.  P.Il  S  iet. 


66  COMMENTARIVS  iN  • 

teif  u  e.  generis  duplicis  nuces  adhaerent  his  arboribus^ 
altera  annicula^  altera  homotina ;  ilia  cum  hiafcere  inctpi^ 
luie  viridi  manente,  intelligi>  arborem  tempeftiuam  elk  ad 
eaedendum.  Sed  docere  debebat  vir  do6fais,  binas  nuce$  ita 
latine  dici  pofle  de  gemino  nucum  genere ;  quod  equidem 
nott  credo.  Reliqua  etiam  huius  loci  vitia  non  tetigit,  nec 
de  qua  arbore  haec  verba  fint  intelligenda  docuit.  Equidem' 
de  fola  pino  interpretor,  et  emendationis  antea  pofitae 
fponforem  habeo  Plinlum  i6.  fe6t  44.  In  maxima  tamm 
admiratione  pinus  eft:  kabet  fruHum  maturejcentem:  habet 
proximo  anno  ad  maturitatem  venturum  ac  deinde  tertio.  nec 
iflta  arborum  auidius  fe  (Vincent.  fcilicet)  promittit  Quo 
fnenfe  nux  ea  decerpitur,  eodem  maturefcit  atia:  etfic  difpen- 
fatur^  vt  nullo  non  tnenfe  maturefcant.  Quaefe  in  arbore  ipfa 
diuifere,  azaniae  vocantur,  taeduntque  caeteras,  nifi  detrd^ 
iantur.  vbi  quod  ex  MStis  libris  pofuit  Harduinus  azaniae 
pro  za^Jae,  confirmat  Vincentius. 

tum  legi  oportef]  Rottboell  p.  22.  ita  h.  I.  ex  Edd.  pri- 
mis  concinnat:  tum  legi  (id)  oportet;  tum  primum  per^e- 
men  incipiunt  ni.  effe.  Putat  vir  doAus  a  Catone  opponi  libi 
inuicem  maturitatem  per  femen  et  maturitatem  per  mate- 
riam,  quod  ego  latinitatem  nego  pati. 

pojtea  vfquel  Legendum  puto,  vt  antea  iam  dixi :  nu^ 
turae  effc,  poftea  vfque  adeo  ptus  menfes  VIIL  i.  e.  et  poft 
fementem  ita  maturefcere  pergunt  plufquam  VHL  menfes; 
qoam  fententiam  Plinii  locus  confirmat. 

vtraque^  Qui  Viftorianum  iterum  repetiit  Gefner,  ne 
verbulum  quidem  interpretationis  addidit,  ncc  equidem  vi- 
deo,  quomodo  poflis  interpretari.  At  geminum  vlmi  genus 
liabet  etiam  Columella  V.  0.  vbi  vide,  An  fortefamera  la- 
tet  in  iterum?  De  vtraque  vlmo  nunc  con(entientem  repe* 
fio  Rottboellium  p.  23. 

Cap.  XVm.  quadrinis'}  Hoc  yvdgtito.  quadrariis  fub- 
ftitui  debere,  rette  monuerunt  Tumebus  VTI.  25.  Vrfinus  et 
Popma,  qui  adeo  editioni  fui  inferuit  Viftorius  ex  libro 
fuo  vetufto  quadritis,  ex  Polit  quadrUiis  annotauit  Gefner; 
fed  infra  feft.  3.  refte  Polit  quadrinis.  Edd.  principes  qua- 
driuiis  habent  pro  vulgato  quadrariis.  Non  neceffariam  effe 
Yrfini  emendationem  qucuMiugis,  fiet  manifeftum  ex  iiS, 
qnae  difta  funt  fiipra  ad  cap.  X- 1.  Popma  locum  Pomponii 
ex  Piftore  pofuit  apud  Nonium  in  Quaeft.  hunc:  nunc  plus 
fuaeftifacerem,  quam  quadrinas  fi  haberem  motas.  Gallicus 
,  Jbterpres :  imi  preffoir  d  quatre  equipages  cotnptets.  Ceterum 

,   '         qtiaeri 


U.r.  CATONTIS  CAP/XVni,  67 

^eri  poteft,  eur  Cato  hic  qaadritiis  vails  contentoa  fherit, 
cum  ipfe  cap.  X.  et  XII.  oliuetam  iugerum  240.  quinis  vafi» 
inftnixerit?  Melfter  putabat  Catonem  nouam  rationem  ex- 
quiiiuilTe  deinde,  vt  torculario  melias  ordinato  quatuor  va(a 
luiEcerent^  atque  ita  non  folum  fpatli^  fed  etiam  laboris  el 
temporis  compendium  fieret  Itaque  probabat  ieftionem: 
vti  contraftiorafiewt.  Contra  Plinius  i8>  c.  3  r.  premunt  atU 
qm  fitiguliSf  vtilius  binis^  ticet  magnafit  vaftitas  fingulis. 

.  contra  ora']  Reliqui  Vi^torianam  emendationem ,  etfi 
veram  puto  efle  alteram  contraria,  i.  e.  fibi  oppofita.  In- 
epta  eft  Popmae  conie6hira,  contra  fora  legentis.  Mecuni 
fentit  Turnebus  VII*  25.  antiquam  contraSkora  expreffitGal- 
Itts:  et  qu^il  ^ait  que  la  grandeur  necejjaire.  Sed  Gallicait 
architem)n  in  compofitione  toreularii  refte  vertit:  oppojes 
par  bouts. 

arbores']    Turnebud  1.  c.  interpre(^tar  qnas  Galii  io- . 
mellas  pofteriores  vocant;  Gallicus  etiam  interpresjfiiff^/^i* 

cardinibus]  Tumebus  pedem  interpretatur^  quo  te- 
nuiore  infigantur  fuae  bafi;  Gallicus  ettam  interpres  lest^^ 
nonSf  qui  les  termineront  Jupirieurement  et  ta  portion  de  teuf 
pied,  quifera  engagie  dans  ie  patin.  .  • . «. 

foramina]  Quibus  indantur  fibiilae  monente  Melftero. 
Gallus  te  togement  des  aiguiltes.  Turnebus  foramina  frik 
tonga  p.f.  legendum  efle  lafpicabatar,  ialfus  opinidne.  Ce- 
terum  virgulae  tranfuerfae  tres  vncias  totidetn  fignificant; 
^ocente  cum  aliis  Gronouio  de  P.  V.  c  6.  p.  27*  et  Eifen* 
fchmidt  in  tabula  notarum  ponderalium  p.  150. 

digitos  FI.]    De  ladtudine  interpretetur  Gallus. 

abfota]  Ouvrez  uue  mortaife  a  un  pied  et  demi  duJtU 
Gallus  vertit.  Foramen  primum  partem  infimam  fbramini^ 
refte  interpretatur  Meifter. 

in  II.  arbores  P.  I.  ZEr\  Haec  verba  Gallus  Intelligef ^ 
fe  negat,  atque  omittit;  Meifter  fufpicaturi  fuilTe  olim  arbo* 
res  et  arbores  et  parietes  pone  arbores  P.  1. 1^. 

ftipitem  primum]  u  e.  primam  partem  ftipitum  re6te 
ftiterpretatur  Meifter,  contentus  fexdecim  pedibusi  cum  Gal»' 
lus  oftodecim  fibl  fmuferit    Meifter  malebat  inter  atboreM 

adftipii^' 

JHpites]  Tumebus  eflle  putat,  quas  Galli  vocent  iu- 
mellas  anteriores,  Gallus  vertit:  ta  paire  de  poteaux  md 
appartient  d  ce  mhne  prejfoir.  Ceteram  Pontedera  ttalebat 
trajfos  -«*  aitoSf  fuculam;  haec  enim  omnia  pendere  a  ver« 
bo  componito.  Suculam  ait  eiTe  in  £dd.  primis  et  Codice 
Caefeniite;  aec  diflentid  equidem.a  Viro  egregio* 

£  a  praeter 


68  COMMENTARIVS   IN 

praeter  eardines^  Igitur  ciim  ctrdlnibus  pedes  X,  Bi 
fUdila  tourillons  vertic  G^lus. 

prelum']  L^arbre  Gallo;  qai  inibi  reddit  y  compris. 
Lifgola  arborum  foraminibus  inditur^  re6):einonente  Tur« 
BeBo  VII.  25. 

pauimenhm  ]  La  Jurface  du  hangard  qu^occupent  deux 
prejjoirs  y  compris  leurs  deux  bajfins  et  deux  Trapetes,  aura 
33.  pieds  de  largeur,  prije  Jw  (a  iongueur  du  kangard  Ita 
Gallicas  Cato^  qui  totius  latitudinis  torcularii  dimidium  pe- 
des  XXXni.  efle  monuit;  idem  trapetos  inter  duo  vaibrum 
paria,  Meifter  autem  inter  va(a  et  parietes  coUocauit. 

veBtibus  —  P.  XXIIJ}  Si  veftes  in  vtroque  latere  op- 
pofiti  iibi  trahuntur,  laboremimpediunt;  quare  vedibus  efle 
pro  veBtubus  cenfet  Gallicus  arcbited^on,  et  Interpres  reddit 
pour  tes  .charrois.  Praeterea  artifex  Gallicus  demonftrauit 
pedes  folummodo  XQX.  relinqai  veiUbus.  De  pf iore  inter- 
pretatione  dubito ;  arbores  enim  parietibus  vtrinque  oppo- 
fitae  ftant,  igitur  ftipites  et  vedtes  in  medio  torcularii  fpa- 
€io  iibi  vtrinque  oppofiti  occurrunt. 

arbores  ejl  P.  XX."]    GaUicus  archite6)x>n  ponlt  pedes 

xxn. 

vajis  quadrinisj  Ita  ex  Pol.  dedi  pro  quadrarOs;  quo 
«GceditEdd.  principum  ^fia^niirfj. 

totigitudine  P.  L.  IL}  Gallicus  architefhis  longitudini 
triboit  pedes  LXVL  latitudini  vero  inter  parietes  pedes 
XXXVL  non  LII.  Igitur  corrigi  volebat  longitudine  Pm 
LXFL  tatitudine  P.XXXVL  inter  parietes.  Arbores  vbietc 
Equidemdiftinftionem  vulgarem,  monitus  a  viro  dodo^  cor- 
rexi^  fententia  poftulantc;  erat  enim  Inter  parietes  atbores 
vbijiatues,  fundamenta  etc.  De  menfura  videbimus  in  Exy 
pticatione  Figurae  in  fine  iibri  additae.  Meifter  latitudinem 
66  pedum  jGmiliter  pofuit,  longitudinem  53  pedum;  et  com« 
parauit  locom  VitruuU  VI.  9.  Ipjiim  autem  torcutar,  Ji  non 
eochteis  torquetur ,  Jed  veBUbus  et  preto  premitur,  neminus 
tongum  pedes  XL<  conjiituatur.  Ita  enim  erit  veSUarioJpa' 
tium  expeditum.  Latitudo  eius  ne  minus  pedum  pedumjenum 
denum;  de  diftinftione  corrigenda  idem  prior  monuit 

lapides  Jitices']  GaUicus  architeftus  legebat:  fiUces  eraf 
Jos  P.  L  S.  forum  tongum  P.  FL  S.  tatum  P.  IL  S.  Fori 
enim  iongitudinem  vulgarem  non  fuiiiccre  craiTitudini  bina* 
narum  arborum^  quibus  Cato  tribuit  pedes  Vf,  et  inter- 
vaUo  pedum  11.  inter  arbores  pofito.  Igitur  interpres  gaUi- 
cus  vertit:  couvrez^en  cFune  pierre  dure  (Pun  pied  et  demt 
tepcdjfewr;  lajuperfide,  qm  Jera  defixpieds  et  dem  de  tan- 

gueur. 


M.  P.  CATONIS  CAf.  XVm.  69 

gueur,  Ar  deux  pieds  et  demi  de  targeur.  MeiAer  inter* 
vallo  arbomtn  vnum  pedem  afHgnat^  hinc  acqoiefcit  in  na« 
mero  vulgari ;  prior  etiam  de  fignificatione  vocabuli  farum 
monmt^  cul  dabitabat  poiTe  M>ftitiu  farameu  aut  torumm 
Galli  rationem  magis  probo^  quia  \%  reftius  fpatio  inter  ar* 
bores  intercedenti  confuluit  Igitur  abfque  vlla  porreAio- 
xie  malim  tranfpofitis  verbis  legere:  imbilapides Jiiiees fta^ 
tuito;  ibi  foramen  pedicinis  duobus  fadto.  totum  fotamm 
tongum  P.  V.  latum  P.  11.  S.  crajfum  P.  L  S.  Quodfi  lo- 
com  ftipitum  compares>  facile  fuibiceris  lapidum  filicum 
craflitudlnem  et  ceteras  menfuras  ene,  non  fori  vel  foraml- 
nis.  Ceterum  Cato  fiUiicem  lapidem  et  caementa  aliqui  di- 
ftingait  PiK>  lapide  alii  faxum  nominarunt  Hoc  vero  ia 
Iqco  lapidem  feu  faxumj  non  filicem  probauerim.  Diuerfi« 
tatem  docet  locus  Liuii  41.  c.  37.  vbi  vias  in  vrbe  et  cliuum 
Capitolinum  et  porticum  extra  portam  trlgeminam  in  Auen« 
tinum  Jilice  fiTauifie  cenfores  refert,  porticum  ab  aede  Sa^ 
tumi.in  Capitolium  ad  Senaculum  ac  fuper  id  Curiam  et  em« 
p^orium  tapide  fi:ernenda  curafle.  Lapides  fcilicet  ad  noN 
niam  caeduntur;  filices  contra  minuti  et  angalofi.  CatD 
apud  PiiniumXIX.  feft.6.  forum  muricibus  firernendumcen* 
fuerat^  ne  fiine  caufa  homines  otiofi  ibi  confifterent 

pedicinis']  Cum  Tumebo  VII.  25.  Popma  interpreta- 
tur  pedem  tenuem  edolatumque,  quo  arbor  inferitur  car^ 
dini  aut  bafi  fuae.  Male  alii  lapidem  pedicinum  intelligunl^ 
in  quo  pedes  arboram  ftatuantur.  Refte  cum  Meiftero  <zalr 
licos  interpres  ks  pieds  des  deux  jumetles. 

TobiMrel    Materia  roborea  feu  quemea. 

robuftum']  i.  e.  ex  roborea  materia.  Ita  antea  robnr 
dixit,  et  deincepsftipites  robuftos.  Ita  Varro  I.  98.  3.  Co« 
Jumella  IL  15.  6.  IV.  26.  i.  robore  querceo  vel  fubereo  IX. 
I.  3.  vbi  vide  notas.  roburneae  firuges  Columella  IX.  i.  5« 
Plaudnos  locos  a  Popma  appofitos  dabitGefneri  Thef.  L.L. 
Ad  plumbi  mentionem  GaUus  adiungit  x'i/  ^y  trouvf  quel» 
quefauxjointf  i.  e.  fi  commifiura  labet 

Ftifief]  Vulgo  erat  inditOf  vti  fiet  *-  ftent.  Funda* 
menta.  Sequor  Gallicum  architeftum  et  interpretemj  qoi 
refte  feparauit.  Fundamentuat  enim  nunc  fimile  &,  in  quo 
ilatuantur  flipites^  quale  antea  fiiftam  arboribus*  Prtor 
idem  monuit  Meifter.     ^ 

fundamenta  P.  V.1  Alta  pedes  V  intellige,  vtin  fim- 
damento  arboribus  fiatuendis,  reS»  monente  Gallo  et  anta 
eum  Meifi:era 

E  j  filictm 


70  CDMMENTARIVS  W  : 

yUicm  hngtm  P.  11.  jS]  Meurfium  crailltado  aecpialis 
offendit,  qui  ex  comparatione  jFimdamenti  alterius  midebat 
sraffutn  P.  L  S*  Gailus  vertit:  vous  y  poferez  Jur  fon  tit 
jU  carriere,  et  bien  de  niveaUf  une  pierre  ie  taille  tongue  d$ 
deux  piids  et  demi,  large  de  deux  pieds  etdemi,  et  epajffi 
jfun  pied  et  dmi*    De  craflltadine  confentio, 

pfanutn2  in  ipfa  foli  planitie  collocare,  ita»  vt  tofca 
fua.altitudine  a  paoimento  exftet»  interpretatur  Meifter,  qui 
ita  caueri  putat  infimo  ftipiti  a  pauimenti  bumore.  Jta  eSe 
in  Vitruuio :  Si  piano  pede  erit  ruderandum ,  id  eft ,  in  ipfa 
•ibU  planitie^ 

ftipites  ftatuito']  Cum  fequatur  itm  atterum  ftipitm 
fiatfdto:  malim  b.  1.  cum  interprete  Gallicolegerey7i/7/Vm 
fiatuitQ.  C^terum  Meifter  binc  arguit  arbores  in  eodem  la- 
pide  ftatui  a  Catone^  cum  feparadm  vnumquemque  ftipitem 
.HUBO  ftatuat  Hinc  etiam  filioum  diuerfa  menfura  ponitur 
Jongitadinls. 

frabm  planam']  Redse  Gallus  vet^tlwrizontalment^ 
et  trabem  ipfiim  tour  de  poitrails.  Meifter  monet,  tnibem 
geminam  requiri,  arboribus  alteram,  alteramque  itipitibus 
4mponendam.  Solidas  interpretatur^  quae  bina  preh  fea 
vafa  iungebant 

Sub  eas  trabesl  Gallus  iSbjv^r  emendandum  aut  vulga- 
tam  eadem  fententia  interpretandam  efie  cenfet  Huc  ducit 
imtiqua  ie6tio  a  Vi6i:orio  mutata  in  fine  fententiae,  quae 
habebat:  prq  fingutis  defuper  ponito,  GsHlo  praeiuen^t 
Melfter, 

canates']  Gallus  te  pqffage  des  voitures  interpretatnr  ex 
ratione  ea,  qua  pauimentum  cum  vafis  quadrinis  defcrlpfit 

trabecutam']  Gallus  interpretatur :  poutre  fervant  <f^- 
^reJJUton  entre  m  preffbir  d  droite  et  un  a  gauche ,  et  pofie  /«- 
trh  te  paffage  des  voitures  et  te  mur.  Ceterum  binas  trabe* 
Cfulas  pro  fingulis  fupponi  tum  demum  cenfet  Meifter,  cum 
liuplices  quoque  trabes  impofitae  fuerint 

trdbeSf  quae'}  Gallus:  bouts  de  poutres  ou  forts  ma- 
driers. 

iuiis  tignis']  GMustfur  cette  charpente  itevezunema^ 
f&nnerie. 

aream]  Gallus:  faire  qui  tenoit  Ueu  de  notremaie* 
eamque  putat  in  torculario  vinario  fuiile  latiorem.  Scilicet 
legit  Gallus  tatam  P.  VL  aream,  eamque  cenfet  pariter  ro* 
tundam  {uLiTe. 

latam  P.  IIII.]  Gallicus  arcbitedus,  ne  altitudo  ca» 
naliS/  quo  liquor  expreflus  deflait,  omittaturi  corrigit  latum 


M.  P.-  GATONIS  CAF.  5CVffl.  ?! 

P.III.atttmP.LS-B.    Caaalemeodemmodointeipret». 

**  ^^L  pauim>,Uum-\  Ge&er  yulgatam.defendLt  in. 
teUefto  per  pavimentum  totum.  Equidem  malim  Cetero  pa- 
^mtHto  toto.  InteUigit  nunc  pauimentum  omnis  fpaUi ,  ex- 
Te^  pruSiento  areae  et  eanalis,  cui  pauimentom  figm. 
Mtrx  iVpmit    refte  moncnte  Gallo.  ^         , 

"^^    rmS^]     Super  folo  congeftitio  fiftocato  ftatumin. 
iadudTcemintis  Siinutis,  non  nunoribus^en,  quam 
fluae  manus  implere  poffint.  monente  Meiftero. 
^      calce-},    Pauimenta  fubdWia  ftruere  docet  «  Vitn^ 

7.  X.  PaUadius  Rlaio  c.  ii.  ^^^}^' S!^^,  &J,1" 
ladiusl.  Q.  Vtraque  Plinius  36.  C  6i.  63.  63.  Ceterum 
c^uareS^o  hm^im  lefla  probabatGefiier,  etadcemge. 
f"e  eS  mafculo  dici  putallat  Contra  »onet  Pontede^ 
Catonem  eenere  foeminino  dlxifle  calcem  «>?' «6.  et  38.  m 
pS^Febr  as.  23.  pro  calx  viua.  Codex  Erford.  habet 
S ,  fed  eius  libri  aulftoritas  tanti  non  eft.  ^^^^J^. 
irar^nato  feiungi  voluit  Pontedera.  A  md  «n^»  f «  'f; 
eem,  aliud  arenatum;  et  in  calce  lam  ^nteUtgi  arenam,  cum 
?^  fubafta  fit.  Verum  ita  non  opus  erat  addi  «/c«;  alter- 
Jfrum  enim  abeffe  poterat.  Arena  tum  emm  fieri  ex  «dce 
It  i^Tna  notJm  eft.  veluti  Gallormn  morti^,  noftrum  Moer^ 
2/  Sed'hocTenatoCat»li.l.vtinonvolmt.  Rudusemm 
foaJmentis  S^gerit,  primo  quidem  rnderU  ?«^"0  « 1«^ 
Hc^entis  minutis  et  tertia  parte  calcis  admixta  fafto,  al- 
feu  cemenus  ™""^  -  ^     jt,  p»uinientorum  rudem 


,7»  COMMENTARIVS   HI 

ibi  di  tefta}  VrAnas  malebat :  ibidem  tefla  —  Jkrmto; 
vbi  firatum  ejl.  Bene,  Nam  proprie  teftaceum  paoimen- 
tum  non  ftruitur,  fed  fternitur,  vei  fuperfonditur,  vt  ait 
Paiiadius  I.  17*  !•  Sed  grauius  vlcus  miror  a  viris  do6tis 
omiiTum.  Tefta  omnis  arida  eft,  fed  pauimentum  teftaceom 
feu  figninum  fit  e  tefta  trit»  calci  addita.  Plinius  35.  f.  46. 
Fra&is  etiam  teftis  vtendo  fic,  vt  fimius  dureut,  tufis  calc9 
addita  ^  quae  vocant  fignina ,  auo  geuere  etiam  pammsnta  ex^ 
cogitauit.  Teftam  tritam  et  (accretam  in  hoc  opere  adhibet 
Vitruuius.  Quare  malim  legere:  item  tefiam  triiam  et  pa^ 
vimentum  firuito.  Nunc  video  Gallicum  interpreteto  refte 
teftam  aridam  interpretari  dment  de  tits  poU  d  FhuUe.  Tefta 
dicitur  later  co6fais  igne.  Vitruuius  n.  8- 

oleo^uefricato'}  Ex  £dd«  L  B.  R.  addidi  oleo.  quod  fiei{ 
voluit  etiam  Meuriius,  qui  inepte  calcem  ex  oleo  fuba6);am 
apud  VitruuiiimY.  1,  et  Palladium6.  Ii.  compatabat,  qua 
lateres  bipedales  canallculati  iunguntur.  Probauit  noftram 
leftionem  etiam  Pontedera,  fed  inepte  oomprobare  voluit 
toco  Plinii  36.  c.  24.  quod  matthaturf  oleo  perfricatur  awte* 
Quin  Palladium  comparas,  quil.  17.  cifternarum  pauimen« 
tum  teftaceum  omni  cura  terendum  ad  nitorem  et  lardo  pin- 
gui  deco6fco  aflldue  defricandum  eiTe  monet 

extra  columnaml  Galius  vertit:  eniez  les  par  entaiU 
tes,  et  deinceps  legendum  eSe  oenfet  pedum  XXy  kmgae* 
Meifter  ita:  hoc  efi  ora  quae  oleum  effunduntf  poffuntquoque 
in  auerfis  arearum  partibus  paUre;  tum  non  opus  efttauto 
ab  vna  area  ad  atteram  interuaUo  y  cortinis  nempe  et  capula^ 
toribus  f»  alium  locum  abi^atis;  ita  ftipUes  quoque,  qui 
vtrinque  parleti  proximfunt,  minus  aiftanitf  et  tantunaem 
trabimm  tongituaim  deceekre  poteft.  Numeruspeduni  XXIh 
aperte  vitiojus  eft.  Makris  enim  fpatii  compendium  fieri  ne^ 
quitf  quam  auod  iuter  binos  medios  ftipites  interceait;  tra* 
hes  itaque  aaminimumfi$etdarum  hngitudinem  etfiipitum  U* 
titudinem,  hoc  efi  26pedes,  debent  aequare. 

orbem  olearium}  Gallus :  la  table  qui  couvrira  ktasi 
preffurer.    Codex  Gronouianus  babet  pedibus  IIII S*. 

punicanis^  Gallus  interpretatur :  par  dcfs  en  forme  d$ 
tenons  penitrant  funemoitii  de  teur  hngueur  dans  fipaiffeur 
Jtune  piice ,  et  ta  feconde  moitii  dans  Pipaiffcur  de  fautre  pii* 
ce,  et  chevUlies  aans  Pune  et  dans  Fautre.  Plalutus  Mofl^ll. 
in.  2.  143.  Non  enim  haec  pultifagus  opifex  opera  fecit  bar^ 
barus.  Piden'  coagmenta  inforibus  ?  —  /peHa ,  qnam  arfli 
dormiuHt  ^  vt  conniuent  votui  dicere.  vbi  vide  no^  Scali* 

gerL 


M.  P.  CATONIS  CAP-  XIX-  ?} 

pri.  Torcalare  poenicain  ex  Varronis  yapemlilHmflly 
babet  Nonius.' 

Jkbfcmles}  GaUua  vertit:  ilks  fmmt  liies  extiriiure>' 
ment  par  clefs  d  queue  ifkirondes  —  maintem§es  en  place  par 
des  chevilks  de  comamlter.  Feftns :  Jub/cudes  appeUantmr  eu- 
ueatae  tabellae,  quibus  tabutae  inter  te  configuntur^  quia  quo 
eae  immittantur  Jucciditur,  feu,  vt  alibi  rectias  habet^  Juccu* 
ditur. 

Cateuas^i  De  his  vide  ad  Palladii  I.  13.  Gallas  Ii.  L 
vertit:  eBesJerant  encore  affkrmks  dans  kur  ajfemblage  par 
trais  barresjixies  par  Bes  clous  defer. 

corytoj  Pontedera  vitiamiaiiividit,  corrigens  carpi* 
w,  aut  como  aat  opulo.  Galiicus  interpres  romo  praefert 
An  fuit  comeolum?  Ita  baciUum  comeolum  Afranius  apud 
Noniom  in  Bacilbm  habet  De  vlmo  Vitruoius  II.  9.  ^  i» 
commijjims  et  in  coagmentatianibus  ab  tentitudine  firmas  re^ 
cipiuut  catenationes.  De  veftium  et  preli  materia  vide  cap. 
31.  f-  3. 

attemas']  entremSez  •  ks  Gallus  praeeunte  Meiftero^ 
qoi  praeterea-  moneti  male  caput  fe^ns  ab  hoc  efie  di« 
vulfam ;  verba  enim  tn  vafa  vinaria  *-  facito  parejathefi  in* 
clufa  cum  reliquis  eSt  continoanda,  et  oopulanda  cum  hoc 
capite; 

Cap.  XDL  vti  abfieut']  A  cofitulo  fopplet  Gallicus  ar- 
ehitefbis^  qaebi  fecutbs  vulgarem  ieftionem  diftinxi  re^us* 
Valgatam  tamen  ita  interpretator  Meifter:  vbifuperius  ddi* 
eit  foramen  iUud  tongum  arborum,  locus  efk  facieudus  Jibuiai 
et  coi^bulae  ligueae,  quae  comprimat  arbores  Ji  difhiafcentp 
itefficiatf  vt^auaeque  arbor  ab  altera  ab^  pedem. 

fenal  Gailus :  Chaque  tHe  de  trimljera  percit  de  trois 
trotu  depart  en  pari ,  ce  qui  produira  fic  orifices  popr  rece* 
voir^les  barres»  Meifter:  trina  ab  vtraque  parte,  femipedem 
a  fe  inuicem  diftantia  9  prituum  a  cardine  tantuudem  diJJHump 
ita  vt  tff  mediajiicuta  nouem  pedum  interuatbm  duorum  pe^ 
dum  vacuumfuui  duSario  obuolueudo  retinquatur. 

cardinej    Saculae  &iiicet,  te  tourilloiu 

reSUJfmie']    Aeqoali  interufdlo  interpretatar  Gallus. 

Porculum'}  Gallos  interpretatur  te  croc  Ita  fcilicet 
Tumebus  VII«  35.  Feftos:  Sucuta  et  machinae  genus  tere^ 
ils  materiae  et  foratae  ac  crajjbe,  quam  vt  vberfcrofae  porci 
wreumjlant,  pc  (porcuH)  verjantefque  fune  duSario  votuunt. 

vt  inter  —  conuenicW]  Haee  verba  cum  interprete  Gal* 
Uco  ad  antecedentia  retoiii  vulgo  enim  cum  fequentibus 

£  5  copu- 


74  COMMENTARiyS  fN  • 

copulantar.    Vertit  ilie :  4  f^it  que  cemUieu  coneoure  pre-rs 
cijement  avec  te  milieu  de  Pentre  -jumelles. 

taxameuti}  Quo  liberius  moueantnr;  de  jeu  Gallos 
vertit ' 

-pedum  XIKI  Hanc  profk^rtioneni  vulglitae  XV.  vt 
reftiorem  praetuu  cum  Gallico  interprete,  cui  praeiuerat 
Meifter. 

remijfarios]  Turnebus  interpretatur  non  eos^  quibus 
remittatur  prelum^  fed  reiniiliorifi  et  minoris  Idngitudinis, 
quibus  in  remiiSore  preiTione  opus  fit  Hunc  fequitur  re- 
centior  interpres  Gallicus,  4 

Cap.  XX. .  JVapetum^  oporteaf]  Haec  verba  lemma- 
tis  inftar  antea  fuperfcripta  ipfi  orationi  Catonis  refte  infe^ 
ruitGefner. 

mUiario']  Edd.  I.  B.R.  medituUo.  -Miliarium  in  vfu 
balneorum  fuit  vas  longum  et  anguftum.  Vide  ad  Palla- 
dium  I.  40.  3.  et  Aprili  VHI.  7.  Hoc  in  loco  Gallus  inter- 
pretatu^  une  exuberance  de  la  forme  cPunvafe  mUiaire  qui 
occupe  te  centre  du  bajjin,  et  qui  a  ta  mime  hauteur  que  ie 
rebord, 

caueto  ]  Ita  reS^  L  I.  G.  monente  Pontedera ;  fequnn* 
tur  enim  eximito^  facito  etc. 

ne  labet']  Vulgatum  ni  correxi  fententia  poftulante; 
plumbum  enim  in  firmandis  modiolis ,  nullo  vero  modo  in 
columella  adhiberi  voluit,  quod  facile  ponderi  cederet,  vt 
reAe  monuit  Viftorius ,  qoi  veterum  Editlonum  leftionem 
ex  libris  fcriptis  correxit,  nifi  quod  ni  reliquit.  Gallicus 
ihterpres  habet:  f^anr  Paffermir.  Cato  igitur  colomellam» 
fi  labet»  denuo  cuneis  circumfixis  firmari  voluit.  Facilius 
enim  ita  eximitur,  et  denuo  firmatur.  .  Monuit  idem  Mei- 
fter  et  gallicus  ardhiteftus.  Pontedera  tamen  in  Ciir.  fec. 
defendjt  leftionem  ni labet.  At',  bone^  plumbum circum* 
funditur  ne  labet  cohunella  vel  mbdiolus;  fi  iam  labat,  te^ 
rum  eft,  circumplumbare^  aut  denuo  faciendum  id  eft,  ne 
labet 

modiotos"]  Graece  xtinfmlit^  fimt,  Gallice  moyeux,  no- 
hisNabi. 

cauetOf  ne  taxi]  Haec  verba  copulanda  funt  fenfu  cuni 
verbo  circumptumbato ,  refte  monente  interprete  Galllco.    ' 

tabent  in  cupam']  Haec  ita  efie  copHiIanda  et  diflin- 
guenda  a  reliquis  verbis,  refte  monuit  Gallicus  interpres, 
Vulgo  erat  tcu?entj  in  cupam  eos  indito.  Cupae  enim  indl 
modiolos,  et  inditos  circumplnnibari^  ne  labent  vel  vacil- 

lent; 


M.  f.  CATONIS  CAP.  XX.  .XXI.         75 

lent;  caput  feqtens  docet  Refte  igitor  Galltu  mpam  in- 
terpretatur  axem»  ej/ieui  haud  fcio  tameni  an  aeque  bene  a  1 
graeco  xdVoc  vocem  derluet  Cum  Gallo  facere  video  Pon- 
tederam,  cuius  notam  male  excerpferat  Ernefti.  Is  igitur 
vulgatam  in  cupam  eos  indito.  tunicas /olidas  ^  et  latasd.  p» 
facito.  ita  correxit,  vt  legeret,  m  cupam,  eo  indito  tunicas 
Jbtidas  et  tatas  d.  p,  facito  tabeam  bi/ariam,  et  (vel  vti)  Aa- 
bcas,  quas  etc.  Quam  emendationem  eo  iubentius  fecutus 
fumy  quod  vulgatam  alia  ratione  tueri  non  licet^  niii  quis 
cum  Edd.  I.  B.  R.  legefe  malit:  eos  indiio  in  tunicas.  De 
ipfe  I^luone  non  admonuit  Gallus,  fed  refte  locum  veftit: 
remboitez-tes  de  boites  (fune  feuk  piece.  Scilicet  refte  hd^ 
monetJbUdas  b.  1.  tunicas  opponi  duplicibus,  vt  capite  ig. 
Solidas  ex  ferro  folido  fadtes,  nbn  conftitas  interpretitur 
Meifter,  qui  libri  Polit  cunicas  praeferebat,  quaii  ex  graeco 
XttviuBQ  deriuatas/  quas^modiolos  ferreos  interpretatur^  qoi- 
bus  lignei  niuniantur  intrinfecus. 

tabeam"]  Polit  labrum  gloflkm  efie  vulgatae,  monuit 
Gefher.  Foeminino  genere  Plautum  et  Naeuium  dixilTe  et- 
iamjabia  vel  labea,  annotauit  Pontedera.  Loca  pofuit  Ge& 
neri  Thef.  L.  L.  Hinc  Labeones  difti  fuerunt  Gallus  ver- 
tit:  et  faites  en  forte  que  tes  deux  orifices  de  chacune  ^affleu» 
rent  exa&emeni  de  ctiaque  c6ti,  et  pwiffint  tous  deux  Hre 
fixis  par  chus»    Itacjue  b.  1.  legi  volnit:  facitojabeam  bifa^ 

ten* 


riam  (i.  e.  vtrinque)  habeMtf  quamfgas  etc.  Eandem  j 
tentiamexpreilk  Pontedera  fcriptura  hac:  facito  labeam  bi^ 
fariam,  et  (vel  vtij  kdbeas,  quasfigas  etc.  Equidem  vtriuf- 
que  viri  doftt  conatu  approbato  atque  inde  adiutus,^malui 
breoiorem  fequi  viam,  cum  £dd«  I.  B.  R.  poft  bifariam  po* 
fitum  vulgo  yevhimi  faciat ,  et  deinceps  poAtum  et  Polit  li* 
ber  omittant  Igitur  habeat  mutaui  in  habeant,  feruaui  ta^ 
men  quas,  quod  pronomen  poteft  ad  fenfiim  referri»  etli 
numero  praecedenti  non  conuenit  Denique /^of  fubititui 
vulgato^ga^  cum  Pontedera.  Gefner  malebat:  fadat  vt 
habeat  yelfaciathabeat,  de  ipik  fententia  fecurus. 

Cap.  XXI.  quae  eonuenicft'}  Senfum  refte  reddidit  Gat 
lus :  donnis  a  ta  partie  qui  en  formera  te  milieu  et  feparera 
ks  meutes  Pune  de  Fautre,  toute  ta  grojfeur  que  demandera  la 
cotonne  de  fer  pour  y  itre  recue.  Supra  cap.  19.  de  ligula: 
ut  inter  atiores  bene  conueniat.  i^itur  incLQonem  poft  orbis 
fuftuli. 

vti  cobmettam'^  Hanc  le^onem  a  Geihero  etiam  pro^ 
batam  fequltur  gallicus  Interpres. 

fifiutam 


76  COMMENTARIVS  IN 

fiftukm  fmream}  botte  de  fer  (canoa)  ajujUe  au  eRa- 
wiire  de  la  colomte  et  4  ceUU  de  Pejfteu.  v 

iniercupam'\    Gallas:  Viers k miliiu de ut ejjieu. 

primores^y  Tenues  et  craflis  oppofitos  intei^pretatur 
Tarnebus  XL  13.  hic  et  infra  c.40.  C  3.  fuoimos,  eminolos, 
primas  partes  digitoram  Popnuu  GaUus:  targes  de  quatre 
poiutes  de  doigts. 

ferream  tata^  Re6):e  monuit  Pontedera  legendum  efle 
ferream  tam  latam  quam  cupa  media  erit.  Meifter  jhaec  ita 
interpretabatur:  Foramini  immiffam  fuijfe  tabulam  ferreamf 
qua  intercedentet  cupa  cum  inhaerentibus  orbibus  in  eolumeU 
fam  niteretur^  non  quukm  toto  ponderCf  (nmn  orbiculis  Jub^ 
ieSis  cUtitudinem  orbinm  temperari  vult  Cato;  quodfieri  non 
pqffet,  nifi  cupa  orbiculis  incumbereU)  ita  taeneUf  vt  cohmeUa 
oneris  partem  ferrei.  Gallus  ita:  attachez  fous  utte  piice^ 
qui  eft  fuffifamment  la^e  dans  cette  partie,  uneplatiue  de  fer 
percee  pour  livrer  pajjage  a  la  colonue. 

laminisl  Polit  liber  lamniSf  quam  formam  in  Plimi 
libris  vbique  praeferre  librum  Voffianum  egregium' annoti- 
vit  I.  Fr.  Gronov.  p.  775^, 

conueniai.  dextra']  Vulgarem  diftinfttonem  conueniai 
dixtra  fmiftra.  foramina  cqrrexi  monente  Meiftero»  qui  ita 
haecinterpretatur:  Nempe  vtrinque  quaiuor  orae  foraminis 
et  a  fronie  et  interius  ita  mmimdae  erant  ferri  lamina,  vi 
tabmaferrea  in  hocforamm  adaHa  Bgnum  uon  taederet. 

polulas'}  Cum  fupra  cap.  X.  i.  iine  varietate  fit  labeU 
lumpotulum  etiHm  h.  1.  ex  Edd.  eam  formam  reftitui. 

in  interiorem']  Ita  vulgatum  inferiorem  correxit  Mei« 
fier»  quemfecutus  Gallus  interpretatur:  gamiffez  de  lames 
d»  fer  les  quatre  parois  laiercdes  de  ckaam  des  trous,  que 
vous  aurez  pratiquis  de  droOe  etdegauche,  dans  lafau  in- 
terieure  de  fejpeu.  Repliez  fmrceiie  mtmejutface  chaame 
di  cesquatre  iames  iniroduites  dans  chaque  trous. 

quatuor  taminas]  Quae  deincep^  leguntur,  aperte  vitioft 
funt  Gallus  ea  fic  vertit:  Sur  les  parties  replUes  de  ioutes 
les  tames  inferies  dans  tes  trous  de  droOe  eidegauche,  appU' 
quez "  en  Jpautres  plus  minees,  que  vous  ctouerez  enfemble, 
pour  conienir  ks  premieres,  dont  ta  dejtinaiion  eft  iempichtr. 
que  Us  trous  ne  ^elargiffeui.  Vnde  fic  legere  poflis :  lami- 
uas  dextra  jimftra.  Pirinquefecusforamina  laminasjub  la* 
minas  potuUss  minutcLS  fupponito.  Vocem  tamen  minuias  ex 
gloilk  vocabuii  j9o/«/0f  ortam  fufpicor.  Sub  lcmtiuas  diuidi 
oportere  monuit  etiam  Meuriius. 

quo 


M.  P.  CATONIS  CAP,  XXIL  77 

quo  cufulae']  Galliis:  ^uat^  d  la  deftmation  de  ces 
trous,  elle  ejl  de  recevoir  des  pteds  peudans. 

qua  fini']  L  e.  qaatenns.  Geilii  locam  XI.  hac  fim 
amesj  tanquam  forte  fortuna  cj^irwr  appofuit  Popma,  item 
alterum  Heminae, 

imbricibus']  Graecoram  itkiffivac  interpretatnr  Meifter, 
fyringam  cauitatem»  cui  axis  extrema  immittuntor  in  cur^ 
ribos.  Gallus  vertit:  Armez  les  parties  de  cet  ejjieu^  qui  doi* 
vent  itre  engagis  dans  ksmotfeux,  chacune  de  quatre  piices 
defer  enforme  degoutieres ,  que  vous  entaitlerez  dans  le  boit 
de  toute  teur  epaijjeur  et  percerez  dans  le  mitieu. 

foramen  librarium]  Menfuram  et  capacitatem  forami* 
nis  non  inteliigi  adie6:am  6  digitorum  menfuram  iatis  indi- 
care  monet  Gefner,  qui  genus  pyxidis,  fiihilae  vel  modioli 
intelligit  recipiendo  clauo;  librarium  dici  putat  a  totios 
pyxidis  pondere  vel  a  genere  laminae,  e  quo  periiciatur, 
Ita  in  aquaedumbus  dici  fiftulas  centenarias,  docetur  ad  Pal- 
ladii  Aug.  XU.  Gallicus  interpres  reddit:  unefrite  dupoids 
tune  livre. 

lapide  conteratur']    Orbium,  monente  Meiftero. 

Cupam  material  VuIgaremdiftin6tionem  correxi,  quatn 
vitauit  etiam  Gallus  fic  vertendo:  Le  corps  de  cet  ejfteu  peut 
ttre  (forme  ou  de[kitre.  Meifter  d^  armillis  his  ita :  nempe 
binae  interiores  cauent,  ne  cupae  pars  media  (^ajfiorf  bina^ 
vero  exteriores  ne  clauus  ab  orbe  circumaSo  conteratur.  Cae* 
terum  ifte  clauus  Graecorum  rotpa^moQ  eft. 

cum  ptumbum  cupam]  Refte  Gefner  praeferebat  lectio* 
nem :  T\m  plumbum  in  cupam.  Ceterum  in  Commeiiniana 
'  numi  nota  pofita  eft  litera  N  inuerfa,  quemadmodum  fere 
etiam  in  Edd.  1. 1  -  G.  Contra  Rob«  Stephanus  lineam  pofte^ 
riorem  inflexam  interpretatus  eft  per  literam  S ,  notam  fe* 
ftertil,  cuius  loco  vulgo  plngitur  haec  nota:  HS.  Monet 
praeterea  Gefner  X  feu  decaflem  induffaim,  notam  denarit^ 
quam  forte  quis  hic  cogitare  poftit,  fummam  nimis  graa- 
dem  efficere.  De  fignis  feftertii  et  denarii  laiidat  Grono» 
viam  p.  12.  et  Harduinum  ad  Piinium  VII.  not  maior.  108* 

Cap.  XXH.  yfo^i^]  Gallaainterpretatar:  quilebaffim 
Joii  bien  de  niveau. 

ab  labris]  Meifter  intelligit  eam  ptftem,  qaa  orbii 
conuerfi  ora  exterior  proxime  aocedit  ad  kbram;  quod  ia^ 
teruallum  ipfe  negat  monftrari  in  imagine.YOlgaris  irapetv 
quae  ab  eo  iuit  appofita* 


78  CaMMENTARIVS  IN 

mitiarium  arSk']  Edd.  primae  motarium  hflbent  Mei- 
fter  miliariam  h.  1.  interpretatur  ligneam  colamellam»  quae 
i^am  proxime  folliiieret;  fimi  circamligari  putat,  partim, 
quo  firmius  reddatur^  et  ne  rimas  contrahat,  praecipue  ve- 
ro  vt  interuallo  quam  minimo  intercedente>  cupae  etorbi- 
bus  quam  minimua  nutandi  etyacillandi.locus  relinquatur. 
Sed  reftius  Gatlus  $  cuius  rationem  vide  in  DiiTertatione  de 
Trapeto  Catonis»  fubieda  his  libris. 

,  armiltis]  Scilicet  illis  quatuor^  quae  cauent,  ne  orbes 
cupam  aut  clauos  conterant^  cap.  21.  fe6t  4.  quibus  et  plu- 
res  addi  poITunt,  quae  interuallum  orbis  ab  orbe^  aut  orbis 
a  labro  temperent,  monente  Meiftero. 

3.  oleip.  /.]  i.  e.  pondo  libram.  Vide  GrondV.  de  P. 
V.  p.  27. 

tiamims  FLI  Ex  gloffa  effe  haec  verba,  cenfebat  Gef- 
tier.  £dd.  primae  haec  cum  fequentibus :  cum  bubulds  omit- 
tunt;  refte  puto;  nam  qui  prove6tura  boum  mercedem  fol- 
vit^  pro  bubulcis  etiam  foIuiiTe  dicendus  erit^  puto. 

DCXXIX.1  Meurfius  ex  calculis  colligit,  effe  debefe 
DCXXXI. 

mtus  omatus'\  Edd.  1. 1.  G.  leftionem  emtus  eft  tra- 
petus  praefert  M^urfius  comparato  cap.  135.  f.  2.  vbi  Pom- 
peiis  trapetos  emi  ait.  . 

medios  craffos']  Infra  cap.  135.  trapetos  tatos  maximos 
pedes  IF.  S.  orbis  attos  pedes  IIL  S.  orbis  medioSf  ex  tapi- 
cidinis  cum  eximet,  craj/bs  pedem  et  palmum^  inter  milid' 
rum  et  labrum  pedes  IL  digitos  IL  tabra  crajja  digitum.  — 
Foramen  in  ortns  femipedeni  quoquo  verjim  facito.  vnde  for- 
taffe  altitudo  h.  1.  corrigi  debet. 

Rufri]  Tnfra  cap.  135.  f.  2.  Notae  ad  Rufri  maceriam 
daues.  vbi  Edd.  princlpes  Ruji  habent 

Cap.XXm.  picentury  cum  ptuef]  Vulgo  peffime  dl- 
ftinguitur:  picentur.  cum  ptuetf  quata  parentur.  Monenti 
Pontederae  obfecutus  fum  propter  c.  2.  vbi  per  tempefbatem 
pluuiam  dolia  lauari  et  picari  iubet.  Meurfius  ad  pluuiam 
referebat  leftionem  Edd.  principum,  qnae  poftpluet  adduMt 
aqua  imbuanturf  et.  Poffunt  haec  opera  fieri  vtroque  tem- 
pore^  fed  commodius  pluuio,  cum  reliqua  opera  ceiiant 

Menae'}  Feftus:  Senna  tingua  Gallica  genus  vehicu&^ 
appettatur,  vnde  vocantur  combennones  in  eadem  bennajeden* 
tes.  Gaiii  hodieque  Benneau  vocant  Vlde  Cangii  Glofla* 
nom  h.  V.  Pro  VftSs  genere  bennam  ex  fcriptoribus  me» 
m  aeui  idem  pofuit    Scheffer  de  Re  Vehic.  IL  3i.  docere 

edam 


'      M- P.  CATOmS  CAP.XXUI-  99 

etiam  conatas  eft,  bennam  effe  ciflam  vitilem  vel  corbem» 
plauftro  imponi  etiam  qnae  poffit;  quo  genere  vehiculi  ru- 
ftici  noftri  vtuntur.  Gallicus  Interpres  maneqmns  vertit. 
Pontedera  tamen  leftionem  optimorum  librorum  menae 
praeferebat,  ad  eibum  operariorum;  cui  equidem  aiTentior 
cum  Rottboellio. 

v%MS  mifceltasl  Pontedera  aut  mifeeUas  vuas  aut  ad 
deleri  vult;  vinum  enim  praeliganeum  dTe  idem  iliud; 
quod  ex  vuis  mifcellis  fiat;  in  Cur.  fec.  addit  Cod.  vtrum- 
que  Florent  omittere  ad;  ita  melius  conuenire  fequens/^s- 
cum.  Si  refte  intelligo  viri  doftiffimi  rationem,  putauit^ 
vinum  pracliganeum  etiam  hic  more  Catonis  dici  pro  vua 
praeliganea,  adeoque  vuas  mi(bellas  inepte  apponi.  Sed 
verbafequentia:  quod  operarit  bibant ,  docent,  Catonemde 
Tino,  non  de  vua.praeliganeo  loqui.  Mifcellam  nigram 
multo  ante  alias  percoqui,  monet  Varro  I.  54.  PeHime  lo- 
cum  interpretatur  Gefner  de  mixto  vuarum  genere.  In  Gal* 
lia  duabos  ante  vindemiam  feptimanis  vuas.  maturas  le- 
giint,  nmftxunque  fcobi  fagineae  aut  qucmeae  infundunt  in 
dolioy  aut  cum  aceto  mifcent,  atque  ita  feruorem  mufti  ac- 
celerant,  vinumque  parant,  quod  operarii  per  vindemiam 
bibant 

Snccum']  Hanc  leffionem  in[unerito  aboleuit  Vifto- 
rins;  merito  probauit  Gefner,  qui  tamen  excidifte  aliquot 
verba  ftifpicabatur,  quoniam  quae  deinceps  fequuntur,  ad 
vinum  praeliganeum  non  pertineant,  fed  ad  muftum  condi- 
tiuum.  Rette  quidem  hoc  animaduertit  vir  doftus;  ve- 
rum  haec  obferuatio  nihil  adiuuat  fufpicionem  eius.  Cato 
enim  vindemiae  initium  et  operaomnia  fimul  breoiter  per- 
ftringit  Exordium  igitur  a  vino  operariis  praebendo,  prae- 
liganea;  deinde  reliquum  vinum  concinnare  docet.  Quod 
denique  tdem  vir  doons  vinumficcum  capitis  25.  ad  defen- 
dendam  vuigatam  Ie6tionem  adhibuit,  in  eo  plane  a  vero 
aberrauit  nam  vinum  ficcum  ibi  eft  more  Catonis  diftuca 
pro  vna  ficca. 

Si  opus']  Locum  fannc  antequam  emendare  aggredihr , 
ponam  locum  Plinii  14.  f.  25.  Cato  iubet  vina  coficinnari, 
(hoe  enim  vtitur  verbo)  cineris  lixiuii  cum  defruto  coRi  par- 
te  quadragejima  in  culeufHf  vel  fatis  fefquilibra:  interimet 
iu/o  marmore.  Facit  etfutphuris  mentionem ,  refinae  vero  in 
nouipmis.  Super  omnia  addi  maturefcente  iam  vino  iubei 
fnujium,  quod  Ute  tortiuum  appettat  nos  intettigimus  nouijji- 
me  expreffum.  .  Ita  Pintianus  et  Harduinus  ex  libris  fcriptis 
emendauit  vuJgatam  teffionem  qoae  putegii  habebat  pro  m 

cuteunu 


Sa  COMMENTARIVS   IN 

cuktm.    Verbum  cofinimuuy  hodie  non  iq>paret  in  Catonis 
libris;  reliquorum  infunC  v^gia,  vt  ftatim  docebo. 

Hneris  lixiui  coSH}  Ite  ra^e  Edd.  L  B.  R.  cum  Plinio ; 
Vi^rianam  leftionem  d^  tnujlo  Uxiuo  coSum  repetiit  GeC- 
ner,  et  probalTe  videtur  Pontedera.  Deinceps  Ibripfi  defiru^ 
toprodefruti  vt  fententia  conftaret. 

iiides,  in  cuUeumy  Ita  diftingui  debere  haec  verba  fen- 
tentia  et  Pontedera  admonuit  Volgo  poft  w  cuileum  diftin- 
diopofitaerat 

id  i$tdito']  Gypfum  addl  muftis,  nouimus  ex  Plinio^  Co- 
inmella  et  Geoponicis.  De  fulphure  teftatur  ex  hoc  ipfo 
Catonis  loco  Plinius;  nifi  malis  cum  Pontedera  credere, 
Plinium  negligenter  huc  fulphur .  ex  Cap.  39.  tranftulifle. 
Vtriufque  mentio  in  libris  vulgatis  excidit^  parte  tamen  ali- 
fua  orationis  reli6bi,  quae  in  veftigium  verae  leftionis  nog 
perducat  Igitur  h.  L  fuit  olim  fcriptOm:  /ulphur  fi  indes^ 
id  indito  in  vrnam,  (pondus  excidit)  mijceto  bene  cum  mufio. 
gypjumfi  indes  •  •  •  •  •  indito  in  doUum.  refinqmfi  indeSf  in 
cuHeum  mufii  etc.  Scilicet  vocabula  fulphuris  et  gypfi  cum 
menfuris  exciderunt  etfi  deinde  fe6t.  4.  tantum  marmor  et 
refinam  repetit  Hodie  fulphure  inurunt  vel  vafa  vel  ipfii 
vina,  quo  diutius  incorrupta  feruent,  et  feruorem  vini  im- 
pediant  Alium  fulphuris  vfum  reperio  annotatum  in  Vin« 
centii  Specui.  natur.  VI.  91.  ^  vino  rubeo  per  Jublimationem 
Mua  extrahitur,  quia  quando  cum  eodem  vino,  aquaetfid- 
flkur  apponituTf  aqua  nimirum  exhalans  accipit  a  mixtis  cnrn 
vino  rubeojiccitatem,  indeque  contrahit /ubUntationem ;  quae 
eum  fitjuotilis  humiditaSf  Jiccitatem  trahit  afidpkure,  pro- 
pter  quae  duo  potefi  ipfii  ejfe  nutrimentum  flammae.  et  tunc 
fifuper  ipjam  pannus  poMtur,  fine  deperdUione  pannifuper- 
pofiti  aqua  injlammam/eruabitur.  Cap.  97«  libri  IV.  docet 
icirpum  ficcum  ex  vino  adulterato  aquam  attrahere. 

refinamji  ^Iuta  ^  vinis  refinatis  ad  Columellae  XO. 
dicentur;  nunc  monebo  ex  Galeno  de  Alim.  Facult  IL  cap. 
de  vuis  pafiis,  refinam  vino  addi  in  regionibus  frigidii,  vbi 
Tiiae  non  percoquuntur^  ne  vinum  ceieriter  aqefcat 

Si  indiderisj  Hanc  veram  leAionem  pefiime  Vi6ootia$ 
cxpnlit,  ego  fine  dubitatione  reftitui. 

tribuiatoi  Refmam  contritam  e.t  cribratam  mufto  ad- 
ditam  rutabttlo  ligneo  permifcet  Columella  Xn«  23.  VndS» 
forte  h.  L  rutabulo  fcribi  debet  pro  tributato. 

drcumcidaneum']  Varro  L  54.  circumcifitum  vocat» 
quod  pede  vinaceorum  circumcifo  exprimitur.  Vocabulom 
jgpfiim  iu  L  fafpetlam  habebat  Vrfinus^  quia  Plinius  folum^ 

torn^ 


M,  P-  CATONIS  CAP.  XXIV-  XXV.       gi 

tortiuum  ex  h.  1.  retulit.  Sed  is  nutture/eente  iam  vino  imi- 
ftum  tortiuum  addi  refert  ex  h.  L  Columella  XH.  36.  torti« 
vo  mufto  cum  roris  marini  ramulis  condito  poft  duos  men- 
fes  vti  iubet  pro  remedio;  quem  locum  ex  hoc  noftro  ex- 
plicandum  efie  puto.  In  circumddaneum  iatere  maturefcens 
vinum  Plinii  fufpicor  corruptum  Ubrariorum  vitio. 

Cap.  XXIV.  defrutabis'}  i.  e.  addito.  defruto  £rmabifl 
ad  aetatem.  Vulgatam  defrudabis  correxit  Vrfinus,  eum* 
que  fecutus  Popma,  pefllme  defendit  Gefher^  concinnare^ 
xamjXawiv  interpretatus.  Ignorabat  fcilicet  quid  efTet  de- 
frutare  vinum ;  ratione  enim  hac  vtitur,  vt  doceat,  non-ede 
h.  1.  de  vinis  defrutandis  fermonem,  quoniam  coftionts  non 
iiat  mentio.  Eundem  errorem  poflea  tranftulit  adeo  in  The* 
faurum  L.  L.  Ita  vdtnr  etiam  Columelia  IL  22. 4.  et  "XSu 
37*  vino  graeco  defirutum  mifcet 

Cap.  XXV*  vinum  co&um^^  L  e.  vua  coda  erit,  «t  U" 
gatur.  Ita  fere  vbique  Cato.  Inteliigit  vuas  mifcellas  ad 
vinum  praeliganeum,  de  quo  cap.  23. 

Jieque']  Meurfius  praeferebat  veterem  Ie6tionem  /bfjfi* 
iiaCf  ficque  fadto.  Gefner  malebat  tuifque.  Rottboell  cor- 
rigit  p.  25«  haec  Ita:  Jicque  fadto  fludeat  fc.  familia.  Redte. 
Scilicet  fupra  cap.  23.  feft.  2.  eft:  vtuiS  mi/ceHas  (nigra^^ 
quae  omnium  primae  maturabantur)  ad  vinum  praetiganeumf 
Muod  operarii  bibant  ^  vbi  tempus  erit ,  kgito.  Hinc  apparet 
familiae  fuos  male  adiicere  Catonem  a  Vi^torio  re&ttam^ 
Itaque  non  dubitaui  Vi^rianam:  primumjuifque,  fadtoque 
Jiudeas  deferere. 

caejiibusjubtento'}  Malui  cum  Pontedera  fequi  anti« 
quam  le6tionem^  quam  nooam  ab  Aldo  inuefbam  et  ViAa* 
rio.  Hanc  fcilicet  fi  probes,  vinacei  in  leftom  retibus  fub-' 
tentum  fuccemuntnr  cribro  illi  rei  parato.  At  leftus  ipfe 
ifte  cribri  vicem  gerere  videtur;  nifi  malis  cribro  fuccerni 
vinaceos;  in  leAo  defHUari  atque  exficcari*  Hoc  fped^afTe 
videtur  auftor  leftionis  Aldinae  exiccato  reftibus  Jiibtentis* 
Vel  fic  tamen  vfus  cribri  fupemacaneus  eft.  Quod  fi  voluit 
Cato  vinaceos  a  icopionibus  feparare^  poterat  cribrivicea 
leftus  reftibus  fubtentus  item  gerere  ea  in  re.  Vlnacei  enim 
per  foradiina  reflium  vel  retium  tranfibunt^  fcopiones  refta« 
bont  Igltur  fecutus  fum  rationem  Pontederae,  quam  eyi 
Cor.  eius  fec.  excerptam  corrupit  Emefti.  SeWicetfubtmUo 
e&pro  JiibtenetOf  ytfubfieneto ,  Jii/tmeto.  Caeftos  funt,.qul 
hodieque  in  Italia  cefti  oicuatur^  vafa  viminea,  caniftra;  cor^ 
Tom.l  F.Il  t  beiU 


8^  COMMENTARIVS   IN 

bes,  monente  Pontedcra.  Simili  fere  notione  pofuit  Varro 
I.  59.  feft,  3.  Deinde  vel  cribrum  eft  in  P2dd.  primis  et  Co- 
<lice  Caefenate,  qui  ex  Godice  Viftorii  optimo  eft  deriuatus. 
Leftos  l6ris  fubtentos  pofuit.Cato  cap.  X.  5.  fed  in  vfum 
hominum.  Lucilius  apud  Nonium  p.  i8t.  Tres  a  Deucalio- 
ne  grabati  rejlibus  tenti.  Succernere  effe  videtur  pro  fecer- 
nere ;  certe  ita  Pontedera  interpretatur.  Sic  cap.  37.  f.  2. 
partem  de  nucleis  fuccernito  et  in  lacum  coniicito.  Ceterum 
Pontedera  exPolit.  leftione  regentes  malebat  regeftos;  idem 
Joram  e.x  graeco  'kia>  et  /j«f.  Eft  enim  au6ix>re  Varrone  lora 
quafi  lota  acina.  Quanquam  ex  h.  1.  Plinius  non  loreay  fed 
lora  retulit,  eamque  formam  vbique  feruant  Varro  et  Colu- 
mella. 

id  bene']  Ad  lacum  non  bene  refertQr,  necadulolia. 
Poft  oblini  refte  £dd.  I.  I.  G.  addunt:  vti  habeas.  Colu- 
mella  VI.  3.  ticet  etiam  etuta  et  ficcata  vinacia^  quae  de  lora 
eximmtur  cum  paleis  mijcere.  nec  dubium  eft  quin  ea  longe 
metius  cum  feiis  folUculis  antequam  eluantur,  praeberi  pojftnt. 

lauito  pautatim']  Vulgo  diftinguebatur  au6bore  Vifto- 
rio  lauito.  pautatim.  Monuit  de  vitio  Meuriius^  cui  aifen- 
•.tiebatur  Pontedera  et  Gefncr.    Deinde  lora  Popma. 

Cap.  XXVI.  faSlal  Partem  horum  repetit  infra  cap. 
68.  vbi  eft  reftius  infuo  quidque  toco  reponito.  Patibula  Gal- 
lico  interpreti  funt  les  barres. 

illi  m*]  Infra  cap.  1 53.  editum  fuit  a  Viftorio  et  Gef- 
nero  illae  rei,  vbi  /imiliter  Edd.  I.  B.  R.  illius  habent.  Supra 
cap.  25.  iltuis  rei  rellquit  Gefner,  cum  Edd.  quacdam  retlius 
itti  rei  darent.  Geoponica  III.  15.  Decembri  muftum  iubent> 
cum  deferbuit,  purgare  uuj  tov  ^viod^sv  rov  vep)  rig  rpxxTj" 
Xng  rZv  viSccv  pvTTov  xotj  u(Ppov  KTTojtJuirreiv  x^9^V  t^\&»q 
(foeni  graeci  virgulis  colligatis)  tj  roug  x^p^ri  ux^otpuic. 

trigintd']  Ad  feruorem  mufti  tantum  temporis  vix  re- 
quiritur.  Sed  totus  hic  locus  propter  breuitatem  obfcurus 
mihi  quidem  eft.  —  Poftea  vidi,  diftinftionem  vulgarem 
effe  vitiofam.  Ecce  nofter  c.  152.  In  diebus  XXX  quibus 
vinum  tegeris  aliquoties  facito  fcopas  virgeas  atmeas  aridas, 
in  qffercuto  attigato ,  eabus  tatera  dotiis  intrin/icus  vjque  bene 
.  perfricatoy  nefaex  iu  tateribus  adkaerefcat. 

deacinata'}  Pontedera  m^ebat  dekamata,  i.  e.  foopis 
purgata  ab  innatante  faece,  quibus  ea  tanquam  hamis  adhae- 
ret  Quid  fi  verbum  faftum  dicam  ab  acinis  fpumarum  for- 
dibqsimmixtis? 

.   .    *  ..      -  tum 


M.  P.  CATONIS  CAP.  XXVIL  XXVffl.     «3 

tumerit'}  Vindemiae  temp6re.  Vinavere,  aeftateet 
poft  folftitium  hiemale  pro  natiira  dlaerfa  fua  et  regionis . 
dLBFandere  Cfisrxyy^^stv)  docent  Geoponica  VII.  6.  Vere 
florente  rofa  tranffundit  Columella  XII.  28.  qui  reliquarum 
vini  conditi  curam  tradit  c.  30.  Maio  tranJDrundunt  Geopo^ 
nica  IIL  c.  5. 

Cap,  XXVIL  f^eruoBh]  Si  fcilicet  terra  oliueti  frugi* 
bus  fimul  feruit,  in  veruaAo  fit  fcrobis,  et  fimul  cum  femi« 
ne  feu  planta  frugibus  obferitur  ager ;  alias  in  terra  paftina- 
ta  iit  fcrobes. 

Si  erit  locus  Jiccus  —  firito']  Haec  integriora  legun* 
tur  infra  cap.  61.  vbl  vide  notas. 

teneras  putato']  De  putatione  accuratius  infra  docet 
cap.  44.  fed  ibi  eft  de  oliueti  putatione  vema. 

abtaqueato']  Supra  cap.  5.  abiaqueare  autumno  et  fter* 
cus  addere  iufliL 

Cap.  XXVnt.  cum  radidbus']  Senfus  apertus  eft  ho- 
rum  verborum;  et  tamen  ex  h.  1.  pinorum  ftolones  ex  radii' 
cibus  enatos  et  pkmtatos  ineptiilune  efHnxit  nuperus  Inter« 
pres  Germanus  Georgicorum  11.  65.  vbi  piantas  dici  vult 
noftris  fcriptoribus  eas  proprie,  quae  ex  ftolonibus  eiuf- 
modi  fLununtur.  Praeterea  eo  in  loco  multas  alias  ineptias 
in  poetae  fui  ingenium  accumulauit  homo,  rei  rufticae  ve> 
terum  plane  ignarus.  Piinius  17.  f.  16.  Cato  craffiorem  quit^ 
que  digitis  —  (trdnjferri  iubet)  Cato  omnes  ventos  et  imbrem 
quoque  in  tota  trafy'tatione  damnat;  et  ad  haec  proderit^ 
quam  plurimum  terrae ,  in  qua  vixerint ,  radicibui  cohcterB- 
re,  ac  totcis  cefpite  circumtisari;  cum  db  id  Cato  m  corbibus 
tranjferri  iubeat^  procut  dubio  vtitijjime.  Idem  Jimmam  tet*' 
ram  contentus  eji  Jubdi.  —  terram  circa  radices  fiftucato 
JpiJJandamf  quoa  Cato  primum  ea  in  re  cjje  cenfet  /  ptagam 
quoque  a  trunco  obiini  jimo  et  fotiis  praetigari  praecipiens. 
vbi  Pintianus  malebat  logifejiuca  aut  veSe  \e\fe/luca  con- 
IpiJ/hndanu  Idem  Plinius  17.  f.  16.  aream  cuprefll  femioi 
ferendo  aequat  cylindris  aut  volgiolis. 

circumligatoque']    Modum  docet  Columeila  V.  9*  8* 

corbuta']  £x  Plinii  ioco  iaudato  Vincentius  bis  po- 
fuit  fcrobibus. 

autimber]  Plinius  17.  f.  14«  de  cuprejfo:  differuntur 
pojl  annum  dodrantali  fito  cujlodita  temperie^  vt  viridi  coelo 
ferantur  ac  fme  aura ,  mirumque  diffu ,  periculum  eo  tantum 
die  ejl,  fi  rorauerit  quantulumcutMue  imbrem,  autfi  afflam- 


{4  COMMENTARIVS  IN 

rit.  vbi  viride  coelum.debet  efle  fudom,  vfc  refte  monuit 
iam  olim  Dalecamp.  Ccefcentius  11.  27.  de  vlmi  piantis:  y! 
aliunde  partentur,  radkilms  coopertis  et  optime  praeparatiSp 
vt  a  cahre  drfendantMr  et  vento.  Ceterum  Catonem  his  in 
praeceptis  inprimis  .refpexiiTe.  puto  oieam,  de  cuius  planta- 
tione  vide  infra  cap.  6i. 

radicibus  fini'}  i.  e.  tenus.  Ita  hacfini  dici  apud  Gel- 
liam  I.  3.  alibi  vero  Vfii^//iW^if^  et  iimiiia  \^tatius  poni  mo- 
nuitGefnen 

praecifiis  ferito']  .  Haec  etiam  inprimjis  de  oiea  dici  pui- 
fb^  de  qua  Columella  V.  9/10.  Quodfi  cum  fua  terra  plan« 
ta  non  cohuenit,  tum  optimum  eit  omni  fronde  priuare 
truncum,  atque  leuatis  plagis  iimoque  et  cinere  oblitis  in 
fcrobem  vel  fulcum  deponere.  Truncus  autem  aptior  trani^ 
ktioni  eil,  qui  brachii  crailitudinem  habet  Mufcum  prae* 
terea  taleanun  plagis  obdit  Id^m  XI.  2.  42.  Cato  c.  40.  4. 
lingua  bubula  obtegit  infitionem.  Ecce  Plinius  XVn.  c.  2. 
CcUo  craffiorem  quinque  digitis,  (traniFerendam  praecipit) 
nec  ondf^et  idem,  fi  attineretf  meridianam  cocli  partemfigna- 
re  in  cortice,  vt  tranftata  in  iifdem  et  affuetis  ftatuerentur 
Aoris.  vbi  ex  Codice  vt  tranftata  deinde  etiam  ad/itetis  cor- 
fjgit  Abr*  Gronov.      . 

Cap.  XXCC  f^etem'}  i.  e.  aruum,  agrum.  Sed  Cato 
ita  frugibus  ferendis  ilercus  abnuere  videtur,  cum  pabuio 
leruire  partem  dimidiam,  alteram  quartam  oleis,  aiteram 
pratis  yult  Sufpicabar  legi  debere  Jegetem  et  vbi  pabutum; 
fed  ihitim  Cato  folum  pabulum  memorat  ferendum  in  iterco» 
nto  agro. 

abtaqueato']  Commeliniana  obtaqueato  liabet;  quam 
formam  in  Columella  11.  15.  3.  reliquit  Gefner,  et  refte  qui. 
4em  vt  veram  defendit  ex  loco  Ifidori  XVH.  5.  v^i  eil:  oft- 
laqueare  eft  drca  codicem  terram  aperire.  Scilicet  lacum 
.circa  codicem  effoflum  graeci  yvfov  vocant»  oblaqueationem 
ip&m  yvfOy.  Inepte  Schoettgen  diftinguebat  abtaqueatio^ 
mem  ab  oblaqueatione.  In  Columellae  libro  de  Arboribus  c. 
5.  c.  6.  et  10.  libri  fcripti  optimi  confentiunt  in  ibrma  vera 
cbtaqueare,  quam  tamen  vbique  reitituere  libris  abnuentibus 
4ubitaui^  Vetus  etiam  Kalendarium,  ab  Vriino  editum,  men- 
fe  Septembri  obtaqueationem  nominat. 

idquetum^  Noiter  c  50.  prata  printo  vere  ftercorato 
•bma  fiientif  quae  irrigua  non  erunt ,  vbi  fauonius  flare  coe- 

rrit.  qui  locus  egregie  iirmat  emendationem  Pontederae 
l.  legentifi  idq^ficco  mascime  opus  erit.^    Fbifauoniusfla- 

bit 


M.  P:  CATdNJS  CAP*  XXX.  tf 

bit  euekUo  tuna  Jtknti.  Confentit  etiam  Columella  H.  ig; 
macriora  et  penaula  loca  menfe  Februario  luma  ^cre/iente  fano 
iuuanda  Jiint'  —  cwrandum  efi  vtfecuncbm  Fauonii  exorium 
menfe  Februario  circa  Idus  immftis  feminibus  foeni  macriora 
toca  et  vtique  cetfioraftercorentur.  Idem  cap.  1 5.  itaque  pra» 
tis  quam  recentiffimum  debere  iniici  —  idque  mtnfe  Februario 
luna  crefcewte  fitri  oportere;  nam  ea  quoque  res  aUquantum 
foenifruRum  adiuuat*  Contra  in  fegetem  vetxMs  ftercus'  lumi 
decrefcente  inferendum  efle^  quo  minus  herbarum  crefcat» 
cum  Columella  Palladius  docet  Sed  ecce  Plinius  17.  f.  g* 
poft  verba  ex  Varrone  et  Columella  excerpta  habet:  Ptmum 
mifcere  terrae  plurimum  refertfauomo  flante  ac  iunafitientei 
icique  pterique  praue  inteliigunt  a  Fauonii  ortu  fadmhm ,  ac 
Febrmrio  menfe  tantum;  cum  id  pleraquefata  aliis.  menfibuM 
poftulent.  Quocunque  tempore  facere  libeat,  curandum  vt  ab 
aequinottiali  occafuflante  ventofiat,  tunaque  decrefcenti  et  fic-^ 
ca.  JUirum  in  modum  augHur  vbertas  effeSufque  eius  tati 
obferuatione.  vbi  Plinii  errorem  pratorum  ftercorationem 
confundentis  etfegetum  nullo  modo  excuiare  poteris;  iun 
epte  igitnr  Columellae  locum  taxare  voluiire,  videtur.  1 

fitentf]  Infra  c.  50.  fimiliter.  pro  fitenti  Plinius  ex  Ca-% 
tone  fitienti  laudauit;  quod  vocabulum  fi  decrefcentem  Ixx^ 
nam  fignificaty  Cato  reiiquorum  fcriptorum  obferuatione 
renititur ;  quod  facit  etiam,  cum  luna  idente  prata  ftercorat 
Locus  igitur  vterque  forte  vitiofus  eft. 

Cap.  XXX.  bubus']    Vide  infra  ad  cap.  54. 

deteffato']  Piinius  17.  f.  6.  vbifaturus  eris frumentumi 
aues  ibi  deteSato,  i.  e.  pafcito,  dedneto.  Apud  Nonium  U. 
224.  Quadrigarius  hojiem  deteSare  dixit^  monente  Schoetti 
gen. 

in  tiieme']  Qnin  in  hiemem  conditur  pabulum;  atqua 
ita  legi  debere  puto. 

niems']    luntt  hiemis  antiquum  efle  monet  Gefiier  ex    * 
Voflio ;  veteres  enim  inter  duas  vltimas  confonas  mediam 
vocalem  interponebant 

falix  per  tetnpus  tegatur]  Haec  verba  vt  gloflam  eiici 
volebat  Pont&dera;  nihU  enim  altud  efle  vimen  maturum^ 
nifi  ialicem  per  tempus  leftnm.  Mihi  aliter  videtur.  Infra 
Cato  33.  5.  de  eadem  re  ita  tradit  stccurBtius:  fatiSlum  fiio 
tempore  caedito,  gtubitOj  tibrum  conferuato,  eum  opus  erii 
in  vineat  in  aquam  coniicitot  ex  eo  atligato.  Fiminavnd» 
torbulae  fiantj  conferuato.  Hinc  malim  ex  veftigiis  antiquae 
leftionis  fatices  ^  tegantur  ita  h..  1.  confiituere  vimina  meh 

F  3  ture^ 


86  COMMENTARIVS  IN 

turafaHlR  per  tmpus  t^anhir  «-  fardantur.  Matura  funt 
vimina  cam  glubi  po0unt;  tanc  enim  detrafto  libro,  vimi-» 
na  ad  corbubui  vinciendas  adbibentor,  libro  aHigatnr  vinea. 

Cap.XXXL  Ftbulaevndifant']    Omnem  ioci  difGcuI- 
tatem  toUi  putabat  Gefner^  ii  ita  diftingueretar,  vti  ab  ipfo 
faftum  eft:  farciantur^  fibalae  vndejiant.  Jiridae  etc.    Pon- 
tedera  aridae  mutabat  in  takoif  certe  intelligi  takae  vole- 
bat    Neuter  interpretationem  addidit    Itaque  veterem  di- 
fiinftionem  reftitui,  quam  commode  interpretari  licet  Ver- 
ba  autem  Fibuhe  vnde  —  fibuUsfacito  mifere  iuxata  et  alie- 
nis  permixta  funt    Primum  igitur  iibulas  ex  fidice  vel  vi- 
minibus,  nec  ex  iicu  fleri  non  poffe  inteiliget,  qui  ilbula- 
rum  vflim  in  prelo  Catoniano  oleario  et  vinario  perfpexerit 
ex  Figura  et  Defcriptione  in  fine  huius  libri  fubiefta.   Quod 
animaduertifle  etiam  puto  Gallioum  interpretem,  qui  locum 
ita  vertit:  Coupez  d  tems  Pofter  et  lesfautes  pour  avoir  de 
quoi  faire  des  corbeUles  neuv£S  et  riparer  les  vieUles.    Void 
de  quoi  on  fait  tes  aigmltes:  on  laifje  tremper  dans  Feau^  ou 
bien  t'on  enfonce  dans  un  fumier  dts  branches  dfyeufe^  ior* 
me,  de  noyer  et  defigmer  quand  etlesjont  tropfeckeSf  et  Pon 
^en  fert  enftate  pour  faire  des  aigutites  d  mejure  que  fon  en 
a  befoin^    Videtur  igitur  Pontederae  rationem  probaffe,  qui 
tateae  le^ebat^  quae  tamen  ipike  non  iatis  crafTae  et  firmae 
effe  poilunt,  vnde  fibulae  preU  fiant    Deinde  verba  ea  quao 
in  ftercus  vel  aquam  coniicere  iubent  ligna,  manifeflo  per* 
tinent  ad  vimlna,  vnde  oorbulae  fiunt    £oce  Columella  XI« 
7.  92.  potefl  etiamfatix  deci/a  pridie  ad  tucubrationem  expur- 
gari;  quae  fi  natura  minus  tenta  eft,  ante  dies  XK  praeci^ 
denda  et  purgata  inftercore  obruenda  eft  vt  lentefcat;  fin  au^ 
tem  iam  pridem  caefa  exaruit ,  in  pifcina  maceranda  efi.    Itn 
Colamella  ad  vitium  ligamina  praeparat  ialicem.    Idem  I.  6. 
21.  in  pifcina  vimina  virgulas  et  alia^  quae  fiant  vfibus  apta» 
inaoerat    Totum  igitur  locum  fic  ooncinnabo:  veteresjar* 
aantur.    Aridafaa  vt  inftercus  aui  in  aquam  coniiciantur; 
,  inde  vbi  opus  erit  corbutas  fadto.    Hbutas  itigneas »  vtmeasp 
uueeaSy  veSes  itigneos  etc.    De  voce  ficutneae  dubito;  fibu- 
lae  ficulneae  vfui  preli  ineptae  videntur  eife ;  ad  ligamina 
¥aria  forte  vlrgae  ficulneae  fueruntpraeparatae. 

aquifotios]  Viftorianum  ^irrfi/t^/foj' retinuit  Gefner,  et 
laepte  defendit  Popma.  Plinius  16.  f.  84-  Cato  veSes  aqui^ 
foHos  laureas  vtmeos  fieri  iubet.  £x  ilice  fcilicet  aquifolia* 
Aquifoilos  Pliiiii  Gailus  interpretatur  de  houx,  quam  mz^ 
tariam  flexibUem  prelo  ineptam  eife  ait^  contra  ^icrufolio^ 

probat 


M.  P.  CATONIS  CAP.  XXXI-  87 

probat  ex  arbore;  qtuie  ad  geniis^  Gallis  Teufe  vocatum» 
pertineat;  tandem  vero  fufpicatur»  aqnifolios  eofiiem  efTe 
cum  acrufoliis. 

carpino^l  Plinius  i6.  feft.  75.  ex  h.  h  Prebm  e  fapim 
atra  potijfmum  facito:  vlmeam  pineam  nuceam^  kancatque 
aliam  materiam  omnem  cum  effbdieSf  luna  decrefcente  eximito 
pojl  meridiemjine  vento  aujiro.  tunc  erit  tempefiiua^  amfe» 
menfuum  matunm  erit.  "Cauetoque  ne  per  rorem  trahas  aut 
doles.  Viftorius  carpino  fubftituit  {uitiquae  leftioni,  a  Plinio 
etiam  commemoratae^  eamque  vnice  probare  videtur  Pon- 
tedera,  qui  monet  eife  quae  Oftrya  dicitur  BauJiino  Pinac» 
427.  vlmo  flmilis^  frudm  racemofo,  lupulo  fimili.  Haec 
vero  eft  carpinus  oftrya  ditta  Linnaeo.  A  carpino  genere 
difldnxit  Scopoli  Florae  Carniol.  T.  II.  p.  343.  edit.  fecun- 
dae.  Sapinus  ex  abietum  gencre  minus  firma  ad  prelum 
eft,  quam  carpinus.  Igitur  Viftorianam  praetuH.  Sed  Pon- 
tedera  in  Cur.  fec.  monet,  hodieque  materiarios  Venetos 
atram  caLppinnm  Jappino  vocare.  Alceram  coloni  Italici  £iir- 
pino  bianco  nuncupant. 

pineam,  nuceam']  Macrocius  Saturn.  17.4.  pineam  nu« 
cem  male  ex  h.  1.  retulit,  monente  Meurfio.  Theophraftus 
H.  P.  V.  I.  H6ksMs<Ti  ii  uetl  ieivnAjlou;  t^c  o-sXifyiiff  rifxyeiv^  tik 
mihjfOTifoov  uotl  offoiireTTifcov  yevopLivwv. 

effbdies'}  Infra  cap.  37.  materiam  quam  effodies  aut 
praecides  abs  terra  —  optime  eximetur.  Effodi  arbores  qua& 
dam  folitas  olim,  ftatim  docebo  ex  Theophrafto. 

7\im  erif]    Macrobius  I.  c.  habct  hinc ;  tum  vero  erit. 

cauetoque]  Addi  vult  ex  £dd.  antiquis  ne  Pontedcra. 
Ita  enim  foiet  Cato.  Vide  cap.  32.  37.  40.  et  5.  ^olus  qA 
locus  cap.  34.  terram  caue  cariofam  traSleSf  quem  funiliter 
corrigit  Pontedera. 

trahas]  Infra  c.  37.  omnino  caueto,  ne  quam  materiofn 
doles  neu  caedas ,  neu  tangas ,  fi  potes ,  niji  Jiccam ,  neu  gely' 
dam  neu  rorulentam.  Vnde  h.  L  malim:  traSles;  etfi  (cjoj» 
in  vulgatis  Pllnii  libris  ejDTe  etiam  viiigatam  le3:ionem. 

femen  non  habcbit']  Plinius  16.  f.  74.  vulgofatis  putant 
objeruare ,  ne  qua  dedolanda  arbor  Jlematur  ante  editos  fuos 
fruSlus.  Diftinclius  Theophraftus^  H.  P.  V.  i.  «euiot  ^^  t«. 
five^^oq  iv\x  rx  fjikv  arpoyyvkct  xctf  o(r»  xfoc  (pkoifffiov,  orav 
^XaaTXvy,  tots  yxp  evTrepiouperoQ  0  (pkoioQ  0  ij  Kot^at  Xor^v 
.  iii  r^v  iypSTTjru  r^v  vxoytvofiivniv  otvr^*  /Aerot  ii  rotSrot  ivtr^ 
xsfiHoid^otproc  Hoii  ro  ^kov  fUXuv  ylvereq  Hoq  iv^etii^  qu^ie 
Plinius  fic  reddit  fatis  negligenter:  Caedi  tempejliuum  qua^ 
decorticentur  vt  teretes  ad  tempta  ceteraque  vfies  rotundi  cwn 

F4  '     ger^ 


S8  .    COMMENTARIVS   IN 

germinanit  atias  corHce  tnextricabiii  et  earie  JUmafcente  ei 
materiaque  mgrejbenie.  vbi  reftius  ^oAsLewle^t  et  teretcs  ;^ 
aut  omitte  vt.  Fergit  Theopbraftus:  ra  ik  reTfiyttfv»  fisrx 
rev  kwnfriv.  iiPcupsTraf  yif  if  TekixTjtric  r^i^  ivassi/atv.  okue 
ik  vxv  Tfog  i^vu  dpouorxTOi  s  fiivov  xeiroLVfiivov  rsf^  ^kem^.- 
eea^  aXX*  iri  fiikkov  ixrsveuvov  tov  xetprov.  ikkx  iii  rov 
^kof&fiivf  idpoiQ  %<Tiv  (SpaioiQ  irvfipaivsi  yfvs<r&oef  toT^  (rrpoy^ 
yikotc^  Qnorfim  partem  Plinius  reddidit:  tigna  et  quibus 
au/ertjecuris  corticem  —  vutgo  fatis  etc.  quae  fupra  pofui. 
Debebat  vertere:  t^na  vero  ^uadranda.  Subdit  Graecus: 
iirtl  ii  ftakt&Tx  fiovov  TsptoipMi  roV  (fkotov  ikxTTje ,  vfrvoQ, 
9$vn7jQi  TodiTet  fiiv  TifivsTOf  rS  IjpoQf  'totb  ydcp  sf  ^kMTTTjfnQt 
Toi  ii  iXk»  M  fUv  ftsri  TvpoTOfitav  irk  ih  fisT»  rpvyrfTOv  neq 
^ApxTipov  oTov  iptet  TTskiet  a^iviafivoQ  fiekfoi  ^vylotj  o^voh  (Pt* 
kvpot  (pTiytQTS  HOf  okoog  ooret  opvTTSTotf.  -^  ri  ik  plstx  Trjv  xL 
Ttotvortv  tSv  nxpxSv  ippooTx  itetfiivet  xxv  ikottttTTx  y.  Ex  qui- 
bus  cum  Plinio  comparatis  coniicitur ,  arborem  dolari^  quae 
abfcilTo  cortice  fecuri  quadraturin  tigna:  contraabies,  pi- 
nus  et  picea  cum  germinant  et  glubunt  feu  corticem  remit- 
tuut,  vere  caeduntur  ad  afferes  et  ligna  rotunda^  iifque  cor- 
te3(  ft^tim  detrahitur  ad  varios  vfus,  Denique  aria,  vlmus, 
acer^  fraxinus»  carpinus^  zygia*  tilia  fagufque  poft  vinde- 
miam  et  arfturum  non  praefeinduntur  abs  terra»  fedeffo* 
diantur.  Ita  enim  interpretor  ex  Catone  verba:  o^ot  opvr^ 
TSTOf*  quae  peiiime  cum  Gaza  Scaligcr  ad  vfum  lignorum, 
quae  in  terra  conduntur  et  obruuntur,  trahit  Ita  enim  de- 
bebat  eSe  xotropvTrsTOLi.  Ceterum  quae  femen  non  habere 
oredebantur  olim  arbores^  funt  falix  alnus,  et  quaedam  aliae 
ex  Plinio  notae.  Abietem  cum  germinat  decorticatam  in 
•quis  durare  incorruptam,  refert  Theophraftus  H.  P.  V.  5. 

glubet']  i.  e,  cum  librum  feu  corticem  remittit  Ite- 
rum  vtitur  fic  cap.  17.  Caetera  materies  quaefemen  tiabet, 
cumfemen  mainrum  tiabet,  tum  tempejtiuaeji.  Quae  materies 
femen  non  habet,  cum  glubebit.  vbi  reftius  Edd.  veteres  glu- 
bet.  Infra  cap.  45.  idem  eft:  cum  liber  vertitur.  Columella 
XI.  2.  37.  oteaeji  iam  tibrum  remittunt,  et  fe^  41.  iterum. 
De  vlmo  V.  6.  12.  vemo  tempore  antequam  librum  demittat. 
vbijegeudum  eft  remittatf  Graece  Tbeophraftus  dbcit 
Xpt^v. 

Cap.  XXXH.  propagesfutcos^  Leftionem  1. 1.  G.  pro^ 
tot  Meurflus :  vites  propages.  in  /utcos  Jur/wm  —  poteris, 
fadto  vti  ducas.  Turnebus  corrigebat  propages  /utco.  Jur- 
fim  etc.    Popnui  vulgatam  mterpretatur:  fadtg  vt  viies  fia. 

beant 


M-  P.  CATONIS  CAP.  XXXIL  S9 

teani  Jiikos  et  propagines.  Ita  enim  fulcos  et  propagines 
iungi  cap.  43.  propages  aotem  eiTe  pro  propagines.  Ponte- 
dera  frufira  medelam  loco  vitiofo  qoaefiaerat,  qiiam  repe- 
rifie  iibi  vifus  eft  Gefner >  qui  locum  iic  diftinguit:  vites  pro* 
pqges;  Jfdcos  —  voteriSf  fadto  vti  ducas.  Sed  omijlit  ex- 
plicare,  qnid  fit  fulcos  furfum  verfum  ducere,  Contra  vi* 
deo  eadem  verba  fnrfum  vorfumfemper  ducito  quoad  eius 
^o^mf  incapitefequenti,  et  fuo  quidem  loco,  repetitalon- 
Ke  aliud  iignificare  in  arbuilo  vitibus  conferendo.  Ponte- 
dera  in  Cur.  fec.  corrigit:  vites  propages:  infulcos  «-  vti 
ducas,  l.  e.  hinc  et  binc  per  fulcos  dedunjs  iarmentis,  quo* 
viqoe  pertinent 

arbores}  Pro  arbuito  dLxit  etiam  Columella  V.  6.  i. 
vbi  difciplina  arbuili  traditur. 

nodentur']  Pontedera  corrigebat  enodentur,  quod  eft  in 
capitis  fequentis  initioy  vbi  Poiit  iimiliter  variat  Ponte- 
dera  enodari  ait,  cum  troncus  ramique  purgantur  pampina* 
riis  palmidbus  ac  furuncuiis ,  ne  quis  fub  nodis  vitis  inter- 
natus  oculus  relinquatur,  in  quem  bumor  a  capite  reuoce- 
tur.  Verum  non  cogitabat  vir  egregius,  vitis  ramos  nuUibi 
diftos  eSe  a  fcriptoribus,  et  Catonem  hucufque  de  arbori- 
bus  locutum  eiTe,  quae  vite  maritantur ;  igitur  manifeftum 
efie  mihi  videtur  fententiam  poftulare :  vites  bene  ponantur 
per  omnes  ramos.  Columella  folet  vti  in  arbufto  verbis  im- 
ponere,  et  diiponere;  is  ipfe  etiam  diligenter  ramos  arbufti, 
non  vitis,  enodare  iubet  V.  6.  feft.  16. 

vitem  praccipites'}  Praecipitare  &gellum  ex  arbufto^ 
eft  in  fruftum  dimittere.  Si  piura,  quam  vitis  conditio  fert^ 
demittantur»  proximi  anni  fru6his  amittitur,  ii  pauciora, 
vitis  luxuria  abfumitur  in  cafTum.  His  refte  ex  CoIumelU 
V.  6.  explicatis  Fontedera  monet  aut  vitem  in  nimium  mu« 
tandam,  aut  praeterea  nimium  inferendum  efTe.  Inepte  Gef- 
ner  vulgatam  interpretatur :  ne  deorfum  intorquendo  fran*? 
gas.  De  fententia  Catonis  aflentior  Pontederae,  de  emen- 
datione  aliter  fentio*  Sciiicet  breuiore  ratione  defungar: 
nenimium  praedpites,  et  ne  vitem  praefiringas.  Nam  nimium 
verbo  praejlringere  appofitum  ita  abundat  Sic  cap.  fequentis 
eft :  ne  nimium  conjiringito.  At  non  licebat  ibidem  ponere 
praejlringito.  Vuigatum  h.  1.  perfiringito  ex  Pol.  libro  cor- 
rexi.  Columella  de  ligatura  vitium  cauet:  ne  vitis  vinculo 
praeddatur. 

ajferantur}  L  e.  applicentur;  ploribus  enim  vitibus 
maritantur  vlmi« 

F  5  ddidan^ 


90  COMMENTARIVS   IN 

deiickmtur]  Si  opus  erit  vlmo  viduatae  noua  vite,  tum 
draco  ex  proxima  arbore  propagandus  eft  in  locum  mortuae 
vitis.  Ita  tradit  etiam  Columella  V-  6.  f.  37.  vbi  hanc  pro- 
pagationem  cum  Pontedera  copiofius  cxplicaui.  Capite  feq. 
eft  de  vinea:  veteres  quam  minimum  cajlrato;  potiusji  opus 
critf  deiicito,  biennioque  po/l  praecidito.  Miror  de  loci  no* 
ibi  fententia  tacuiife  Interpretes,  etii  ea  eft  fatis  obfcura. 

Cap.  XXXUI.  Excepto  initio  vfque  ad  verbum  retifh 
qiiito  excerpfit  Plinius  eodem  ordine  et  iifdem  verbis  XVIL 
1'.  35.  no.  20.  ex  quo  et  Vincentio,  qui  locum  Plinii  excer- 
pfit,  varietatem  onmem  appofui.  Initium  igitur  capitis  ml- 
hi  eft  valde  fufpeftum;  forte  ex  capite  antecedentequaedam 
huc  tranflata  fuerunt. 

.  vinarios]    Intellige  coles,  farmenta  fru^hiaria. 

arare  indpito"]  Hacc  pertinere  puto  ad  antecedentia ; 
vbi  nempe  vinea  aratro  colitur,  non  ligone,  ibi  tunc  arare 
incipito.  Seqiientia  verba  vttro  citroque  —  ducito  videntur 
ad  arationcm  retulifle,  qui  poft  ducito  et  drcumfodito  pun- 
ftum  pofuerunt.  Sed  nimis  inepte  ita  repetit  et  explicat 
Cato  arationem,  iri  qua  femper  perpetui  ducimtur  fulci. 
Contra  mihi  Cato  docere  velle  videtur  vitcm  in  fulcQ  per- 
petuo  propagandam.  Hanc  fententiam  fequi  videtur  Codex 
Wratifl.  qui  habet:  ducjto,  intufque  vites  teneras  —  propa- 
gato.  Forte  fuit  olim  fcriptum  ducito ,  ibique  propagato  vi- 
tes.  Teneras  quam  primum/uccidito,  veteres  quam  minimum 
cajlrato. 

fic  occato']  Wratifl.  lihrl/uccidito  refte  etiam  probabat 
Gefner  et  vulgarem  diftinftionem  vetereSj  quam  mutari  iuf- 
fit.  Edd.  primaeT^rf  occato;  fed  in  libris  fuis  omnibus  Vi- 
ftorius  reperityfc  occato,  quae  Edd.  I.  I-G.  plane  omife- 
runt.  Occatio,  etiamfi  de  pulueratione  accipias  au6fcore 
Columella  XI.  2.  60.  locum  hic  non  habet  fuum. 

re/ecari]  Veteres  agricolae  primitias  vitis  refecabattt, 
primi  dcinde  anni  capillamenta  feminum  intafta  patieban- 
tur,  et  poft  biennium,  vbi  viua  radix  recidenda  erat,  omnem 
fuperficiem  amputabant  folo  tenus,  auftore  Columella  IV. 
10.  etcap.  IT,  Succidere  igitur  h.  1.  in  Catone  interpretor 
ad  vnam  virgam  reuocare  ex  Columella  IV.  9. 

Calua]  Viftorius  ipfe  comparauit  cajtancta  quae  cal^ 
ve/cere  dicit  Columella ;  Poptria  vero  fimiles  phrafes  aliquot 
conCendit,  veluti  aperta  ab  vmbra,  /lerilis  a  datis,  inops  ab 
amids,  nuda  a  magiflratibuSf  copio/a  afrumento.  Cetenun 
fufpicor^  haec  vcrba:  /ulcos  iuterponito  male  diuulik  eife  a 

fupe- 


M.  P.  CATONIS  CAP-  XXXm.  91 

faperioribus^  atque  ita  locum  redmtegrandum:  S  vinea  -<- 
interponitOf  vttro  citroquejulcos  perpetuos  duciio  ibique  vtm^ 
radicetn  Jerito  aut  propagato.  Pmbram  afulcis  etc.  Sul- 
cum  perpetuum  dixit  vt  Columella  IIL  13.  9«  in  eodem  ope- 
re  fqffam  perpetuam.  Vmbram  intelligo  herbam;  imbrem 
fubftitui  malebat  Rottboell  p.  28. 

y?  macra  erit']  Ita  h.  1.  diftingui  iuffit  Pontedera.  In 
yinea  vetere  et  macra  non  ferendum  eft  frumentum,  quod 
in  femen  eat,  atque  ita  vineam  macram  piane  exfugat,  fed 
ocimum  feu  pabulum»  quod  viride  defecatur.  Vulgo  inepte 
legitur:  ocimum.  Si  macra  eritf  quod  etc.  In  vinea  ma« 
cra  et  exili  lupinum  ferit  CoIumeUa  XL  a.  60*  quo  ftercore« 
tur  euerfo. 

aliquid  honm]  Temere  eieftum  a  Vi61x>rio  aat  refti« 
tui  ex  Piinio  iuiTit  Pontedera. 

praefringaiutur]  Ita  Polit  et  Pliniua.  Vulgo  perfrin- 
gaihtur;  et  fic  fupra  perjtriugas  mutaui  in  praefiringas. 

pampinos']  Caules  intelligi  manifeftum  efti;  alibi  di- 
euntur  folia,  interdum  clauiculae ;  hinc  tam  late  patet  pam- 
pinatio  difbi,  de  qua  accuratius  tradetur  ad  Columellatf  IV* 
c.  6.  et  27.  Poftremam  dauiculae  iignificationem  exemplo 
vno  Plinii  16.  f.  63.  firmauit  Gefneri  Thef.  L.  L.  addam  igi- 
tur  alterum  ex  27.  f.  70,  de  ifopyro :  folium  quod  efi  anifo 
Jimile^m  pampinos  torquetur.  vbi  Diofcorides  IV.  121.  r^ 
nar  xxpev  ri  Wradoy  ikiu»  (pipgiv.  Sed  ibi  Codex  Pintiani 
faabet  fcriptum :  in  paffo  oty  pampinos:  Chifiletianus :  in  paf 
feoH  pampinos:  vnde  reAe  Pintianus  corrigebat  inphafeoU 
pampinos.  Hinc  idem  Plinius  IX*  feft.  74.  de  pol^rpis :  pa* 
riunt  vere  oua  tortUi  vibrata  pampino»  vbi  male  cirrhos  po- 
lypi  interpretatur  Gefiier. 

reSeJpeSent]  Varietatem  fupra  pofitam  vide*  Ponte- 
dera  Plimi  porrigito  probat,  et  verba  reSefpeStent  interpre- 
tator:  vt  optimam  coeU  plagam  fpeSent.  In  Curis  fecundis 
corrigito  probatum  expUcat:  purgare  luxuria  pampinorum 
coercenda. 

expellito']  Rede  Pontedera  expedito  legi  vult,  L  e. 
explicato  ad  folem^  quo  facilius  percoquantur.  Ita  etiam 
praecipit  Columella  IV.  28*  Palladius  L6.  f.  16.  Subligatio 
acerbis  vuis  facieuda  eft^  quando  excutiendi  aut  rumpendi 
acini  nuUaformido  eft. 

arSe  alligato]  Saliftum  non  alligatur  vt  vitis.  Ergo 
vulgata  leftio  inepta  et  vitiofii  etL  Igitur  totum  locum  nc 
conftituo:  glubito;  librum  conferuato,  cum  opus  erit  invi- 
neaf  i»  aqnam  coniicitOp  ex  eo  alligaio.    £x  vugultia,  quae 

vimina 


93  COMMENTARIVS    IM 

vimina  appellat^  detrafto  libroi  corbnlae  fiant^  vt  hbdie- 
que. 

Cap.  XXXrV.  redeoJi  Haec  ita  retulit  Pliniua  ig.  f.46. 
Jnfrigido  et  aquofo  prius  ferendum ,  pofiea  in  calido.  InJ^ 
lo  autetn  rubricojo  vel  puilo  vel  arenofo ,  fi  non  fit  aquofim^ 
lupinum.  In  creta  et  rubrica  et  aquofiore  agro  Moreum.  In 
ficco  et  non  kerbojb  nec  vmbrqfo  triticum.  In  /olo  voHdo  fa- 
bam.  Ficiam  vero  quam  minime  in  aquojh  herbidoque,  SUi^ 
ginem  et  triticum  in  loco  aperto  editoque,  qui  Jbtequam  diu-* 
tijjime  torreatur.  Lentem  in  fruteflq/b  et  rubricojo,  qui  non 
jit  herbidus.  Hordeum  in  nouali  et  in  aruo^quod  refiimlefieri 
pojftt:  trimefirej  vbi  fementem  maturam  facere  non  pojfis  et 
cuius  crajfitudo  Jit  refiibiUs.  vbi  Vincent.  habet  fi|  cretojb  et 
rubricojb  — •  in  fruteto  et  rubricofo.  Editiones  etiam  Plinii 
antiqoae  hAentfruteto  ^  quod  propius  apcedit  ad  rudeto. 

vbi  quifquej  Gefner  msdehat  vti  quifque.  Refte.  Co-. 
lomella  II.  7.  f.  3.  memores  antiqiUffimi  praecepii,  quo  mone^ 
mur  vt  locis  frigidis  nouijfifne  tepims  ceierius,  calidis  ociffme 
feramus.  quem  locum  ex  hoc  noftro  corrigendum  efTe  nec 
ipfe  Pontedera  vidit,  vitium  tamen  reAe  animaduertit  Me- 
dium  aliquod  membrum  h.  1.  excidilTe  videtur  oratione. 

lupinum']  Columeila  11.  10.  1%  exilem  amare  terram» 
rubricam  praecipue  ait,  cretam  limofumque  agrum  refor- 
midare,  et  vei  efToeto  folo  prouenire.  Palladius  Sept.  5. 
lupinum  in  qualicunque  terra,  vel  crudo  folo  prouenire  ait. 
Piinius  t8.  f.  36.  ex  denfiore  rubricam  maxime  amare  afTe- 
rit.  Theophraftufi  H.  P.  VHI.  1 1.  x»P^  vifafifiw  ^rtu  xecl 
(Pnvhfv  ^tSXXov*  ex^  quo  Piinius :  quaerit  maxime  jabutqfa 
etftcca,  atque  etiam  arenofa.  His  ita  cognitis  de  terra  puUa 
primum  Ie6ix>r  re6)jus  iudicabit;  quae  cum  non  llt  in  vitio, 
fed  in  laude  collocetur  ab  ipfo  Catone  cap.  152.  feft.  2.  vbi 
tenerrimam  interpretatur,  reftius  firumentis  deputabitur, 
quae  in  qualicunque  folu^  vt  lupinum^  non  proueniunt  Se» 
quitur  materina^  quae  ante  Vidx>rium  erat  alterina.  Haec 
mihi  orta  videtur  vel  ex  tenerrima  pullae  adiunffca  atque 
olim  aliunde  huc  tranflata,  vel  ex  maeerrima.  Tumebus 
Aduerf.  XXT.  5.  materinam  interpretatur  duram ,  foiidam  et 
prope  ligneam.  Simul  monet^  quofdam  nudinire  legi  mace" 
rina,  id  eft  macra.  Geihero  eadem  videbatur  eiTe  quae  ru- 
deta,  vbi  fcilicet  fuerit  nwteries  et  rudus  aediiiciorum. 
Longe  aptius  poterat  adhibere  locum  Columellae  111*  c.  5. 
f.  2.  ex  mediocri  materia  in  exikm  tranflata.  vbi  Aldus  de- 
dit  mediocriierra.    Idem  DI.  2.  £  3.  pit^ui  materiaficcaquf 

ei 


M  F-  CATONIS  CAP,  XXXV,  93 

tt  ti^iinofa.  vbi  Aldas  iterom  terra  dedit;  etfi  ibi  macra  le- 
gendum  efTe  docebo.  Breuiter  vt  dicaniy  materina  nulla 
mihi  ratione  defendi  vel  expiicari  pofTe  videtur.  Igitur  in 
illam  magis  opinionem  mihi  animus  inclinat,  vt  tenerima 
fcriptura  antiqua  fuifle  olim  videatur.  Memini  enim  in  la« 
pino  Plinium  ex  h.  L  pullam  commemorare  terram,  altero 
vocabulo  omiiTo. 

vl^imi]  Vliginofimi  agrum  ab  A^^  fimiliter  diftinguit 
Varro  I.  6.  6.  vbi  vide  notam.  Vliginem  h.  L  omifit  Pliniug. 

JmeK  adorcum  ]  Colnm.  n.  6.  triticum  ficco  toco  melius 
toate/eitf  adoriwm  minus  infeflatur  humore.  et  cap.  DG  3. 
denja  cretofaque  et  vHginofa  humus,  filiginem  et  far  adoreum 
non  incommode  aiit.  et  f.  5.  filiginis  autem  vet  triticif  fi  me* 
4iocriter  cretofits  vHginq/ufue  ager  eft  —  atfi  ficcus  et  refolu- 
-tus  locus,  ickmque  vel  exitis  eft.  Idem  c.  9.  f.  13.  fiiigo  in 
kumidoftatu  coeli  reSe  prouenit,  et  ideo  tocis  manantibus  ma^ 
gis  apta  eft.  vbi  vide  notam. 

Cap.  XXXV.  non  catamitofis']  Columella  IL  10.  5.  fa* 
hcu  pif^uiffimus  tocus  vet  ftercoratus  defiinatur  -^  ecujue  nec 
-macrum  nec  nebutqftm  tocum  patitur.  Scilicet  a  nebula  fole 
inufta  rubiginem  et  calamitatem  deriuant  Vide  notam  ad 
Varroneml.  i.  6. 

viciam]  Viciam  et  foenum  graecum  Columellall.  9* 
6.  et  9*  crudae  terrae  committit.  Plinius  h.  1.  legit  fcriptum 
^uam  mmime  aquofis  herbo/i/que  vel  herbidifque  tocis. 

fiSginem  triticum']  ui  Pltnio  legitur :  triticum  etJUigi' 
nem.  De  vtroque  genere  Columellae  locos  pofui  antea.  ' 
Xdem  cap.  9.  f.  3.  frummtum  omne  maximo  campo  patente  et 
4tdfokm  prono  apricoque  etfoktto  taetcUur.  Cotlis  enim  quanh 
-vis  robuJHus  aUquanto,  minus  tamen  tritid  reddit.  Dicit 
«utem  is  frumentum  aliquoties  ibi  pro  tritico.  Vides  igi« 
tor,  melius  haec  conuenire  tritico  quam  iiiigini;  at  de  tritt- 
co  iam  tradidit  antea  Cato ;  fUiginem  alibi  non  nominauit, 
nifi  qood  filigineam  farinam  bis  pofuit  Denique  maie  haec 
mediis  legominibu^  interferta  ieguntur.  Quare  locus  hic 
mihi  valde  de  vitio  fofpeftus  efi^ 

tentim]  Columella  11.  ia  15.  tentimfoto  tenm  et  rtfo^ 
kdo  vel  piugui  et  ficco  maximi  toco  feri  conuemt.  vbi  vulgo 
mtientem. 

nouus]  Columella  II.  9.  4«  hordeum  vel  pingui/fima 
vel  macerrima  humo  feri  ait>  nec  vUam  mediocritatem  pati. 

trinuftrem']  Ex  Plinio  trimeftre  reftitui  voluit  Poitte- 
4en,  triticum  aut  far  femeftre  interpreta^s*    Verum  ecpii* 

dem 


94  COMMEIJTARIVS   IN 

dem  valgatam  teneo  leftionem,  fi  fcQicet  poft  trimejlrem 
incifum  ponatur;  quod  feci.  Trimeftrem  fiitionem  au* 
tumnali  oppofitam  piane  fimiliter  dixit  Coiumella  ll.  9.  7. 
et  cap.  4.  f.  9. 

reftibilis  craffitudine']  Caufiis  ob  qoas  feram  banc  fe* 
mentem  fieri  oportet  recenfet  Coium.  II.  c.  9.  f.  7.  fed  agri 
conditionem  hanc  nullibi  pofltam  memini  reperire. 

rapinam'}  i.  e.  rapum.  Ita  etiam  fupra  V.  8*  vbi  poft 
imbrem  autumnt  feri  vult. 

et  cotes  rapicii'}  Plinius  ig.  f.  34.  de  rapis:  et  homini 
noH  minor  rapaciorum/uis  horis  grcUia  quam  cumarum,  fia- 
vidorum  quoque  et  in  korreis  enecatorum,  vel  maior  quam 
virentium.  Scripturam  rapicii  praeferebat  Popma,  vt  a  lana» 
lanicium^  pe/IIme  interpretatus  femen  raporum  quod  cauli- 
bus  inhaereat.  Semen  rapicium  infra  eft  cap.  134.  i.  Be- 
taceos  n  voles  fimiliter  dixit  Apicius  m.  2.  W.  5*  betaceog 

i)edes  alio  fenfu  Varro  I.  2.  Inepte  etiam  Gefner  in  The- 
auro  fuo  rapidum  h.  1.  interpretatur.  Scilicet  vitiumeft  iu 
vulgata  leftione.  Ex  rapo  fiunt  rapicii  caules,  quos  in  cibo 
adfumebant  veteres  romani.  Igitur  copula  et  poft  rapinam 
tolli  debebat  Interim  inclufi.  Braificam  gongyloidem  Bau- 
4iini  interpretatur  Rottboell  p.  30.  et  ex  caule  rapicio  ortum 
habere  putat  noftrum:  Kohlrabi,  Danorum  KcuU-Rabi.  Ita 
fcUicet  cenfuit  ipfe  Bauhinus. 

Cap.  XXXVI.  Quaejigetem  flercorant']  Plinius  17.  f. 
7.  nec  non  etfatis  quibu/dam  ipjis  pa/ci  terram  dixit  Qsto, 
Segetem  fiercorant /ruges^  lupinumfcAay  vida.  exquoloca 
futpicatur  L«  lo.  Conr.  ScWartz,  hic  inferenda  eiTe  quae  ca* 
pitls  fequentis  alieno  loco  exfliant  verba:  LMpinium  faba,  vi^ 
cia.  hoc  fere  modo:  Segetem  ftercorant  frugls  lupinumf  fa* 
ha^  vicia.  Ingeniofe!  At  quia  haec  eadem  verba  Polit  libri 
fequenti  capiti  reddunt,  malui  h.  I.  ea  includere.  Cum 
Schwartzio  fentit  Rottboell  p.  31. 

jimurcamfpargas']  Infra  cap.  39.  Olea  Ji  fruSum  non 
feretf  ablaqueato.  poftea  ftramenta  circumponito ;  poftea 
amurcam  cum  aqua  commi/ceto  aequas  partes.  deinde  ad 
oieam  drcmifunaito  y  ad  carborem  maximam  vmam  commix- 
ti  fat^  eft.  ad  minores  arbores  pro  ratione  indita.  Et  idem 
hoc  fi  jades  ad  arbores  feraces,  eae  quoque  meliores  fient. 
Ad  eas  firamenta  ne  addideris.  Haec  Plinius  17.  f.  47.  fic 
excerpdc:  Cato  et  medicamenta  quaedam  componit,  menjiirae 
^uoque  difiinSHone^  ad  maiorum  arborum  radices  amphoram^ 
id  minorum  vmam  amurcae,  et  aquae  portionem  aequam^ 

abUh 


M.  i.  CATONIS  CAP,  XXXVI.  95 

•abtaqueatis  prius  radicibus  pautatim  iubens  affundi.  In  ote^ 
hoc  amplius,  Jlramentus  ante  circumpofitis.  Vides  hanc  par- 
ticalam  coc^arcinatam  faiiTe  ex  capite  93.  et  fematam  ab  in- 
terpolatore  meiiorem  ledlionem  vnam:  vbi  enim  infra  eft: 
ad  arborem  maximam  —  ad  minores  arbores.  ibi  interpola- 
tor  cum  Plinio  legit:  ad  maiorum  arborum  capita  — *  ai 
minorum  capita  Plinius  refte  interpretatus  eft  radices.  Ita 
cap.  33.  capita  vitium  ablaqueantor.  et  fic  alibi.  Pro  Plinii 
paulatim  in  hoc  noftro  loco  eft  non  aUe.  Forte  in  Piinia 
fuit  haud  atte.  Sed  ecce  Columelia  XI.  2. 29.  Oleis  laboran- 
tibus  circum  radices  amurcam,  quaefatem  non  habeat,  nunc 
conuenit  infundere  y  maximis/ex  congii,  mediocribus  arbori^ 
bus  vmae  fatis  faciunt ,  caeteris  aejlimcmda  erit  portio;  fed 
tamen  quae  mtnl  vitii  habueriut,  atiquanto  laetiores  fient  fi 
amurca  rigentur  infulfa.  Quem  locum  repetiit  Palladios 
Martio  VHI.  Alter  Columeiiae  locus  V.  9.  fedu  14.  minu4 
integer  eft,  et  variis  vitiis  obfitus,  vt  olim  demonftrabo. 
Idem  XI.  2.  87*  Nouembri  etiam  conueuit  oteas  abtaqueare  et 
fijmt  parum  fru&uofae  vel  cacuminibus  retorridae  frondiSp 
ntagms  arboribus  quatemos  modios  ftercoris  caprini  circum^ 
fpargere,  in  caeteris  autem  pro  magnitudine  portionem  fer^ 
vare.  quae  minus  fana  efie  puto.  Geoponica  III.  15.  De.  . 
cembri  inualidis  oleis  addunt  caprinum  ftercus  et  amurcae 
,cotylas  viginti.  £x  loco  Columellae,  qui  Catonis  hunc  no- 
ftrum  reipexit,  magna  numeri  varietas  exiftit  Is  enim  ma« 
xinus  congios  fex,  id  eft  fextarios  36.,  minoribus  vrnaniy 
id  eft  24.  fextarios,  caeteris  pro  portione  addit  amurcam; 
contra  Cato  maximis  amphoram  addit,  id  eft  fextarlos  48« 
Praeterea  Cato  addit  dimidiatam  portionem  aquae,  qua  non 
opus  habet  Columella,  amurcam  inrulfiun  adbibens.  Abla- 
queantur  ceterum  olearum  capita  (quae  radices  Colmnella 
interpretatur)  fiue  ftercus  fiue  amutvra  tniici  debeat.  Sed  es 
altero  loco  apparet,  amphoram  amurcae  complefti  portio- 
nem  aquae  aequam  additam;  et  totum  opus  hoc  iiccuratiua 
•ibi  traditur^  quanquam  vel  fic  quaedam  mperfunt,  e%  Colu- 
mella  ibi  redintegranda*  Vide  ibi  notam.  Denique  nunc 
fuccurrit  locus  Columellae  V.  9.  feft.  iS.fedetfine  abtaquea- 
tione  adimumda  eft  amurca  infutfa  cmnftdtta  vet  noftra  vrinm 
veterecmusvMufquemodusferuaiur.  nam  maodmae  arbori^ 
vt  tantundem  aquae  mifceatur,  vma  abunde  erit.  vbi  malim 
infutfa  et  fuitta.  Ceterum  amphoram  Colamella  ibi  addi 
vult,  vmam  nempeamurcde,  et  tantundem  aquae,  vnde 
>fit  amphora  humoris  onrnis.  ,.Sed  in  amurcae  menfun 
forte  eadem  obferuatib  valet^   quam  fupra  ad  cap.  jo.  de 

valu 


96  COMMENTARIVS  IN 

vafis  et  meiifiiris  oleariis  tradidi ;  qiiae  faerunt  vinarib  ma- 
iores. 

Cap.  37.  Capitis  hnios  initlam,  a  Vi^rio  reieftum» 
reuocari  voIuntPopma  etPontederahoc:  Quae  mala  infe^ 
gete  JSenL  vt  deinde  ante  lupinum:  Quae/egetetn  ftercorent 
fruges.  Ita  enim  Plinios  ex  h.  1.  nec  non  exjatis  qnibufdam 
ipjis  pq/ci  terram  dicit,  Jegetes  ftercorant  fruges  lupinum  etc. 
Reliquos  titulos  ad  caput  56.  nullo  faabito  difcrimine  reiicit 
Pontedera.  Equidem  dubitaui  inferere  verba  ifta»  quiade 
loco  dubito.  Plinius  enim  alio  ordine  verba  legiiTe  vide* 
tur  pofita,  atque  initium  ipfum  huius  capitis  vitiofum  efle 
fufpicon 

Cap.  XXXVn.  Si  cariofam']  Cicer  non  facit  terram 
cartofam,  fed  macram,  vt  ex  Columella  11.  lo.  et  14.  admo» 
xiuit  Pontedera.  Cariofam  terram  tradfau^i  vetat  et  alibi  Cato 
et  Columella  n.  4«  Pontedera  vul^tam  ita  cum  reliquis  ver- 
bis  coniungit,  vt  legat:  Si  cariojam  terram  traSes,fi  iades 
sicerf  quia  vellitur  et  quta/aljkm  eft,  eo  mcUum.  Vtroque 
enim  modo  terram  laedi.  Ingeniofe  iatis;  nifi  ita  incom- 
mode  modus  agri  tra6bandi  iungeretur  iatis ,  quae  arua  ex- 
fugunt  aut  ftercorant.  Deinde  Plinii  locus  aperte  arguit^ 
initium  capitis  alienum  eiTe.  Ita  enim  h.  I.  refert:  Segetem 
ftercorant  fruges  tupinum,  faba,  vida,  Jicut  e  contrario  cicer^ 
quia  vellitur  et  quia/aljum  eft.  Poteft  igitur  viderl  initiam 
capitis  alio  tranf locatum  legiiTe.  Equidem  perfuafum  mihi 
habeo,  totum  initium  \^que  ad  cicer  ad  praecedens  caput 
pertinere,  quod  ab  interpolatore  coniarcinatum  efie  ex  Ia« 
-ciniis  capitis  93.  antea  demonibaui,  ita,  vt  dubitationi  lo- 
ctts  eife  poflit  nulius.  Inde  igitur  puto  etiam  verba  ifia  H 
idem  koc  ft  facies  ad  arbores  feraces,  eae  quoque  meHores 
erunt.  interpolatorem  voluiiTe  tranflferre;  quorum  veft^a 
manifefi»  agnofcere  mihi  videor  in  varietate  leftionis.  Aiii 
enim  libri  faabent  Cariojam  terramfaciet  fi  iaeies  dcer.  eiiifi 
in  cario/am  terram  tracies.  Sufpicor  fuiile  olim :  M  arbo* 
res  feraces  idemfacies.  Breuiter  vt  dicam,  initium  fporium 
et  abiiciendum  eft;  et  ante  cicer addendum:  Quaemalein 
fegete  Jtent.  L.  lo.  Conr.  Schwarz  corrigebat:  Si  Mrioh 
terra,  ne  tra&es.  quae  ratio  ingeniofa  funul  eft  et  breai& 
ma  corrigendi  loci  fauius.  Vide  etiam  fupra  ad  cap.  5.  f*  6» 
de  cariofa  terra. 

horcUum'}  In  loco  Plinii  paulo  poft  laadando  Vin* 
centii  S.  N.  X  6.  editio  Duacenfis  poft  hordemm  Bii^t  qua* 
que. 

exjk^ 


M.  P.  CATONIS  CAP.  XXXVn,         97 

exfitgunt']  Plinius  cum  £dd.  qaibufdam  exunmt.  Vtra- 
que  letKo  commoda  eft;  vtra  verior,  non  habeo  dicere. 

vetluntur'}  Quia  radices  nimis  altas  agunt,  atque  ita 
agrum  exfugunt,  etiam  cum  veliuntur  et  terra  altius  com- 
mouetur. 

nucieos']  Semina  arborum  inteiligit  Tumebus  Aduerf. 
31«  cap.  25.  Ipfe  cogitaueram  antea  de  tiucleis  oliuarum. 
Veteres  editiones  addunt  qui  Juffocant  fruges.  quae  perti- 
nent  ad*  nucleos.  Poftea  vidi  mecum  fentire  Pontederam, 
qui  monet,  nucleos  non  efTe  fegeti  indendos»  fed  comburen- 
doSy  et  cinerem  ablaqueatis  oieis  apponi.  Etiam  infra  iim- 
piiciter  nucleos  appellat.  Dalecampius  ad  Plinium  inter-. 
pretatur,  nuliam  arborem,  quae  nucleos  feu  oleum  ferat,  in 
fegete  ferendam  eJTe.  Vincentius  i.  c.  in  loco  Plinii  habets 
praeterea  nucleos.  Gallicus  Interpres :  ne  femez  point  d$ 
frmts  d  coque.  inepte!  vt  Schwartz,  qui  nuces  interpre-. 
tatur. 

indideris']  Poft  hoc  verbum  inferui  ex  libris  Polit  ver- 
ba:  Quae  fegetem  Jiercorent  frug^s  f  etSi  malim  cum  Ponte- 
dera  Quae  omitti ;  quod  nec  Plinius  habuilTe  videtur  in  li- 
bris  fuis.  £ius  locum  ftatim  fubiiciam.  Vutgo  eadem  ver- 
ba  initio  cap.  36.  pofita  leguntur:  quae  fegetem  Jiercorant : 
vbi  inclufi,  atque  huc  tranfferenda  ejDTe  monui.  Indidem 
praetuli  h.  LJiercorant. 

Stercus]  Plinius  17.  f.  7.  Cato^  Jlercus  vnde  fiat^  Jtra^ 
menta  lupinumf  paleas  fabalia ,  ac  frondes  ilignas  quertuf/i 
que.  Ejegete  euellito  ebulum,  cicutam,  et  circumfaliSa  her* 
iam  auStam^  vluamque.  eam  Jidjfernito  ombus  Jrondemque 
putidam.  yinea  Ji  macra  erit,  farmentajua  comburitp  et. 
ibidem  inarato.  Itemque  vbi  faturus  eris  Jrumentumj  ouex 
ibi  deteSato.  Nec  non  et  Jatis  quibufdam  ipjis  pqjci  terram 
dicit,  Segetem  Jtercorant  fruges:  lupinumy  fabaf  vicia^ 
Sicut  e  contrario  cicer,  quia  vellitur^  et  quiajaljum  efi;  hor^ 
deum^  foenum  graecum^  eruum;  haec  omniajegetem  exurunt, 
et  omnia  quae  velluntur.  nucleos  injigetem  ne  indideris,  To- 
tom  pofui  locum,  vt  appareat,  quo  ordine  pofita  verba  le- 
gerit  Plinius ,  etii  plane  eundem  ordinem  tenuifle  non  aflir^ 
mauerim.  £x  eo  igitur  fit  manifeftum ,  ante  lupinum  addi 
debere:  Segetem  flercorant.  £tiam  poft  vicia  eSe  punftum 
ponendum;  quod  feci.  In  PHnio  iligneas  quemeafque  dediC 
ex  Codd.  regiis  et  £ditione  principe  Brotier;  deindeiWi* 
dem  inarato  ex  Codice  Regio  i.  et  ChtjQetiano.  Poftea  vn- 
defaciat  eft  in  Codice  ChiiHet.  et  Pintiani,  qui  malebat /o- 
das*  Abr.  Gronov*  ex  Codice  PUnii  pofu^t:  ftarCHmw^ 
Tom.LP.IL  G  f?am 


^  COMMENTARIVS   IN 

ffam  kerbam  aSam.  vbi  auHam  ex  vltiato  fau&a  pTo/aHceta 
ortum  eft. 

vndefacias]  Schwartz  corrigehht:  Siercus  vide facias. 
>acus]  Simt  jpaleae  fTamentorum,  Plinlus  habet  ac 
frondes  ilignas,  Veteres  Catonis  editiones  aceris  frondem, 
Sed  aceris  frondem  nemo  veterum  in  pabulum  boum  col- 
lediam  memorauit;  aliter  vero  in  fterquilinium  venire  vix 
poterant^  nifi  dedita  opera  coIIe6tam  fuifle  dicas.  At  enim 
vero  paieae  eaedem  funt  quae  acus ;  igitur  Meurfius  aceris 
frondem  praeferebat.  Sed  aliam  medicinam  paratam  habeo. 
Xnfra  cap.  54.  2.  frondem  itigneam  et  ederaceam  dato,  pateas 
triticeas  et  ordeacec^  9  acusfabaginum ,  viciam  vei  de  lupino. 
vnde  lego  certiflima  emendatione/2i6a/f«i»  cuus.  Acus,  ace- 
ris  eft  palea;  vnde  panis»  et  far  acerofum,  item  aceratum» 
quod  eft  lutum  paleatum,  tefte  Nonio  p.  216.  Hinc  faba- 
ginum  acus  vt  &rreum  acus.  Scilicet  Cato  neutro  genere 
dixiife  videtur^  vt  Graeci  cixt^pov,  vnde  duftum  eft  acus; 
Columelia  n.  10.  14.  foemineo  genere  acus  pofuit  Cato 
fromentorum  paleas,  fabae  acus  dicere  videtur  et  diftin- 
guere. 

vellito']  Pontedera  malebat  euehito  aut  vehito  fc.  in  vil- 
lam  ad  fterquilinium.  At  prius  funt  vellenda.  Plinius  i8* 
c.  6.  ex  Catone  haec  refert :  Ebulum  vel  prunus  filueftris  vel 
rubusy  bulbus  nknutus^  trifolium  herba  pratenjts,  quercus, 
fitueftris  pirus  matufquefrimentariijbti  notae.  Vide  ad  Co- 
lumellam  n.  2.  20.  Cicuta  etiam  (blum  humidum  amat,  vt 
ebulus.  Ceterum  Pol.  fauSa  pro  /ati&a  Pontedera  defen- 
dens  deriuat  falicem  ex  graeco  i^/f  apud  Theophraftum,  vel 
ab  ukkfifMtf  (vnde  uXaoe  et/attus)  et  wXsy,  vnde  fatux , /atU' 
cemj  fcduceta,  /atuSaf  /auSlay  Galiisyo»/^. 

altam'}  In  Codice  Plinii  Viftorius  reperit  maSlam  pro 
auSam.  quam  leJHonem  praetulit  Tumebus  Aduerf.  XI.  13. 
et  Popma;  neuter  tamen  exemplum  aliquod  eius  figniiica- 
tionis  attulit  Probauit  tamen  etiam  Pontedera  et  in  Plinio 
Brotier.  Leddonem  Chiffletiani  Codicis  herbam  aftam  Da- 
lecampius  ita  interpretabatur,  vt  legeret  chamaeaflamf  fatis 
ingeniofe.    Rotd>oell  p.  31.  fuggerit  cattham  vei  atgam. 

eam"]  Edd.  veteres  ante  Viftorium  habebant:  attam 
Juccidi,  et  eam.  Pontedera  ex  Plinio  malebat:  ea  —  fron- 
demque.  Nobifcum  fiicit  L.  lo.  Conr.  Schwartz.  Ex  leftio- 
ne  librorum  fuorum  vuamque  Viftorius  efiecit  vtuamque 
quam  ex  h.  L  memorauit  Plinius.  De  vlua  vide  ad  Palladium 
Xn.  7.  22.  Nunc  demum  video  Salmafium  de  Homon^rm. 
p.  80«  b.  L  legi  voluiffe  herifam  aOam  uputum.  SdMcet  idem 


M,  P.  CATONIS  CAP.  XXXVH.       .  99 

in  loco  Plinli  21.  f.  50.  tupumJatiSarium,  qul  cmn  tamo  et 
rafco  inter  herbas  iUueftres  Italiae  edules  refertur,  opuium 
corrigebat»  Gallorum  ^o«i/on  interpretatus  atque  inde  de- 
riuans.  Quam  viri  dofti  opinionem  equidem  probare  non 
pofTum.  Lupuli  enim  iftius  vfum  notitiamque  apud  veteres 
fcriptores  non  reperimus  certam.  Contra  Pllnii  lupus  fa- 
lifwlus  inihi  quidem  idem  efle  videtur  cumfaiicafhro^  de 
quo  is  ita  23.  f.  i^.poft  labrufcam  tradit:  £/l  huic fimilisjid 
in/atiffis  nqfcens,  ideo  dijiinguitur  nomine,  cum  eofdem  v/us 
kabeat  et  faticajirum  vocatur.  vbi  Dalecampius  dolcamaram 
interpretatur.  Salnudii  opinionem  in  lupo  ikli6UrIo  fequl- 
tur  tamen  Harduinus. 

putidam.']  £x  Codicum  Vatican.  duofum  ie^one: 
putridam  partem  de  nucleis  liaec  verba  ita  volebat.diitingul : 
bobufque  fronckm*  Putidam  partem  de  nucteis»  Tentabat 
etiam  aliam  rationem,  vt  legeret:  fraces  de  nucteis.  Neu- 
tram  rationem  probo.  Fraces  enim  nullae  fimt  de  nucleis, 
vbi  nuclei  fegregantur,  antequam  carnes  fraftae  olearum 
prelo  fubiiciuntur.  Quod  faftum  ejQTe  deinceps  docebo. 
Contra  frondeni  putidam,  quae  pabulo  inepta  fuit  fa^la,  fub« 
ftemi  iubet  bobus.  Alioquin  fatis  flxamentonua  arua  fub- 
miniflrabant  ftabuiis  boum.  Nucleorum  partem  feruari  vo- 
luit,  quae  aqua  maceraretur,  deinde  combufla  ciner-e  oleas 
ablaqueatas  fatiaret  Reliquos  ad  alium  vfum,  velut  torcu- 
larii  calefaciendi,  (vide  ad  cap.  66.)  feruauit  Ceterum 
Schwartz  priorem  Pontederae  rationem  ipfe  etiam  ingenio 
fuo  excogitauerat,  inepte  interpretatus  putidam  partem  nu- 
cleorum  putamina  nucum.  Gallicus  interpres :  te  brou  des 
fruits  d  coque.  In  Plinio  ouibu/que  frondem  putridam  Co- 
dicem  fcriptum  habere  monet  Abr.  Gronov. 

Juccernito'}  Lefto  credo  ceflibus  feu  loris  fubtento, 
quo  fuccernit  etiam  vinaceos  cap.  25.  De  nucleis  locus  mi^ 
nus  integer  cap.  X.  5.  habet:  teSos  toris  fubtentos  —  pitum 
qui  nucleos  fecemat.  in  inflrumento  oliueti,  vbi  leftos  ad 
bunc  vfum  iftos  paratos  effe  fufptcor.  Hoc  vero  in  loco 
quae  de  nucleis  traduntur,  ad  oleas  pertinere,  dubio  caret; 
igitur  de  iifdem  interpretor;  quae  feft.  i.  leguntur  nucleos 
infegetem  ne  indideris  fcilicet  combujlos^  quos  indere  oleis 
ablaqueatos  inbet  hoc  in  loco ,  nucieorum  vero  macerato- 
rum  in  lacu  aquam  velut  amurcam  iifdem  infundit  Infra 
capi  66.  vbi  oleum  quomodo  fiat^  docet:  neque  nucteis  ad 
oleum  ne  vtatur.  nam  Ji  vtetur,  oteum  mate  faptet.  vnde  Pli- 
nius  retulit,  ignem  e  nucleis  aptiilimum  fieri  in  torculario. 
Sed  ea  fententia  «x  iflo  loco  ne  prelo  quidem  exgtixm  pot- 

G  2  ^ 


loo  COMMENTARIVS   IN 

eft.  Hinc  igitur  apparet,  nucleos  exemtos  et  faccretos  fui^ 
cribri  genere  aliquo,  antequam  oleae  mola  curiofe  fufpenft 
conqu^tae,  ita,  yt  njicleus  integer  maneret,  prelo  fubiice^ 
rentur.  Quod  miror  a  viris  doras  nondum  effe  animaduer- 
fum,  qui  veterum  prelorum  omnemque  oiei  exprimendi  ra- 
tionem  enarrarunt,  etfi  praeclare  viderunt,  opinioAem  ve- 
terum  de  fapore  olei  a  nucleis  vitiato  vanam  fuiffe,  eamque 
ob  rem  fatis  infignem  olei  partem  vindemiis  eorum  oleariii 
periiffe ,'  cum  oleae  mola  fufpenfa  conquaffatae  nucleo  inte- 
gro  exprimerentur.  Hodie  enim  ipfi  nuclei  cum  cacrnibus 
olearum  confrafti  molae  pondere  incumbente  deinde  prelo 
exprimnntur ,  largiore  olei  reditu.  Qui  de  difficultate  olei 
ex  maffa  olearum,  cum  nucleis  integris  prelo  fubieftarum, 
apud  veteres  ruflicos  conqueruntur,  non  animaduerteniht; 
eos  multo  facilius  opus  effeciffe  nucleis  ante  exemtis,  quam 
hodie  fit  nucleorum  fragminibus  olearum  carnibus  immiftis. 
Scilicet  Gallos  in  errorem  induxit  vernacula  interpretatio 
Catonis! 

lutum']    fraces,  aqua  maceratas,  lutum  vocat. 

fnacra  erit']  Ita  etiam  in  Plinio  edidit  Harduinus ;  ve- 
teres  vero  editiones  macruerit  habebant. 

conctdito']  comburito  ex  h.  1.  habet  Plinius.  Cinere 
Ikrmentitio  infruftuofis  vitibus  medentur  Geoponica  V.  37* 
cinerem  fimpliciter  cum  aceto  nominat  Columella  Arbor.  8- 
4.  et  Palladius  IV.  7.  4.  Dalecampius  ad  Plinium  Catonis 
inarato  mutabat  in  inurito.  Albertus  de  Vegetab.  p.  506. 
quafi  e  Palladio :  Fimus  eius  fit  e  /armentes  eius  et  fiHce  et 
fotiis  vitis  quia  compertum  ejt^  hunc  fimum  optimum  ejje  ad 
vites. 

pridie  in  teSo"]  Tantum  fcilicet  numerum  quantum 
vna  lucubratione  expedire  licet.  Si  ficcari  voluit  in  tefto, 
tum  commode  leges  pridem  cum  RottboeUio  p.  32.  Sed 
Pontedera  in  Curis  fec.  corrigit^ffb^  et  comparat  locum 
Columellae  XI.  2.  f  12.  palos  vna  opera  caedere  et  exputa* 
tos  acuere  —  findere  et  dedotatos  vtraque  parte  exacuere. 
Quam^equidem  leftionem  praefero ,  nifi  ex  Gronouiani  Co- 
dicis  ficcos  dolaueris  voalxsfi  quos  dotaueris. 

nifi  intermeftri]  Plinius  16.  f.  75.  nifi  mtermeftri  tuna^ 
que  dimidiata  ne  tangas  materienu  tunc  ne  effodias  aut  prae- 
cidas  abs  terra,  Diebus  Jeptem  proximis ,  quibus  luna  pte- 
nafuerit',  optime  eximitur.  Omnino  caueto  nigram  materiefn 
doles,  neue  caedaSj  neue  tangas,  nifi  ficcam:  neue  geiidam, 
neue  roruientam.  vbi  libri  omnes  habent  quatuor  diebus  pro^ 
ximis.  fTonigramlegtni\m€Sti^qlkm,monvmuntlAeur' 

\  fxus 


M.  P.  CATONIS  CAP.  XXXVH.        loi 

fius  et  Gefner  ad  h.  1.  Harduinus.tamen  de  vitio  tacuit. 
Vulgatam  huius  loci  interpunftionem  peilime  mutauit  Gef- 
ner,  de  fententia  non  foilicitus:  Ita  enim  edidit  ex  mSto* 
ritate  loci  Pliniani:  /iercus  egcrito^  Nifi  —  iUmidiata,  ma* 
teriam  ne  tangas.  Materiam  etc.  Materiam  enim  decre- 
fcente  luna  et  eifodiendam  et  praecidendam  eSe,  non  folum 
^tim  poftea  Cato  decernit^  fed  etiam  cap.  31.  hanc  atqu^ 
qliam  mdteriam  omnem  cum  effodies  luna  decrefcente  eximito» 
jnepta  eft  excufatio,  qua  Gefner  vtitur,  vt  tangas  interpre- 
tetur  de  primis  vulneribus,  arbori  ihliftis,  quibus  et  fignen- 
tur  (fcilicet  ex  more  noAro)  et  fucco  exftillanti  via  aperia- 
tur.  Hoc  igitur  conftituto,  fupereft,  vt  doceamus,  ad  fter- 
cus  haec  effe  referenda,  Et  Cato  ipfe  quidem  cap.  29.  luria 
filente  ftercus  euehi  iubet;  iterumque  cap.  50.  ad  prata  fter- 
coranda;  vbi  Columella  cum  Palladio  lunam  crefcentem  de- 
finiunt,  fed  fegetibus  ftercorandis  decrefcentem*  quibus  at 
fentitur  Plinius.  Igitur  Cato  crefcente  luna  ftercus  egeri 
vuit,  et  in  prata  quidem.  Septem  autem  diebus  proximis 
poft  plenilunium,  luna  igitur  decrefcente ,  materiam  eximi 
vult,  crefcente  tangi  vetat.  Haec  praeclare  dqmonftrauit 
i^ontedera,  cuius  tamen  praeceptis  non  obtemperauit  Get 
ner.  Igitur  nifi  interpretaberisyi'rf,  vt  faepe  alibi  apud  Ca- 
tonem.  Praeterea  Pontedera  iu  Cur.  fec.  quatuor  dies  Pli*. 
nii  praefert,  poft  quos  lunam  efle  decrefcentem;  cpntra 
poft  feptem  effe  iterum  dimidiatam;  (juod  interuallum  ca- 
vere  iubet  Cato.  Igitur  cap.  31.  decrejcente  luna  interpreta- 
^  ex  h.  1.  de  quarto  a  plenilunio  die. 

tum  ne  iangas"]  Plinii  locum  fic  refingebat  ex  h.  L 
Poiitedera:  idemque  mox  uifi  interntefiri  —  dimidiata,  Tunc 
ne  tangas  matfriam,  tunc  ne  effodias.  Sed  de  hac  medela 
fere  dubito ;  meliorem  forte  ofinj  libri  fcripti  oiTerent.  In- 
terim  Pontederae  locumCatonis  fartum  teftumque  debemus. 
In  Plinio  Abr.  Gronov.  ex  Codice  fuo  legit:  omnino  caueto, 
materiem  ne  doUs. 

auenamaue'}  Frumenti  vltium,  quod  prima  flatim  eru- 
ptione  agnofci  ait  Plinius  18.  f.  44.  no.  i.  Auena  fatua  Lin- 
naei.  De  qua  ViTgilms  fteriks  dominantur  auenae,  etiam 
dbcit.  Eft  Graecorum  aegilops,  Italis  hodie  Squala  etEgi^ 
hpo  vocatur,  docente  Gerard  in  Bernardi  M^tnoires  Tur 
Phiftoire  naturelle  de  la  Provence  1. 1.  p.  289  fqq. 

De  vinea']  Appendicem  hanc  reftius  inferendam  fuifle 
fupra  putatipni  abfolutae,  cenfet  Pontedera.  At  fortafle  Ca- 
to  docere  voliiit,  quid  per  hiemem  fit  agendum.  Columella 
XL  a.  ig,/armenta  vineis  nondumfoffts,  arbufiis  etfegetibus 

G  3  roMos 


loa  COMMENTARIVS  IN 

ratnos  aut  tubos  —  nunc  egeri  oportet*    Ficulnea  ligna  cur 
iungat  viti^  exiftimabis  ipfe  comparato  cap.  50.  fe6t  i. 

degere'}  Impcratiuom  modum  eSe,  reftemonuitPopmft. 
et  Schwarz.  male  contra  Vi6torius  iniinitum  modum  acce' 
pit^  ex  Nonio  detrahcre  intcrpretatus ;  in  quo  fecutus  eum 
eit  Ge&er.  At  in  locis  Plauti  Aulul.  11.  3.  43.  et  Epid.  L 
I.  63.  Ie6t!a  dubia  eft.  Tn  priore  quidem  loco  taborem  de' 
mam  Editt  vulgares  habent,  degam  Veneta  151 1.  Aldin. 
1520.  efLipfienfis  1505.  In  altero  loqo  vulgatur  nunc  de- 
tegetur  corium. 

fq/cinam']  A  fafce  deriuat,  hodieque  eandem  rem  in 
Italia  eodem  vocabulo,  non  fifcinom  dici,  monet  Pontedera. 
Vulgatum  ffcinam  facere  Schwarz  mutabat  in  iffcinam  face 
e  re  vitili.  Ligna  etc.  Sed  inepte  fifcinam  viendam  nunc 
Cato  interponcret.  Sarmenta  contra  vitis  putatae  dcgefta 
in  fafcem  colligare  et  cum  lignis  ficulneis  in  caminum  con- 
gercnda  effe  docet,  vel  potius  in  tabulatum.  Ceterum  vo- 
cabulum  fafcina  etfi  nunc  primum  libri  Polit  aufboritate 
comprobatum  prodit,  tuto  tamen  in  Lexica  poterit  recipi. 
Befte  enim  fit  a  fafce,  fafcina.  Fafcis  effe  videtur  faftus 
a  graeco  ^^aeje^Xoc»  ^(posxeXo^t  quod  et  (pftx/oXoc  fcriptum  re^ 
peritur.  Cuius  radix  (r^Poxoc  feruata  reperitur  in  ^X^X/o-^Pff- 
xo^.  Contra  fifcina  a  fifco  fit,  flfcus  ex  graeco  oJcroc,  oftvvoc» 
vimen,  vimineus,  A  Fafcina  etiam  Gallicum/^'1^5  et  mc- 
dii  Aenifafcenina  de  qua  vide  Cangii  Gloffarium. 

codicillos']  Olcagineos  et  fimilium  arborum.  Infra  c. 
55*  ligna  domino  in  tabulato  condito,  codicitlos  oleagineos  fub 
dio  in  nceruo  metasfacito.  Malim  igitur  etiam  h.  1.  in  tabu- 
latum  congeri  ligna,  nifi  in  camlno  ficulnea  excoqui  et 
Huxirv»  fieri  voluit  Cato.  Sequens  dominOf  in  Edd.  primis 
omiffum,  forte  Mt  fub  dio* 

Cap.  XXX\^ir.  Fomacem']  Rotundam  forma  intelligi, 
patet  ex  verbis  niji  per  /ummum  orbem.  Praefumium  eft 
aditus  ad  furnum,  vbi  ignis  accenditur,  atque  vnde  cineres 
extrahuntur.  Cineres  in  lacimam  fub  fortace  excauatam  in 
fundo  decidunt  Fortacem  Pontedera  interpretatur  forni- 
ccmin  ima  fornace,  qui  totus  lapidibus  conftipetur,  et  a 
graeco  (poprot^  quafi  baiulus  dicatur,  vocem  dfeducit  Gef- 
nerus  cratem  fornicatam  lateritiam  fatis  fortem  ad  fuftinen- 
dum  onus  et  ignem  twnen  tranCnittentem  explicat;  etfic 
etiam  Dickfon  L  p.  333.  interpretatur  Grate,  i.  e.  Rofi,  Gal- 
lis  gritle.  Fortax  hic  lapidem  fuftinet  et  cineres  demittit 
excidentes.    Sed  geminum  fortacem  adfuiffe,  cenfet  Dick- 

fon> 


M.  P.  CATONIS  CAP.  XXXVin.       103 

fon^  com  vno  praefamio  coqtiebatar;  ynum  fcilicet»  qui 
ligna  fubtus  ponenda  atque  accendenda  fuftineret,  ne  in  la- 
cunam  inciderent  et  cineribus  permifcerentur ;  alterum»  qui 
lapides  folciret^  ne  deciderent  in  furnum.  Hunc  pofterio- 
rem  tamen  foium  fortacem  dici  a  Catone  putat  Mibi  altero 
fortace  niliil  opus  elTe  videtur;  is  enim  fi  adfuiiTet,  iigna 
fuftinet^  poteraht  cineres  commode  etiam  extraliiy  &  vno 
praefurnio  coquebatur,  nec  erat  timendum^  ne  diiiedo  igne 
et  ceilante,  dum  cineres  extrahebantur  exlacuna,  iapides 
corrumperentur.  Fauces  refte  interpretatur  fummam  for- 
nacis  partem^  quam  in  alio  genere  Plinius  os  appellauit. 
Sed  praecipites  fauces  has  putat  fuiife  fummae  parti,  ad 
trium  pedum  amplitudinem  reda,{bie,  additas  dire6cione  per« 
pendiciilari,  et  lateribus  aut  cemento  itru^bas.  Verum  hanc 
interpretationem  impediunt  verba,  vbi  iaxainsL  jper/umfnum 
orbem  exire  dicitur,  vnde  refte  arguebat  vir  doftus,  formam 
fornacis  fuiiTe  rotundam;  igitur  fauces  deorfum  praecipites 
interpretari  oportet  decliues.  Equidem  verba  vbi  fatis  fo* 
deris  tutnfomaci  locumfacitOf  vix  fana  puto  efle,  atque  alio 
ordine  coUocanda^  vt  fententia  commodior  exiftat  Id  ta- 
men  manifefto  inde  arguitur,  fornacem  in  fouea  itrui ;  quae 
fi  minus  profunda  fuerit  pro  multitudine  lapidis  et  menfura 
antea  pofita»  tum  reliqua  pars  fomacis  eminens  fupra  ter« 
.xam  ftraitur  lateribus  aut  cementis.  Ccterum  ignis  ne  inter- 
anittatur,  etiam  hodie  cauent;  non  fatis  enim  percoqui  pu- 
tant  lapides  iterata  flamma  reirigeratos.  Eandem  fornacum 
calcariarum  fabricam  et  formam  apud  Romanos  deinde  et- 
lam  diu  obtinuiire,  arguit  Dickfon  ex  loco  Plinii  XVH.  c.  9. 
vbi  oleas  gaudere  ait  cinere  e  calcariis  fornacibus.  Vix 
enim  potuiiTe  cineres  puros  feparari,  ii  more  noilro  calcarii 
lapides  cum  lignis  aut  carbonibus  mixti  et  per  ifarata  com- 
poiiti  fuiifent  Sed  cineres  puros  non  dixit  Plinius,  nec 
tales  ^d  oleas  defideraiTent  agricolae  ex  calcariis  fornacibus ; 
aliunde  enim  conunode  habebant  cineres  puriores ;  admix- 
tam  igitur  fuiflTe  calcem  cineribus  fufpicari  licet.  Turnebus 
Aduerf.  H.  13.  refte  cum  fortace  comparafTe  videtur  gloilam 
Hefychii:  d^a^fo^'  kido^  0  nirn  riSifiavoe  iv  rS  hrvS  iv  reiii 
pLsroMMCiv.  Videtur  fuiiTe  infimum  lapidum  metallicorum 
ftratum,  in  fornicis  modum  ilruaum.  Leftionem  fortax  ex 
libris  fuis  primus  protulit  Vittorius,  Graecum  (fiproiS  ha- 
bet  Pollux.  Sed  nunc  ipfe  dubito,  an  commode  de  fortace 
liceat  interpretari  verba:  i^otamfomacem  infimaim  compleSta^ 
tur^  ea  fcilicet  notione ,  quam  viri  dofti  aifingunt  fortaci. 
Videtur  deiiderari  firmamentum  aliquod,  fornaci  infimaeex- 

G  4  ira 


I04  COMMENTARIVS  IN 

tra  circumpofitam.  Contra  Rottboell  p.  ^4.  malebat  legi 
vartex  yelfumus;  quam  correftionem  non  magis  inteliigo, 
quam  vulgatam. 

durijimum']  Gerneros  fafU&if//toMmpraetulit;  mecum 
Dickfon/  quod  libri  optimi  habent.'  De  vario  lapide  Piinius 
36.  fe6t  53.  Cakem  e  vario  lapide  Cato  Cenforius  improbat. 
Alaiim  tamen  etiam  candidijfimum  iimul  addi :  Paiiadios  et- 
iam  I.  10.  album  durumfaxum  ad  calcem  praefert 

vbifacies']  Dedi  quod  fententia  poflulat.  Facies  fc. 
lateres,  quod  fortalTe  addendum  iterura  erat  Vulgata  leftio 
vbi  facias  lateres  —  fiatuiio  —  lutofummum*  Sed  totum 
hunc  locum  interpolarunt  librariji.  verba  enim  extrinfecus 
oblinito  cum  lutofummam  pertinere  ad  fequentia  videntur,  et 
impedire  ne  flanuna  nifi  per  fummum  orbem  exeat  Omi- 
ferunt  etiam  librarii  quidam  media  verba. 

vbi  calx  co&a"]  Fridericus  11.  de  Arte  venandl  p.  95. 
quod  contingit  videre  in  igne  incipiente  decoquere  lapides 
in  fornace  calcinaria^  qui  in  principio  denigrantur,  fed 
poftquam  pemenerint  ad  digeftionem  perfefbun^  nigrura 
minoratur  et  album  multiplicatur. 

Si  lignal  Re^  Codex  Gronouii  nouum  hinc  Capnt 
orditur. 

vftoni^  Plinius  XVffl.  fefit.  61.  ita  refert:  Cato  de  pa- 
pauere  ita  tradit :  Firgas  etfarmentaf  quae  tibi  vfiioni  Ju" 
pererunt,  infegete  comburito;  vbi  eas  cotnbuj/eris  9  ibipapa^ 
ver  ferito  fUuefire^  quod  in  miro  vfu  ejl  melle  decoShm  cidfaM-' 
cium  remedia.  Pijque  fomnifera  etiamfatiuo.  vbi  vulgo  le- 
gebatur  in  fatione  Juperant.  Libri  fcripti  cifioni,  alii  ofionL 
Harduinus  ex  Catone  reftituit  vfiioniy  quem  fecutus  eft  Bro- 
tier.  Hic  tamen  ex  libro  Regio  reftius  edidit  papauer/erito. 
Silvefire  in  miro  vfu  efi  etc.  Vnde  apparet,  Plinium  haec 
Catonianis  addidifle.  Vfiioni  eiecit  Viftorius,  libros  fuos 
fecutus,  quafi  vfioni  fupereffe,  fit  ex  vfu  fupereffe ;  contra- 
rium  docet  Columella  n.  10.  3.  reliquum  quod  femini  fuper^ 
efiy  %n  tabulatum  reponis^  vbi  vulgo  peffune  feminis  legeba- 
tur,  Quoniam  tamen  vulgata  nunc  leftio  excufari  exemplis 
quibufdam  poffe  videtur,  eam  reliqui  intaftam.  Ceterum 
Pontedera  hic  et  in  Plinio  legere  malebat  fajpa*^^,  more 
antiquo ;  atque  ita  fuiffe  ait  in  libro  Plinii  apud  Racanatum 
Verietum,  Papauerem  Gallicanum  ex  Catone  habet  Chari- 
fius  p.  64.  Ex  Catone  Palladius  Septembri  13.  i.  fertur 
vtiiius  prouenlre  papauer,  vbi  virgae  et  farmeata  combuo 
ibfunt 

C*p* 


M-  P.  CATONIS  CAR  XXXK.        105 

Cap.  XXXIX.  vbi  tmpejtates']  Partem  bomm  habes 
fiipra  cap.  2.  feft.  3. 

plumbo']  luuenalis  XIV.  308.  de  domo  fiftili  Dioge-* 
Bis:  aut  eadem  plumbo  commiffa  manebit.  Varro  apud  No<* 
nium  Merceri  p.  544.  Sed  quae  neceffitas  te  iubet  aauam  ef" 
Jundere  domi  tuae?  Si  vafa  habes  pertufa,  plumoum  non 
hdbes?  ad  quam  rem  nobis  ejt  coniftmium?  ad  quam  rem  t/r- 
narium? 

vitificcd]  Le£tionem  hanc  ideo  reprobauit  Pontedera, 
quia  viti  alligari  dolia  non  putabat  Igitur  malebat  legi  n- 
dica.  Sed  ridica  dicitnr  ftatumen^  cui  vitis  alligatur,  nec 
poteil  vinculi  vicem  praebere.  Vitis,  vt  vimen,  fiitis  lenta 
eft.vtvinculum  praebere  poffit;  aeque  bonum  certe,  atque 
materies  quemea.  £t  vietor  dicitur ,  qui  dolia  vinaria  reli- 
gat  ftipatque ;  iocus  eft  in  Lege  Pandeftarum :  fi  vietori  la^ 
eum  vino  plenum  curandum  tradideris  et  cum  pertuderit,  vt 
vinumfit  effufunu  qui  de  lacu  fi6tili  debet  intelligi.  Quod 
dedit  cum  Vi6torio  Gefner  vlrificcay  ipfe  Vittorius  vitiofum 
efle  agnouit,  et  Codex  mendi  notam  appofitam  gerebat« 
Tume^us  XI.  13.  nwdebat:  vere  ficca  vel  viridificca  vel  vf- 
ridi  coUigato.  De  alio  genere  Plinius  18.  f.  64.  antelucanis 
dolia  quajja  farcire^  ipjorumque  tamiwis  /cabendo  purgare 
aut  nouasfacere.  Forte  vocabulum  vitiiis  latet.  Varro  L.  L. 
IV.  p.  33.  vbi  firpiculas  a  firpando  ibu  alligando  di6bs  efie 
ait,  addit:  ficfirpata  dolia  quajfa^  cum  alligata^  diSla.  Vnde 
h.  1.  poffis  legere;  firpicula  feu  firpiculis  altigato.  Seruius 
ad  Georg.  L  165.  vitilem  fapelleftilem  fieri  ait  de  genifiis, 
vel  imco  vet  vite  alba.  Quid  fi  vitem  albam  Cato  voiuit  in" 
telligi?  Vimifa  querno  ek  apud  Virgiiium  Aeneid.  XI.  65. 
Rottboellio  p.  34.  placet  viticina,  a  vitice. 

picaueris']  Popma  ait^  in  iibris  quibufdam  efle  putdue^ 
ris,  quod  interpretatur  purgaueris. 

Julphuris]  In  Codd.  Viftorii  fait/ulpuris  atque  ita  Vir- 
gilii  Codex  romanus  antiquus  fcriptum  vbique  habet  tefte 
Pierio.  Suiphure  vitram  folidari,  tradit  Piimus  36.  f,  67.  et 
Scholiailes  luuenalis  V.  48* 

tum  conterito}  Ita  voluit  legi  etiam  Popma;  idem  dein- 
ceps  Jicque  inducito.  Vi^torianum  eum  inepte  defendit  GeC^ 
ner.    Sequens  id  eft  de  frito  intelligendum. 

in  Villam']  In  £dd.  quibufdam  eife  in  vUlaf  annotauit 
damnauitque  Meurfius,  qui  multis  exemplis  vfum  promif« 
cuum  accufatiui  et  ablatiui  iundi  praepofitioni  hinc  confir- 
mare  oonatua  eft  pm  Popma. 

tj  5  Cap. 


io6  COMMENTARIVS  IN 

Cap,  XL.  JUcos  etfcrobes']  Piinias  ig.  £  65.  ao.  3, 
ita  li.I.  excerpfit:  Cato  vema  operajic  definit:  Scrobesfieri, 
/eminaria  propagari ,  in  locis  craffis  et  humidis  vbnos,  ficos, 
poma,  oleasjeri;  prata  ftercorari  lunafitiente,  quaerigua 
non  enmt.  Quae  funt  omnino  lacano(a,  et  exciderunt  quae- 
dam  velutijemifumofieri^  vites  propagari.  Pomariis  fcili- 
cet  Varro  uilcos  et  fcrobes  fieri  Jubet  in  feminariis,  vitiario 
feu  vitium  feminario  terram  bipalio  verti.  Pontedera  i^ 
Plinio  corrigit:  fcrobesfieri^  vites  propagari* 

verti"]    bipalio,  quod  fit  c.  45.  et  40. 

ficos"]    Vix  refte  habet  hoc  de  ficis.    Vide  ad  cap.  g. 

fileuti'}  Plinius  hinc  retulit  fitienti  interpretatus  ficccL 
Idem  17.  feft.  35.  no.  g.  pierique  aufiros  optaut,  Cato  abdi- 
cat.    De  infitione  loquitur. 

furculum  durum']  Eundem  deinde  aridum  appella(^ 
cunei  vice  filTuram  aperientem,  vt  refte  monuit  Geiner. 

argiliam]  Plinius  17.  feft.  24.  Cato  argiUae  vel  cretae 
arenam  fmumque  bubulum  admifceri  atque  ita  vfijue  ad  lento^ 
torem  fiibigi  iubet,  atque  interponi  et  circumlini.  Crefcen- 
tius  n.  32.  deinde,  vt  ait  Cato,fubtili  puluere  infuperiorem 
fclffuram  immijjo^  creta  plurimum  comprehenfa  cum  pauca 
arena  etfimo.  bubahy  vt  idem  ait,  vel  cum  cerafuper  trun-^ 
cum  et  ligaturamj  ad  defenfionem  cahris  venti  et  pluuiae 
congrue  difponatur  et  precia  fajcietur.  Ceterum  veterem 
leftionem  vti  lutum  fiat  praefero ;  nam  faepius  ipfe  Cato 
deinceps  iutum  nominat;  quanquam  Plinii /fn^or  vulgatam 
exprimere  videtur. 

condepjttoy  Etiam  infra  76.  3.  libri  fcripti  condempfito 
habent.  Hoc  verbum  refijtue  Titinnio  in  FuUonia  apud 
Nonium  p.  245.  terra  kc^c  eft  non  aqua ,  vbi  tufolitus  argUr 
tari  pedibus  cretam  dum  compefds  vefiimentaque  lauas.  vbi 
Parmenfis  1480.  noua  quafi  vbi  tu  —  teuas  habet.  Lege 
condepfis. 

artito]  Ita  ex  libris  fui»  Viftorius  fcripfit,  laudato  No- 
vii  loco  apud  Nonium,  vbi  c^uit  eft  pro  artauit,  L  e.  in- 
didit.  Infra  c.  41.  3.  eadem  eft  librorum  varietas.  Colu- 
mella  XII.  43.  2.  perticas  et  fuftes  ar6bare  dixit  pro  arAe  in- 
ferere.  Similiter  Palladius  Oftob.  8-  3«  ardtare  foramini  ta- 
leam.  vbi  Crefcentii  editio  Baf.  vehementer  immittitur,  anti- 
qua  mea  arceturf  Columella  V.  9.  i6.  arSe  immittere  habet 
Palladius  Mart  %.firiSe  coniicere* 

primores  —  auos]  Plinius  1.  c.  ex  iis,  quae  commenta- 
tus  eji,  facile  apparet,  ilta  aetate  inter  lignum  et  corticem  nec 
alio  modo  in/ererefolitos,  aut  vltra  latitudinem  duum  digito* 


M  P.  CATONIS  CAP.  XL.  107 

rum  calamos  demittere.  Primores  digitos  Tumebas  Adv. 
XI.  13.  interpretator  teniieSy  qttoniam  iint  primore  parte 
digiti  minus  crafii^  hifque  opppni  deinde  cra])os  digitos* 

vorfum  facito']  Meurfias malebat pacito^  id  eft  pangito, 
antiquo  more^  quo  fogo  et  tago  pro  pango  et  tango  dice- 
bant;  vnde  in  vulgari  deinde  confuetudiiie  remanjQt  pa» 
cifci  et  pacij  monente  Fefto^  qui  etpaeionem  pro  paftione 
affert. 

circumligiUo']  Plinius  1.  c.  mrum  quod  non  contentus 
injitum  muni^ef  vt  diSum  eft^  et  cejpite  db  imbre  frigoribuf' 
que  protexijfe  ac  molHbus  b^dorum  viminumfafciaus,  liugua 
bubula,  herbae  idgenus  ejt^  infuper  obtegi  iubet,  eamque  illi^ 
gari  opertam  ftramentis.  vbi  v^rba  herbae  id  genus  ex  gloi& 
orta  putat  effe  Pontedera. 

eraffum]  Leftionem  antiquam  eraffum  pertinere  ad. 
cifpitm  a  Plinio  ex  h.  1.  memoratum,  qui  culpa  librariorum 
exciderit,  probabilis  eft  Pontederae  conieftura.  Vulgatum 
crajfos  vel  ideo  ferri  non  poterat^  quod  digitus  craffus  vnus 
eft  in  mann,  videiicet  poilex;  reliquos  primores  dicere  vi- 
detur  Cato,  monente  Pontedera. 

depfto]  ]ja  Pol.  iibro  hic  et  alibi  eft  dempfto.  Ita  io 
Ciceronis  Epift.  ad  Famil.  IX.  32.  pro  depfit  Codd.  ViAorii 
dempftt  habebant  fcriptum. 

Hngua']  i.  e.  fuper  eam  linguam  alligato  Iibrum«  Pef* 
fime  Popma  ligolam  e  corio  bubulo  faJbun  interpretatus  li- 
gula  librum  alligari  putat,  vt  refte  contra  eum  monuit  Gef- 
ner.  Sed  malim  tibro  alligato.  Graece  bugloffum  dicitur 
herba.  Graeci  piagae  fcillam  imponebant,  huic  leAum,  lu- 
to  teftam,  vti  docet  Theophraftus  C.  PI.  IU.  6.  etXenophon 
Oeconom.  19.  Nofter  c.  28.  arborum  plantas  praecifas  £mo 
oblinit  foliiiqae  alligat.  Video  nnnc  demum  Pontederam 
in  Cur.  fec.  Ie6lionem  t^o  alligato  probare.  De  lingua  bi|r 
bula  tamen  aliter  fentit  Quantulum  enim,  inquit,  primo 
vere,  quo  infitiones  fiunt,  buglofli  folium,  quamtenerum 
et  fuccpfum,  qao  infitum  refpuit?  Igitur  linguam  cape  ex 
veteri  corio  vel  de  pelle  pecudis  morticinae  ad  bouillae  lin- 
guae  fimilitudinem  fe6bi.  Haec  vir  egregius,  cuiquidre* 
ponam?  niilqaod  Cato  ipfe  c.  2g.  foliis  vtitur  in  eadem  re; 
et  fi  corio  vti  voluiffet,  tum  profefto  ftramentis  circumdatitf 
non  erat  opus ,  ne  gela  noceret 

gelus'}  Antiquus  fermo  fexu  mafculo  gehim  vfurpa- 
vit,  vt  ex  Grammaticis  antiquis  ad  h.  L  docuit  Vi£ix>rias  et 
Meurfius,  quorum  loca  repetere  non  eft  opus. 

Cap. 


108  COMMENTARIVS   IN 

Cap.  XLI.  at^era  eji']  Plinias  17.  f.  35.  no.  ai.  ex  h.l. 
attera  cum  vua  floret.  atqae  ita  etiam  Crefc.  Bafileenils  ha- 
bet;  quideinde  pergit:  ea  i>ptima  eft  per  ver. 

Piroruml  Plinius  17.  f.  24.  ifijeri  autcm  praedpit  pi- 
ra  ac  mata  per  ver  et  pojl  folftitium  diebus  L.  et  poft  vinde- 
miam.  Oleas  autem  et.ficos  per  ver  tantum,  luna  JitietUe,  hoc 
eftficca;  praeterea  poft  meridiem  ac  fine  vento  auftro.  Vides 
ibi  efle  poft/olftitium  et  poft  vindemiam.  Etiam  Crefcentius 
V.  12.  in  malo  laudat  ex  Catone  verba  per /olftitiwm  quin- 
quaginta  dies  vt  ait  Cato.  •  l^itar  refte  Po&tedera  in  Plinio 
corrigit  per/otftitium  —  per  vindemiam, 

fic  ifi/irito']  Plinius  hinc  excerpfit  haec:  PraefeBtam 
findi  iubet  per  medMam^  in  eamjurcutos  exacutos,  vt  diSum 
efty  addi  medtdlas  iungi.  Attero,  f%  inter  fe/e  vites  contm" 
gant^  vtriu/que  tn  obtiquum  tatene  contraHo  adrafo  iunSis 
meduOis  cotligari.  Tertium  ^enus  eft ,  terebrare  vitem  in  obti^ 
quum  ad  medutlam,  calamojque  addere  tongos  pedes  binos,  at- 
que  ita  Hgatum  infitum,  intritaque  iliitum  operire  terra,  ca- 
tamis  ffwreSlis.  vbi  Vincentius  habet  meihdlqfque  vniri  — 
medullis  adiunSlis  colligari.  Idenj.  in  Antiqq.  p.  339.  docet 
dies  vernos  50.  computari  a  vere  ad  fucularum  velpertinum 
occafum  anno  primo  diete|*idis  romaaae  Eudoxi  faftis  exor- 
natae,  aitero  autem  anno  ad  vefpe:\:inum  etiam  canis  occa* 
fum  XF.  Cal.  Maias ,  qui  Canis  occafus  quatriduum  inf^ftum 
futurum  iignificabat  agricolis.  Pro^ter  quod  publicis  facri- 
ficiis  immolando  Canicuiam  placar?  foliti.  Cato  itaque  an- 
tequam  decretorii  dies  incidiiTent^  vernam  infitionem  per-' 
agendam  praecepit  Dies  porro  quinquaginta  a  folfiitio  re- 
feremus  ad  autumni  initium  cum  Pontedera,  quos  eofdem 
Hefiodus  nauigantibus  profperos  promitdt. 

vitcm  vtrinque']  Hanc  antiquatn  optimorum  librorum, 
adeoque  Polit  quia  non  difientit  a  lenfoniana,  praetuli  in- 
terpolationi  Aldinae  ex  Plinio  du6bae>  qui  niAnifefto  non 
verba,  fed  fententiam  Catonisreddidit;  alioquin  plura  inde 
erant  addenda. 

tertia  injitio']  Crefcentii  antiqua  mea:  tertia  injitione 
ferebra,  in  ceteris  cum  Bafileenfi  facit 

vtriujque  vitis]  Ita  legendum  ex  Plinib  viderat  iam 
Meurfius,  quem  fequor  in  re  manifefta. 

tertia  injitio  eft]  Antiqua  mea  Crefc.  editio  tertia  tnfi- 
tione  terebra,  in  reliquis  confentit  cum  BafiL 

infeltos  obtiquos]  Plinius  vitem  in  obliquum  terebrari 
ait  ad  medullam.  Hinc  Meurfius  leftionem  injirtos  obtiquos 
prpbabat^  vt  fiiltem  ex  infertione  obliqua  furcuiorum  appa- 

reret 


H  P.  CAT0NI5  CAP^  XLL  109 

reret^  vitem  ipfam  obliqae  terebratam  efle.  Contra  monet 
Gefner,  furculos  infecari  debere  oblique,  vt  medulla  furculi 
tangat  mieduliam  vitis.  ReAe  quidem  ille;  verum  etiamfi 
hoc  fit,  nunquam  tamen  meduUa  furculi  medillliam  vitis  tan- 
get,  nifi  ipfa  etiam  vitis  truncus  in  obliquum  fe^tus  medul* 
lam  tangendam  obliquae  furculi  feftioni  et  meduUae  exfian- 
ti  praebuerit  Contra  Pontedera,  vir  dofldifimus  et  rei  ru- 
fticae  fimul  peritiflimus  in  Curis  fec.  infellos  interpretatur 
non  recifos.  Scilicet  I3  vites  duasfibi  viciaas  intelligit; 
nam,  inquit,  fi  refeAun:  furculum  Cato  dixifiet,  multo  bre. 
vior  eflet,  et  fupra  terelrationem  flirps  refecatur  in  tali  in- 
fitione.  Itaque  ntidias  vites  vtrafque  vinclis  in  terram  defigi 
putat,  terraque  operiri  9  videlicet,  dumalterius  farmentum 
ad  alterius  foramina  perducitur,  atque  in  ea  aptatur,  vt  ca- 
pita  ad  infitum  conflrent,  acmaneant  immobilia,  vtramque 
vitem  mediam  vinculis  firmandam,  aggefiseque  terrae  pon- 
dere  fiabiliendam  efle.  Crefcentium  reciibs  furculos  in- 
tellexifle,  fatetur  ipfe  Pontedera,  nec  equidem  excogitare 
potui  rationem,  quae  virum  egregium  eo  adduxit,  vt  puta- 
ret  vites  vicinas  intelligi  fibi  inuicem  inierendas.  Omnit 
enim  ioquuntur  furculos  duos  ex  vite  refeftos  viti  alteri  in- 
ferendos  ita,  vt  truncus  ex  vtroque  latere  oblique  vfque  ad 
medullam  perforetur,  in  quae  foramina  deinde  adrafi  obli- 
que  vique  ad  medullam  furculi  induntur.  Statim  ipfum  /ur* 
cuH  vocabulum  indicat  lagellum,  non  matri  fnae  haerens, 
fed  recifum  e  vite  fua.  Reliqua  argumenta  Pontederae,  ra- 
tioni  contraria,  deinceps  explicabo.  Generatim  autem  ani- 
madnertendum  efi:,  infitionem  per  terebrationem  eam,  qua- 
lem  Cato  defcribit  h.  I,  toto,  vt  aiunt,  coelo  diiFerre  a  ra- 
tione  Columellae  IV.  29.  f.  13.  14.  De  Arb.  c.  g.  et  Palia- 
dii  ni.  17.  Hi  enim  furculum  vnum  adrafum  feu  deiibra- 
tum  inferunt  foramini  obliquo  meduUamque  medullae  com- 
poDunt. 

pedes  binos']  Longitudo  haec  etiam  fatis  arguit,  non 
flagellum  vitis  proximae,  fed  furcnlnm  feu  caiamum.  vt  Pll. 
nios  ex  h.  L  retulit,  inferi.  Fateor  tamen,  longitudinem 
furculi  nimiam  efle  ex  difciplina  Columeilae  IV.  39.  f.  6. 

in  terram'}  Terebratae  vitis  furculos  cur  in  terram  de- 
mitti  et  in  terram  vinculis  defigi  voluerit  Cato,  rationem 
'diificile  efl:  excogitare.  Pontedera  fimpliciter  vtramque  vi- 
tem  mediam  vinculis  firmandam  aggeflseque  terrae  pondere 
ftabiliendam  flatnens ,  aperte  vim  facit  verbis  Catonis.  Si 
vitis,  cui  inferituf ,  fupra  terram  efletrecidenda,  et  furcu- 
los  infra  eerrwn  inferwetm:^  poSem  dmitUre  in  terram  fur- 


iio  COMMENTARIVS  IN 

culos  intdlligere^  fub  terra  inferere.  Sed  quid  tum  fiet  ver* 
bis  medias  vitis  vinclis  in  terram  defigito.  Si  de  furcalis  pro* 
pegandis  fermo  eJTet,  poftquam  ad  pedum  binorum  longitu- 
dinem  excreuerunt,  facilius  effet  haec  verba  omnia  interpre- 
tari.  Sed  furculi  binos  pedes  longi  de  vite  fumuntur  atque 
inferuntur.  Quocunque  igitur  me  verto,  vuigatam  huius 
loci  le^ftionem  niilio  modo  cum  cognita  terebrationis  ratio- 
ne  eam  conciliare.  et  commode  interpretari  poffum.  Gefner 
flagellum  vitis  pertofum  cum  infertis  vtrinque  et  intus  in 
ipfo  foramine  iibi  occurrentibus  furculis  loquitur^  quod  iu- 
beatur  vinculis,  id  eft  furcillis,  quibufdam  in  terram  defigi» 
ne  rediens  ad  ingenium  vitis  et  verfus  caput  fuum  reiiliens 
terram  deferat,  et  totus  ilie  iabor  arefcentibus  furculis  fru- 
ftra  fufceptus  iit  Verum  ad  banc  rationem  vna  eft  refpon- 
fioy  non  ilagellum,  ied  truncum  vitis  terebrari.  Pliaius  ex 
h.  1.  retulit  pedes  binos  atque  ita  tigaium  injitumj  intritaque 
itRtum  apmre  terra  calamis /ubreS^.  Ad  calamos  fubreoos 
referuntur  verba:  revlicatoque  cui  vitis  caput;  Infitum  iiga« 
tum  Piinio  quo  feniii  dicatur  et  vbi  lateat  in  Catone,  nuna 
difpiciamns.  Credo  furcuios  propter  longitudinem  aUigari, 
ne  vento  mouente  vacillantes  minus  bene  coalefcant  Igi- 
tur  Catonis  verba  mediajque  vitis  vinclis  in  terram  defgito 
licebit  fbrte  ita  interpretari ,  vt  furculi,  deiixis  in  terra  lia- 
ftilibus,  alligentur,  vt  immobiles  conftent  Superfunt  verba 
terraque  operito,  quae  Piinius  etiam  legit  in  Catone.  Sed 
intritaque  iltitum  fruftra  hodie  in  Catone  quaeras.  Quid  ergo 
ii  ftatuamusy  intritam  iilitam  iatere  in  verbis  eos  in  terram 
dimittito.  Ita  enim  habent  £dd.  primae  omiffo  in  ante  ter- 
ram,  quod  Aidus  addidit  Sed  iterum  quaeritur,  cur  terra 
infitum  operiatur?  nifi  fuit  iuxta  terram  vel  infra  infitum* 
Poteft  igirur  fieri,  vt  fcriptum  fuerit  a  Catone  eos  infra  vel 
iuxta  terram  demittito^  Nam  demittito  eft  in  libro  Politiani 
et  Aldina.  ludicent  peritiores !  In  priore  annotatione  Pon- 
tedera  Crefcentii  leddonem  mediamque  vitem  praetulerat, 
nulla  tamen  addita  interpretatione.  Verba  Haec  omnia  -* 
tanquam  oleas  pertinere  videntur  ad  omnes  tres  iniitionis 
modos* 

Cap.  XLH.  eximito']  Plinius  XVH.  f.  26.  ex  h.  1.  cor- 
tieis  Jcalpro  excidi  quatuor  digitorum  longitudine  et  trium  la^ 
titudine  cdque  ita  coagmentari  et  illajka  intrita  oblini:  eadem 
ratione  et  in  malo.  Refte  vero  Pontedera  annotauit  h.  !•  effe 
iegendum :  oleam  effe  noks.  Ab  initio  etiam  vult  inferi  ffai- 
tim  in/irito,  quod  maie  ViStonuB  oxBiiktp  et  fecutae  editio* 

nes. 


M.  F,  CATONIS  CAP.  XUIL         siz 

nes.  Crefcentius  IV*  19.  de  olea:  inferitor  autem  in  fe,  et 
rami  quidem  in  tranco  fabtili  infiti  iUico  conualefcont  Haec 
iniltio  &t  optime  per  vindemias  vt  ait  Cato. 

Cap.  XLIH.  Lemma  habet:  P^tes  et  okae  quomodo  iih 
fodiantur.  Inepte!  Docet  Cato  qaomodo  locus  olea  con- 
ferendusy  ii  iit  aquofus,  exficcari  debeat  fojSis  du6tis  coecis 
et  apertis  per  agrum  duftis.  Sed  etiam  Plinius  a  fententia 
aberrafle  videtur  Catonis,  vbi  haec  tradit  libro  XVU.  c.  11. 
f.  16.  CatOy  fi  tocus  aquofusfitf  iatospedes  temos  infaucibus 
imofque  palmum  et  pedem,  altitudine  quatuorpedum  ex  lapi^ 
de  conftend,  aut  fi  non  fit,  perticis  fatignis  viridibus,  fi  n^. 
que  eae  fintf  farmentis,  ita,  yt  in  altitudinem  femipedem  tra^ 
nantur„  Videtur  igitur  Plinius  verba  Catonis  ad  fcrobes 
traxifle,  vbi  arbores  plantentur.  Quem  errorem  ne  confi- 
teretur  Harduinus,  inepta  interpretatione  etiam  auxit  fljo 
more.  Verba  poftrema  ita  vt  in  —  trahantur  in  Catone 
non  funt,  et  damnauit  Pintianus.  In  Codice  Chiffl.  eft: 
altitudinefemipede.  Eadem  Catx>ni  reddere  Pontedera  vole* 
bat  ita,  vt  legeret  h.  1.  controuerfis  P.  L  S.  elatis.  Sed  ver- 
ba  elatis  non  potuit  lignificari  modus  altitudinis,  ad  quam 
fofla  fola  inde  erat  replenda  ingeftis  perticis  et  farmehtis. 
Nemo  praeterea  dixit,  qfiid  yelit  ixhicontrauerfisy  necma- 
gis  aptum  eft  quoquo  verjus.  Corrigebat  Schoettgen  contra 
verfis;  fed  non  explicuit  De  fbilis  coecis  agi  docebit  lo- 
cos  Columellae  U.  3.  9.  opertae  rurjtts  obcaecari  debebunt 
Jiitcis  in  altitudinem  tripedaneam  depreffis:  qui  cum  parte  di- 
midia  tapides  minutos  vet  nudam  glaream  receperint,  aequen^ 
tur  Juperie&a  terra  quae  fuerat  effoffa.  vet  fi  nec  tapis  erit, 
nec  gtarea,  farmentis  connexus  funis  informabitur  in  eam 
craJStudinem ,  quam  fotum  foffae  poffit  angufiae  quafi  accom-^ 
modatam  coarSatamque  capere.  Tutn  per  imum  contrudetur, 
vt  fi$per  catcatis  cuprejfinis  vet  pineis  mtt^fieae  non  erunt, 
atiis  Jrondibus  y  terra  contegcOur.  Vides  m  altitudine  va- 
riare  Colomellam,  fed  vt  Cato  ladus  apertas  fumma  parte^ 
decUues  et  ad  fqlum  coar6bbis  fimilefque  imbricibus  fupinis 
facit  fofias,  quas  Cato  fulcos  alueatos  maluit  vocare.  Scro- 
bes  alueo  fimiles  habet  Columella  IV.  4.  i. 

cottatis}  £x  fequenti  colligatis  vitiatam  elTe  vulgatam, 
videram,  antequam  Codicis  Gronouiani  contaSis  fcripturam 
cognouifiem.  Igitur  nunc  malim  cum  Schoettgenio  contra 
verfis  vel  potius  conuerfis  interfe.  Interpretationem  fubmi- 
niftrabat  locus  Columellae  de  pedanda  et  iuganda  vinea  IV. 
'  17»  1.  arundmes  interfe  conuerfis  cacumiuibus  vinciendaefuntf 

vt 


iia  COMMENTAKIVS  IN 

/ 

vt  aequaHscraJlitudo  totius iugifit.  nam  fi cacumina tn tmum 
competuutf  imbecillitas  eius  partis  grauata  pondere  iam  ma- 
turum  fruSbm  proftemit*  •—  ^  cum  iugum  in  fqfcem  pbi- 
ribus  arundimbus  altema  cacuminum  vice  ordinatum  eft*  Igi- 
tor  Cato  etiam  folcos  confterni  iubet  perticis  colligatis^  fed 
ita  cacomina  alterna  conuertantur  inter  fe,  quo  fafcicnli 
fiant  aequaliores. 

colUgatis^Y  Verba  quae  Plinius  addit:  ita  vt  in  altitu- 
dinemfemipedem  trahantur.  hic  inferenda  funt,  fed  ita  cor- 
rigenda :  JefqmpecUs  trakantur.  Nam  et  Columella  foflas 
coeoas  dimidia  parte  repiet  lapidibus,  vel  glarea,  vel  iar- 
mentis.  De  reliqua  foilarum  coecarum  natura  dicetur  ad 
ColumellanL 

fcrobes'}    Vide  ad  Columellam  V.  9.  7. 

fidcos  et  propagines'}  Ante  Vi^torium  erat  propdgatio^ 
ms.  Propagines  h.  1.  funt  fcrobes,  aut  fcriptum  olim  fuit 
vitibus  Julcos  propagandis.  Vide  etiam  fupra  ad  cap.  32, 
Columella  IV.  5-  ex  Calendis  Martiis  vfque  in  Oftobres  tri- 
cefimo  quoqpe  die  nouella  vineta  confodit 

fulcos  Jarrito}  £x  L  B.  R.  addidi  fententia  poftulante 
verbum  farrito.  Infra  cap.  46.  de  feminario  olearum:  cre^ 
broque  farrito  f  fi  votes  tito  femina  crefcant.  Sulcos  igitur 
videtur  ad  vitem  referre.  Capita  oleaginea  funt  codices, 
ftipites.  Alibi  vitium  capita  c.  33.  ablaqueare  iubet  cap, 
36.  ad  arbores  circum  capita  amurcam  fpargit.  vbi  Piinius 
radices  nominat  Capita  talearum  dixit  Colum.  V.  9.  3«  et 
imis  partibus  oppofuit 

trimae}  Alio  fenfu  trimas  taleas  feri  vult  infra  c.  45, 
vt  craf&tudinem  iignificet  Colum.  V.  9.  2.  Quinquennes 
plantas  ex  feminario  tranffert  Columella  V.  9. 6.  trimas  de- 
mum  putatione  format 

Cap.  XLIV-  oliuetum']  Plinius  17.  f.  30.  no.  x.  fi  quis 
quaerat,  quod  tempus  oleaeferendaefit ,  agroficco  perjemen- 
tem ,  c^ro  lUeto  per  ver.  Oliuetum  diebus  K.V.  ante  aequi- 
noSium  vemum  incipito  putare.  jEx  eo  die  dies  XL»  reSe 
putabis.  Id  hoc  modo  putato.  Qua  locus  reffe  ferax  erit, 
quae  arida  erant,  et  fi  quid  ventus  interfregcrit ,  inde  ea 
omnia  eximito.  Qua  locusferax  non  erit,  id  plus  concidito, 
aratoque  bene,  enodqtoque,  fiirpejque  kuesfacito.  Tum  fub- 
dit,  (^ae  cap.  5.  et  61.  leguntur.  Harduinus  ex  MStis  libris 
addidit  inde  ante  ea  omnia. 

diibus  Xr.  afite  aiquinoSium']  Ab  eo  die,  quo  Orni- 
thiae  venti  lUre  ceiTant^  X.  Kal.  Apriles^  ad  aequiaoftium 

vernunx 


M.  P.  CATONIS  CAP.  XLV.  «is 

mrfQm  Vn*  MosApriles  hos  die^XV.  compubit  Ponftedem 
Antiqq.  p,  339.         '  ^ 

dies  XLf^^l  Ab  aeqmooccio  dies  45.  compatati  incir 
iatkt  in  vergiliarum  ortam  matotiniuii  X.  KaI.IttBias,  mo- 
nenee  Pontedem  1.  c. 

pufare)  Sopra  cap.  37.  teneras  cdeas  per  fementmv 
fea  aatumno  ihppntare  iubet. 

arif^oqm']  VvXioarato.  Qoorfam^  inquit  Pontede- 
ra,  arare  inter  putandam?  Immo  artatoque  aut  aratroqm, 
Le^  fidce  ccrfi^tD/  ne  rami  ktius  expandantor,  fed  paucio* 
ribus  in  ramis  melius  frudftis  alantur  ReAe !  Tbeopbr.  C. 
P.  m»  i.  ntq  £n  fi  Tuuvi  xc^  ukkifXosc  irifiti>iUwra  auferri 
«oiuit;  et  Gleoponica  IX.  9.  lcd:.^.  eadem  tradunt,  atque 
oninino  ifcuivtjrtti'  ir^^i^Blk^eq,  £x  graeco  ifeai^  fu(pieor 
iatinupi  artut  deriuatQm  eiTe;  nec  di^itaai  egregiam  Pon- 
-tederae  emeodationem  recipere.  Putatjionem  oieatimi  o^- 
•TD  fioais  aniio  praecipit  fieri  ColumeUa,  tmproba»te  Pal- 
Jadio,  quem  fequitur  Crefcenttos.  Theophraftus  C.  P.  III. 
io:-omnibas  annis  poft  fruAum  colledbumputat;  itaetiam 
Xdcopon.  IX.  9.  et  13,  reliqaam  Opinlonbm  varietatem  pofui 
wi  Columellam  V.  9*  15*  Rationes  putationis  autumnalis 
«gregte  explicant  deopofttca.lX.  9«  ea(l}ue  probat  BemaiHl 
p.  339.  feqq.  qui  difciplinam  hanc  omnem  copiofe  et  eleean* 
4e€  tradidit.  Is  adeo  putationem  reiiquae  cultunie  defechim 
ikrcire  po/Te  affirmat  Qai  venialem  patatioioem  pr&eferuott 
Jru^bas  oleam  indoi  certias  aflifmant 

Osp.  XLV.  ■  takas}  Plinfos  f  7.  f.  39.  takas  oke^mas, 
qnas  mfcrobefatums  eris,  trifkiOHeas  faeito,  diiigmterque 
ira&atot  ne  Uber  Idboret ,  cum  doiabis  autjecabis.  Quas  injh- 
minano  fatams  eris ,  pedcUes  fatito ,  easfic  inferito^  Locks 
MpalioJubaSluiJit,  beneque  glutus.  Oan  taleam  dmitteSy  pede 
ialsam  opprimito,  Si  parum  defeendotf  matteo  aat  matreohs 
JUUgitOf  cauetoque  ne  itbrumfcindas,  cum  adiges.  Pala  prius 
Jocumfifsceris,qaotaleamdemittas,itameiiu5viuet.  TMeai 
4^.  trimaejimt,  tum  denique  earae  finlt,  vbi  liberfe  vertet. 
Sii»foroMms  aut  infulcisferUf  temastaleasponito,  eaf 
que  Muaricato  fupra  terram,  ne  plus  quatuor  digiU>s  tranf 
^Htfos  eameantj  gemnil$vel  ocuhferuato.  Diligenter  exime* 
s»  oteam  oportet  etc.  vbi  ^agineas  habent  Edd.  et  fcripti 
Kbri  quidam.  Hodieque  olearum  taleas  feri  in  Hilpania,  mo- 
net  Bemard  M^oires  poar  fervi^  a  l'hiih>u*e  natnrelie  de 
M  Provence  T.  11.  p.  194.  Columella  hanc  ratione^  omifif,  . 
jAteam  melins  tra&ck  ^uam  plaatis  oliuataiA  coa^tul  mo- 
3pm.  L  P.  11.  H  neas 


114  .    COMMENTARIYS  IN., 

sen^  De  Arbor.  c*  17.  Geoponica  DC  5.-  plantas  de  femi<* 
nario  tranflatas  certius  conualefcere,  in  foa  ftatim  terra  de« 
pofitas  celerius  prodire  affimiant 

laboret}  ui  taleis  feminario  inferendis  idem  caaetCo- 
lumella  V.  9.  ne  corticem  aut  vllam  aliatn  partem  laedas.  £t 
luafter  fupra  c.  40.  C  a.      . 

injeritol  Eft  pro  fer ito,  plantato. .  Varrb  L  40.  5,  cla» 
vas  vel  taleas  circiter  pedales  ncit  Columella  V.  9.  fefqui- 
pedales.  V  .  i  «  -  • 

bene^ue  '^  fiif]  Haec  verba  veluti  gloffiun  verbl  gluk 
<itf  incluiit  Gefner,  monente  Meurfio.  : 

^/1^]  Pontedera  praefert  fcripturam  gUtus,  u  e.  pinj* 
guis,  et  deriuat  a  graeco  ikl^x^^Q*  €ontra  glutus  eo  laa» 
^re  eft  bene  fubaftus,  tener,  quod  iam  praeceffit  in  Cato^ 
ne.  Qui  Plinio,  inquit,  falcem  admQUeront,  cum  ghetus 
idem  cum  tenero  ftgnificare  viderenti  omifemnt  verbaipm^ 

fue  terra  teueritjiet.  De  t^rae  tener^  vitio  nihil  ^dmonet. 
'eftus :  glittisJubaSNs,  teuibe^  teneris.  GloiTao  iatinae  gHsi, 
gUtis  hUfnus  tenax^.  Videa  eandem  varietatem  eife  etiam 
in  libriS'  fcriptis  Catoals*  liber  (briptus  Piinii  CbiffletianUs 
babet  gluttus.  .  lohannea  Garlandius  in  Synonjmiis  in  Loes- 
fcberi.Hift.  Poet  medii  aeui  p^  3i5<  gfis  animai,  glisterru 
tenaXf  glis  tappavomiur^  ris  animglt  Jis  terra  tenax^  tis 
,tappavocatur.  Sic genus-dfliusdignqfcitur et genitiuus.  Can- 
giusaffert  glodSam  ad  AieXftndrum  Trallianum:  glutis  terra 
tenax.  Cquidem  non  videp^  quae  Gt  giiti  otigluti.iiS^&f^ 
tia,  nifi  forte  ea  eft  in  fcriptura;  fiue  a  graeco  ykftrxpog  de- 
riues,  fiuf^  a  «y^ora^,;  ynie. glus  et  gluten-  originem  habent. 
Coimnella  9  qui  rationcm  taleae  fcrpbibas  jfaferendae  omifit^ 
in  feminario  poftulat  terrenum  modice  validum  et/ucco/um, 
ueque  denfum,  neque  rejblutum,  potius  tameu  re/blutum^  id 
genus  terrae  ejfe  fere  nigruni.  Hinc  4pparet,  glutum  h.  L 
elfe  debere  valjdum  et  faccofum ;  teneram  efle  terram  refi> 
lutam.  Etfi  fateor^  verba  b^que  terra  tenerafiet  reliquls 
interied:a  locum  fuum  fic  male  obtinere. .  Adde  noftrom 
.cap.  i$i.ferito  in  toco  vbi  terra  teuer^ima  er^,  quatu  puU 
Jam  vocanL  RottboeHio  p.  36,  magis  plaoet  bene  poUtus 
vel  euttus*  -     ..    • 

mateola  ]  Turnebus.  XL 1 3.  interpretatur  fuftem,  qnafi 
ex  materiola  contfa^]:um,  pTobante  Popma.  Hm^dutnua  ma« 
nubrium  bipalii  interpretatur.  Infra  c.46.  f.  .3.  Edd.  pri^ 
mae  habent  ifta^to/a.  vbt-videnotam^     - 

nefeceris^  Hanc  leftionem  Gefner  defendit;  ita  enim 
putat  terram  ar^ug  et  ten^riua  ample^  demiflkm  tiieam» 

quam 


M.  T.  CATONIS  CAP»  XLV,  115 

quam  il  laxata  (uerit  antea  palo  terra.    Atque  in  terra  fub- 
afta  bipalio  fatis  elTe  videtur  malleo  adigere  taleam;  nec 
Columeila  V.  9.  palo  folum  antea  laiCat    Palladius  tamen 
Febraar.  ig-  f  1.  in  paftino  planhim  radicatam  ferit  palo  io- 
cum  antea  deprimente.     Verum  de  radicata  planta  hic  Cn-' 
to  n6n  docet   Contra  Bemard.  p.  193.  monet  librumfacile 
laedi,  &  malleo  adigatur  talea.   Fotte  hunc  locum  melius  ita 
diliinguemusy  vt  eft  in  antiquis  Plinii  editionibusryhW^^. 
Gitn  adigeSj  palo^prius  loctm  fnficeris.  vt  Cato  arbitrio  fe« 
rentis  permittaty  malleo  adigere  plantam,  vel  palo  antea 
terram  kxare  plantae  inferendae.'    In  Cur.  iec.  Pontedera 
probat  lei^onemfie/iefeeris ;  atioq^in  mateola  non  opus  eSei 
in  Codice  Pliriii  eJie  monet  Abn  Grcmov.  cauoiofite  ne  H* 
brum  nonfeceris  reliqnis  om|f&s.     * 
'  *    vtiftet']    Praeckre  Pontedera  vidit  vltiurt,  quod  cor- 
i-exit  legendd:  vti  prius,ftet  talea  ;miiim  tamen  vtifteterat. 
Infra  c.  49.  de  vinea  eft  ita  vti  fuerat,  ponitd  inferobe  aitt 
Infuko.    Columella  V.  9.  vtfic  quemadmodum  in  arborejle- 
lerat  ramiis  ita  deponatur.  namfi  imierja  mergatur^  dlficuU 
ier  comprehendet,    Mecnm  fentire  video  nunc  Emefti  in  no- 
ttila  Curis  fecundis  Pontederaje  adfperfa.    Male  autem  Pon- 
tedera  interpretator  locum  de  taleae  partibus  iifdem  coell 
fegionibus  opponendis.    V^nlm  vidit  h.  I.  Gefner,  qui  mo- 
net,  Plinium  17.  f.  r6.  ncgare,  Catonem  de  ea  re  praDcepif- 
fe :  Non  omifij/etf  inquit,  fi  attitteret  meridianam  coeli  par* 
temfig}iare  in  cortice.    Viie  ad  cap.  49. 

maturae'}  Ad  tranlFerendum  ex  feminario«  Ita  Colu* 
mella  V.  9.  lo.  nuturum  truncum  dixit;  fed  idem  qulnqueu- 
nem  oleam  ex  feminario  tranfferf,  trimam  demum  pucat  et 
format  An  Cato  putationem  dicere  voluit,  et  vetus  ledio 
tibi  curae  fint  relUtuenda  atque  cx  praecepto  ColumeIla«» 
explicanda  erit? 

fefe  vertet']  Harduini  Interpretationetn  ineptam/le  coe- 
li  regione  eademobferuanda  red:e  improbauit  Gefner,  ipfe 
jdolorem  mutatum  lH>ri  inferenfl«  Equidem  C^tOQetii  puto 
jdicere  voluiiTe  idem  quod  Biihi  glubere^  Theophraftud  ArM-jb^, 
.Colamella  libnim  remittere^  quod  iit  vere  facGO  redeonte 
Invena^,  cum  germinant  Sed  Columella  V*  9«  vefe  fi 
difponantur  plantae,  feri  lubet  paulo  ante  quam  gemminL 
lAetis  fcilicet  et  humidis  in  loQia  vere  planta  dtfponitur^  vt 
•cum  CoIumeHswnofter  tradit  cap,  614 

temas'\  tot  feri,  vt  reliquae  t6lfaintur  poftefti  qoae 
minus  bene  prouenerint^  pptat  Bertiajrd  p.  i^.    Atiudifi 

H  a  fuerit 


ii6  COMMENTARIVS   IN 

Iberit  Catoms  confilium^  damnat  illud.    Vide  notam  ante- 
peniildmam. 

diuaricato']  i.  e.  in  diuerfum  dirigito»  vt  in  iimili  re^ 
vbi  plureg  maUeoli  vitis  in  eodem  fcrobe  piantantur ,  tradit 
Coiumellain.  15«  3. 

digitos']  De  praecepto  ipfo  vide  ad  Colameilam  V*  9- 
4«  Ad  plantas  ift  leminario  ferendas  haec  p^tinent;  quao 
vel  totae  imttierguntar»  ita^  vt  putris  terra  quatuor  digitifi 
alte  faperueniat,  vt  ait  Columelta  V.  9.  4«  vel  parte  aliqua 
cminent  Vide  notam  ad  Columellam  et  ad  cap.46.  fe^t-d, 
Sed  ecce  Geoponica  IX.  1 1.  feft.  9.  riv^  ik  i»  rSy  %eira  yijq 
fUfSu  rS  7r^$ivH  inui^^eiyrsg  TsXaiijfiaTx  fura  r8  (fkoS  rs^ 
rfonrakcu^rtt  rrfO^ii^dJJ^i  Xl^ov  «/«  riv  xtjAfiAf%  rS  fiod^ps 
niod  iiri^  iTMptri^iciri  rSv  TtoXtKifftiraw  rpf»  ^  rirruf»  op^i 
uctf  Xftyyvt/Wiy  iri  wtAcu^niv.  vbi  ii  verba  hr}  nkou^r^v  m- 
terpreteris:  vfque  ad  palmum  exilantem  obraunt:  habebi» 
ipfam  Catonis  rationem. 

vel  ocidosferito']  Pontedera  malebat:  gmmas  vel  ocu^ 
hs  feruato.  aut  potius :  gemma  vel  oculo  feruato,  In  Curia- 
fecundis  legendum  efle  cenfet:  vel  occultos  fcrito  y  i.  e.  terra 
obruito,  Quod  vero  negat  Pontedera  oIeam>  vt  inulam  et 
arundinem»  gemmis  feu  oculls  feri  pofTe^  in  eo  contrarium 
fibi  habet  Columellam  V.  9.  4.  vbi  eft:  guidam  melius  exijli' 
mant  radtcum  oculis  JUueftrium  otearum  hortulos  excokre,  ^ 
Jimili  ratione  difponere.  Eodem  tradit  Palladius  in«  i8*  Ma- 
bet  igitur  dubia  huius  locl  leAio.  Liber  fcriptus  Pintiani 
in  Plinio  habebat  fcriptum:  tranfuerfo  femine  vcl  oculisjerito. 
Vhde  fufpicor^  propter  fimilitadinem  verboram  emineant  et 
fimine  vel  excidiffe  quaedam  h.  I.  et  voluiffe  Cntonem  doce- 
i-e,  oleam  vel  femine,  feu  planta,  vel  oculis  feri.  Itaque 
legerim:  endneant,  Semine  vel  ocutisferito.  ReliquasHar- 
duini  et  Pintiani  emendationes  fupra  in  varietate  recenfui. 
Sed  vide  etiam  notam  ad  initium  capitis  47.  Ocuhs  inferito 
«foHiick  Rotd>oeIl. 

Oip^  XLVL  feminarium'^  Crefeentius  11.  so.  praeter- 
4aferibit  Cato,  quod  terra  Jeminarii  talis  ejfe  dAet  ^  quaim 
Afidi¥ant  femina  et  Jurculi  in  eafata.  item  dicit  quodfurculi 
nondibeuteminerenifiquatuordigitisjupratirram,  etcacu» 
emna  dsbentfimo  bulialo  obtiniri.  De  feminario  oleafio  agt'^ 
tur,  fed  miror,  Pliniom  ne  verbum  quidem  ex  ho6  capitfr 
tranftuliffe. 

apeftiffinmmy  CohmeUti  "V.  g.  coeh  liberOf  terrenb  mo^ 
4im ifoiidQ itjkceofi.  f eftos: apricmn loemkafoli apertmn. 

JimUa^ 


M.  P-  CATONIS  CA?.  XLVL  ti? 

Jtmillimufn']  Vetus  eft  The(q)Iiraili  praectptam  H.  P. 
n.  7.  ri  ^vr»  htfifi^sfu  ^  fuihfftm  no^  ^  ifi§Uig '^  mIq  ^ 
fiiM^t^  (Pvrsisiv  ^  X'^^^* 

M  mmis  lar^e']  Geoponioa  DC  il.  fe£t  3.  Mil  ri 
^vri  Trxfmvrti^  ee^tkivrm^  (PvrsuMOf  iy  voriouc  ^fUpou$.  Pli« 
nitts  17.  f.  30.  no«  3«  nam  ifUmn^e  taleas  aui  ficcare  priua 
qham/erantnr,  vtitius  reperhm,  v 

bipalio}  Colomella  in  tres  pedetf  psMnnt  et  fpjBb  cir< 
cnmdat  V.  9.  i.  vbi  vide  notam. 

detapidato'\  Viitatins  eft  etapidare  hoc  fenfii.  Circimi- 
fepire  locam  iubet,  ne  pecori  fit  aditus. 

inje/quipedem]  -  Capite  praecedente  taleas  in  femuuiHo 
lerendas  pedales  fieri  iubet;  n.  1.  feiquip|edales,  vt  Coiumet 
la  V*  9.  3.  At  ita  fequens  quoquouer/um  fenia  caret.  Sl 
fcfobes  iieret  antea  taleae  deponendae,  poffit  aliquis  men« 
furam  hanc  ad  fcrobem  referre.  £t  video  Coiiunellam  V« 
6.  8*  vlmi  plantas  cum  in  altemm  feminarium  tcnelUs  tranC^ 
ferri  iubet^  fcrobiculos  fefquipede  inter  fe  diftantes  fodere, 
.quibns  plantas  inferat,  ne  radices  altius  agant,  quoniam  ea 
fes  in  tranfferendo  et  eximendo  magnum  uiborem  afierat. 

matleo  aut  mateota^    Si^>ra  c.  45.  eft  malleoto  aut  ma^ 
teota.  Principes  Editiones  mateolo  aut  matiola  habent.  Quid 
viri  dofti  commenti  fint  de  mateola,  fupra  dixi.    Equidem 
tnthi  plane  perfiiafi^  ex  vafietate  fcripturae  antiqnae  mateola 
crtam  eife  leftionem  aut  mateola.    Scilicet  Edidones  pri» 
mae  ante  Aldinam  in  Columella  IH.  6.  et  aifbi  fcripturaa 
antiquam  etlt  non  vbique  a  Gefnero  annotatMn  medeus^  ma- 
kotus,  malealarem  habent,  quam  lucundus  Veronenlis  ne- 
fcio  quam  reOse  mutauit.  bi  Nonio  p.  556.  edit  fec.  Mercer. 
Malleoli  manipu& /partei  pice  contaSi  qui  incenfi  aut  in  nm» 
ros  aut  in  teftudines  iacmutur.    Si/enna  Hiftor.  tibr.  TIIL  de 
qttibus  partim  matleotospartim  fqfces  fixTmeutorum  incenfos 
jupra  vatlum  freqnentes.    Editio  Parmeniis  1480.  habet  ma^ 
leoti  man.  parte  ipice  contraffi  -*-  Sifenna  in  IHT.  hiftor.  ^ 
maleotis  — /upra  paltiumfr.    Maleoti  hi  pice  obliti  fuerunt 
igitur  ex  fparto ;  mihique  didi  videntur  efle  ita,  quod  erant 
de  fparto  mateato.    Columella  XII.  19.  cola  /partea  crudo^ 
id  eft  non  malteato  /parto  praeparata;  vbi  etiam  Edd.  prin* 
cipes  matleato  habent.    Gefneri  Thef.  L.  L.  in  his  maleolit 
etiam  iimilitudinem  vitigineorum  maleolocum  quaerere  vi- 
detur  cum  aliis  fcriptoribus.    Vegetius  1. 63.  mfiUonem  ce- 
parum  ipfe  II.  60.  interpretatur  catamosficcos  vnde/qfces  de^ 
pendent.    Sed  JEIippiatrica  p.  60.  in  eo  morbo  tiominant  rjy 
iviie^im  rSh  upsfHfivw  i^  i^aSjfCM  (^fnffUm  itv^f)gupmff  fnr- 

H  3  icn 


ftS  COMMENTARIVS   IN     ' 

hn  fi  fiipmShir»  (Pvkk».  Igitnr  hie  xnallo  hac  non  perti- 
tinet;  fed  nudlo 'eft  coaia,  cirrluUy  docente  Cangii  Glof- 
lario. 

fimaque  Mmlo'}    cinerein  inngit  iimo  Coiumella  V.  9. 
eaque  talearam  capita  oblinit»  atque  imas  partes*     Imam 

rrtem  vbique  etiam  Geoponica  oblinont;  igitor  ^iMiMm 
1.  eft  pro  ifnam  aut  vitiofom  eft  vocabulnm.  ! 

digitum']    £x  loco  Crefcentii  Pontedera  maiebat  legi  | 

quatuor  digitos.    Atque  etiam  capite  antecedenteTSi/Tra /^^  I 

rtfm  ne  plus  quatuor  digitos  tran/i$erfos  einineant.  Pontedera  1 

nititur  inprimis  eo  ai^mento,  quod  Colomella  HL  6.  mal- 
leolum  obrui  iubet  gemmis  tribus  vel  quatuor  exflantibus 
fupra  terranu  .  Verum  is  locus  huc  non  pertinet,  vtpote  de 
vite  tradens,  non  de  olea,  vt  refte  monuit  Gefner,  qui 
praeterea  bene  vidit,  verba:  fignumque  apud  takam  opponito 
emendationi  Pontederae  non  fatis  apta  effe,  Quid  enim 
opus  figno,  vbi  talea  eminet  quatuor  digitos?  Coutra  e« 
quidem  eo  ipfo  %ni  appofiti  argnmento  confifus  fufpicor 
h.  I.  longe  aliter  legendum  efle.  Vide  enim  mihi  Columel- 
lae  locum  eadem  de  re  tradeiitem  V«  9.  4«  et  ita  totas  tateas 
mmergi^  vt  patris  terra  quatuor  digitis  alte  fiiperueniat. 
Sed  bims  indicibus  ex  vtraque  parte  mumamtur.  ne  fcUicet  a 
foiToribus  laedantur  taleae  inter  iarriendum.  Nec  licet  ad 
vulgatam  defendendam  vti  capids  praecedentis  verbis  po* 
ftremis,  quae  Cpefcentius  cum  h.  1.  temere  copulauiiTe  vide* 
tor,  Nam  eius  loci  ratio  diuerfa  eft.  Quare  malim  h.  L 
legere:  digitmn  aut  digitos  IV.  fi^pra  Jemina  facito  terra 
emineat  Librarius,  qui  diuerfam  vtriufque  loci  radonem 
non  aninuduertebat,  vefba  huius  loci  ad  praecedentis  for- 
mam  refinxiffe  videtur. 

fiiritOf  fi  voles']  Vulgatam  olim  huius  loci  diftinftio-* 
oem  de  fententia  Pontederae  emendauit  Gefiier.  De  farritio* 
ne  primi  anni  confeutit  Columella  V.  9.  5.  Geoponica  DC 
i^  operam  farriendi  vfque  ad  menfem  feptimum  iniungunt 
^  ad  eundem']  .  At  capite  fequenti  et  48*  ftadm  de  femi* 
nario  vitiario  et  ponuirio  fubiungit,  quorum  nihil  Plinius 
excerpfit  Quare  fpuria  videri  poifunt  duo  haec  capita  cum 
inido  icapids  43.  vbi  quae  de  cupreffo  traduntur,  reddidit 
Pliniusi  Itaque  olim  capiti  45.  ftadm  fubiunfhun  legebatur 
caput  48*  £x  vpA  obferuatione  adiutorium  accedet  obfer« 
vadoni  fequenti* 

Cap.  XLVn.  Harundinem  -•  di/ponito]    Haec  verba, 
alieno  loco  pofita^  vt  re^  ndmonoit  Pontedera,  interim 

inclufi. 


M-  P.  CATONK  CAP:  XLVn.XLVm.   119 

iflclufi.  Harando  enim  nec  in  eadem  terra^  nec  eodem  mo* 
do  neque  eadem  cultura  feritur  vt  vitis  et  olea ;  praeterea 
fationem  arundinis  abunde  iam  docuit  Cato  cap.  6.  Ita  fe- 
€Utas  Pontedenun  iudicaueram^  antequam  animaduertiflem, 
caput  antecedens  olim  in  libro  Catonis  non  fuifle  aut  diuer- 
fo  ordine  fulflb.  Quid  igitur  G,  ftatuamus^  initiiun  hoc  per- 
tinere  ad  finem  capitis  45.  iic  redint^randum:  vel  oculosfim 
rito;  vi  arundinm,  jkjerito;  terms  pedes  aUutn  ab  alio 
difponito.  Ita  enim  difponit  Cato  cap.  6.  arundinum  oculos. 
Vide  de  ipia  ratione  notam  ad  cap.  45.  Vulgatun  defen*. 
dere  conatur  Rottboell  p.  37. 

bima']  anniculae  enim  parcebant  veteres.  Cf.  Colu- 
melia  IV.  1 1.  noftcr  cap.  33.  fe6t  a. 

eximito']  Vulgo  condnuo  kgebatur  exi$nitOp  fi  pecni 
pafcetur,  vbi.  Pontedera  diMnguebat:  eximito.  Si  pecus 
pqfcetur,  vbi  etc.  Gallicuslnterpreslegit:  ne  pecus  pafea^ 
tur^  fc.  vitem.  Vulgatam  diftih^ionem:  eximito,  fi  pecus 
pq/cetur  defendit  Rottboell  p.  38*  et  fententiam  Catonia 
lnuic  effe  cenfet,  vt  ten^am  vitem  tranlFerre  iubeat  e  feml« 
nariis ,  priufquam  eo  inunittatur  pecu&t  Sed  feminario  vl. 
tiario  quis  pecus  immiffum  non  mirabitur?  Sciticet  virl 
<lofti  non  aditnonuerunty  haec  praecipi  de  vite  in  arbuftiun 
tranffierenda ;  quae  robuftior  et  altior  effe  debet,  fi  arbuftum 
eft  pafcuum,  ne  pecus  vitem  praerodat  Hinc  Columelk 
V.  &  f.  31.  vitem  caueis  munit  a  pecore.  Idem  de  Arbon 
c«  16.  fexto  anno  vlmum  maritat  et  vitem  e  feminario  non 
fflinorem  decem  pedum  ftemit  in  arbufto.  Vide  ad  Colunu 
V.  6.  f.  18.  Igitur  de  numero  V.  nodorum  vereor,  vt  refte 
habeat  Vix  enim  nodus  vnus  pedis  longitudineln  atttnge* 
re  videtur. 

re/ecato,  quam]  Vulgo  ineptiflime  diftinguitur  refi^ 
cato.  quam.  Ita*  etiam  deinceps  vi^o  legitur :  ponito,  quot* 
annis.  Vitium  correxit  Ponteden  et  Gallicus  Interpres. 
Neuter  interpretationem  addidit  Quod  fi  bima  vitis  pri* 
mum  refecatur,  et  trima  tranilertur  in  feminarium;  vbi  pa- 
fcuum  eft  arbuftum,  et  vitis  ter  antea  refecatur,  aldor  vitis 
et  aetate  robuftior  tranfferenda  effe  dici  nuncvidetur.  Quo4 
fere  congruit  cum  ratione  Columellae.  * 

inferito]'  Vitiafio,  vt  interpretatur  Gefiier. 

Cap.  XLVm.  fieum  quidquid]  feorfum  fimm  quodqnt 
genus  ferito.    Ita  quidquid  pro  quodque  dixit  etiam  Cicero. 

porcas]  Infra  cap.  151.  in  eadem  re  dia  metliodo  per- 
ficienda  eft:  areasfacito  pedes  latas  quatemos,  quam  men- 

H  4  fiiram 


la^  COMMENTARIVS    IN 

fiiratn  conunodiorem  yiitebftt  Pcmtedera  runctti6ni,    Cete-  i 

rum  porca  h.  1.  eft  pro  area  Plinius  XVII.  fedu  35.  no.  9.  4e  I 

vlneis :  Fmbri  it  Marji  ad  vicenos  pedfs  inter  vitis  intermt-  { 

tmU  arattonis ^ratia  iniiis,  qmae  vocant  pQrcnktOk    De ca*  j 

preili  fatione  vide  notas  ad  cap.  151.  i 

conjarito']  Vixaptam  h.  L  verbum,  pro  quo  infra  le* 
gitur :  terram  cumflercore  bene  permi/ieto*  I 

crebrmn']  Ita  pro  m^ro  legendum  efle,  monoit  ATeen*  | 

fianae  Edidonis  auAor  poft  Praefatfionem,  poftea  Popraa  , 

cum  Meurfio,  fecuti  Geliium  ni.  14.  vbt  ex  h.  1.  eft :  Semen  \ 

euprejffi /crito  crebrum,  ita  vti  knum  jeri  jbkt.  Eo  cribro 
terrctm  injiemito  cHfnidiatum  digitum.  lam  id  bene  tabula 
aut  pedibus  aut  manibus.  complanato.    Quorum  partem  re»  , 

perias  infra  cap.  151.  vnda  haec  efle  violenter  diuulfa  eft  , 

manifeftum^  In  Gellio  libri  fcripti  ^dam  habent  reftiua 
incemito. 

/m-cas']  Pliniiis  17.  f.  14.  d^  feminario:  Catoet  fur^ 
$is  crates  imponi  iubet^  attitudine  hominis »  ad/olem  recipien- 
dumf  atque  int^i  cubno  ad  frigora  arcenda.  Sic  pirorum 
tnahrumque/emina  nutriri ,  jftc  pimas  nuces ,  Jic  cnprefas  /§* 
mnefatas  et  ip/as. 

et/oiem]  Pontedera  ex  Plinio  admittamt  inferit;  ald- 
ludinem  eni^  hominis  definire  ideo  ait»  quod  folperver 
obliquus  fertur,  eoque  melius  admittitur  fub  crates.  Con« 
lateL  Pintianus  in  Plinio  reOciendum  vel  arcendum^  Ge&er 
intercipiendum  malebat.  Haec  forte  ratto  poterat  eo  defen« 
a,  quod  oiitores  plaatarum  femina  la^tefcentia  in  (emtna- 
riis  a  fole  aeque  atque  a  frigore  defendere  folent  apod  nos 
primo  vere* 

/armental  Ex  Piinio  etiam  manifeftum  eflTe  pvLtOpftrch 
mefUa  fiibftitui  deberi,  quae  iiie  cUlmum  interpretetos  eft; 
et  infra  fola  ftramenta  pofuit  Catonis  Ubrarius. 

fcarias]    Vide  Colum.  XH.  15.  i. 

nifttanquam'1  Popmaiii/i  interpretatur^iy  Meorfins 
tolli  mauult.  Gemer  etiam  hoc  ioco  elTe  ait  particulae  mft 
vim  exceptiuam;  veile  enimCatonem  ad  eundem  modum/eri 
Uuces.  Quam  eqaidem  rationem  plane  non  intelIigo>  etfi 
fententiam  Catonis  comiciendo  aiTequi  mihi  videor.  Eft  fci« 
licet  pro  niji  quod,  vt  (aepe  alibi  apud  Catoneuu  Ceterum 
fatis  obfcurtun  eft,  quomodo  ferivoluerit;  qumallio  com- 
«rans.  PaUadius  Martio  X.  37.  et  Nouembri  VIL  lO.  pinl 
femon  frumenti  more  aipergi  iubet  Magis  aliena  eft  Rott- 
•boeUii  oonicftuni  p.  39«  tan^Hun  taleam  legentis, 

'?    *•  Cap, 


M.,  P.  CATOMIS  CAP.  XUX;  L       Tai 

Cap,  XLCC  crqffaml  Pliniiis  faaec  verixiteniis  rep^» 
tiit  17.  feft.  35.  no.  21.  vbi  Harduini  editiocrum  Vincentio 
craffum ,  fed  «liae  reftius  crajfam.  Ceterum  verba  a  Gefiie- 
ro  inciufa  omitdt  Plinius.  Verbum  UabU  ex  Itbris  fariptis 
addidit  HarduinuSy  et  habet  Vincentius.  Ceterum  Brotier 
Piinio  fuo  reftitnit  ex  MSt  ne  ampkus.  Harduinus  enim  de- 
dcrat  nec  ampHus.  Plinii  deinceps  editio  princeps  cum  li- 
bro  Regio  i.  et  2.  habent  occuUato.  Vitiofum  crcyfitm  repe* 
tiit  Brotier.  In  Codice  Plinii  reperiri  verba  vjque  radices 
per/equitOf  vt  h.  I.  hid^t  £dd.  primae  teftatur  Abr.  Gronov. 

ita  vti/nerit'}  Vide  ad  cap.  45.  f.  2.  vbi  Gefner  huac 
locum  apponit  Piinio  affirmanti  17.  feft.  16«  Calonem  nihU 
praecepifle  de  cortice  fignando  et  iifdem  coeli  regionibitt 
opponenda,  quibus  antea  fteterat  planta. 

per/equitor']  Seneca  Epift.  56.  illud  etiam  nunc  vidi» 
vitemexarbttfta{hoanno(IuntraiKfferri:  boius  oapillamenta 
quoque  fi  fieri  poteft  colligenda  funt,  deinde  liberalios  fier* 
nenda  vitis,  vt  etiam  ex  corpore  radicefcat.  Sad  Catcr  nunc 
de  vinea^  non  arbufto,  ioqiiitnr« 

Cap,  L.  luua  JUenti^  Plinins  ig.  f.  65.  no.  3.  pratck 
ftercorari  luna  Jitiente  9  quae  rigua  non  erunt  ^  ab  afieiu  fa» 
vonii  defendif  purgariy  kerbas  malas  radidtus  trui^  ficut 
inierpurgariyfeminariafieri,  et  vetera /arciri.  Haec  aaite^ 
quam  vinea  fiorere  incipiat;  itemque  ptro  fiorente  arare  iiu 
eipiat  macra  arenqfaqne;  poftea  vti  quaeaue  grauiJSma  et 
aquojiffima  ita  poftremo  ara$o.  Scilicet  Pllnius  in  uio  loco 
comunxit,  qoae  hodie  difiunfta  leguntur  in  CaCooe  fupTA 
cap.  40.  et  infra  c.  131.  vbi  eft:  dapem  pro  bobns  pirofio' 
rentefacito.  poftea  vemo  arare  indpito:  ea  hca  prieno  arO' 
to,  quae  ruckata  arenofaque  erumt,  Poftea  vti  qnaequegra* 
vijpma  atque  aquofiJSma  crunt ,  ita  poftremo  arato.  vbi  re^ 
Polit  liber  rudeSicniBbet,  quod  Pllmas  macra  interpretatur. 
In  loco  Plinii  refte  Brotier  a  Jlatu  Fauonii  pofuit  ex  Codice 
R^io  2.  atqne  ita  habet  etiam  Pintiani  Codez.  Deinde  Pin* 
tianus  interputari  emendabat,  quo  verbo  et  Varro  vfus  eft 
L  30.  et  CohimeUa  Arbor.  ^a  a.  Vide  etiam  notam  fupra 
ad  cap.  29. 

prata  defendes']  A  paftione  fcilicet,  vt  Varro  ait  I. 
37.  5.  fed  idem  firapliciter  ^praia  defendere  c.  36.  defendi  a 
piro  florente  ait  cap.  37.  inter  verniim  aeqaiHoAiam  et  ver« 
giliarum  exaetum  cap.  30.  Colamella  XI.  d.  7.  de  tempore 
ab  Idibus  lanuariis  medio  inter  brumam  et  adventumFauo» 
nii:  apricis  etiam  et  macris  aut  aridis  todsprata  iampur^ 

H  5  ganda 


idd  COMMENTARIVS   IN     ' 

ganda  tt  a  peeorejunt  defmdenda^  vtfoenifit  copuk  Menfe 
Februai^io  lona  crefcente  prata  nuicra  ftercorari  et  fabmitti 
iubet  Coliimella  n.  i8-  et  Pallatiius  Febroario  i.  Vide  et 
Coiumellam  XI.  3.  27.  et  31.  Idem  dicitury^Tmrf ,  cujiodu 
rej  fubmittere  prata.  Scilicet  ex  liis  locts  inuicem  compa» 
ratis  colligimus,  prata  macriora  vere  ftercorari  et  temporius 
defendi  et  fubmitd  quam  pinguia.  Contra  irrigua  non  opus 
habent  ftercoratione;  nec  irrigois  immittuntur  pecora,  quia 
deprimant  altius  veftigia  et  pratis  noxam  inferunt  His  ifai 
obferoatis  debd)at  locus  reaius  interpangi,  quam  a  Gelhe- 
ro  fa^lum  fuit,  etfi  monait  iam  oiim  Meorfios  de  vitio  vul- 
garis  diftinftionis.  Vidiorii  auAoritati  plus  tribait  Gefher, 
qoam  rerum  rufticaram  fcientiae  fnae;  quodequidem  non 
miror.  Rem  ita  eandem  docait  Columella  II.  i8-  7«  cura»* 
dum  vtfecumbtm  Fauonii  exortum  nunfe  Februario  circa  Idus 
immiftis  feminibus  foeni  macriora  loca  et  vtique  cet/tora^  fter* 
corentur. 

aceruum']  L  e.  ligna  et  virgas  decifas  in  aceraum  con^ 
gerito,  ne  vinearam  cultum  morentor.  Hinc  pendet  inter- 
pretatio  cap.  57.  feft.  5. 

,  ficosjubradito']  Alii  fcilicet  ficis  imponebant  vitem  ar- 
baftiuam,  alii  in  extremis  vinearum  ordinibus  ficos  pone- 
bant,  vt  Columelia  IIL  3i.  ii.  fuadet  Has  ab  inferiore 
parte  ramis  purgari  vult  Cato,  ne  vitis  eos  apprehendat  et 
arbores  feandat  Ante  Viffcoriam  erat/uccidito:  nefclo  an 
re6titts.  Similis  varietas  in  verbo  interradere  apad  Colu^ 
mellam  V.  10.  5.  et  Arbor.  19,  3.  vbi  Pontedera  malebat  m- 
teruellere  reponi  ex  libris. 

fodere  incipicui]  A  patatione  foditar  vinea,  vt  eft  cap« 
33.  et  in  Colamella.  Vitiarii  igitur  feminarii  tempus  nimis 
longe  produxit  PliniHs,  in  qao  Pontedera  corrigit  le6tio- 
nem  vulgatam  ex  lu  1. 

profanatal  Varro  de  L.  L.  V.  7*  profanatum  quod  in 
facrario  polbiSlum  «—  poUuSum,  quod  a  porriciendo  eft  fa- 
Stum  —  vt  cum  profanum  dicituTf  id  efi  proinde  vi  jit  /ani 
faSum*  Cf«  et  Macrobius  Satum.  IIL  8«  et  infira  cap.  131. 

et  quae  craflifRmal  Plinios:  pofiea  vti  quaeque.  Sed 
ibi  £dd.  antiqnae  nabebant:  poftea  vtique.  ' 

Cap.  LL.  Eadem  verbia  aliqaot  diaerfis  leguntor  infira 
cap.  1 33«  vbi  vide  notas. 

eapiat}  £x  rei  natoct  et  altero  ioco  ^ ajmNi^  legi  debe* 
re,  monet  Fontedenu 

Cap. 


^     M-  P.  CATONIS  CA?.  LD.  USL  UV.    ns 

Cap.  LtQ^  p.at  imim^  Itft  Edd.  priinfte. '  Roflbodlnuu 
lebat  p.  40.  ex  ima  parte  perpitunm. 

vitemfadto']  L  e.  propi^to.  Cicero  Tufc.  V*  9.  an 
^nacharjis  potuit  pro  nihUo  peeuniam  dncere^  noftrates  pH' 
Iqfopki  /acere  nan  poiermt.  Similiter  ille  Orat.  19.  et  poft 
Redit  c.  «•  et  Viftorii  V.  L.  IX.  c  17.  , 

Cap.  Lm.  /emen  matumm'\  Pliniag  ig.  £  67.  no.  4. 
Secandi  tempus  cum/piea  d^brefcere  coepitatqueroborari; 
fecandum  antequam  inare/cat.  Cato  foenum,  inquitf  nefero 
feces  ;  priufquam  femen  maturum  Jtt ,  fUcUo* 

crnn  arjabitur']  Antiqaam  Iraiotiem,  a  Vi6ix>ri6  temere 
mutatam^  probat  mecom  Pontedera,  qoi  refte  monnit,  foe- 
nom  optimum  recondi  in  vernum  boom  pabulom  antequam 
ocimum  feu  farrs^o  nafcator. . .  Atque  ita  Columella  VL  J. 
Martio  et  Aprili  ad  foeni  pondos  adiicit  bubus»  quia  terra 
prorcinditur,  ab  Idibus  deinde  Apriiibus  refte  viride  pabu-» 
iomfecari. 

ocinum  nafcaturl  Addidi  nqfcatur  ex  Edd.  antiqbis^ 
etfi  etiam  fine  nafcatur  fententia  conft^>  fi  reAe  interpun- 
xeris.   - 

'  edani  bubus']  ViftcMrios  in  Codice  repertom  edmt  po« 
luit^  fed  male  bubus  ad  fequens  oaput  reiecit  Meeum  len- 
tire  video  Pontederam,  qui  primus  h.  1.  emendaoit,  cui  ta« 
men  Gefner  non  obtetnperauit  ViftQrianam  ieftionem  et^ 
iam  in  Vaticanis  Codicibus  reperiri  teftatur  Pontedera. 

Cap.  LIV.  Pabulum  ]  Edd.  L I-  G.  reieAo  pabulum  ad 
antecedentia  ita  habent :  Jd  hoc  modo.  Equidem  Pontede- 
rae  rationem  fequor,  qui  cur  pofuerit:  pabulum  hoc  .modo 
denique  parari  oportet  ignoro;\oi&  fit  i^f^iM  vituim  fcri- 
pturae  pro  darique.  Ceterum  com  boc  capite  longendum 
eft  cap.  60.  , 

patrauiris'\  i.  e.  perfecerls.  Altera  ieftio  pctraueris 
inepta  eft,  vt  refte  monuit  Ge&er.  Glans  legitor  poft 
fementem  aotumnalem  menfe  NQoembri  ac  Deeeiodiri  per- 
f edanu  De  menfibus  hibemis  loqui  Catonem, .  patet  vel  in* 
de,  quod  pafci  vult  houes;  quod  tamen  nifi  per  biemem 
fieri  debere  deinde  negat 

femodios']  Haec  de  lanuario  et  Febmarip  menfe  intel* 
Jiige  ex  Colum.  VL-j.  8.  Martio  enim  et  ApriU  com  terra 
profcinditor,  pabulo  adiiciturc 

in  aquaml  .  glandes  bobus  d^ndas  aqoa  macemri  vel 
potios  in  aqua  fer^ari  patet  n  Colomella  VIL  9iS<  qaem 

locom 


iM  CDMMENTARIVS  IU  ^ 

locum  tnale  habmt  fafpeftcun  Pbatedenu  Ita  luphuim  etiam 
aqoa  maceratuffl  in  pabolo  dabatnr. 

modimm  vuuiciorum']  eandem  menforam  large  paleia 
additis  Nouembri  et  I>eeembri,  hoc  eft  granilTmio  tempore 
dat  Columella  VI.  i*  lannario  et  Februario  eadem  vinacia 
dat,  fed  menfuram  non  definit.  Vinacia  in  doliis  picatis 
recondit  Cato  c.  aS-  vt  fit  quod  det  bobus  per  hiemem.  Ho- 
die  Itali  frondem  vel  in  doliis  ligneis  arena  opertam,  aut  in 
lacn  vinaciorum  ftratis  intermiftis  conditun  feraant  in  pa** 
bulum  hibemom  boum,  audore  Symond  in  Ynngii  Axma- 
libus  Agricult  Vol.  I. 

pondo  XXFA  Columella  Nov.  et  Decembri  foeni  pon- 
do  XL.  dat  fine  allo  pabulo»  lanuario  et  Februario  pondo 
XXX.  fed  idem  XI.  2.  99.  lannario  et  Febmario  fbeni  pon- 
doXX.cum  paleis.  Martio  fbeni  pondo  L.  Aprili  pondoXL* 
£x  hia  locis  innicem  comparads  refte  fufpicatus  eft  Dick- 
fon  VoL  n.  p.  433.  nnmerum  huius  loci  vitiofum  effe,  cum 
foeni  ponderi  accedat  pafcuum  noftnmum.  Igttur  malebat 
legi  fondo  XV. 

iUgfteam']  Meliorem qnemea  ait  Columella  VL  $.  fed 
eius  generisy  quod  fpinas  non  habet  Ceterum  eadem  ge- 
nera  fupra  nominanit  c.  30.  excepta  ederacea. 

acus  fahagimm}  Vide  fupra  ad  cap.  37.  Cetemm 
leftio  1. 1-  G.  viciam^  acusfabagimim  prolninda  eft,  aut  vul- 
gata  corrigenda  viciaef  vet  de  lupimf.  Poft  Jrugitms  fortfe 
comma  fnerlt  ponendum. 

foeni  pondo  XF.]  CoIumeUa  Martio  et  Aprili,  cnm 
terra  proicinditur ,  pondo  dat  XL. 

mambus  carpito']  Farraginem  ordeaceam  Colnmella  H. 
f  I.  8«  ant  deferaun  condit  in  hiemem,  vel  depafci  fiicit  bo* 
▼es.  Velli  ocinum  quomodo  poflit,  vt  renafcatur,  eqnidem 
non  intelligo ,  etiatnii  famg^nem  ordeaeeam  non  interpre* 
teris,  fed  potiQs  cum  Mamilio  apud  Plinimn  ig.  f.  4^2.  vi- 
Ctam  cum  fid)a  et  eruilia  mixtam  in  fiitione,  quae  tam  facile 
non  eui^IInntur,  quam  ordeaceae  fiurwinis  coinu. 

itatemperato']  Cum  vulgata  fenm  plane  careat^  prae<. 
fero  antiqnam  leraonem  item  temperate  poft.  Deinceps  (e- 
go:  Deinde  vieiam  dato.  Columella  ettam  XI.  2.  99.  farra- 
ginem  ordeaceam  ficcam  dat  menfe  lanuario  et  F^niario. 
Cf.  idemll.  11.  8- 

/etmdam  panicum]  Colnmella  a  Calendis  luUis  ad  Ca- 
leQdas  Nouembres  frondem  praebet 

vt  vlmsa/atis]  Vlmeamedm  frondem  primamomnium 
in  pabttip  boum  pofiiit  etiam  Colnmella. 

f/ceUat 


M.  P/  CATQNI^  CAf^Vf.  LVt       laf 

fifceUas']  Pliaiiis  ig-  £  49"  ^i  ^«^  ar£off«f  «i^ig^ 
mitirt  JifulKs  cofiftrarif  mt  germimm  Unera  prmcerpmt. 
vIm  Vincentius  Sp^.  Dat  VL  54.  liabet  capifiratiinceclaitt* 
Vide  ad  Varron.  XI.  3.  14, 


Cap.  LV.  i^na}  Si^m  cap..  ;37.  -T.  5.  e^  Hgnain  i 
mmftcuhMttcQdiciliosdofninoinaccruufucofkponeto.  Codi* 
cUlos  oleaginos  et.caetera  ligaa  amurca  conQJerik  iet  in  fole 
iiccata  fumo  aulinngi  parere  taedium  tradit  cap«  130.  £jc  hi0 
locis  medicinam  huic  noilro  facient  peritiore^.  Fici  et  ca« 
prifici  ligna  {umnm-  acerhilBMii  edere»  fed  deoorticafia  et  ia 
aqaa  flaoiali  madefaAa  dei^de  exficc^  laie..omiU  f^o.et 
fiamma  molli/nma  ardere  tradit  Theqphraftos  H«  P.  V*  10» 
^ddit  ad  igniariom  iafbnimeAtum  (hodie  filice  euaa /erro 
vtimur)  optimi  facere  ligmifl^  ficiiineam  et  Qlefgtneimu 
Martialis  Xni.si.  de  ligni^  acapni^:  Si  vidnatihi  Nmetti^ 
rura  caluntur^  adviilamnumep^  mftice,  Hgna  ferias.  .. 

fnetas']  HaecelTe  vitio&.etiacunofii»  manifeitomooi* 
vis,  etfi  Interpretes  tacent  Metae  foeni  funt  CdkuneiUii» 
IL  i9u  a.  qui  Varroni L  56.  aoeniii  Sub  dio  metae.etacer* 
vi  ftruuntnr.  Proprie  autem  fbeni,  aGeniui  ia  meftsun  fini 
conum  fbxutur ;  lignum  vero  aut  radices  arboniffi  .namo  fa^ 
cile  diligens  paterftmiliaa  eam  in  formam  oompoMt.  -Vei> 
ha  igitur  Sidfdio  metas  fadto  pertinmffe  oiim  |mto  ad  fot^ 

Cap.LVL  ep^aiae'}  PQftiiarraeinterpuagfDton.cffi^ 
iBOmiit  iam  olim  Popma ;  quod  feci^  Epi/iatae  eflR»  y ilioae 
interprets^SOQ^eminutilem^  putidMt  Pontedcca; 'ijiiod.eqni.. 
dem  nott  credo.  Procuratocem,  qui  TiUicam  ob(br%et^aoi- 
minat  Colnmella  I.  6.  7. 

ficuu^*  Plinimi  15.  f.  ai.  em^Csao  tiharia  turis^^pera- 
rOs  infta  au  tege  fanciens  mifmi  wbeat  perfid  .maiuritatem. 
Seneca  SpUt  90-  S^ruus  efi  /  quinque^^  tw)dios  a^eipita  fnjak 
que  dmarwsi^  diumum aefiptt ^^  mtunctilo  dormit.  Cw^ 
tenem  vocat  Cato«  Donatua  ad  Ter^  PfaomuooeAit  L  i  • 
M^  Serui  quatemas  ffiodios  accipiehantfnnnenlHiunmfenu 
.aaod  demenfiim  vocabator.  Quitiquemodioa))ofuit«tiam 
Sallaftius  in  Fragmento  HiflDriarum  libri  HL  de  quo  Schot» 
tna  Obferv..  lEL  24.  Graeci  ieruia  xi^fvmu  dimenfum  ddbanl^ 
JiDc  eft  quatttor  iextarioram  meiifamii.  Cf«  Phitarchi  Q« 
Symp.  VH.  4.  Cf.  Schotti  Obferv.  XI,  3«.  et  Pjgnorium  de 
Seruis  p.  i6a  Senecae  locom  fafpedom  habuit  Oacconiu» 
de  Menfuria  p.  xoi.  qoi  modiAa  rQmaim  cum  Hifpiuucia 

com- 


196  COMMENTARIVS  IM 

eomparauity  aeftitnans  HUfdium  paremmenfaramhuic:  O- 
teminy  nudio  y  fni  quartilh.  Sanis  etiam  ex  tridco  cofti 
mtiitaris  pondos  cum  modiorum  trltici  pondere  ex  loco  Pii- 
nii  XVni.  7.  comparauit;  denique  ex-  PolyMi  libro  VI.  ad- 
monuit  peditt  menftruum  cibum  duarum  tertiarum  medimni 
Attici;  id  efl:  quatuor  mbdionim  ti*itici  praebuifle. 

Cap.  LVn.  loram']  Plinius  14.  f.  19.  non  pojfmt  iure 
dici  vina ,  quae  Graed  deuteria  appelkmt ,  Cato  et  nos  toram, 
maceratis  aqua  vinaceii ;  fed  tamen  inter  vina  operaria  nume- 
ramtutr,  Poft  vindemiam  opiis  rufticum  fere  ceflat;  fainc 
lora  contenti  eflTe  debient  ferui,  opere  grauiore  inftante  ite-» 
rom  Vinum  aecepturL 

congioi  //.  iS]  Veterem  le^onem  congibs  ires  refte 
correxit  ViftoriUs,  vt  rationibus  arithmeticis  etiam  docuit 
M»  CagnatUs  Var.  Obfbrv.  W*  i6.  Congi&s  fextarios  f«» 
heminas  dnodecim  continebat  Araphora  proprie  beminas 
contin^t  XCVI.  fed  Cato  numerat  tantOm  XC.  Amphora 
dicStur  etiam  Quadrantal. 

-  '  ^  duodecimo  ]  Haee  verba  ex  Edd.  primis  reMtai  mo- 
mile  Cagnato  et  Popma. 

l^asirmnmH}  Meurfiw-  nuJebHt  veter^  leffionem  «1* 
fra  reftitttCam;  Popma  vuigatam  defendit,  fed  exempla,  ab 
eo  ^bfita^  fiiint  jliuerfa  piai^e ;  in  loco  enim  Plauti  eft  inter 
kos  dies^  in  Titinnii  inter  decem  annos. 

Q.  r///.]  Probaai  cumGefnero  leftionem  Edd.  I.I-G. 
febtentia  ipfii  fuadente;  vtflgata  entm  annum  cum  orta  eft 
M  nota  numerorum  liac  ipfa.-  •  Ita-paulapoft  in  Ecfd.primis 
pto  quadrantatia  decm  eft  nH.  X.  in  libro  Politiani  eft  pro 
numero  nilTcriptmn  q^  in  margine  vero  a/«  quadrantaHa.' ' 

Cap.  LVHI.  puhnentoriufhj  Eft^-pulmfent^m,  quod 
«umpoite  olfm  conedebant^  cuius  deinde  in locum panis 
^cei&&  Graece  o^«y«  Primos  egre^e  de  fignliicatio&fe 
•poUnenti  difputauit  16.  Fr.  GroAOv.  ad  Piinhmi  p.  788*   * 

kaleeem']  Stitwta  piicem.  Alibi  halex  dicltitf  ipfii  mu- 
ria^  qmi  varia  opfotiorum'  genera  condiri  folebant,  ex  grae» 
€o  ^,  vnde  et  Mamentum  dicitur.  Faecem  gari  PHnius 
^i.  f.  43.  alecem,  Qeoponica  XX.  46.  iXiHu  vocant  Haec 
duo  loca  fuut^laftiea  de  gari  vario  genere;  qoibufottm^com*- 
paran^ Manilms V.  671.  qtticaptnram et gart  varia genei- 
ra  ex  tfaynnis  pamta  omnium  optime  defcripfit;  praeterea 
operae'erit1egeredifputation6m  CorwirU  ad  GalenumCom- 
pof.  medic^  fee.  Itca  pr363« 

Cap. 


M.  P.  CATONIS /CARXDC  LX.  LXI,   la? 

Cap.  LIX.  FMimenta^  Iii  Polit  Hbro  eft  afias^  ^tfo- 
drcmtalia.  Vndeiurpicor,  feqoi  debere Capot  104.  de  vino 
faoiiliae* 

.  Scutpmeas'],  Infra  cap.  135.  itenim  nominat  nofter. 
Calceamenti  lignei  genns  a  fcoipendo  deducit  Tmtiebng 
Adueril  VL  23.  Kpifjri^Mf  calceoff  ligneos  inteTpretatur  et- 
iam  Gataker.  Aduerf*  &  19.  monente  Geineeo.  Varronis 
locmn  apiid  Nonium  in  voce  tueant  annotaoit  Popma^  vbl 
eft:  adfpicio  TViptoIemum /cHtponeatum  tngas/eifui  cornutaS» 
Elx  Pkuti.edam  CafinaT^w^po^^a^  appofuit  Popma.  Cete* 
rum  Meucfina  malebat  liinas  vel  uou^^  legi  pro  io^ios, 

•  .  Cap.  LX.  .ormf]  Numerus  exddiflb  ponderum  ocini 
jridetur^  quem.addant  luntae;  Aldus,  Grypbiana  anzn  1535^ 
etBafil.  1.528;  Ceterum  £dd.  antiqaae  anmua  fingula  in  iu» 
gafinguta.  Quidetncepspriasyfi^iSdomifeniiit;  po^erant 
canunode  aeque  alterum  omittere.  Vide  Bttrnt  ad  Petron. 
c»  65.  p.  333* 

granmui']  Turnebus  17.  3j*  interpretntar  ad  gmnum 
qoae  pemeniat.  Gefiier  praeterea  mutari  vohiit  in  propter- 
ea.  Pontedem  vocabulBm  gratmtid  adieftum  cenfehat  a 
gloflatorev  qul  explicare  vellet  ocitmm;  quod  faba  et  vicia 
mifia  Confter^  Tulgo  enim  ab  Italis  farra^nem  et  ocinuQi 
vcqari  faodie  granata.  Praeterea  monet,  ili  primi^  £dd.  efle 
generctttm^  in  lenC  per  compenditim  tale  fcriptum^  vt  ind^ 
AMegrMiftui  effingi  potuerit  Politiamm  denSque  ad  Ten^ 
fimiamtm  editiottem  nil  varietatis  aimotaflb)  igltfif  Hbrut^ 
elttd  lidbuiiSfisr  fimiliter  fcriptom  id  quod  viri  egregii  au6brt« 
ito  accedente  reftitui^  quod  Inteliigi  poteft; 

Oap.  LXI.  ^id  eft  agrum]  Pilnius  1  gr-c.  19.  In  aran^ 
4o  fnagn^ere/emmdmn  CatmU  oractitum ,  quid  ejl  prfmufi 
^lgrmn  benecoterkf  Quid/ecimdum  r  bene  cerare. ,  Quid  tef^ 
Huenf^ftercfnraren  vnde  MeurlSus  J1.L  deleri  fnMebatrerbi 
{jrimo  Io<Qo..pcrfita  i^  arare  etibribi:  Qmd  efi^primumf 
agrum  bene  cotere.  Ita  ibUicet  inPjiiuo  olim  edebatuc:  fe4 
re^  dHHnftionemcorrigi  iuiCt  Potifedera,  qui  Catotu  inde 
primum  reftitui  volebat,  velpojdus^  (pisi/ecundum  ^tertiq 
mle  inuiceni  conueniunt^  pei^.nots^  L  IL.III.  fc^iptum  plitti 
putabat  Seruiiis  ad  Aeneid.  Vtl.  539,  Qito  ^  qui  interra* 
gatuSf  qui  ejfet  pateffamitias ,  rffpondit  eum ,  qui  bene  pqfcit 
etbenearat.    Vide  ad  Columellahi  VI.  Praefat 

qui  oletmn']  Plinius  17. 4^  3.0.  qui  oKuetum/hepi(J{me  et 
attijfime  mifcebit,  is  tenuijfimas  radices  exarabit^  'SaiHcesJt 

/ur/um 


% 


fi8  CDMMENTARIVS' IN 

Snfftm  akUmi^t  craBuhr^s  fii»t;  d  io  in  radius  vtres  okae 
^ibuni^  Idem  paiuo  antea  ^aius  loci  reliqua  iic  repettt: 
Diligenter  oleam  eximere  oportet,  et  radices  quam  pkrimas 
qimierraferre.  vtn  radices  bene  operiteris  ^  cakarebeue,  m 
quid  noceat,  Si  quis  qnaera/t ,  quod  tempus  oteaejereudae  fit\ 
Qgr^ficeo  perfitmtuiemf  agro  laeto  per  ver.  vbi  veteres  libri, 
tdle  Daiecampio^  habent:  et  ineas  radices  vires*  Pintiant 
etiam  Codex  delet  eo.  Pontedera  antiqoam  holtis  looi  leftio^ 
nem  praefert  hanc:  qui  ojetum/aepiffmu  ^  et  tenuiffimas  radu 
ces  exarakit.  aitque  Pliniom  edamexcorruptis  Catonis  iibris 
vitiatum  fuifle.  Oolumella  V.  9.  f.  12«  CMtetam  minime  bis 
arnio  arari  debet  et  bidentibus  alte  circumfodu  Idem  ibidem 
feft.  15,  veteris  prouerbH  memimffe  conuenit^  esmyjqm  aret 
oliuetumf  rogarefruSumf  qmfiercoret^  ^oraref  qui  caedai^ 
cogere,  Galius  Bernard  de  Coltu  oleae  p^  78-^  Les  racines 
fui  nqijjent  ,de  la  partie  Jupenatre  de  iajbucke ,  et  quijauven/t^ 
Tont  a  fnoitii  decouvertes^  ne  JmU  que  des  filaments  qm  fcn^ 
grais  multiplie^  et  que  fon  detache  de  lajduche,"  Sumas  ra;* 
4iculas.^^4aas  vocat  CoIameUa  XL  2.  19:  in  vJhnis^  fraxi- 
nis  et  populisj  eafque  vece  priao  amputat^  vt  in  vlte  IV* 
S.  1.  vbi  in£eriores  deficere  .ait,  nifi  aefliuae  anipotentun 
vbi  vide  notam*  Hitic  pend^  loct  hiiiua  ftotentia.-  DU9 
Igitur  aeiUuas  fummas  radiculas  fiiepiifime  arando  oxfciode» 
te  iubet^  quod  nifi  fa^e  fiat,  fed  raro  folicitentur  et  mapa* 
tentur  radj][:ulae ,  ceteras  furfum  caiore  euocatag  abinr  atqM 
in  faper£cie  facile  calore  et  frigore  tentatas  taoguori  oleam 
pbnoxiam  facere»  quod in  vite  £eri  etiamiw»iet CofaimeUa 
1.  c*  .  Crafllores  fieri  radicje^  omiSa  aratkme  frequetttif  iiOft 
puto,  fed  aeftiuas  frecpientiorea  fubnafci»  enfqu^J^laa  fiiflilf 
lime  exiiccari. 

jj^rrum  TT  ne  aris']  Uaec  alieno  iocopictfta  i^ciufit 
Geiher.  CoUpcanda  fm^tflatiai  poft  veeba-^/^o,  ficrcof^ai^ 
tAudauit  ead^m  Plinius  ig*  feo.  49«.expUQauit  CoiimeUi 
n»  4, 5.  Vide  fupra  ad  c^)^  35.  terram  caue  cariqfm  traSUs. 

tempeOiue }  Ponted^  piMfert  lefiionem  Volit.  tenh 
ptfiinA,    Sufvemoarareincipito. 

muftumjirere']  Voluitne  feminariom  olearutn  freqaens 
femper  effe?  '  An  pdtius  yamV^P  Semina  deinceps  funt 
plantae,  quae  quomoido  Cttkn  terra  fua  eximantur,  docuit 
Hipra  cap.  «8. 

cumterraj    Modum  docet  Columella  V*  9*  8- 
cakare  bene']    Idem  ^4pc»pit  fuiifa  e.  ag.  ia  olaia  ta« 
ip^xi  pmjfit  CoJluflidUbilt  «•.. 

9i 


M.P.CAT0N1S  CAP.LXILLXin.LXlV.  lag 

ne  aqna  noceat']  Plinii  leftio  ne  quid  noceat^  nefcio 
vnde  fluxerit.  Vulgatam  vix  fiuiam  eiTe  puto.  Aqua  eniui 
piuuia  plantae  nocere  vix  poteft,  quam  aquae  immergunt 
per  diem  vnom  alterumue  in  Gallia,  antequam  ferant,  tefte 
Bernard  p.  204.  Supereft,  vt  argiliam  cogltemus^  in  qua 
icrobem  profundiorem  fieri  et  plantae  vere  ferendae  terram 
leuem  fubiici,  ne  aqua  pluuia  conilftens  in  fcrobe  putrefa- 
ciat  radices,  vult  Bernard  p<  3 10. 

per/etHentim']  Supra  cap.  37.  Si  erit  locus  ficcuSj  ium 
oUas  per/ementim/erito,  et  quae  ante/atae  erunt,  tetwi^as 
tum /upputato  i  et  arbores  ctblaqueato.  Columeila  V.  9.  6. 
plantae  autem  in  oliueto  difponuntur  opHme  Jiccis  minimeque 
vliginofis  agris  per  autwnnum,  taetis  et  humidis  verno  tem^ 
pore,  pauto  ante  quam  germinent*  Catonis  verba  repetiit 
Plinius ;  locum  vide  fupra  poiltum  ad  cap.  44.  De  tempore 
vide  ad  Colum*  de  Arbor.  c.  17. 

'  Cap.  LXn.  boum"]  In  libris  fcriptis  bouerum  reperit 
Vifljorius,  quam  formam  exemplo  Varronis  ex  libro  VEL 
de  L.  L.  p.  98.  lin.  30.  confirmat  Eandem  praeferebat  Tur« 
nebus  VL  23.  Vrfinus  repertum  in  libris  duobus  bouerum 
poniirmauit  etiam  Lucilii  exemplo ;  itaque  recepi. 

mulorum']  Plauib^is  iungi  folitos  eife  mulos,  hoc  alte^ 
roque  Homeri  exemplo  poiito  docuit  SchefTer  de  Re  Vehic. 
n.  9.  monente  Schoettgen.  Vi4e  etiam  fupra  ad  cap.  X<  3. 

Cap.  LXnL  /ubiugia  lorum^  Infracap.  135.  5.  fub- 
iugia  in  loftrum  lora  et  fubiugia  lora  in  aratrum  nominat. 
vbi  refte  iam  olim  ScheiFer  de  Re  Vehicul.  p.  120.  vidit 
legendum  eife  in  ptojlrum.  Hoc  in  loco'  Schefier  malebat 
lorum  P.  XIL  et  fubmgi^  interpretatur  ^evyhii.  Turnebus 
contra  Aduerf.  VI.  23.  lora  corrigebat  cui  aifentior  ob  lo- 
cum  alterum  Catonis.  Vitruuius  X.  S*  Eadem  ratione  iu^ 
menta  cum  iuga  eorum  Jubiugiorufn  toris  per  medium  tem- 
perantur,  aequatiter  traliunt  onera.  luga  lorata  nominat 
Moret  verfa  122.  De  iugandi  ratione  vide  ad  CoIumelL 
IL2.  7. 

Cap.  LXIV.  Plinius^  15.  f.  6.  ex  h.  1.  oteum  in  tabulato 
minui,  deteriufque  fieri:  item  et  i»  amurca  et  fracibus.  hae 
/unt  carnes,  et  inde  faeces.  quare  faepius  die  caputandunu 
Sed  fraces  h.  1.  Cato  fimpliciter  de  faecibus  dixit  Ceteram 
raaturam  oleam  eiTe  ad  oleam  efEciendum  quidam  olim  pu- 
tabant  antequam  nigrefceret;  contra  Prefla  ia  «It^tp  libro» 
Tom.L  P.JL  1  Memo^ 


I30  COMMENTARIVS  IN 

Wmoria  intamo  etc.  p.  XLII.  monet,  maturam  efTe  tam  de- 
mum,  cum  pulpa  et  ipfa  nuclei  fuperficies  vna  cum  pelie  ni- 
grefcit,  ipfumque  oleum  in  oliua  magis  magifque  fubtile 
reddi«  nec  maturitate  craiTefcere.  Ceterum  memorabilis  eft 
TheophraiU  C.  P.  6.  c.  I2.  iocus,  vbi  ait  oieum  a  carnibus 
oliuae  feparatum  nec  immiihim,  vt  vuae  fuccum  camibus 
reperiri.  Quam  qutdem  opinionem  veiiem  a  peritis  natu- 
rae  accuratius  inueitigatam. 

putefcit'^    Plinius  15.  f.  4.  puirefcere  in  amurcam  dixit 

efftcianf^  non  leguli,  fed  olea  efficit  oleum.  Igitur 
malim  efficiat. 

totidem  modiis^X  quot  diebus  citius  colligentur,  toti- 
dem  modiis  plus  efficient,  explicat  Gefner.  Sed  piura  h.  K 
legifle  videtur  Columelia  XQ.  50.  19  et  3o.  vbi  vide  notam. 

fracibus  erif]  Crefc.  V.  20.  quod  oieum  quauto  ab  amur* 
eajteterit  tauto  deterius  erit.  vnae  videtur  leSdo  fuerit  pro- 
banda  efle. 

Cap.  LXV.  oteum  vhride']  Graece  ifi^inivWf  quod  ex 
▼iridi  feu  inunatum  oliua  coniicitur.  Crefc.  1.  c.  Item  dicit 
Cato  quod  otea  purganda  eft  afrandibtis  et  omni  immumiieia 
antequam  oleum  fiat.  Plinius  aII.  f.  60.  ex  olea  alba  candi- 
dum,  ex  drupa  feu  varia  viride  oleum  cogi  ait  Sed  Plinium 
falfum  fpecie  fuifle  nec  meminifle,  oleum  omphacinum  arte 
dealbari  folitum,  quam  tradit  Diofcorides  L  27.  monet  Pre« 
fta  Memoria  intomo  p.  XXXVIL  Oieum  enim  omne  om- 
phacinum  colore  viridi  flauefcit  Viride  etiam  flriAiuum 
dicitur,  et  ad  vnguenta  adhibebatur.  Cum  oleo  gaiiico 
if^  comparat  Prefla  ibid.  p.  XXXK. 

foliis']  Meurfii '  eumque  fecuti  Bodaei  ineptum  com* 
mentum  /oriis  fatis  confutauit  Niclas  ad  Geopon.  p.  613. 

quam  acerfnffhna*}  Plinius  15.  f.  6.  oleum  quam  acer- 
tiffima  oliua  pptimum  fieri.  Cetera  quam  primum  e  terra  coU 
ttgendam;  ftinquinata  fit,  tauandam;  ficcari  triduofatis  effe. 
Si  geient  frigora ,  quarto  die  premendam;  lumc  etfate  acU 
fpergi.  Ceterum  lententiam  vulgarem,  oleum  augeri  ad 
Arduri  exortum  a.  d.XVI.  Calendas  Oftobres,  pofteanu- 
cleos  increfcere  et  carnem ,  ex  Theophrafto  et  Plinio  pofui 
infra  ad  cap.  97.  Contra  primum  nucleum  indurari  a  natu- 
ra,  quod  fieri  intra  o6biuam  vel  nonam  a  flore  feptimanam» 
deinde  cames  atque  oleum  augeri  demum,  nec  antea  oieuia 
vllum  inefle  oleae,  demonfirauit  Prefta  Memoria  intomo  ai 
feflanta  dde  Saggi  di  Olio  p.  XXVm.  et  Bernard  M^moire 
wir  i^Olivier  p.  122. 

facito\ 


M.  P.  CATONIS  CAP.  LXV,  LXVI.     131 

fadto'}  Ant  inteli^endum  aut  ex  Edd.  ixiferendiim  eft 
okum. 

Oleam  vtH  —  ftringito^  Haec  verba  hoc  loco  aliena 
tant,  et  fpuria.aut  tranrpofita.  In  oleo  enim  viridi  oliua 
non  nigra,  fed  viridis  legkur,  non  ftringitur,  nec  in  ter- 
ram  cadit.  Malim  igitur  ab  initio  iic  legere  h.  1.  Okum  vu 
ride  fic  facito.  Oleam  acerbam  legito.  Quam  acerbijftma  olea 
facies,  tam  oteum  optimum  erit.  Domino  de  matura  —  ex* 
pediet.  Oleam  vbi  nigra  erit,  ftringito;  oleam  (vel  eamque) 
quam  primum  ex  terra  tollito.  Si  ing.  —  leSa  erity  facito^ 
Si  geticidia  erunt  etc.  Slc  puto  omnia  ilne  vitio  procedere 
verba. 

expedietl  Quia  immatura  oliua  minorem  olei,  fed  prae- 
ftantioris  copiam  iargitur;  matura  feu  nigra  copioiiud,  fed 
peius  et  fapore  et  odore  oleum  praebet;  refte  monente  Bo» 
daeo  ad  Theophraftum  H.  Pl.  IV.  3.  p.  SIJ.  et  res  hodie  fa- 
tis  nota  eft. 

(pum  caHdijfimum  ^  habeto^  Haec  verba  Plinius  iu 
mentione  viridis^  olei  ex  Catone  omiiit,  et  in  vulgaris  olei 
demum  confe^one  habet:  aere  vitiari.  feruentibus  omnia 
ea  Jkri  daufifque  torcularibus  et  minime  ventilatiss  idco  nee 
ligna  etc.  Nec  in  viridi  oleo  Columella  adhibet  ahenum 
calefaftum  Xn.  50.  fed  in  vulgari  oleo;  etii  ideml.  6.  ge^» 
neratim  praecipit :  toreularia  praecipue  cellaeque  okariae  ca^ 
tidae  effe  debeut,  quia  commodius  omnis  tiquor  vaporefotui'- 
tmr,aefrigoriktsmagis  conftringituroteum.  EtPlinius  15. 
f.  3.  omnino  enim  eft  otei  ctm/a  calor,  quare  ei  in  torcutaribus 
€t  iam  in  cellis  mutto  igne  quaeritur.  Idem  f«  6.  poft  Cato- 
nem  inuentum  eSe  ait,  vt  oliuae  aqua  feruenti  lauatae  pro- 
tinus  prelo  fubiicerentur  folidae.  Quanquam  vulgata  poteft 
etiam  hic  locum  fuum  obtinere,  fi  vaporata  atque  ita  cale* 
fa6iH  fimpliciter  intelHgas ;  non  feruentia  cumPIinio,  quafi 
ab  aqua  feruenti  infuia. 

Cap.  LXVI.  neque  nueleisl^  Piinius  ex  h.  1.  folum  olei 
vitium  retulit,  quod  ex  vafe  aeneo  concipit;  et  e  nucleis 
ignem  aptiflimum  iieri  ait,  ne  ligna  caedere  in  torculari 
opus  fit  Contra  vulgatam  Geiherus  interpretatdr  ita^  vt 
cauere  iubeat  Cato,  ne  nucleorum  fraftorum  iiquor  oleo 
admifceatur,  cuius  faporem  repudiat  etiam  Columella  XII. 
50.  6«  Sed  nucleorum  iiquorem  £1  voluit  Cato  abftinere 
oleo>  admodum  obfcure  locutus  eft^  atqne  alieno  loco  inv 
mifcuit  vaforum  menttoni.  Plinius  forte  in  hocloco^  aut 
in  capite  fequenti  fcrtptiun  repefit:  nucleis  ad  ignem  vtatur. 

I  2  Kx 


13^  COMMENTARIVS    IN 

Ex  capite  enim  67.  tranfkta  in  caput  65.  effe  etiam  verba 
quam  caUtdiffimum  torcularium  et  ceilam  hcibetb  fupra  admo- 
nui.  Ceteriim  nucleornm  odorem  oleo  admiftum  cauent 
etiam  Geoponica  IX.  19.  quam  tamen  veterum  opinionem 
muitis  argumentis  et  experimentis  refutare  conatus  eft  Pre- 
fta  in  aitero  libro  p.  108  feqq.  Qui  eandem  ob  caufam  re- 
pBdiauit  vfum  antiqui  trapeti,  Stabiis  reperti,  cuius  fabrict 
eft  accommodata  ei  opinioni ,  quae  nucieos  confringi  veta- 
kat  Vide  etiam  ad  Varronem  I.  65»  3.  Fracibus  cum  nu- 
cleorum  fragmentis  ligni  vice  vtuntur  hodieque  Itali  et  Gal- 
li,  vt  ad  Colum.  XU.  50.  docui.  Nunc  dcmumvideo^  Cato- 
nem  nucieos  antea  voluiiTe  fuccretos »  ne  cum  fampia  pre- 
merentur.    Vide  notamad  cap.  37.  feft.  2. 

Cortinam  plumbeam']  Piinius  15.  f.  7.  Quare/aepius 
die  capulandum:  praeterea  in  conckas,  etplumbeas  cortinc^: 
aen  titiari.  Feruentibus  omnia  eafieri^  clauji/que  torculari- 
bus  et  quam  minime  ventilatis;  ideo  nec  ligna  ibi  caedi  opar* 
tire:  qua  de  ca^ifa  e  nucleis  ipfanmi  tgnis  aptijjimus,  et  e 
cortinis  ih  tabra  fundendum^  vt  fraces  et  amurca  liquentur. 
Ob  id  crebrius  vq/a  mMtanda^  fifcinas  fpongifl  tergendas^  vt 
quam  maxime  pufa  finceritas  confiet.  In  (apa  et  defruto  et- 
iam  Columella  Xll.  50.  6.  repudiat  vafa  aenea  propter  aeru- 
ginem.  Capulare  Gallici  artiilces  dicunt. ^ti^&r,  et  conchis, 
ex  ferro  ftannato  faftis,  vtuntur,  tefte  Bernard  p.  441.  Ce-  ' 
terum  in  cortina  defrutum,  pigmenta  aliaque  coqui  fole- 
bant ;  hinc  merito  fufpiceris,  cortinam  etiam  h.  I.  adhiberi  ad 
oleum  calefaciendum»  quo  melius  ab  amurca  feparetur  flui- 
dum.  Ignem,  forte  ex  nuqleis  accenfum,  quoraodo  fubdi- 
derint  cortinae  in  lacu,  dicere  non  habeo.  Galh'cus  inter-  . 
pres  lacum  interpretatur  fornacem  aut  lacunam,  aqua  calida 
plenam,  quae  vicem  balnei  Mariae  gereret,  cuique  cortina 
imponeretur.  Cortinam  quidem  refte  interpretatur  chau- 
diere;  in  ipta  tamen  Catonis  oratione  ineptiffime  pofuit: 
f/  faut  que  te  bajjbi ,  dans  le  quel  Phnile  fe  rend  d  lafortie  du 
preffoir,  foii  revitu  interieurement  de  plomb. 

alterum  dolium']  Locum  lacunofum  aut  vitiofum  efle, 
refte  monuit  Gefiier  comparato  Columella  XH.  50.  vbi  per 
tfigmta  iabra  tranflFunditur  oleum  et  eliquatur,  antequam  in 
dolium  veniat  Ipfe  etiam  Cato  capite  fequenti  plures  la- 
cus,  in  qnos  tranuundatur,  agnofcit,  et  Plinius  ex h.  i.  re- 
tulit  crebrius  vafa  mutanda^  vt  qucm  maxime  finceritas  pura 
eonfiet.  QuidV  quod  fequitur:  de  iis  labris;  cum  de  vno 
modo  fermo  fuerit  faftus.  Quare  excidifte  quaedam  poto, 
et  tfo/ifi^  inaie  intrufum  fuiiTe, 

fmptr 


M.  P.  CATONIS  CAP.  LXVIL  DCVm.    133 

fmperjk^akito}  'PlinitiB :  vt  fraees  it  atnnrca  Uqueth 
tur.  vbt  Piotianus  ex  €odice  ^df^tJoUde. 

Cap.  LXVn.  Item  cuHodis^  qtd  in  torculan  erit ,  offtcia* 
Hoc  lemnia  ita  in  Codice  (Ironouii  fcriptam  anteponere  ca- 
piti  ttialo,  wt,  qoa  de  re  agatur^  le6tor  iiatim  Intejligat. 

perficiatur']  Expeftabam  tcmtur,  purgetur,  antequam 
trapetofabiiciatur  irangenda.  Commoiitae  vero  nulla  alia 
fuit  cora,  nifi  vt  nuclei  Uiccernerentur,  antequam  &m(k  pre- 
lo  fupponeretur. 

capiant']  i.  e.  capulent,  depieant  Editiones  quae- 
dam  habent  capulent. 

faSus]  Plinias  15.  f.  6.  prempfas  quam  centenos  mor 
dios  ndn  probant.  FaSus  vocatur.  Varro  L  24.  fafto  (ita 
enim  Columella  XII.  50.  genere  neutro  dixit)  definit  mor 
dios  centum  viginti  ad  centum  et  fexaginta ,  aut  quadragin- 
ta,  vt  Edd.  liabent  quaedam.  Quot  modios  Cato  fa^to  con- 
tribui  voluerit,  non  dixit;  igitur  mercedem  fadrorum  a»&h- 
ihare  non  licet  FadiumNeapolitaniiTf^afiadicunt,  idque 
oorbibus  ofto  conftare^  corbes  autem  fingulos  continere 
«rotulos  triginta  Neapolitanos^  referc  Swinbume  Itinerarii 
Nei^polit  T.  L  p.  47ifc  verf.  germ.  Florentini  macinata  vo- 
eantfadbim,  ipiam  vero  moiam  fnaoifii^o/^'. 

iacum  paftrenmn']  Antea  cap,  66,  lacum  dixat  quo  fluit 
oleum  ex  torculario ;  inde  in  labra  plura  defundi  iuflit  do^ 
•necin  doiia  perueniat  Nunc  vero  lacus  dicit  fubito,  nefci^ 
igitur,  an  fcriptura  refte  habeat  Lagus  immobUes  folo  hae- 
rerey  docent loca fcriptorum noftrorum omnia^  q^compa- 
raai;  contra  feria  tranfferebantur  de  fuo  loco^  docente  in- 
primisCatone  cap.  1.54.  Coiumella  contra  XII.  50.  lo.oleum 
viride  ftatim  defluere  vult  in  labrum  rotundum ;  fed  is  nec 
cortinam  adhtbet.  Lacum  amurcarium  intelligere  vix  licel^ 
iqaia  etiam  haec  in  doliis  condebatur. 

amurcam  commutet']  Gefner  interpretatur;  .comitnU' 
tandis  labris  feparet  ab  oleo.  Equidem  mBlirnfraces  quoti'» 
die  reiiciat  et  amurcam.  commutet  (fc.  oleum)  v/que  .adffk. 
Nam  in  vulgata  le^one  amuica  inepte  dicitur  peruenire  iu 
poftremum  lacum^  vnde  oleum  in  dolium  mittitur. 

effingat]  Giceronis  prp  Sextio  cap.  SS.Janguinemfpon' 
giis  ^ngi  comparauit  Turnebus.  Spongia  tergere  ex  ^*  L 
retulit  Pliniiis.    Pifdnae  funt,  in  quibus  exptimitur  famfa. 

Cap.  LXVm.  Oleitas]  Vt  ab  oliua  oliuitatem  Varro 
et  Columella^  ita  ab  oiea  oltitatem  dixit  Cato  etiam  infra 

I  3  cap. 


134  COMMENTARIVS   IN 

oap.  144.  3.  Graeci  ikeUSii  olinas  legere^  ikaHrttU  legulos 
dicunt  Gefiier  ex  Mamertini  Gratiarum  Aftione  ad  lulian. 
c.  32.  et  Minutio  Felice  cap.  ly.Iaudat  oleitatm^  fed  In  vtro- 
que  loco  optimae  Editiones  habent  oHuitas.  Inifra  c.  144. 
Polit  iiber  oleatate  habet;  olmetam  habet  Feflxis.  Ita  jicUa- 
tem  fici  fruftnm  et  ficitores  ex  Nouio  aflFert  Nonius  Mercerii 
p.  109. 

preta'^  Quae  in  Catonis  prelo  gerunt  vices  cochlet* 
ram^  quas  in  recentioribus  machinis  adhibebant  romani 
agricolae.  Hoc  prelum,  feu  trabs  in  fuperiorem  locum  to- 
tius  machinae  binis  arboribus  et  tQtidem  ftipitibus  compofi- 
tae  tollttur.,  atque  inde  funes  iUfpenli  reponuntur.  Pre- 
)um  fuiffe  carpineum,  docet  cap.  31, 

fcutulas']  Red:e  fucculas  f  quibus  prelum  deprimitu^ 
fubftitui  voluit  Turnebus  VI^  23.  approbante  Popma. 

Cap.  LXDC.  imtfuito']  Columella  XIL  5a  16.  quam  teh 
fHen  et  ipjam  ceraturam  nojirorum  temporum  agricolae  repw^ 
diauerunt^  exiflimaueruntque  fatius  effe  noua  dolia  tiquida 
gumm  perluere^  ftccataque  fuffumigare  alba  cera  ne  paUorem 
aut  malum  odorem  capiant.  nonmlli  prius  amurca,  deind$ 
aqua  vafa  perluufU  et  afficcant,  tum  confiderant,  nmt  quUt 
ceram  nouam  dolia  defiderenU  Commin  genere  foeminino 
dixit  etiam  Piinius  13.  f.  20.  alibi  gummi,  quod  ex  acacia^ 
amygdalis  amaris,  cerafo,  pmnis,  vitibus  et  olea  coliigi 
>ait  Amurca  cur  dolia  imbuere  velit  noua,  rationem  expo* 
nit  Cato  infra  cap.  loc).  Creta  figulari  refoluta  vtitur  Colum. 
Xn,  50.  15.  gypfo  Geopon.  IX.  19.  Polit  liber  bis  curnmu 
-ni,  Edd.  principes  cumini  habent  In  Columella  XQ.  $0. 
feft.  16  et  17.  liber  Polit  cummi  pro  gunmif  ct  cummis  pro 
gummis  habet  Vulgo  ibi  eSt  gummi  pto,gummis.  In  PK- 
nio  Codioes  conftantifiime  commin  prsueferre ,  ait  Harduinus 
ad  XIU.  f.  20,  Contra  optimus  Vofiianus  vbique  gumminf 
gummi,  et  gummis  habet,  telbmte  I.  Fr.  Gronouio  ad  Pli- 
nium  p.  787.  Politiani  libri  cummini  d^rauatum  eft  ex  cum^ 
mmn  Ita  in  locis  Plinii  libri  fcripti  modo  guminum,  modo 
gummiM  habent,  annotante  Gronouio.  Idem  p.  792.  an- 
notat,  Plinii  Codices  optimos  -pro  gummofus  hsiheTe  gummi' 
nojus  et  cummino/us.    Vide  ctiam  ad  Pailadium  Nouembri 

-c.vn. 

arfacito']  Amurcam  an  dolium  ficcari  velit,  incertum. 
eft,  fed  dolium  ficcari  debere,  fententia  et  ratio  demonftrat 
Quod  vero  ex  Columella  XIF,  5a  huic  gummitloni  oppofuit 
Geiherus,  quae  femel  oleum  tefta  combiberit,  alteram  gum- 

raitio- 


M.  P.  CATONIS  CAP.  LXX.  %$$ 

jnitionem  non  recipere;  refpaere  enim  olei  pingaedinem 
talem  materiem^  quiilis  eft  gummis  et  cera;  id  amurcae  non 
conuenit,  minus  pingui,  quam  eil:  oleum,  vt  ipfe  confite- 
tor.  Sed  ipfe  gummitionis  ordo  et  tnodus  mire  perturba- 
tus  fuit  a  librariis.  Amurca  enim,  qua  imbuitur  prius  do- 
lium^  non  folum  eximenda,  fed  et  aqua  eluenda  eft;  poftea 
vas  iiccatum  et  calefaftum  demum  gummitionem  bene  recl- 
pit.  Ita  in  vafis  cerandis  et  gummandis  facit  Columeila* 
Gummi  et  tragacantham  aqua^  multa  maceratam  albuminis 
ouorum  vices  fubire  in  coUyriis  ocularibus^  monet  Cialenas 
Compofit  Medic.  fecund.  loc.  IV.  cap.  4.  fed  is  gummi  acan- 
thinum  feu  arabicum  intelligit.  Quale  Cato  et  Columella 
intelligi  voluerint,  nefcio.  Arabici  enim  pretium  maius 
efle  debebat,  quam  agricolae  rationibus  conueniebat. 

diluito']  i.  e.  perluito,  vt  eft  in  loco  Columellae;  fcd 
fequitur  pofiea  linito;  igitur  dolia  ct  perlui  et  perlini  gum- 
mi  liquida  et  cralla  fimui  voluiiTe  videri  poifit  Forte  prae- 
^t  Codicis  Gronouiani  leftio  eam.diiuito. 

tenibus  ligsUs]  Scaliger  «xflnrva;  Popma  tenuia  feu  cre* 
xnia  ex  Columella  XII.  19.  3.  interpretatur,  quibus  oppo- 
nantur  gnmdia ,  feu  codices.    Refte ! 

liuefis]  Polit.  liber  leueris,  In  ColumellaXIL  50.  £ 
l6.  fimiiiter  eft  gummi  liuerunt  fine  varietate  vlla. 

cunmin  P.  1111*]    Gefner  malebat  cummis. 

Cap.  LXX.  Columella  VI.  4.  mntti  et  largofate  mifceni 
fotmlaf  quidam  tHorrubium  deteruntf  cum  oleo  et  vino ,  qui- 
dam  porri  fibras,  alii  granaturis,  alii  fabinam  kerbam  ru^ 
tamque  cum  mero  dituunt,  eaque  piedicammta  potanda  jfrae^ 
bentn  Multi  cautibus  vitis  atbae  et  valuulis  erui  bubus  meden^ 
tar.  vbi  vides^.pro  lauri  foUis  nominari  marrubium.  De  val- 
vnlis  erui  poftea  dicitur.  Ceterum  miror,  nec  Gefnerum  nec 
sdiuoi.Interpretam  vidifle,  hinc  verbotenus  eiTe  exlcripta» 
quae  Garg.  Martialis  frasmentum  habet  ab  initio.  \ 

fanis  dabis]  Pontederae  fufpe^him  eiTe  vocabulum.  ma« 
le  pofuit  Ernefti  ad  h.  L  Sed  is  refte  contra  Salmafium^ 
qui  h.  Lfticas  corrjgebat,  demonilrauit,  fpicas  allii  et  vlpici  | 

efie  nucfeos,  quibus  capita  alliorum  componuntur.  Graece 
ayh^€Q,  mu)Ji/isc  et  yikyei^  dicuutur.  Idemfibras  folia  eiTe 
docet  anguibi  obiong»  et  in  mucronem  faiugiata;  peifime 
enim  Salm^Mius  h.  1«  interpretatus  erat  Exercit  Plinian.  p« 
748.  Bene  Albertus  de  Vegetab.  p.463.  alHum  radicem  kih 
het  diuaricatam  ficut  porrmm ,  et  id  quod  ift  fuper  rfidicemp  , 

in  quo  eft  virtus  germinis  eius,  eft  dentatum,  muttos  habens  I 

I  4  dentes,  1 


136  COMMENT^ARiVS   IN 

dentes^  qtiorum  quilibet  inuotuitur  in  fpica  propria,  cum  ta^ 
men  omnes  fimul  dentes  eius  fpicam  habeant  communemf  in 
qua  inuoluunturj  et  funt  dentes  eius  ftcut  pyramides  duae 
bafibus  coniunSis  etc.  Crefcent  libro  VI.  in  liiio :  acciptuu'- 
turfpicifiue  butbi  eius  virides.  Scilicet  Itali  hodieque  fpic- 
ehio  vocant  fpicam  aliii  vel  cepae.  Garg.  Martialis:  Botus 
morbos  ne  noceat  dato  fumptas  fatis  ^  terna  tauri  fotia  et  to^ 
tidem  porrife&iui,  et  utpid  alii  temasfpicas.'  Seruius  ad 
ficorfl;.  1. 130.  et  amaris  intybafibris  ex  Nigidio  haec  ponit: 
Ipop/Jjf ,  herba,  Sed  anteafibra  diSa  efi ,  vt  nunc  etiam  rufiu 
ci  dicunt.  Rottboell  p.  40.  tnalebat  mieas  (alis  fcilicet  gem- 
jnae  legi. 

thuris']  G.  Martialts  turis  grandis  grana  tema^  her^ 
bae  fabinae  erbas  ternas,  rutae  cauticutos  temos.  Ceterum 
Polit.  liber  turis  habet,  contra  morem  antiquum,  quem  ob- 
feruat  Seruius  ad  Aeneid.  VI.  3. 

fabutos  albos^  Columella  vatuutas  erm  habet;  fed  ibi 
Lipf.  liber  cum  Edd.  lenf.  faabent  batbutis  et  pro  enii  Edd* 
I.  B.  R.  atbis  habent.  Columellae  ieftionem  Catoni  reddi 
volebat  Pontedera.  G.  Martialis  poft  rutam  nominat:^/29m- 
buci  carbones  temos.  vbi  Gefher  turiones  carbonibus  fubfti- 
tuebat,  quoniam  fontem  hunc  ignorabat  Pergit  Martialis: 
ffaec  omnia  fub  dio  caeli  per  triduum  ex  eadem  potionem  dd- 
to ,  ckiieSoJciticet  vino.  Quod  ita  partieris,  vt  aequas  potio^ 
nes  per  triduum  accjpiat  yetheifabulqs  —  viups  IIL  omifit 
Ald.  et  quae  eam  fequuntiir. 

fttblimiterli  In  hoc  vocabulo  haeflt  Scfaoettgen  et  ma» 
lebat  legi  fubtUiter;  faltim  effe  fublimiter  referendum  mo- 
nebat  ad  eum  qui  leget,  teret  et  dabit  medicamentufh,  vt 
ftiblimis  feu  ereftus  ftet;  etfi  rationem  eius  praecepti  igno^ 
rare  confitetur.  Gefiierus  excogitauit  rationem  fed  ineptit 
fimam.  Scilicet  fublimiter  infundititif  medicamentum  nari- 
bus  boum,  quo  facilius  ad' interiora  perueiiiat  aliasenim 
in  terram  relabituf.  Igitar  fitbtimifer  b.  I.  ineptum  eft;  in- 
fra  vero  refte  ponitur,  vbi  et  bps  et  medicus,  fublimes  flant 
Excidit  oleum  aut  vinum,  cum  qdo  haec  onAnia  tefenda  et 
infuridenda  funt  boui.  Ecce  in  Martiali  fequitur:  SaneiSf 
qui  dabit  Jubtime  ftet  et  vafo  ligned  infimdat  fnos^  deiiciat  in 
gutture.  Vnde  aliquo  modo  Catonis  locum  farcire  licebit 
Itaque  legerim:  Haec  omniafub  dio  coeli  teri  darique  oportet 
leimusfiet,  qui  dabit.  Per  triduum  etc.  In  Martiali  verba 
deiiciat  ingutture  funt  ex  gIofla«  Rottboell  p.  43.  malebat: 
kiunis  ieiunus  ftet ,  qui  dabtt,  Refte ,  putd !  I4em  voKfuth 
Hmiter  quo  pertineret,  egregie  vidit 

Cap, 


M-  P.  CATONIS  CAP.LXXI.— LXXIV.  137 

Cap.  LXXI.  Cdlumella  VI.  4.  2.  faepe  etiam  languor 
et  naufea  difctaitur^  fi  integrum  gallinaceum  outtm  crudum  ie- 
iunis  faucibus  inferas^  ac  poftridie  fpicas  vlpici  velatlii  am 
vino  conteraSf  et  naribus  infundas.  Diuerfam  formulam  ha- 
bet  Plinias  28.  f.  8v.  Sed  ecce  Martialis  haec  etiam  repe« 
tiit  fic:  Bouesfi  aegrotare  coeperint^  dato  continuo  ouumgaU 
Hnaciumf  quod  crudum  integro  facito  vt  deuoret. 

terat  et  vafe  ligneo  det}  Haec  inepte  dici,  iam  antea 
demonftraui  ad  cap,  70.  et  refte  omittunt  1. 1.  G.  Vitium 
arguit  vocabulum  vq/bf  cum  capite  praecedenti  dixiffet  vafe; 
deinde  variatio  cafus^^^y  cum  vbiquefecmida  vtatur,  dato, 
terito.  Quare  fi  verba  vafe  ligneo  feruari  veiis^  pofl:  botd  da- 
io  adde  et  vafe  tigneo.  Nunc  video,  vafo  efle  vitium  Gefhe* 
rianae;  antiquiiSmae  enim  vafe  habent 

Cap.  LXXn.  comua'}  Comeam  pedum  partem,  vti 
Ariftoteles  H.  A.  Vm.  7.  ioiv  ric  r»  uiiar»  dksftpy  naipS  ^ 
lelrnfij  ikcaw.  Vide  notam  ad  Colamellae  VI.  15.  2.  Plu- 
tarchus  de  Sera  N.  Vind.  p.  65.  «o/  rSh  fioShff  iv  tic  rig  XV' 
KoQ  fiaXetHtSvt »  irpocei^Kpenf  r»  aup»  rSh  Kspirm.  vnde  ap« 

Karet,  enm  cornua  capitis  inteUexifle.    Leftionem  Garg. 
lartialis  veram  efle  puto^  quam  vide  in  varietate  reliqua 
pofitam. 

Cap.  LXXm.  Columella  1.  c.  nannutti  pettem  ferpentir 
olftritam  cum  vino  mifcent:  efi  etiam  remedio  cum  dutci  vino 
tritumferpyltum  et  concifa  et  in  aqua  maceratafcitta.  Plinius 
30.  f.  53.  ^nguina  pette  etfate  etfarre  cum  ferpytto  contritis 
vna  deieSffque  cum  vino  tnfauces  boum,  vua  matutefcentef 
ioto  anno  eos  vatere. 

tiquida'^  i.  e.  pura ,  non  turbida.  Inepte  igitur  Memv 
fins  timpidam  corrigebat.  Hinc  etiquare  oleum  et  muftum 
et  vinum  eft  faecibus  purgare.  Haec  reAe  admonuit  Pc^miu 
Arifitoteles  H.  A.  VIII.  de  boue:  iiif  yip  /iif  ua^xpiv  y  ri 
viap  uetf  'ff/vxpiv  k«)  iuipouov,  in  i&iKei  irtveiv.  Monitum 
Tgitur  Catonis  pertinet  non  ad  folam  aefi»temi  fed  ad  reli- 
quum  etiam  anni'tempus.  Ne<;  tamen  verba  per  aeftatem 
commode  licet  ad  remedium  antea  pofitum  referre. 

Cap.  LXXIV.  teftitium']  Edd.  pi^incipum  tefHtium  prae- 
fero  vulgatae  depfticium^  admodum  ineptae.  Omnis  enim 
farina  in  panem  aepfitur^  adeoqtie  omnis  panis  eflet  depfti- 
cius.  Sed  qui  fub  teftu  coqoitur,  r^e  dicetur  teftitius,  grae^ 
ce  %piPwtr7i^\  diuerfus  a  Aimaceo,  Graece  ftvtr^,  quo  et 

I  5  quali- 


^38  COMMENTARIVS  IN 

qualitate  et  bonitate  faperior,  vtpote  magis  pcrcoftus,  tefte 
Galeno  L.  I.  de  Alim.  Facalt  Cf.  Cornarium  ad  Galen.  de 
Medic.  compofit  p.  306.  Harduinus  Plinii  ig.  f.  27.  fpeufti- 
cum  inteiligi  putabat»  quia  farina  fme  fermento  fubigatur, 
nec  aqua  caleiiat  Sed  fermenti  mentionem  nullibi  fecit 
Cato.  Addo  nunc  locum  Plinii  ig.  c.  11.  certumquefit  jiteii 
Capitonis  /ententia^  tejlu  panem  lautioribus  coquere /olitas, 
ptftore/que  tantum  eos,  qui  far  pinfebant,  noniinatos*  Sic 
yulgatum  tojlum  correxit  Vrfiuus  Append.  ad  Ciacconii  Tri- 
clin.  p.  160.  vbi  tamen  re6tius  cum  Turnebo  Harduinus  co^ 
quos  dedit  Artoptam  ex  Plauti  Auiul.  IL  9.  4.  nominauit 
etiam  Plinius  1.  c.  Quan^iam  in  Catone  fuifle  puto  olim 
tejiuatinm.  Ita  enim  Varro  L.  L.  IV.  p.  27.  teftuaHum^  quod 
in  teftu  caldo  coquebatur^  vt  etiam  nunc  JUataUbus  idfaciunt 
matronae.  Ceterum  idem  Varro  Libro  I.  de  vita  populi  ro- 
mani  apud  Nonium  in  Uxarum  ita  tradit:  Promde  vt  eti- 
xum  panem^  exfarre  et  aquafr^;idaftngebant. 

fub  teftu']  Prifciani  et  Plinii  exemplis  atque  auAoritate 
banc  formam  pro  vulgata  tefta  confirmauit  Schoett^en  et 
Gefner.  Vas  teflaceum  primom,  deinde  etiam  aeneum  figni- 
ficauit.  Ad  hoc  et  reliqua  capita  facit  egregie  iocus  in  Mo» 
reto  verfu  43.  et  fcqq.  laeui  tum  protinus  iltam  (fiirinam) 
componit  tabula ,  tepidasjiiper  ingerit  vndas.  Qmtrahit  ad- 
ntiftos  tumfontes  atque  farinas  ^  tranfuer/a  duratque  manUf 
tiquidoque  coaSos  grumo/o  interdum  Jpargit /aie*  lamque 
fubaSum  format  opus  patmi/^ue  Juum  dilatat  in  orbem^  et 
notat  imprejfas  aequo  dijcrimtne  quadras.  Infert  indefocoe 
Cybate  mundauerat  apium  ante  locnm:  teftijque  tegens  ji^peT' 
aggerat  ignes;  dumque  /uae  peragit  yutcanusteftaque  par* 
tes  etc.  Ita  enim  locus  Ule  eft  legendus.  Varro  de  L.  L.  V. 
p.  46.  Liberatia  diSa  quod  per  totum  oppidum  eo  die  /edent 
/acerdotes  Liberif  hedera  coronatae  anns  cum  tibis  etfoculo 
pro  emptore/acrificantes. 

Cap.  LXXV.  folia/uhditol  laurina  adhibet  Cato  c.  76. 
3.  et  cap.  121.  Liba  funt,  quae  Graeci  tt^tn  vocant  Ce-. 
terum  rede  Ponted^a  corrigit:  difteras  —  diftriueris. 

Cap.  LXXVT.  /olum^  Turnebus  Aduerf.  23. 10.  et  Pop- 
ma  admonuerunt,  pLacentae  ffandamentum,  qaod  primum 
fingitur  latius^  dici  folum;  balteum»  foli  partem^  quae  pla- 
centam  ambit  et  cingit;  folo  imponi  tra^U,  ideftmaiTulas 
farinaceas  varie  fiftas,  et  manibus  fubaftas  et  tra6tatas.  Api- 
cius  V*  I*  in  pultibus  traAogalatis  tres  orbiculos  traftae  fic- 

cas 


M.  P.  CATONIS  CAP.  LXXVL         139 

cas  confringit  et  fummittit  lafti.  Sed  \^.  9.  trafl»  confrin. 
git,  genere  neutro.  Piinius  18.  f-  27.  de  pane  Piceuo  ex 
aliua  h&o:  eum  nauem  dkbus  macerant  t  decimo  ad  fpecieni 
traSae  fubigunt  vuae  pajfae  fuccd^  Pani  et  uampiiiotQ  ad- 
mifceri  tram  (rfiurd)  monet  Athenaeus  HI.  p.  113.  Sed 
vide  ad  capi  78. 

in  tralta']  Diftinftionem  ante  haec  verba  pofui,  vt  ap- 
pareret  nunc  difpenfari  farinae  et  aiicae  portionem  in  tra^, 
cum  antea  tn  folum  plaoentae  farinam  promiiilet.  Sic  voluit 
etiam  Rottboell. 

alicae  primae']  Tria  enim  genera  eius  pro  granorum 
magnitudine  facit  Plinius  i8*  £  29» 

idvtrumque']  id  eft  ex  farina  et  aiica  finml  fubafto  fa- 
cito  trafta. 

puriter']  Tumebus  L  c.  emendat  pariter,  L  e.  ftcies^ 
vt  ante  feceras ,  cum  in  qualo  poneres*  Ceterum  trafta  fic- 
ca^  quae  confringantur,  fupra  ex  Apicio  pofui.  Sed  h.  1. 
dnbium  eft,  trafta  an  farinam  cum  alica  fubaftam  in.qualo 
componat  Cato.  Puto  farinam  cum  aiica  inteiligi ;  nam  tra- 
fta  mox  finget.  Paulo  antea  vti  arefcant  maiebat  A.  Gro- 
nov. 

injingula  traSa]  Tumebus  interpretatur:  fingula  tra- 
fta  traftabis,  fubiees  et  finges.  Sed  ita  delenda  erit  prae- 
pofitio.  Quid  fi  mit  olim:  vbi  arebuntf  puriter  tumfacies 
Jinguia  tr^a?  Ceterum  videtur  traffca  antea  coqui,  et  cofta 
deinde  folo  placentae  imponi  veile*  Alioqui  foci  et  tefli 
mentio  hoc  loco!aliena  erit 

panno  vnSo]  Hodie  penicillos  adliiberi  in  fimili  vfu, 
admonet  etiam  Geber.  Quin  Rottboell  mauult  h.  L  legi 
pennaoleavnSa! 

vbi  traSa  ermt']  Turnebus:  cum  trafta  fi&a,  erunt; 
Gefner:  locum  foli,  vbi.trafta  erunt:  interpretatur^  quafi 
per  prolepfin,  quta  deinceps  demum  de  folo  praecipit  Prae- 
terea  Pontedera^  prqbata  Turnebi  interpretatione,  admo* 
net  interpungendum  poft  cbquas^  non  vt  vulgo  fit^  poft 
erunt  Vngi  enim  iubet  focum^  id  eft,  vas  coquinarium^ 
in  quo  cibi  ^Hantur.  Minus  foculum  vocBbmt,  vnde  Italo- 
rumfocolare  derinat  Pontedera.  Frius  igitur  teftum  calefit 
focus  autem  vnguine  tangitur,  ne  sifbiSaL  placenta  adhaereat 
Teibim  elkxpificcvoQ  in  qno  focus  ipfe  cum  placenta  coquitur. 
Non  dubitaui  obtemperare  vLro  dofto  in  re  manifefta.  Idem 
locum  Aitii  in  Atreo  apud  Nonium :  coucoquit  partem  va* 
porct  fiammam  tribuit  verubus,  lacerta  infocos  corrigit  ita^ 
\tfemen  tribuit  corrigat  Denique  a  foco  deriuat  verbumyb- 

ciliarei 


140  COMMENTARIVS   IN 

ciliaref  refociltare.    In  vtroqae  Florent  Codice  eakfacito 
effe  addit 

folum  tenue']  Refte  poft  haec  interpungi  vult  Geliier. 
itaque  feci.    Nam  folum  fit  e  ferina. 

pautatim  manibus'}  £dd.  primae  tnambus  omittunt, 
igitur  incluii,  vtpote  ex  fequentlbus  buc  tra^tum.  Manibus 
enim  cafeus  ficcari  non  poterat 

omne  cq/eum']  Hanc  vt  antiquiorem  formam  ex  Nonio 
defendit  Barth.  Adv.  24.  i •  et  Meurfius.  Ceterum  in  vario 
placentarum  genere  cafeus  arefaftus  et  contritus  per  cri- 
brum  adiiciebatur.  Athenaeus  XIV.  p.  647.  Ita  de  phthoe: 
rvpov  iKTt^crac  rpf^  xcy  ifi^akuv  iq  uicnuvoy  ;^«AM0y  iiT/d^si, 
b7t  irl^otXKs  fiiki  uaf  (rektyveecQ  '^filvoof  uo^  irvfiiJLihL^  ste  Xum 
Cafeooi  molle  ex  Pomponio  laudat  Charifius  I.  p.  60.  Idem 
L  c.  i^.ferUf  i^fig  habet,  pro/erum. 

cribrum  farinarium  ]  Viciarium  et  loliariam  habet  Co« 
lumellft  VIII.  5.  16.  PAlladius  Oftbbri  XIV.  13.  twuUs  et 
tn  tenuij/imum  fftUiurem  cribro  excutiente  deducis.  Intelligit 
cribrum  excuflbrium.  Plinios  18-  cap.  if.  Cribrorum genera 
Galli  efetis  equorum  inuenere,  Hijpani  e  lino  excujjoria  et 
potlinaria ,  Aegyptus  e  papyro  atque  iunco.  Farinaria  et  pol- 
linaria  cribra  dicuntur,  quod  (rumenta  commoiita  fuccerne- 
bantur  eorum  ope,  vt  farina  et  pollen  purus  aforfuribus 
difcerneretur.  Scilicet  antiquus  mos  frumenti  moliti  fepa- 
ratim  purgandi  (*ribris  hodieque  in  multis  Galliae  et  Germa- 
niae  locis  obtinet  Recentior  et  multo  commodior  mola- 
rum  fabrica  appenfo  facciformi  cribro  flatim  furfures  a  fa* 
rina  fecernit  Vide  haec  acciurate  explicantem  lo.  Becmann 
Hiftoriae  Inuentor.  T.  H.  p.  40. 

baiteum']  Turnebus  foH  partem  replicatam  interpre- 
tatar.  Ceterum  ordinem  verborum  turbatum  eSe  fufpi- 
cor.  Primum  enim  ponendum  erat  folum,  deinde  bil- 
teus;  vtrique  prms  fnbiiciuntur  folia«  Docet  id  cap.  I2r. 
de  muihceo:  vbi  de/fnxer(s  lauri  folia  fubtus  addito^  cum 
eoques.  Deinde  miror  foiia  laurea  ytxm.  fupponi;  aptius 
enim  mihi  videtur  tabuJavngi,  ne  mafla  adhaereat  OrdO 
hic  efle  debere  videtur:  tcdmla  pura  et  vnSa^  quae  pateat 
pedem  vnum^  ptacentitm  fingito',  Uri  balteum  ponito,  foiia 
taurea  Jkpponito. 

de  mortario']  De  cafeo  per  cribram  in  mortarium  fuc- 
creto  et  cum  melle  mixto.  Monet  ita  Gefner.  Ceterum  fe- 
^uentia  verba  aptius  hoc  ordine  collocanda  mihi  videntnr: 
traSa  addito  Jinguiatim ,  item  Umto,  vjque  adeo  in/ummum 

traffa 


M.  P.  CATONIS  CAP,  LXXVL        141 

trafta  fingula  indlto,  donec  omne  cafeum  cum  mtk  adti/ks 
eris;  pojleajolum  contrahito. 

adufus^  Antiquam  leduonem  abufus  praeferebat  Tar- 
nebus. 

folum  contrahito']  Tornebtts  ita  ^xplicat  Cum  iingi. 
tur  placenta,  pofitis  tra6tis  ita,  vt  in  fummo  fingulafmt, 
folum,  quod  in  imo  latum  erat,  replicatum  in  metam  fur- 
fum  verfus  coUigitur^  totaque  tra^  cingit  et  tra6h>rum 
eondimenta  comple^tur.  Hinc  comparat  com  Gallorum 
tartis.  Contra  Gefner  interpretatur :  repiicato  vt  minus 
fiat>  exiftatque  balteus.  At  enim  balteum  iam  antea  pofue- 
rat,  cum  placentam  fingi  iuberet  Praeterea  in  totumfolum 
primum  trada  poni  iubet,  et  deinde  in  fummum  folum  me- 
morat,  idque  contrahi  ait^  et  replicatum  in  metamfurfum 
coUigi^  vt  vltima  trafta  contegantur.  Igitur  magis  probo 
rationem  Tumebi, 

de  ve  primo  ]  IVlendae  notam  liber  Viftorii  etiam ,  vn^ 
de  leftio  vulgaris  fluxit,  appoiitam  gerebat  In  tam  cor* 
rupto  loco  certam  emendandi  rationem  efle  refte  negat 
Pontedera,  qui  primum  coniecit:  leni  pruna  temperataque 
vel  Uni  igne,  deinde  in  Curis  feoiindis  ackpe  verino  vei  pri* 
mo  temperatoque  interpretatus  primo  praecipuo,  quia  citius 
liquefcat  adeps  verrinus.  Turnebus  malebat:  bene  primo. 
Popma  teni  pruna,  Gallicus  interpres  igne  primo.  Rott- 
boell:  vel  inde  ignem  primo  temperatoque.  vel  deinde  igne 
parum  temperato. 

imponito  tefto']  Andafter  mutaui  vulgatam  diftinduo- 
nem,  ftftamabiis,  qui  non  intelligcbant,  focum  poni  in 
tefto  feu  clibano  calefafto,  et.claulilem  fuiife. .  Hunc  focum 
defuper  et  circa  latera  prunis  tegere  iubet;  quo  meliud 
percoquatur  placenta.  Vulgata  cUftinftio  tefto  caldo  ope" 
riri  placentam  vult  perquam  inepte.  Nolo  diutius  immorari 
conftitandis  Gefneri  rationibus.  Focum  fub  teftu  poni  ma- 
nifeile  tradit  Cato  cap.  75. 

femodiatis']  Rationem  nominis  nondum  excogitaui. 
Forte  tamen  dicitur  ita,  vt  icorvX/cncoi  apud  Athenaeum  XIV. 
p.  647.  e/  iu  Tftru  fUpsg  rS  x^hiwQ  yevifimt  lekotHihr^.  Se< 
modius  continet  13  libras  g  vncias.  Farinae  Cato  et  alicae 
libras  85  cafei  14  mellis  4^  indit,  igitur  libras  omnino  26^ 
quae  ipfa  menfura  eiHcit  modium^  non  femodium.  Quid 
igitnr,  fi  fuit  modialis?  Nunc  demum  video  Gallicum  in- 
terpretem  mecum  fentire:  pojer  dejigner  la  quantiti  if  ingri^ 
diens  qm  emtroient  dans  ta  compoftiion^ 

Cap. 


Ma  COMMENTARIVS  IN 

Cap.  LXXVn,  Quanttm  votes}  Haec  pertinere  pnto 
ad  menfuram  farinae,  proportione  magnitudinis^  qoam  vo- 
lueris  placentae  feu  fpirae  dare,  fumendam.  Itaque  poft 
ratione  punftum  ponendum  cenfeo.  Sic  cap.  93.  eft  pro 
ratione, 

nifiaiio']  i.  e.  fed  alio  modo.  Reftius  fortaffe  Edd. 
I.  B.  R.  nifi  quod  alio.  fed  etiam  alibi  nifi  iimpHciter  ita  po- 
fuit  Cato.  dpira  fimilis  videtur  Graecorum  crfBieroTQ  apud 
Demoftbenem  et  Pollucem  VI.  77.  Feftus :  Spira  dicitur 
—  et  genus  operis  pifiorii  et  Junis  nauticus  in  orbem  con- 
votutus. 

fingito']  Poft  hanc  vocem  interpungam;  nam  trafta 
non  iinguntur  nunc,  fed  imponuntur  folo.  Deinceps  Meur- 
fius  malebat  tum  melle  oblinito  bene.  Equidem  deefie  verbum 
puto  imponito  poft  traSa^  totumque  locum  ita  corrigo:  fin^ 
gito;  injoto  traSa  imponito;  tum  melle  obL  bene» 

traResfacitol  Kefbe  luntt.  omittunt  traffes.  Locum 
corrigo:  tanquam  refiimfacito^  ita  traSla  imponito  injolo, 
Infra  c.  go.  hoc  i»  reftim  quafi /piram  facito.  Vocabulum 
traSa  eodem  modo  vitiatum  legebatur  capite  infequenti. 

deinplicis2  Vulgatam  a  Vid:oTio  Jimplicibus  vitiofam 
effe,  fententia  &tis  docet,.  nec  explicare  eam  potuit  Vifto- 
rius^  vti  ipfe  confitetur.  £x  veftigiis  huius  leftionis  et  anti- 
quioris  de  fimpHcibus  aut  dein  piicis  Pontedera  efiecit  hanc: 
refiim  plicis  vjque  bene  arfte  completo*  In  curis  fecondis  ten- 
tauit:  reJHm  pkxibus:  i.  e.  fic  comprime,  ne  piicae  appa- 
reaitt,  vt  de  fphaefita  loquitur.  Locus  de  fphaerita  infra 
cap.  83*  ita  habet:  ^Aa^a^  infoio  componitOy  denfas  eodetn 
modo  componito  atque  fpiram.  Gefnero  placebatySn^ /7/fa^« 
At  fic  non  apparet  forma  fpirae.  Quare  veterem  leftionem 
dein  pticis  teMtXily  quoniam  intelligi  poteft^  et  ad  formam 
ipirae  pertinet,  quae  plicis  bene  denfis  et  arftis  efficitur. 
Ad  compteto  inteUxge  folum.  Ceterum  fcriblitam,  enchy- 
tum  et  (piram  ex  cafeo  fieri  tradit  Atbenaeus  XIV.  p.  647. 
non  omnino  efie  verum,  hic  locus  docet  Scribilitam  ae- 
ftuantem  nominatPIautus  inPoenulo,  et  Martialis  Libro 
m.  epigr.  17.  menfis  fecundis  fcriblitam  adhibet.    A  notis» 

2uibus  erat  %nata ,  dici  monet  Popma,  Alii  voluernnt  j^rr* 
titam  qua&ftrebtitamf  id  eft,  tortum  dici.  Scriblitarium 
ex  Afranio  nominat  Nonius.  Vulgatam  fimpiicibus  defen- 
dit,  atque  ita  interpretatnr  Rottboell:  in  fpira  modo  vnam 
et  fimplicem  fuifle  traftarum  feriem,  in  placenta  duplicem 
vel  triplicem  faftam  e  traftis,  qoarum  vna  alteri  impone- 
retur. 

Cap. 


M-P.CATONIS  CAP.LXXV1U.--LXXX.  143 

Cap.  LXX\rni.  trafta  ex  cafeo']  Hanc  leaionem  Vifto- 
rianae  praeferebat  ipfe  Ge&er.  Intellige  ponito.  In  placenta 
trafta  fiebant  ex  alica  et  farina,  cafeo  cam  melle  mLxto  line- 
bantur.  Hinc  apparet  trafta  quae  proprie  dicantor.  Ecce 
enim  Athenaeus  XIV.  p.  645.  i/xrsirretf  rvpipoQ  cc^og  xoHoq- 
Tictj  cvfifJLsrfoc;  ofioioQ  rcSc  keyofiiivcuc  H^TtrtVf  ait;  ug  ivrl^BV* 
roBf  rx  im  rS  xvfiS  mt&)x{ofisv»  vhnHHvrfct.  Hefychius :  ijfi' 
Tticct'  Tckauivri»  Tvptvot  sh  «  ivrfd^svrctf  rci  iii  rvpH.  *PoAor. 
Trafta  font  igitur  h.  I.  rrXoiMiyrtct  itci  rvfS  ffHsvxcoiuLevct,  For^ 
te  etiam  comparare  licebit  Graecorumir3|fy/a,  uroTc  rXaxS- 
<riv  hrert&sro  vpo^sotxira  injvfoig  apud  Pollucem  VI.  f.  79. 

fifiemetle']  Scriblita  hocdiffert  a  placenta,  qubd  fine 
melle  fit.  Scilicet  etiam  Horatius  I.  Epift.  10.  verfu  1 1.  mel- 
litas  placentas  dixit.  Igitur  poft  placentam  interpungo.  Hinc 
apud  Petronium  c.  66.  menfa  videtur  ruftica,  vhi/cribilita 
fuitfrigiday  etfupra  met  caldum  Hi/panim  infufitm^  In  quo 
dupiex  error  homini  eleganti  committi  videbatur,  quod  mel 
addebatur,  et  quod  ipfa  fcribllta  frigida  ponebatur.  Martia- 
lis  HI.  Epigr.  18.  Grcumlata  diu  menfis  fcribtita  Jicundis 
vrebat  niueofaeua  catore  manus.  vbi  niueus  calor  arguit  ab- 
fentiam  mellis. 

Cap.  LXXK.  gtobos"]  In  loco  Varronis  de  L.  L.  libro 
IV.  ita  etiam  ex  libro  fcripto  legit  Viftorius :  a  globo  fari" 
nae  dUatato  item  in  oteo  cofK  diSi  gtobi.  vbi  ante  erat  globuti, 
Hinc  metlitos  verborum  gtobutos  a  Petronio  cap.  1.  dici  mo- 
nent  Interpretes.  Sed  in  Varrone  p.  28.  hodie  legiturc 
Item  in  oteo  co&i  diffi  a  gtobo  gtobuti,  et  verba  a  gtobo  fari^ 
nae  dUatato  pertinent  ad  antecedentia. 

quantos]  i.  e.  quot  Saepe  ita  PaUadius,  qui  efcoil^ 
guantos  prd  aliquot  pofuit. 

papauer]  £x  antiqua  leftione  papauere  Meurfius  ef- 
fidebat  papauerem^  et  multis  exemplis  docet»  veteres  (cri- 
ptores  etiam  fexu  mafculo  vfurpaffe  papauerem.  Atiienaeug 
XIV.  p.  646.  fefamides  interpretatur  a^euposiiTf  neififictrct  ex 
melle  fe(ania  et  oleo  frifta.  Varro  apud  Nonium  p.  220. 
ed.  Mercerii:  infriasfeni  papauerem. 

Cap.  LXXX.  Encjftum]  Haud  fcio  an  praeferenda  le* 
ftio  Enchj/tum^  qnod  eft  ipftim  graecum  vocabulum;  etfi 
monet  Popma  faepe  adfpirationem  ab  antiquis  fcriptoribus 
omiilkm  fuiffe  in  vocabnlis  graecis.  ^'VXvtoi/  cum  aliis  pla- 
centorum  generibus  nominat  PoIIux  VI.  C  77-  Alius  eft 
TkojtSg  iw^vroQ  diftus  ibidem.    Nominat  etiam  Athenaeus 

xrv. 


144  COMMENTARIVS  IN 

XIV.  p.  644.  Feftas :  Jubucuta  genus  tibi  quod  diis  daiur  ex 
alica  ei  oleo  et  melte.  vbi  Scaliger  ex  Gioflis  fius  pofuit: 
Subitillus  sy%vrov.  vbi  forte/auiUum  Catonis  cap.  84«  ex/a- 
vitUlum  contraftam  latet 

habeas^  Ita  cuxn  Broukhuiio  fcribendum  elTe  pro  ha" 
beat  ymomiit  Gefner.  Senfus  eft:  niQ  quod  calice  cauo  per- 
tufo  opus  eft^  per  quem  maiTam  in  vnguen  calidum  (undis. 
Calix  pertufus  infiindibuli  vices  gerit 

in  rejtiml  Quod  Vi^torius  e  libris  edidit,  honejtum, 
ad  magnitudii^em  et  elegantiam  ipfe  referebat  lucundi  cor- 
reftionem  cum  Meurfio  probaui;  alias  non  apparet  fpirae 
fimilitudo.  De  fpira  vide  fupra  cap,  77.  Ex  lectione  pejlum 
Gefner  ejfHciebat  paftum,  vnde  paftilli.  Sed  nihil  paftus  feu 
paftum  ad  hunc  locum.  Vulgatam  intelligi  polle  nunc  pu- 
to ;  veram  tamen  non  praefto.  .  Forte  Aiit  quafi  refiim  ut  t» 
ipira  /acito. 

praeftatoque']  Etiam  hic  praefero  antiquam  leftionem 
per/rigitoque.  Viftorianam  nemo  potuit  explicare.  Popma 
maiebat  prejjatoque^  interpretatione  non  addita.  Demum 
Cel.  Rottboell  praeftato  interpretatus  eft  coSos  eximito; 
quod  ni  iieri  poillt^  malebat  pren/atoquc.  Idem  fimplicitate 
Catonis  alienum  cenfens  coloratoque  mutat  in  collocatoque. 

Cap.  LXXXI.  Emeum']  Vafculum  planum  et  ex  parte 
concauum ,  referens  formam  manus,  ab  hir,  hirneam  di6lam 
efle  docet  Turnebus  23.  10.  Hinc  imella  va/ts  genus  in  /a- 
cris  tefte  Fefto..  Valis  vinarii  genus  eft  apud  Plautum  in 
Amphitruone.  Cafaubonus  irneum  efie  fufpicabatur,  qui 
Athenaeo  dicitur  oarpctHiTTjc  'tXkuSq.  In  Plauti  Amph.  L 
1. 323.  olim  cymeam  non  hirneam  legit  Nonius,  qui  vails  vi- 
narii  genus  interpretatur.  Ex  Gruteri  Infcript-  Cymearium 
pofuit  Gefneri  Thef.  L.  L.  Scaliger  Erneum  (Jiftum  cenfe- 
bat  ab  opvs^Vf  vt  a  fcarabaei  genere  cantharum.  Ab  alio 
fonte,  hiray  liillaf  pro  inteftinis  deriuatur  himea,  quae  vul- 
go  hernia  fcripta  legitur.  In  Nonio  p.  166.  fcriptura  Codi- 
cis  egregii  Guelferbytani  primum  mein  viam  verae  etymo- 
logiae  deduxit 

placentam  /acito']  Verbum  /acito  addi  voluit  edam 
Pontedera. 

conjriiigito']  Ge&er  malebat  erneum  con/rigitOf  id  e&^ 
diligenter  in  oleo  feruente  frigito.  Sed  erneum  a  vafis  for- 
ma,  vbi  coquitur^  diftum  puto;  quae  forma  vt  feruetur» 
vas  confringitur  vile^  et  nifi  fallor^  coUo  angufto. 

Cap* 


M.P.CATONIS.CAP.LXXXn.— LXXXVI.  145 

Cap^LXXKJl.  Spaeritaml  Antiqno  more  pro  fphae- 
ritam;  et  tamen  paulo  po&Jpkaeras  nominat,  uon/paeras^ 
Ceterum  reftius  legea  SpaerUam  itafdcito^  vti/piram,  De- 
inde  poft>&fgi^  diftind:ioDem  poiui;  et  vocabulum  defraSis 
diuiii>  vt  fenfus  conftaret/ 

Cap.  tXXXHt»  SilMno]  Eundetm  eiTe  putaht,  qui  c. 
124.  Mars  pater  dicitur. 

fcrris  adorei']  Vriinus  abefle  malebat  adorei^  fretUd 
aud^itate  duorum  Codd.  et  Polit  Mihi  vera  videtur  le6tio 
Edd.  principum  fadto.  adoris  libras  III,  Quod  eniin  fru* 
mentum  antiqui  ador  vocarunt,  recentiores  fcriptores  fo^ 
mani/ar  adoreum  dixerunt 

iiceto']  Comparat  Rottboell  oporteto,  qnod  FcAo  in 
occifum  et  opimaJpoUa  refiitui  voluit  Scaiiger^ 

Cap.  LXXXIV*  Sauiitum]  A  fuauitate  diam  monet 
Popma.  Veteres  enimya«for  etfauiata  pro  Juauior ,  Jka^ 
viata  dixerunt,    Vide  fupra  ad  cap.  go^ 

quafi  tibum']  In  libo  enim  cap.  75.  cafeum  et  farinanl 
fioiiiiter  pofuit     Ceterum  poft  /fftttm  pofui  diftindtioiiem. 

cotnmi/cueris']  Vulgatam  diftinftionem:  commijcueriif 
in  cAtinum  indito*  Catinum  texto  operito.  muCaui^  vt  fenfus 
fieret  manifeftior.  Catinum  immittitur  tefto,  (ita  enim  fcri- 
bendum  crat  pro  texto)  fed  non  operitur  tefto;  fedrop6i*cQlo 
contegitur,  etdefuper  forte  prunis,  vt  percoquatun  Te- 
ftum  eft  uX/fiocvo^f  vt  faepe  iam  admonui^  Similiter  focom 
immiflum  tefto  operire  iubet,  et  prunis  defuper  tegi. 

tingulis']  Sauiilum  in  catino  apponltur,  nec  «ximitiir^ 
fed  ligulis  hauritur  a  conuiuis  &l  catino*.  I 

Cap.  LXXXV.  Puntcamli  Hinc  pultifdgu^  dpifex  aprud 
Plautum  Moftell.  m.  3.  143.  Vide  Interpretes  ad  Piautini 
Poenuli  Proiogum.  Romana  pols  erat  ex  faba  coda,  vt 
graeca^  voXrov  itvivtw  exAlcmane  faabct  AtfaenaeusXIV<  pi 
648-  Punicum  iibi  genus^  aiias  probum  diftum>  omHium 
ibauiflimttm  babet  Feftus  fa.  v« 

infipito]  Infira  cap.  90.  iterum  ponitur  verbum^  F^" 
ftus:  injiperefarinulam,  iucere  puttiSf  vnde  dijgfipare,  obfiipa* 
re^  vt  cum  rufiici  dijjtpoint  obfipa  putlis  e/cam* 

Cap.  LXXXVf^  Graneam}    Pliniw  ig<  f.  29.  n.  palia 

vbique  ratio  adulteremcU  aticam.  ex  tritico  candidiffima  atque 

grandijfima  etigunt  grana,  et /emicaSa  in  otHs  pcfiea^arjjfa^ 

Jbm.L  P.IL  K  «»«* 


146  COMMENTARIVS  IN 

dunt  fole  ad  initiumy  rurjufque  lemter  adfperfa  molis  /rau' 
guni.  Ex  zea  pulcrius,  auamextriticofitgrauum,  quam- 
vis  id  aHcae  vitium  fit^  tandorem  autem  ei  pro  creta  laSis 
iucofH  mixtura  confert.  Deinde  libri  fcripti  pro  grauum 
aiii  granacum  alii  gracum,  Coibert  2.  granaeim  praeferunt 
Poftrematn  fcripturam  praefert  Harduinus.  Hieronymus 
Libro  L  Paraiip.  cap.  23.  primitiae  enim  fpicarum  quando 
deferebantur  f  et  grana  comedebantur ,  quadgenus  cibi  vu^o 
graneas  vocautf  Ex  auena  graneiium  habet  Vincentius  Spe- 
cui.  natur.  XI.  cap.  60.    Mihi  Cato  cum  Piinio  graecum  tra- 

Em  dicere  videtur,  quem  ex  zea  olyra  et  tritico  parari  te- 
tur  Galenus.  Ex  olyra  et  tritico  parant  Geoponica  HI. 
g.  maceratum  triticum  pinfunt,  deinde  foleiiccant^  poftea 
afperia  pilo  repetunt,  donec  cortices  onmes  fuerint  detriti. 
De  modo  ad  coenam  apparandi  tacent  Quod  Harduinus 
mecum  fentienti  Turnebo  opponit  feft.  i6.  Piinium  iam 
antea  de  trago  docaiiTey  id  me  quidem  non  moratur.  Nam 
locus  ilie :  fimU  modo  ex  tritici  femine  tragum  fit  in  Campa- 
nia  duntaxat  et  Aegy^pto.  nimis  breuis  eft;  et  Plinius  ean^ 
dem  rem  variis  nominibus  ceiebratam  diuerfis  etiam  locis 
ikepe  repetiit  In  eodem  loco  tritid  femine  vitiofe  poni  vi- 
detur  pro  tritico  etfemine  fc.  adoreo ,  feu  alicaftro. 

tndaf]  Formam  indas,  laues  -—  dcteras,  etuas  et  ftc 
in  reliquis  reftitui  volebat  Pontedera;  refte!  Ita  etiam  re- 
concinnabis  vuleatas  formas  capitis  foquentis.  Ceterum  or- 
do  naturalis  e&  videtur  liic  verborum  puri  /auet  beue^  in 
mortarium  -—  indat,  cortic.  etc. 

eliiatquel  Pnto  veiie  quod  Magoapud  Piinium  18*  f» 
33.  fdamam  in  caUda  maceratam  exporrigi,  deinde  con/rica^ 
ff|  etjrigida  mergi,  vt  pakae  fiuSueutur. 

Cremor']  Ptilanae  cremorem  ex  Vegetio  1. 26. 4.  com- 
paranit  Gefner ,  et  ex  Celfo  Ilt.  7.  Addit  eX  Ouidio  Medic. 
nc.  9$.  Hordea  quem  faciunt,  iliis  infonde  cremorem.  Lac 
expreflum  ex  grano,  aqua  macerato,  Geoi^ius  Alexandci- 
nus^  fticcum  ptifanae  interpretetnr  Cagnatus  Var.  ObC  I.  yx, 
Soal^er  in  Scaiiger.  primis  p.  53*  ait  elfe  vocabulum  vetu-' 
ftum  Galiicum  cremor,  vnde  fit  Cremona  appellata,  propter 
foli  vbertatem.  Potuit  etiam  a  crelbendo  fieri  cremor  et  cre- 
mentunh    Iterum  capite  fequenti  cremor  nominatur. 

Cap.  LXXXVn.  Amutuml  Piinius  tg.  f.  17.  Amylum 
ex  tritico  acfitigineffed  optimum  ex  trimeftri.  Inventio  eius 
diio  infiitae  debetur^  et  hodie  Imdatiffimum  inde  efi,  appelta* 
tum  abto^  quodfinemola  fiat.    Madiifcit  dutd  aqua  tigneis 

vdfis, 


M.  p.  caTonis  cap.  Lxxxm     i4r 

mjis,  ita,  vtintegatur^  qidnquiis  in  die  mutata;  melius  fi 
et  noSu ,  itaf  vt  mifeeatur  pariier.  EmoUitmm,  prius  quam 
ace/catf  li&teo  aut  (portis  ikccatam  tegutae  injunditur  illitae 
firmentOf  atque  ita  indok  den/atur.  Probatur  laeuore  et  /e^. 
vitate,  atque  vt  recensfit,  iam  et  Catoni  diftum  apud  nos.  Ita- 
h.  1.  e  lil«is  firiptis  emendaait  Hardoinus.  Antea  enim  le- 
gebatiir:  fportis  ficcatum.  Saccari  feu  coiari  voloit  etiam 
Diofcorides  IL  123.  qui  ia  teguiis  nouis  iSUi  feruentiilimo 
exponi  iabet^  nulla  fermenti  mentione  fad:a,  quod  ad  natu* 
ram  Amyli  non  facit^  nifi  forte  a  contaftu  tegulae  defendat 
amylum  recens.  Potuit  etiam  PliniuS  aberrare.  Artem  amy- 
li  con&ciendi  docait  Du  Hamei  vniaerfam,  partem  Le  Sage 
in  libro  de  elementis  frumentorum,  et  ex  noftris  vir  do^lif^. 
fimus  le.  Becmann  in  Tecbnoiogia  j  qui  veterom  loca,  pme* 
ter  hunc  Catonis,  non  neglexit 

aquam  exfiecato'}  iSra  cap,  156.  }.  de  braffica:  exi- 
mto ,  in  linteum  exugetojuccum  quafi  heminamf  in  pocHtam 
fiSlUe.  vbi  Polit.  3.  exugito,  £dd.  L  B.  R.  exuggito  habent 
Turnebas  ibi  malebat  exurgeto,  i*  e«  exprinuto.  Plantus 
Rudente  IV.  3.  69.  exurgeri  pemcillus  nouns/okt  —  exurge^* 
bo,  vbi  alii  exugi  —  exugebo.  Ceterum  h.  I.  malim  aquem^ 
eximito.  Ad  amylum  ipfum  refertur  exurgeto.  In  fragmento 
Accii  Antigonae  apad  Nonium  p.  104.  Merceri :  Heus^  vigi^ 
ks,  properate,  expergite  peltora  tarda,  Jbparem  extergite^ 
Ifca  enhn  ex  Codice  P2at  correxit  Gebhard  Antiq.  Left.  L  5. 
vbi  vulgo  legitur  fopore  ex/urgite,  Comparat  Gebhard  lo- 
cum  Ennii  apud  Lutadum:  Cum/e/e  exjiccat /mnoraman» 
iuuentus.  Mihi  hoc  looo  exjiccato  ex  glofla  ortum  verbi  ex- 
/ugeto  vel  extergeto  videtar;  nec  verbi  exnrgeri  nx^BoontSiA 
vila  fatis  certa  reperitur. 

faex  fiaf^  Gefner  interpretatar :  aqaa  denuo  afFafit 
agitato,  vt  folutis  granis  et  interfluentibus  corticulis  iimi- 
Utadinemfaecittmhabeat;  reAe! 

cum  taSte'^  Lafte  incofto  qaaeritof  candor,  vtfupni^ 
in  granea.  £x  latino  amylo  Galii  feceront  Anddon,  no- 
ftri  AmmetmeU,  KrafimM,  qao  vtuntar  otiam  hodie  ad 
opera  piftoria  et  dulciaria;  eodem  pigme&ta  tinAores  in- 
orairant  atque  obligant,  et  puluis  capSiis  infpergendus  fit 
inde.  Cum  ad  lintea  (ubtilia  duranda  eo  Vtimur,  appella«. 
flaus  StHrke,  Galli  Empois.  Veteres  ad  vfiim  medicnm  ope-' 
rifqne  piitorii  et  culinae  adliibuerunt;  amylo  iura  vana  obli-t 
gat  feu  infpiflat  Aptcius  IV.  2.  VIII.  i.  vbi  amulum,  amakum^ 
et  amulum  fcriptum  legitiir«  Inde  fado  amjflare  \€r\xx  vti« 
tor  fiiepe  Apicias* 

K  d        '  eremo* 


148  COMMENTARIVS  IN 

crmarml  LlquoremTea  fuccumexniaffa,  &ecofett 
colo  indita,  expreflbm,  qui  eohtinet  ipfum  amyium  com  aqua 
miftum,  quem  hodie  in  valis  ligneis  eoniiftere  iinunt,  vt 
aqua  feparetuxy  et  amyli  mailk  deniatior  ficcetur  deinde  in 
TOibra." 

id  omne  —^  denno  ]  Haec  vert>a  alieno  loca  pofita  funt ; 
poAquam  enim  cremor  fUit^expreiTus,  non  refricatur,  fed 
ficcatur.  Vitium  demonitrant  etiam  fequentia  eam  patinam 
etc.  quae  male  interpofitis  verbis  iilienis  ab  hoc  loco  fepa- 
lata  fuerunt  ab  antecedentibus^  quibufcum  baerent  nexa. 

Cap.  LXXXVni.  Salm']  Debebat  effe:  Muridm  etfa^ 
tm  candidum  fic  facitOy  vt  apparet  ex  ipfo  capite.  Eodem 
plane  modo  muriam  duram»  id  eft,  qua  carnes  durantur^ 
conficit  CoIumelU  XII.  6. 

defraSlo  coUo'\  Columella  dolium  quam  patentiiium 
oris  defiderat,  aqua  caelefti  aut  fontana  dulci  implet,  in 
eam  fportam  iunceam  vel  fparteam,  fale  candido  repletam, 
indit,  quo  candidior  murla  fiat.  Hinc  patet  ratio  coUi  de- 
ira6):i  ex  amphora  fi^tili.  LeAio  altera:  defricc^o  coUuitO' 
fue,  vndeortaiit,  ignoro.  Vertices  amphorarum  defixos 
pro  terminis  habet  Siculus  Flaccus  Agrariae  R.  S.  p.  6. 
Molttter  obliquo  latere  amphoram  effifbm  in  rota  figuiina 
liabet  Auianus  Fabul.  XLL 

maeuam']  Signum  facit  Columella  cafeum  dulcem  de- 
miffum;  vbi  vide  notam.  Geoponica  XK.  46.  HXfiLipf  9ru»r^ 
iaioiufiMpUiniv  iroOQ  tS^  mv  ifi^hfSry  iiriirKeTv. 

qua  vel  camm]  ReAe  h.  1.  inferunt  qiia  Edd.  L  L  G. 
Vulgo  quo  poltfai/ameuta  pofitum  legebatur.  Saltim  debe- 
bateffe^ri».  Feftus:  Murieseft  ea,  quaefit  ex  fate  fordido 
m  pila  pinfato  etm  oUam  fritilm  conieao  ibique  operto  et 
gypfato  et  infiirno  percoSo,  cui  virgines  FeftcUes  ferra  fer* 
rea  feHo  et  in  feriam  conieSo  aquam  iugm  vel  quamlibet, 
praetefquam  quae  per  fiftulas  venit,  addunt  atque  ea  dmum 
infcKrtficiis  vtuntur.  Vnde  emendari  debet  locus  Varronis 
ilpud  Nonium  p.  106.  editionis  Parif.  1583.  vbi  Fabii  verba 
font:  TefptetfcUe,  quofatefordidumvftumejl^  etoUcmru* 
dmfacUe  abieSum  eft^  et  poftea  idfal  virgines  Feftales  fer^ 
ra  ferrea  fecant.  vbi  Mercerius  p.  223.  dedit:  muriesftt  ex 
fakf  quodjalefordidumfufium  eft  et  in  oUam  rudm  fiSlikm 
adieSum  eft,  et  poftea  ictfal.  et  in  notis  probat  correftio- 
nem  faljtirdidum  tunjum  eft.  Scaliger  ad  Varronem  p.  77. 
correxerat:  Exfi  eft  Jdle  fordidum  quod  iuftum  eft  et  in  oU 
/am  fritilm,  Jaudato  Fefli  loco;  JExfit  purgamentum,  vnde 

hodit 


M.  P.CATONIS  CAP.LXXXIX.XC.XCI.  149 

Jiodie  remanH  JuffiHo.    Hunc  &Ieni  Veftales  molae  farreae 
addebant,  quam  ter  in  anno  couficiebant 

Cap.  LXXXDC.  nec  phs  aqua  ftta  ftetl  Gefiier  inter- 
pretatur:  ne  hora  vna  ampHus  aqua  abjit.  Pontedera:  vt 
Horae  tantumfpatio  auibus  bibendt  poteftasfiat.  Sed  ex  ver- 
bis  hanc  feutentiam  non  licet  exfculpere.  Libri  fere  omnes 
aqms  ita.  £dd.  I.  L  G.  aquam  antefinaL  Cohimella^  Varro, 
Palladius  in  gatlinis  faginandis  potus  mentionem  non  fa** 
ciunt,  fed  anferibus  ter  in  die  efcam  et  largam  aquam  prae- 
bent,  gallinis  vero  poft  fefcam  aliquantulum  temporis  dant 
vagandi,  vt  pedicalos  corpore  expurgent  Hinc  malim  h.  I. 
legere:  nec  plus  vagari  finat  koram  vnam;  aut^  fi  forte  ad 
potum  dimitti  voluit;  nec  ptus  aquari  finat  horam  vnam. 
JDeinde  vt  fenfus  et  differentia  conftet^  nififaepius  dato  hu' 
bere  his  in  die,  ter  e/cam.  Rottboell  p.  47.  malebat:  nee 
plus^  aqua  fita  fiet  coram.  At  fi  coram  eft  aqua^  quid  opus 
galHnis  bibere  aare  erat? 

Cap.  XC.  recentemfic  farcito']  Ita  fefte  Edd.  ante  Vi- 
ftorium,  qui  omifit  werh^  fic  farcito ;  quod  fa^bim  tamen 
laudat  et  defendit  adeo  Gemer.  Nobifcum  fentit  Pontedera. 
Ceterum  in  Vvronis  loco  altero  ni«  9.  f.  ai.  pcUumbes  fcri- 

J)tum  exftat,  in  reliquis  palumbus  nominatur.    At  in  Plinii 
ocis  quinque  optimus  VofRanus  liber  patumbem  nominat, 
teftante  I.  Fr.  Gronouio  p.  805« 

etfabae  pars]  Rette  Pontedera  legit  et  diftinguit :  fc^ 
cito.  et  fabde  pars  tertia  vbi  inferuejcet^  tum  far  infipias. 
Ceterum  palumbos  Varro  et  Columella  faciunt  alia  ratione^ 
veluti  gallinas. 

*  excoxerisl    Malebat  Pontedera  excufferis,  aut  exlueris, 
antiquo  more  diftum. 

depfitoque  dum'[  Pontedera  corrigit  depfito  vfque  dum, 
ex  more  Catonis. 

efcam  temperato^  Ne  plus  tunindarum  infercias,qua«i 
auis  concoquere  poflit 

Cap.  XCI,  arecm'}  Infra cap.  129.  eft reftius:  jiream 
vbi  frumentum  teratur,  ficfacito.  Confodiatur  minute  terra. 
vbi  legendum  puto  cretc(.  Sic  enim  Piinius  ig.  f.  71.  Aream 
ad  m^em  creta  praeparare  Catonis  fententia  amurca  tempe- 
rata,  Pirgiiii  operoftus.  Maiore  ex  parte  aequant  tantum 
it  fimo  bubulo  dihUwre  iUinunt.  Idjatis  ad,  pulueris  reme^ 
dium  videtur.  Viigflius  L  179.  area  creta  folidanda  tenaci. 
In  Plinio  lege:  prae^arare  Firgiliifententia,  amurca  tenh 
perata  Catoni^  operohus. 

Kj  finito^ 


150  COMMENTARIVS   IN 


finitoqiii]  Itifrat  vt  combibai  quam  phuimmH.  ammu 
mmto  terram^  et  cytmdro  aut  pamcuta  coaequato.  partitn  re- 
ftius,  partim  mitius  integre.  Piinius  17. 1 14.  area  aequata 
cjflindris  aut  volgiolis. 

pojiea  denuo  -«  acefcat'\  Haec  infra  omifla  funt  Male* 
cofffpergito'}  Hinc  PliniUiS  15.  f*  g.  Amurcafubigi  cureas 
tereudis  meffibus  ut  formicae  rimaiqui  abjint»  vbi  Codex  To^ 
letanusT^^t  ^^^  amurcam  habet  Praeterea  refte  ibi 
herbae  pro  rimae  corrigi  voluit  Pintianus.  Geoponica  IL 
d6.  xri  ^  ^vsxSi  uoLTafifix^nf  ra^  aU.»  ifAopyy  naj  iirikscu- 
ysiv  r^  nvX/vipf  Srt»  yeip  0/  fiifiMiiUQ  in  iiiMHitrwi.  Si  Pli- 
nius  iimiiiter  aream  aequandam  cylindro  dixiiTet,  refte  tunc 
rimaeque  haberet  Columelia  etiam  I.  6.  rimas  caueri  ita  ait 
Infra  cap.  139.  additur  it  cum  pluerit  lutum  mm  erit*  vbi 
vide,  notanu 

Cap.  XCn.  lutum  de  amurca'] :  ArgumeHtum  omne  re^ 
petitam  infra  cap.  I2g.  ad  habitationem  delntandam  inepte 
tranflatum  fuit  Ibi  eft:  £!f  kabitationem  dehUare  vis  ^  ter^ 
ram  quam  maxime  cretofam  vet  tubricofamfumito  etc. 

macerefcantl  Infra  c.  lag*  eft:  Jinito  quatriduum  fra- 
ctfcat.    Vnde  etianfi  h.  1.  malim  macerefcat  fctlicet  lutum. 

fubigitol  Infra:  vbi  beue fracuera ,  rutro  concidiid,  vbi 
ionctderis,  ckhucUo, 

Cap.  XCnt  oteal  Pars  horum  legitur  fqpra  cap.  36. 
vbi  videlocumPIinii,  qui  haec  repetiit,  etnotam.  Arbo- 
rum  vetuftarum  radicibus  ablaqueatis  ftramenta  circumponit 
hodicque  pars  Italiae,  tefte  Swinbume  Itinerar.  Sicil.  T.  L 
p.  467. 

amphoram']  Antiquam  leftionem,  a  Plinio  comproba- 
tam,  recepi,  qui  deinde  ad  minorum  radices  vrnam  amurcae 
addi  ait  Sed  ne  fic  quidem  locus  Integer  eft,  quem  ex  loco 
Columellae,  fupra  ad  cap.  36.  pofito»  iic  redintegro :  ad  mi- 
nores  arbores  vrnam;  ceteris  pro  ratione  indiio.  Veftigium 
verae  leftionis  eft  in  antiquis  editionibos,  vbi  exibt  ampho^ 
ram  vnam. 

arbores  feraces']  i.  e,  pomiferas.  Plinius  enim  17.  C 
47.  ex  h.  1.  in  otea  koc  ampliuSf  ftrameniis  ante  circumpofttis. 
Etiam  haec  Columeila  hinc  tranftulit  Vide  locum  ad  c.  36. 
appofitum.  Stramenta  tamen  is  otnifit;  nec  ego  quldem 
fatis  intelligo  rationem  difcriminis»  quod  facit  Cato  in  olea 
aegra  et  fana.  In  aegra  fortecauit^  ne amurca  ipfas  radi^ 
-ces  tangeret  et  laederet 

Cap. 


M.  P.  CATONIS  CAP.  XCIV.  XCV.     151 

Cap.  XQV.  fici']  Plininfl  17.  C  47.  Uem  fico.  kuius 
fraecipue  vere  terram  aia^gerari  radicums:  ita  Juturum^ 
vt  non  decidant  groffi ;  meuorque  foecuuditas  $iec /cabra  pro* 
veniat.  Ita  ex  libris  fcripds  emendauit  Hardainas  volgatum 
veterem  terram.  atqne  ita  voluit  legi  Meuriius  ad  h.  1.  Con- 
tra  Pontedera  ex  Plinio  et  Edd.  vetoftarumleftione,  quae 
adaggerato  terram  habent,  Catoni  reftitui  volebat  veterem 
terram;  quod  miror.  Geoponica  X.  48«  trunco  affimdi  iu* 
bent  amorcam  aqua.aequaliter  miftami  et  ablaqueari  circa 
Ffeiades. 

fcabrae^  Sunt  quae  Geoponic,  X.  50.  ^fwpsikaf  dicun- 
tur,  cui  vitio  medentur  rubrica  aqua  diluta  et  trunco  aliita» 
et  fcilla  radicibos  plantae  fubied:a.  Scabie  (^SfOif)  et  co* 
cbleis  infeftari  ficos  in  locis  quibufdam,  monetTaeophraftus 
H.  P.  IV.  16.  atque  inde  Plinius  17.  £  37.  no.  4. 

Cap.  XCV.  Comiobmtus^  Plinios  L  c«  Simili  modo  u§ 
coHuotuidus  fiat  in  vinea,  amurcae  congios  duos  decoqui  in 
crajfitudinem  mellis,  rurfufque  cum  bituminis  tertiaparte  et 
/utpkuris  quartafub  dio  coauip  quoniam  exardefcat /ub  teSo. 
Hoc  vites  circa  capita  acfiio  brachas  vngi:  ita  non  fore  con* 
vojuulum.  Brachia  eiTe  ramos  y  bene  monuit  Meuriius ;  ca- 
pita  funt  radices.  In  iibris  fcriptis  iimul  exftat  Inuoluolus. 
Feftus:  inuotuolus  vermicul^genus,e[uije  i$wotuit  pampino, 
Inuoluolum  vocat  Plautus  ufteli.  Iv.  3.  63.  inuoluotum  qui 
in  pampini  folio  intortus  implicat  fe. 

quartarium']  Quartam  partem  ioterpretatur  Plinius. 
Ita  vtitur  etiam  Columella  XIL  5*  i.  Poftea  injricato  Codex 
Gronouii. 

excandefcet']  Piinius  exardefcet.  Ignem  concipit  tote 
mafla  et  periculum  inde  teAo.  Simile  eft  experimentum 
thaumaturgi  memoratum  a  Galeno,  qui  candelam  exftinftam 
parieti^  antea  fulphure  iliito^  clam  appropinquabat  atque  ita 
accendebat 

mm  nafcetur]  Viftorius  in  editis  et  manuicriptis  libris 
effe  ait  nq/cebitf  et  in  margine  optimi  Codicis  eadem  mana 
.  effe  fcriptum:  nocebit.  quam  leraonem  praeferebat  Ponte-^ 
dera.  Gelher  neutram  varietatem  in  libris  Vi6torii  aut  edi- 
tionibus  antiquis  reperifle  fe  tefbitur.  De  conuoluulo  dixt 
ad  Columellam  X.  333.  Remedium  fere  idem  eft  quo  Aiia- 
tici  hodie  vtuntur.  Scilicet  Strabo  YiL  p.  487.  de  fontibus 
afphalti  ApoIIoniae  Epiri  tradens  ex  Pojlidonio:  ^fst  d* 
i%67vQQ  Hol  T^y  ifirsTJraf  ytjy  iff^otXrHti  tjv  iv  YaiKemtavf 
Ihsffn  lurttiXsv^pdwiif  ax9c  r^c  (Pd^sipumiQ  ifiriKu.     Xph 

K  4  cd^eT^ 


15^  COMMENTARIVS  IN 

ff9s7(T»v  yip  fiisr  iXo&^  {p&B/pBtv  ro  S^tjpfoif  itf}v  ixi  ri^  PKx- 
criQ  rTJc  fl^TfQ  (leffe  inro  rvjc  /J/<5yc)  ivetfi^ai.  romxmfv  i*  «i5- 
feSijvotf  xuf  iv  Voicf  rpvrxwsvovrog  xvrif  tXtlovoQ  i*  iXeitt 
ieT^d-of,  Diofcorides  V.  ex  quo  fua  iPlinius  35.  f.  56,  vfum 
terrae  ampelitidis  ex  genere  bituminofo  ad  vites  illinendas 
commeraorat ;  praeterea  Galenus  IX.  S.  M.  Facult  Aetius 
et  Oribaiius.  Hodieque  afphaltum  maris  fic  didi  mortui 
ludaeae  oleo  liquatiim;  Lamar  appeliatum^  Arabes  truncis 
arborum  contra  noxla  infefta  illinunt,  tefte  Mariti  Itinerar* 
prioris  Hierofolymit.  p.  426  et  542.  verf.  germ^  Conuol- 
vulus  videtur  elTe^  qui  curculio  bacchus  Linnaeo  dicitur,  no- 
ibrisRebeH/tecker ;  is  oua  foliis  vitis  feu  pampinis  conuolutis 
concredit,  vnde  enatae  eruoae  feu  vermes  in  tefram  deci- 
dunt,  ibique  tranfformantur  in  animal  perfeftum  fui  gene- 
ris.  Hefjrchius  infeftum  hac  appellat  ff  et  f^  et  «^oc. 
Veterum  loca  pofuit  Bochart  Hierpz.  11.  p.  571.  In  Car- 
niolia  appellatnr  tajianello  tefte  Scopoll  Anno  V.  hiftor.  na- 
turali  p.  90.  Remedio  hodie  vtuntur  eo,  vt  pampinos  in- 
tortos  oum  ouis  colligant  et  colleftos  combnrant  Praemiis 
publlce  propofitis  e^^itium  noxae  hulus  quaefiuerant  hoflzi 
homines,  et  varia  remedia  a  fcriptoribns  prodita  excerpfit 
Heckmann  in  Biblioth.  Oeconom.  Vol.  n.  p.  308  et  336^ 
Vol.  Xrn.  p.  37.  Vide  et  Sprengeri  Cult.  vineae  p.  429. 
Ceterum  bitumine  cum  oleo  mifto  vites  linit  Colum.  Arbor. 
14.  ne  formicae  adfcendant,  certiore  effeftu.  In  Hungaria 
fcarab^ei  genus  depopulatur  vites,  referente  Mittcfpacher 
Eletn.  rei  ruflicae  T.  11.  p.  76.  quod  Scopoli  Lethrum  voca- 
vit,  lucanum  apterum  Laxmann  in  Comment.  PefcrojpoL  T. 
?9^\P' 594-  piftijni  in  tab.  34.  Campas  vitium  nafci  pro- 
hiberi,  u  circa  vitium  crura  bitumen  et  fulfur  incendas,  tra- 
dit  Palladius  I.  35.  6.  Stercoris,  galbani,  comu  ceruini  fet 
lilii  radicum  fumum  contrfi  Trco^  yitium  ^dhibet  Aetiqs  de 
Alexiph.  c.  55, 

Cap.  XCVr.  nefcabraa^  GeoponicaXVTfl.  8.  fed  inprl^ 

iTfo^arit 
speeitsvffsi^  avr^v 
\iroJQ»  etfiopyti  eivxXoQ  itTi&sTrocf  Kocf  via>p  xmpSv  dipfJiMVoiTOn 
Ppdtxivroiv  ue^  rpv^  \svx3  oYvHf  ro  Torov  iwcart!  fuyf^iv  iv  dy 
ys/f  ^spfkoivsroLf  xotf  ro  ttpo^otrov  rira  Xf^Q^y  i^^t  i^o  ^fii- 
pccQ  fiivsr  ry  rpfn/  ik  vixr$  d-otkotfforitp  tj  ikfXij  Srspfiij  XnrioVp 
HOff  fisrx  rxvret  vietri  rorlfuo.  Eadem  remedia  quafi  ex  Celfo 
repetit  Columella  VH,  4,  7.  qui  quarto  di^  mari  mergit, 

Aliter 


M;  P.  CATONIS  CAR  XCVn.— -CXIX,  15 j 

Aliter  curat  Varro  tonfas  11.  i  it  7*  PHnias  32.  H  74,  lupi* 
nijanant  et  fcahim  ifuadrupe^um  omnium  in  amurca  decoSi 
vel  vtroque  liquorepo^ea  mi^to^  Ceteram  Vriinus  ait  in 
Veteribus  Codd.  ene/cabefiantf 

amurcam  conditol  Ita,  Qtiam  eft  cap,  95.  amurcam  con- 
eUto ,  puram  bene  facito.  Vtroque  vero  loco  inteiligo  quaG 
lit  fcriptum  colato,  quod  fieri  iubent  Geoponica,  vt  fiat 
amurca  infulfa.  Quae  cautio  in  remedio  praecedenti  eo  ma- 
gis  neceilkria  eft^  ^uo4  amiura^?  po(Ue  qufpetur  fMlphur  et 
bitumen, 

Cap.  XCVIL  axem^  Plinius  15.  cap.  8*  ^ora  etiam  ac 
coria  omnia  et  ccUceamina  axe/qus  decoSa  vf^i^  cUque  aera^ 
menta  contra  aeruginem  colorijque  gratia  elegantioris.  et  to* 
tam  fupetkSilem  ligneam.  —  vejiiariim  etiam  (ontra  teredi^ 
nes  ac  noxia  animalia  cmurca  ad/pergi. 

Cap.  XCVin.  adaruertt^  Crefcent  aruerit  —  noce^ 
bunt.  Item.  Saltim  et  ante  item  omittendum  puto.  Editio 
mea  antiqua  Crefc.  habet  condita  Ji  hocfeceris.  .  BaiUeenils 
verba:  veftimenta  condita  omifit 

cum  vnxerisi']  {i^  v^rb^  QJliiiiit:  Cr^fc,  deinde  bab^t 
vohteris^ 

Cap.  XCDC  vas  JiStile'}  Plinius  15.  cap.  8«  ex  h.  1.  ac 
vqfaJiSilia,  in  queispcum  aridam  Ubeat  afferuare. 

amurca  decoSa2  Cum  tam  copiofe  amurcae  laudes  tra- 
ftauerit  Cato,  dicamus  breuiter  de  natura  amurcae«  No- 
men  ex  Graeco  ifiifyii  duftum.eft  SeFQius  ad  Georglc.  L 
194.  fordes  eife  monet  olei^  fedeas^quae  praecedantoleum; 
iliasvero,^  quae  fequantur  oleutn,  faeoesdiQi^  etamurcam 
pronunciari  velut  amurgam.  Cato  64.  okum  ft  poteris  bis 
m  die  depleto;-  nam  oleum  quam  diutijg^e  in  amurca  et  fra- 
cibus  erit,  taik  deterrimum  erit.  Ibidem  ait:  vt  intabulata 
diu  ftt  f  vtjracida  Jk,  quo  fadUus  oleum  efficiant.  Similiter 
ColomeDa  XII.  50.  14*/  V^  faecest  aiut  anmreae  in  Jundis 
vaforum  Abfederint.  Sunt  igitur  finces  feu  faeces  eaedem 
iiatura,  fed  diuerfae  tempore.  Ita  ^nim  vbl  olei  viridis  f^- 
ftura  oHuae  variatae  prelo  fubiiciufttur,  vt  amurcam  exfu* 
dent;  qood  exfaniari  dixit  Columella  XD.  47.  10.  c.  50.  10« 
et  13.  cap.  55.  2.  deiude  fale  addito  oteum  e^^primitur  de- 
mum.  Hae  funt  igitur  fordes,  quae  oleum  praecedunt.  Sed 
amurca  etiam  dicitur  de  fordibus,  quae  fequuntur  oleum. 
Ccdum,  XQ.  50.  ii.  quanto  faepius  tranfUftione  ipfa  ventHa- 

K  5  mr 


154  COMMENTARIVS   IN 

tur  oUum^  tcMo  fit  Uqmdius  et  amurea  liberatur.  Scilicet 
in  nigrefcente  feu  varia^  et  nigra  fea  matora  oliua  amarca 
non  exprimitur  ante  prelo»  qood  nec  fieri  poteft,  fedcum 
oleo  baccae  commixta  intime  poft  fa61:uram  demum  in  lacu 
feu  doiio  fubfidit.  Amurcam  baccae  feu  fordes  praeceden- 
tea  ofeum  Varro  I.  64.  humorem  aquatUem  ac  retrimentum 
Tocat;  vbi  fimui  docet,  quem  ad  modum  decoquatur.  £t 
Geoponica  DC.  19.  amurcam  fubfidentem,  oiei  partem  aquati* 
lem  efTe  monent,  ro  victrSte^i  eamque  fale,  inprimis  nitro 
eliquari,  confentiente  CoIumeUa  XD.  50. 1 3.  qui  addit,  oleum 
non  recipere  falem.  Quodfi  igitur  depurandi  olei  et  ab 
amurca  feparandi  caula  fid  additur^  fit  inde  amurca  (klfa.. 
Alia  erat  infulfa,  quam  in  re  ruftica  faepe  adhibent  hi  Scri- 
ptores,  cum  iai  additus  non  fiut  Denignare  terram  dixit 
Varro  L  55*  Sed  audiamus  nunc  Plinium  15.  £3.  Oliifae 
conftant  uucleo^  oko^  came,  amurca.  fanies  haec  eft  eius 
amara.  Fit  ex  aquis;  ideo  ficdtatibus  fninima^  riguis  co^ 
fiofa.  Suius  quidem  oliuae/uccus  oleum  efi;  idque  praecipue 
ex  immaturis  intetligimus;  ficut  de  ompkado  chcmmus.  Au^ 
getur  oteum  ad  ArSCuri  exortum  a.  d.  Xf^L  Calendas  OHo* 
briSf  poftea  mulei  increfcunt  et  caro.  CumfUienii  imbres  co^ 
piofi  acceffere^  vUiatur  oleum  in  amUrcam*  Hdus  color  oli- 
vam  cogit  n^efcere:  ideoque  indpiente  nigritia  minimum 
amurcetej  ante  eam  nihil.  Eft  error  honUnum  fcUfus  exiftim 
maniium  maturitatis  initium^  quod  eft  vitii  proximum;  de* 
inde  quod  oleum  crefcere  oUuae  came  arbitrantur,  cumfuc* 
cus  tmnis  in  corpus  abeatf  Ugnumque  intus  grandefcat.  De- 
inde  idem  feft.  eadem:  tarde  putrefcentium  in  amurcam  «-• 
cum  omni  mora  in  tabutaio  oleum  decrefcat,  amurca  augea* 
tur  ~  quauto  ea  copiofior  reperiatur  adieSHs  diebus.  Quae 
quidem  omnia  debet  Plinius  Theophrafto  C.  P.  VI*  1 1.  qut 
tanien  piura  multo  habet^  opmioni  huic  ab  aliis  oppofita. 
Amxirca  in  peile  oliuae  na&itur^  debinc  in  pulpam  diflri- 
buitur,  eamque  nigro  tingit  colore.  PreftaBSemoria  intoruo 
p.  XLL  Itali  la  morchia^  Hifpani  Ahechin,  Galli  /0  Lie. 
Non  (atis  naturam  atmircae  inuefiugaile  videtur  Bemard  p. 
133.  nec  a  firacibus  diftinxifle,  qui  amurcam  putat  nafci^ 
olei  parte  tum  carnibas  oliuarum  putreicentibus  commixti 
atque  adhaerente.  Ipfe  am]ircam,oleum  praecedentem,  Fea» 
prindpe^  prindpe  ciqueu»  ^  amurcam,  oleum  {equentem^  ks 
marcs  ctoliveSi  grignons  etHe  vocat. 

Cap.  C.  Oleumjic'}    Ita  fuadente  Pontedera  fcripfi  cum 
atitiquis  £dd.  proX  £odemetiam  auftore  ex  Crefc.  inferui 

ver- 


M.  P.  CATdNIS  CAP.  CI.  CH.         15$ 

Verlmm  oppUdto.  Forte  ex  eedem  Crtfc.  legendiim  e^ 
caSda  vet  cruda  •  et  de  metreta  inteUige.  Amurca  dolia 
olearia  imbuere  et  gmnmire  doctiit  Cato  fupra  cap.  69.  vbi 
vide.  Plinias  15.  f.  %,dolia  okairia  cado/que  amurca  imbuif 
m  bibani  oleum.    Vide  ad  Colmn.  XQ.  49.  i  f* 

faciet']  ReAe  Crefc.  omittit,  ant  legeji$erit  velfiet 
ex  £dd.  antiquia. 

Czp.  d.  cum  hacis^  Plinius  15.  f.  8«  m^  fifi>Ha  'bac^ 
cafyueinvirgismifrtiy  aliudue  id  genus  fomkferuare.  Idem 
15.  f.  35.  jKus  vfus  baccae  finit  aipud  anOquos,  antequam 
piper  raperiretur,  iUius  obtinens  vicem:  quoaam  etiam  gene* 
rofi  objonii  nomine  inde  traflo,  quod  etiam  nunc  myrtatum 
vocatur.  Eademque  origine  aprorum  fapor  commendatur, 
pterumqu0  ad  intinffus  additis  mj/rtis.  <xeoponIca  XI.  8* 
baccas  in  vafis  non  picatis  condont,  aliofque  monent  con* 
dere  eas  com  vii^is  (juri,  rSv  3'u)SAf.)  virgas  cmn  bac- 
cis  algamarina  condiebant  Graeci,  tefte  Ariftoteie  Problem. 
XXL  31.  qui  monet^  foiia  tum  deftoere  a  virgis. 

Cap.  CH.  acetabutum']    Ita  reAe  Edd.  veteres,  pro  eo 

?tiod  Vi^rios  cafu  vel  errore  operarum  dedit  caetabulum. 
aene  ^erbotenus  Hippiatrica  p.  220.  ieof  n  rSv  ^m  M 

iicc  tSv  fivKTifpotfy*  ixi  ii  rifv  rXj/y^  utiep^y  uwetwf  nari» 
TXoffffa*  rSro  ii  netf  iir}  au^paSxiW  »(pikifioy*  vbi  ex  h.  1.  le- 
^enduni  eft  uiirpov  velav.  Idem  ftercus  Anotolius  adhibet 
151  plaga  fcorpii  p,  217. 

et  quod']  Copulam  libri  ante  Vi^rium  editi  et  Pol.  2. 
red:e  iiiierunt,  peffime  Vidiorium  fecuti  Editores  omife- 
runt.  Melanthii  femen  (hoc  enim  folum  intelligi  puto,) 
etfi  odoratom  et  medicatum  eft,  finymii  tamen  cognomen 
melanthio  vnquam  fuifle  additum,  apud  nuUum  fcriptorem 
legi  annotatum;  imyrneum  eft  quod  olus  atrum  Latlnij 
Graeci  aliter  hippofelinum  dixere,  Linqaeus  Smyrnium 
olus  atrum^  cuius  radix  nigra  eiufque  fuccus  myrrhae  odo- 
rem  hi^et  £t  de  fmymio  hpc  Plinius  27.  f.  109.  Prodefi^ 
inquit^  et  contra  phalangia  ac  ferpmtes  admixto  canchrif 
aut  potio  aui  meEJfophylh  in  vino  pata^  /ed  particulatimp 
quia  vniuerfitate  vomitionem  mouet^  De  reliquo  eius  vfu  vi* 
de  ad  PaUadium  Apriii  IQ.  2«  Volgatam  ledionem  fequi- 
tur  tamen  Rottboell» 

Cap. 


156  COMMENTARIVS  IN 

Cap.  Cni,  Colutnella  VI.  4^  maxim  tamen  faluiarU 
amurca^  fi  tawtumdefn  aq^ae  fni/ceaSf  et  ea  pecus  infue/cas. 
quae  protinus  dari  non  potejl^  /edprimo  cibi  acl/pergunturp 
deinde  exigua  portiane  medicatur  aqua^  mox  pari  men/ura 
mixta  datur  ad /atietatem.  ex  quo  loco  corrigo  noftrum  ita 
legendo:  et  dato  primo  rarenter  bibere  commixtam  cum 
aqua ,  aequabititer  quarto  quintoque  die.  Hoc  fi  feceris  ita, 
oues  etc.  Interim  vulgatam  diftinftionem  mutaui,  quae 
verba  omnia  inde  a  et  dato  vfque  vAfacies  continuabat  velut 
vna  fententia.  Feceris  profacie^  dedi  ex  £dd.  antiquis}  fi 
demeo, 

Cap.  dV.  Finumfami&ae']  Supra  cap.  5.  loram  fami- 
liae  paraurt.  Infra  cap.  153.  faecatum  parat  Inter  vina 
operaria  refert  Plinius  14.  feft.  i3.  Hoc  noftrum  genus 
nullibi  memoratum  reperi,  fed  fimile  ex  mufto,  aceto  et 
aqua  dulci  fub  nomine  %isQ  yh/uioi,  aceti  dulcis,  parant 
Geoponica  VDI.  c.  36. 

mufii  quadrantalia']  £dd.  primae  quartarios;  atque 
in  libris  MStis  reperit  Viftorius  ita  fcriptum  multis  locis, 
vbi  vulgo  eft  quadrantalia.  In  optimo  tamen  Codice  pri- 
mam  modo  eius  nominis  iitteram  fcriptam  reperit,  vt  eft: 
etiam  in  Edd.  primis  fcriptum  paulo  poft  Q.  L.  Quartarium 
fttlphuris  pofuit  fupra  Cato  cap.  95.  mellis  Columella  XII. 
5,  I.  In  Catone  quartarium  fulphuris  Plinius  quartam  par- 
tem,  bituminis  tertiarium,  tertiam  partem  interpretatur. 
Farris  quartarios  aut  heminas  dixit  PUnius  i8-  f-  3«  Igttur 
vt  fextarius  congii  fexta  pars  dicitur,  ita  quartarius  diceba- 
tur  olim  quarta  pars  congii.  Liuius  V.  47.  quartarios  vini 
habet.  Contra  Gefiieri  Thef.  L.  L,  quartarium  facit  quar- 
tam  fextarii  partem  ex  Voluf.  Maecian.  qui  quadrantaU  feii 
amphorae  tribuit  fextarios  48.  quartarios  192. 

obiinito  dies  XA  Poft  haec  bibendum,  an  potius  obH" 
nito  pofi  dies  Xf  Pofteriorem  rationem  placuiiTe  Abr.  Gro- 
nouio  nunc  demum  video.  Comparauit  is  Cap.  fequens  et 
cap.  109.  item  correxit  et  obUnitopofi  dies  LX. 

Cap.  CV.  Piennium']  Pontedera  in  biduum  motabat; 
vt  infra  cap.  113.  in  vinoCoo  liber  Medic.  quadriennium 
babet  pro  quatriduum. 

Cap.  CVI.  aquaei  marinae']  Ex  argumento,  et  Edd. 
L  I..G.  concinnatio  inferi  volebat  cum  Meurfio  Pontedera; 
et  Um  capitis  finis  de  aquae  marlnae  concinnatione  loqui- 

tur. 


M.  P.  CATQNIS  CAP.CVn.GVni.CIX.  157 

tur.  At  ctttn  vinum  admifceri/  idqne  feruafi  vides,  facile 
agnofcis,  aliam  vini  graeci  fpeciem  parari.  Deinde  fi  docere 
voluit  Cato  aqoae  marinae  concinnationem,  cur  falem  addi- 
dit  aqoae  marinae  ex  alto  petitae?  Dicere  forte  licebit, 
falfedinem  maiorem  in  hac  vini  graeci  ipede  reqairi.j  Au- 
dio;  vel  ita  tamen  apparet,  aqnae  marinae  concinnationem 
non  doceri. 

coSurH']  Vix  trientem  grani  coquendo  perdere  confti- 
tit  Gefnero  experimento  Hambergeri ;  non  male  igitur  vo- 
cabulum  omittunt  Edd.  aliquot.  £x  peruerfa  vocis  gaUina* 
cetm  fcriptura  ortum  coSufn  cenfet  Rottboell  p.  48.  Quid  ? 
fi  crudum  fuit  oiim  fcriptiim  ? 

fi  qms']  Ex  ledtione  /  quidem  Pontedera  efficiebat  fi 
quidplus  voles. 

jpro  portione'}  .  Non  dubitaui  vulgarem  leftionem  pro 
proportione  pprrigere  aperte  vitiofam,  vt  in  reliquis  locis, 
quae  Gefner  pofuerat  in  Indice,  fcilicet  e  Varrone  I.  i8-  !• 
et  L  41. 4.  Proportionem  enim  exgraecoram  philofopho- 
rum  avak»yfct  primus  effinxit  Ciceit),  docente  ErnefHo  ad 
Ciceronis  Verrinam  IV.  ai.  et  ad  Orat.  pro  Fiacco  cap.  14. 
Nunc  demum  video,  Edd.  principes,  afite  ViAorinm  impref- 
ias  mecum  facere^  nominatim  Brufchianam  et  Aidinam, 
quas  ipfe  infpexL 

Cap.CVn.  quamopttmae^  lU  pro  mlgsLto  quam  opti' 
me  fcripfl,  admonitus  etiam  a  Meurfio.^  SimUes  compofitio« 
nes  ad  labni  et  opercula  doliorum  perungenda  habent  Geo* 
ponica  VI.  9.  et  Plinius  Xr\^  c.  21. 

/ertam'}    Videad  cap.  if  j« 

potentam']  Exhordice  {a&am,  graece  aX(P/r«.  Geo« 
ponica  Vn.  15.  39.  fvioi  iX(ptret  /uuyvvwi  netf  uareccmljaeivrct 
yavevraq,  ra/i^  aBkfwt  tntipfM  yoLf  uftd^^  vfitvpx  xeif  ii^pvTfC 
ipiVM  xo^  ulJffiOLrot  fuKoMni^  ufMt(ke  iv  <^i^ctvrt  uei^picuvr$ 
tli/tf  ^Jmm91  uctf  '^^otvreq  yevovrotf  neif  ir(a  ieutfti^wt.  £x- 
perimenti  rationes  ignoro ;  igitur  de  veritate  iudicare  non 
poiFom.    Pro  grandem  Rottboell  p.  48«  coniicit  quantum. 

Cap.  CVm.  iruol  fafidam  erui  ad  vatia  vlfii  vitia  ad- 
bibent  Geoponica  VE.  I9.  et  35.  et  37. 

Cap.  CDC«  vini  cyatkos']  Gelher  te^efapae  emendat, 
cnlus  cyathos  quatuor  confpergi^  id  eft,  admifceri  vult  fa« 
rinae  erni.  Vini  addituf  aut  librarii  efrore,  aut  vt  cyathi 
vinarit  menfiiram  fignificet,  refte  monente  Gefiiero. 

later^ 


158  COMMENTARIVS   IM 

taUreuhs^  Operis  piftofii  et  daiciarii  latercnlos  m 
forma  diAos  ex  Pkuti  Poencdo  L  a.  1 13.  et  Apuleii  Meta- 
morph.  X  annotamt  Popnuu 

obUnito  dies']  Re^e  poft  dUs  oorrigit  Abr.  Gronov. 
Vide  ad  cap.  104.  feft  2« 

Cap.  CX.  deteriar'}  Geiher  malebat  tetriar  hie  et  paa* 
lo  poft  fcribi. 

teftam'}    Geoponica  VIL  26.  ol  ik  irrfmz»  hntvftMm^- 

Cap.  CXL  ederacea]  Experimentam  habet  etiam  Pli- 
nias  XVI.  C  63.    Granunatici  tale  vas  graece  volunt  dici 

Cap.  CXH.  Omm]  Piinias  14.  fe6t  la  Coi  marinam 
aquam  largiorem  mifcentf  idque  tran/latmn  i»  atbum  muftum 
Itucocown  appetlatnr.  •  In  aSis  autem  gentibus  fimili  modo 
faSmn  tethaU^omenon  vocant.  JThalaffiten  autem  vafis  mu- 
fti  deieSis  in  mare ,  quo  genere  praecox  fit  vetufias.  rlec  non 
apud  nos  quoqne  Coum  vinum  ex  Itatico  faciendi  rationem 
Cato  demonjirauit  f  Juper  cetera  infote  quatriduo  maturan^ 
dum  praectpiens.  Khodium  Cbo  fimite  eft,  —  Omnia  tranf 
marina  feptem  vet  in  fex  annis  ad  vetuftatem  mediam  per* 
venire  epctftimantur.  Plinius  diuerfam  leftionem  habuit  hoc 
in  loco  aut  fupra  cap.  105.  vbi  vinum  parare  docet  non  de- 
terius  Coo.  Supereft  etiam  alia  ratio  defendendi  Plinii. 
Scilicet  is  videtur  caput  hoc  cum  fequenti  copulaife,  et  ca- 
put  113.  de  eodem  vino  Coo  interpretari ;  vbi  Cato  n$  ptus 
quatriduum  in  fole  fiueris.  Contra  Codex  Mediceus  qua- 
drienmum  habet  fcriptum.  Plinii  ledionem  adlauare  videtur 
comparatio  cap.  105.  vbi  vinum,  non  deterius  Coo,  addita 
mufto  cofto  aqua  lalfa»  parat  Cato,  idque  addito  fchoeno  et 
calamo  odoratum  facit,  et  in  fole  per  biennium  pofitum  efle 
finit,  deinde  in  teftam  confert.  Deinceps  de  mare  eft  in 
Brufch.  forte  etiam  in  I.  B.  R.  quam  formam  in  Varrone  ex 
Grammaticis  veteribus  reftitui  volait  Pontedera. 

quoMuaTi  Haec  verba  liimia  ionge  ab  iUis  exatto 
marinam  Jumito  feparata  fuiife  a  librario,  docet  comparado 
cap.  106.  et  nunc  video  etiam  CeL  Rottboellium  p.  48.  ea 
tranlTerre  iuflUTe  poft  verhjam  JwUito.  Oftia  flnuiorum  dui- 
cem  aquam  mari  affundant. 

Q.  S.  S.  £.  ]  i.  e.  qaae  fupra  fcripta  eft.  Male  volgo 
ponitur  nameraUs  nota  ^  •    Meciw  Codex  Grofioaii  ftcit. 

Nefcio 


M.  P.  CATONIS  CAP.  CXIH.  CXlV.     159 

Neicio  ex  quo  Codice  Mearfias  attolit:   ofuai  marina€ 

;  aquam  marituim^  Supra  c.  105.  viiinin  Graecum  Coo 
noQ  deterius  couficiebat  muito  deco6ix>  feu  fapa  additn  mu- 
riae,  ab^ue  vuis  jn  fole  ficcatis.  Geoponica  Coum  aliter 
parant.  Geoponica  VSL  24.  Tliafium  parant  cap.  33,  ex 
vuarum  pafiarum  aquae  marinae  decodae  et  mufi:o  immerfa*  ' 
rum  deinde  proculcatarum  fucco,  addita  poftremo  fiipae 
parte  vicefima. 

Cap.  GXm.  vt  odoratum^  Hoc  fcilicet  ipfum  vinum 
Coum,  vt  monui  ad  cap.  1 12.  ex  Flinio.  Refte  igitur  Co- 
dex  Gronouii  cum  praecedente  copulat  lioc  caput 

/erta2  Cap.  105.  fchoenum  et  calamum  adhibet  in  pi- 
la  contula.  Palmam  eandem  voluit  intelligi  Columella  XII. 
30.  5*  in  medicamento  vini.  £t  quam  phoenicobalanam 
dixit  Plinius  XU.  f.  47.  vbi  vide  notas.  Vnguentarii  funt 
piv^s^L  Sertam  fupra  c.  107.  Campanicam  dbiit.  Plinius 
XXL  c.  9.  MelUoton  qmdfertnlam  Campanam  vocamms.  Efi 
mim  fn  Campania  ItaUae  Umdatiffima  —  odor  eius  croco  vi* 
cmus  etfhs,  ipfae  canae.  Rottboell  p.  4Q.fertam  interpre- 
tatur  Lmnaei  melilotum  italicam,  fcnoemm  andropogonem 
fchoenanthum^  pahnam  balanum  myrepficam  Bauhini. 

voks.  de  lacul  Vulgo  hic  pofitum  comma  punSx>  com- 
mutaui. 

operta'^  fc.  operculo,  vt  deferuefcendo  purgare  fe  at- 
que  exbalare  ipiritum  pofiit. 

infimamm  fini']  Supra  cap.  3$.  d.  radidbus  fmi.  vbi 
vide  notam. 

pofi  quatridmim']  Hanc  partem  vltimam  capitis  ab  ar« 
gumento  alienam  eSe,  cenfebat  Gefner^  qui  exfpefbdfe  fe 
att  j  vt  in  cellam  vel  apothecam  vinum  idferretur.  Codicis 
Medicei  quadrienmum  vnde  ortum  fuerit^  difputaui  ad  inio 
tium  cap.  112.  Gefiieri  conieduram  flrmat^  quod  cap.  105. 
in  fimili  re  eft:  deinde  in  teBum  conferto.  An  fuit  wfypatot 
L  e.  indito^  vnde  difiipare,  Ita  in  loco  Pomponii  ex  Ful- 
lone  apud  Nonium  in  Feruat;  Facite:  vt  ignis  feruat^  JigM 
infipite,  far  concidite  ante  lani  Guilelmi  emendationem  Ve-» 
rifim.  L  1 1.  legebatur  infiipite.  Cel.  RotdxieU  p,  49.  conii*' 
cit  cum  Gefnero  eeiiam  vel  caumn  vel  caulam  pro  cuUeum» 

Cap.  CXIV.  veratri  radices']  Plinius  XIV.  f.  i^.  no,  5. 
de  hyJTopite  et  abfinthite  yino:  fiunt  vtraque  et  alio  modo, 
circa  radices  vitiiimfato.    SSc^et  etleboritenfierim  veratrQ 

nigra 


i6o  COMMENTARIVS  IN 

nigro,  Cato  docet.  Sicfit  etfcamonites.  -^  ficet  etleborumft- 
ritur  in  Thafo^  aut  cucumis  filuefierp  aut  fcamonia^  quod 
vinum  phthoricum  vocant »  quoniam  abortus  facit.  Ceteram 
vocem  atri  excidifley  refte  monet  Pontedera,  et  demonlfa^t 
caput  fequens. .  Diofc.  4. 1 51 .  iXUfiopQQ  fUhtQ  —  ovfi(Pt/rev- 
^ek  ifiittkotQ  vpcf  ry  fi^if  rov  if  blutS  oTvov  nxd^ctprixov  ifyi' 
{srctf.  Geoponica  8*  i8*  i^e/^ops  tccq  pl^uQ  uoyj/ov  xce/  tBf^" 
ux^ifOLQ  rijc  iuicihi  ric  /S/^c  TepfpctjSLs  avric  rS  noirivri 
i/S^fiop»  xctf  hrwQ  (Pursvoov,  Eadem  4.  8-  ^  rijv  xct&»prh 
%ijv  ifirekov  rir^  r^  rpir^  ToiSfisif  ^l^ovreQ  ro  uk^fict  ndf 
iX^Popov  vrori^ivrsQ. 

fiercus  vetus^l  Heinfius  Aduerf.  IH.  458.  vietum  cerri- 
gebat^  ne  idem  vocabulum  repeteret  aufterus  Cato^  vel  po- 
tius  compilator  Catonis ! 

Cap.  CXV.  vinummufium']  i.  e.  nouum,  mufteum.  Sic 
agnam  muflam  pro  noua  ex  Catone  noftro  refert  Prifcianus 
V[.  p.  711. 

ne  admifceas']  haec  in  capite  antec.  male  omifCi  iunt 
Deinceps  fafciculos  veratri  atri  cur  nominet,  nec  radices 
contufas,  ignoro;  nifi  forte  diuerfam  rationem  vini  faelle- 
boritis  concinnandi  voluerit  tradere  auftor« 

ceterampotioneml  In  altero  loco  cyathum  viai  mifcet 
aqttae;  quam  et  h.  1.  intelligi  puto. 

Cap.  CXVI-  oteo per/ricatoj  Piinius  ig.  f.  75.  aUi  qui 
in /atfamentariis  cadis  gupfo  illinantf  alii  qui  lentem  aceto 
kyerpitiato  refpergant  jlccatamque  oteo  inmgant.  Geopo- 
nica  n.  37.  oksi  oicov  Mxovrt  irtfpavd^sTtra  i^nfiCTOQ  itctfiA/su 
Colum.  n.  10.  15.  tum  infote  ficcetur  et  radice  ftJptiH  trita 
cum  aceto  afpergatur  defricettirque ,  atque  ita  rur/us  in  fote 
fiecata  et  refrigerata  reconddtur,  vbi  miror,  Interpretes  non 
vidiiTe^  poii  perjricetur  excidifffe  oleo,  Ceterum  miratur  Gef- 
ner,  tam  operofe  in  Italia  feruari  lenticulam.  At  ita  etiam 
fabas  feruant  Geoponica  IF.  55.  9.  0?  xvccfioi  d^oekotrrtw  victn 
nctrctffcev^ivrsQ  oixotot  faovrotf  ofio&CQ  xcii  f^yviipsocQ  Airo-^ 
Ppiyfutrt,  Seminum  integritati  ita  coilfuli  et  meifes  futnrae 
profpetitati,  monet  Brodiey  Survey  of  the  ancient  Hufban- 
dry  p.  159  et  16 j.  qui  ACeti  vfum  ad  necanda  infeftorum 
oua,  cinerum  vero  ad  corruptelam  putredinis  arcendam  re- 
ffert  Lentem  Pelufiacam  Virgilius  Georg.  I.  Niliacam,  fa- 
bac&fiorem,  coramendat  Martialis  XHI.  9.  Alexandrinam 
Vegetius.  ^  Maior  ea  fuiffe  videtur,  in  pingui  Afegypti  folo 
mrta*    Obiter  etiam  fkbam  concliin  Martidis  £pig*  7*  XIII«^ 

memo- 


M.  P.  C ATONIS  CAR  CXVH.  CXVm.  161 

memoraboy  qaam  patUdam,  alibi  VII.  77.  inunffam  vocat; 
eandem  luaenalis  3.  293.  nomioat  inter  pauperum  cibos. 
Vuigo  interpretantar  fabam,  cum  cortice  fuo  elixam^  faUi 
loco  Pollucis  VI.  f.  94.  vbi  concliyliorum  tefta  xoo^v^  dici- 
tur.  S«d  ibi  *oy%««  legendum  eft;  et  faba  conchis  eft,  quae 
cum  oleo  apparatur  in  cibu^i,  Sufpicor,  Italicum  vocabulum 
inde  deriuatum  efle,  quo  faba  condita  dicitur  in  concid. 

Cap.  CXVn.  contundantur]  N.  Heiniios  ad  Petron;  c. 
47.  memorat  ex  libris  nefcio  quibus  le^tionem  ineptam  conu 
mundantur.    Cato  enim  oliuas  d-X»<rrdg  dicere  vpiuit. 

in  aquam']  Frigidam  an  calidam?  Columeila  XII.  47. 
paufeam  acerbam  contufam  aqua  calida  paululum  maceratam 
exprimit;  fed  in  altera  compofitione  frigidae  mnriae  immer- 
iam  exprimit.  Geoponica  DC.  32.  contufas  prelo  (iirl  ^ihi) 
calidae  immittunt,  deinde  fporta  inclufas  exprimunt  Sed 
vide  notam  paulo  poft  ponendam. 

mutes']  Ita  vulgatum  mutetp  et  deinceps  expritnat  — - 
eoniiciat  —  addat,  —  condat  correxi  ex  fententia  Pontedd- 
rae.  Praeterea  verba :  crebro  aquam  mutes  ab  antecedentl- 
bus  maiore  diftinilione  feparaui^  et  cum  fequentibus  ca* 
pulaui. 

olmnaddas']  Paufeas  albas  in  oleo  feruari  etreceii- 
tiillmas  repraefentare^  monet  Colum.  XII.  47.  ^.  fed  in  cod- 
ditura  albarum  paufiarum  reliqua  oleum  non  adhibet.  Deiti- 
ceps  modium  olearium  in  eniendandis  correxit  Popma. 

lentifcum]  Semina  lentifci,  et  foeniculi  femina  vel 
caulem  et  folia  conciik  adhibet  in  condituris  oiearum  Cola* 
mella.  "^ 

cito  vtitor]  Infra  c.  123  et  126.  eft  vtito.  qnod  ex  libris 
fuis  dedit  Vi^r.  Verba  ipfa  cito  vtitor  male  huc  tranfier 
runt  ex  ioco  fuo ,  po&Jumito  collocanda.  Videtur  admiftio 
foeniculi  et  lentifci  impedire,  quo  minus  ita.  conditae  oli-. 
vae  durent  An  omnis  conditura  haec  aetatem  non  fert? 
Simile  quid  de  conditura  maturijflUnarum  nigrarum  et  coibk 
fra6tarum  oliuarum  monet  Columella  IX.  49.  Vapore  ba& 
nei  maceratas  et  falibus  fparias  vltra  g  die&feruari  pofiTe,  ne^ 
gat  Palladius  Nouembri  22.  2. 

Cap.  CXVni.  quam/ecundum]  Hanc  leftionem  VlAoK 
intulit  Antea :  /ec.  vindemiam  qua.  De  cafu  quam  (bllich 
tos  nos  effe  vet&t  cap.  123.  id  vtito.  Senfuni  viri  dofti  non 
attigerunt  Condituram  olearum  per  muftum  docent  Gecfe 
pon.  DC  3.  fed  ibi  «Ibae  oleae  per  diea  30.  moria  aEMerata^ 
Tom.I.P.ff.  t  «t 


t6f  COMMENTARIVS  IN 

«t  cum  mofto  recenti  feruefeAae  obUtitinti;ir  conditae.  E«- 
dem  cap.  32.  albas  oleas  et  fradias  exemtis  nucleis  cum  fale 
trito  cumino  et  foeniculi  ramUlis  infufo  mufto  condiunt 
Geminam  per  muftum  condituram  faabet  Coiumella  XII.  47. 
fed  eam  non  magis,  quam  graecam»  oleum  nec  acetum  in- 
greditur.  Tempus  autem  couditiirae  ita  definit:  Acerbam 
paufeam  menfe  Septembri  vel  OHobri^  dum  adhuc  vindema 
ift,  contunde.  De  vfu  addit:  Jic  curata  oliua  tertio  die  pcJBs 
vti.  Inde  apparet,  fecundum  vindemiam,  i.  e.  poft  vinde- 
miam  albam  oleam  non  ftringi  et  condi,  paufeam  certe. 
Videtur  igitur  leftio  Vi^riana  vera  eiTe ;  alias  addendma 
foret  ciio^  fi  verba  fec.  vinOf  ad  tempus  conditurae  retu- 
leris.  Ceterum  rationem  oliuarum  condiendarum  hodier- 
iiam  docuit  Bemard  Memoire.fur  1'Olivier  p.  147  feqq..*vbi 
monety  oliuas^  quamuis  maturas  et  nigras^  faporem  amarum 
et  quodammodo  acidum,  oleo  permiftum,  gerercyquem  aqua 
pura  aiTufa  eliquat;  fed  raulto  celerius  hoc  fit  oliuis  atitea 
contufis;  atque  ita  eliquatas  per  odo  dies  ikle  minuto,  foe- 
niculo  et  coriandri  femine  addito  condiuut  Contuias  fi  ca- 
iida  aqua  eliquaueris^  multo  citius  vfui  fiunt  aptae,  fed  ia- 
cilius  corrumpuntur.  Ad  vfum  diuturnum  lixiuio  cinere 
maceratas  etaquapura  elotas  condiunt  muria^  addito  foe- 
niculo,  coriandro/lignoquerhodio;  interdum  acetum^ad- 
iiciunt,  ne  forte  conditura  ferueat  fubito.  Quidam  exem* 
tas  bac  conditura  oliuas  fe6b'one  fpirali  aperiunt,  exemto 
nucleo  fardinae  partem  et  baccam  capparis  fubftituunt,  atque 
ita  in  oleo  feruant  Quae  qui  comparauerit  cum  locis  Cato- 
Jiis»  Columellae  et  Palladii,  facile  rationem  fingularum  con- 
diturarum  ipfe  videbit 

Metera2    u  e.  quod  reliqufi  condimenta  attinet 

C^p*  CXIX.  Epitifrum']  De  quo  accurate  dicetur  ad 
Cblum.  XU.  47. 9« 

Cap.  CXX.  corticem^  Vrfinus  comparauit  Horatium 
ni.  Od,  8.  9.  kic  dies  corticem  adftriRum  pice  dimouebit  am^ 
phorae.^  Corticem  fuberis  inteiligi,  docebo  ad  Columellam 
JX.  6.  et  XI.  2.  90^   De  re  ipfa  vide  ad  Colum.  XH.  29. 

Cap«.  CXXI.  muftaceos"]  .  Genere  neutro  muflacea  dixit 
Itmenalis  VI.  205.  Hinc  prouerbium  apud  Ciceronem  ad 
Attic.  V.  20.  taureotam  in  muftaceo  quaerere. 

Cap.  CXXH.  Capreidam]  Caprifolium  interpretatur 
Popma^  graece  periclymenum^  cuius  femen  et  folia  decb^ 

,    et 


M-P-CATONIS  CAP^CXXa—CXXV.  rtfi: 

et  cum  vino  famta  vrinam  ducere,  annotat  eX  Dlofcoride  et 
Plinio.  Sed  Caprifolium  nomen  eft  ignotum  Italiae  anti-^ 
quae,  Caprago  Apuleii  c.  io8.  eft  laftuca  caprina,  quae  huc 
non  pertinet,  etfi  filueftris  laftucae  fuccum  vrinae  difficulta- 
tes  emendare  ait  Plinius  2a  f.  26.  Forte  capparis  intelli^i- 
tur,  cuius  radicem  in  vino  potam  Heneni  totum  per  vrinam 
et  aluum  emittere,  tradit  Plmius. 

iHniperumJ  baccas  aut  lignum  mufto  decoqui,  moneC 
PHnius  14.  f.  19.  Baccam  b.  1.  intelligi  puto.  Diofcor.  V* 
46.  vinum  iuniperinum  conficere  docet  '    ' 

de/eruefacito  ]    Meurfius  malebat  et  feruefacito. 

lagoenam']  Viftorius  in  Codice  vetufto  reperit  etiani 
tagonam  fcriptum,  vt  in  Epiftola  Ciceronis  Quinti  ad  Tiro- 
nem  et  in  libro  Plinii  XVI. ;  Codices  Palatini  in  Palladio  /ii 
guna  alibi  laguena  dant,  teftante  Sylburgio.  Quam  fcripta^ 
ram,  tagunamf  veram  effe,  monuit  Gefner,  comparatis  la^un. 
culis,  quas  nominat  Columella.  Graece  eft  XflJywoc,^»» 
fioi»po<pipvyfi»  et  crsivoivxsvA  vocat  Argentarius  Anaie^T 
Graec.  T.  IL  p.270  et  271.  ed.Bruncku.  In  fragmento  Vkr-* 
ronis  apud  Nonium  p.  543.  Merceri:  Vulcanum  nec  qmm 
nouae  lagoenae  ollarum  fgura ,  ter  precatur,  vbi  antiquae 
'Edd.  frangantur.  Cod.  Psiltit  figurantur,  vnde  Gebhard  An- 
tiq.  Left.  II.  19.  corrigebat:  nec  non  cum  ^nouae  lagoenae  oL 
taruM  figurantur ,  ter  precatur  fc.  figulus.  Sed  /agoenae 
oUarum  etiamnum  vitiofae  fuperfunt;  itaque  lego  kgoeifas 
cUaeue  figurantur» 

Cap.  CXXDI.  id  vtito  vinil  i^  ^-  eJu^  vini  cyathum  fu^ 
mito,  vt  cap.  122.  De  vfu  iuniperi  Pllmus  24.  C  36.  e« 
Diofc.  I.  103.  vrinas  ciet  —  datur  ifchiadicis  cum  vino  aJia 
potum  pUulis  quatemis  aut  decoSHs  viginti  in  vino. 

Cap.  CXXIV.  Loco  alieno  haec  de  cauibus  tradi,  mo* 
nuerunt  Pontedera  et  Gefner.  Eadem  fere  habet  Varro  L 
21.  cui  ex  £dd.  antiquis  reftitui. 


Cap.  CXXV.  murtam  nigram^  Operofe  myrtitea  vl- 
num  conficit  Columella  XH.  38-  Plinius  15.  f.  37.  Qitodch 
adtvinumfieri  e  nigra,  ftccata  v/que  in  ariditatem  in  Vf^a, 
atque  ita  mufio  indita.  Si  nonficcentur  baccae,  oleurngigni,  -7 

contundito']    Poflis  fufpicari  confundito  legi  debere^;  fejt 
contufas  baccas  myrti  nigrae  etiam  Columelfa  mufto  indit 
Si  eximi  debet  myrta;  pendere  debet  fifcelhi  aut  liftd  in- 
•Wi.  ;    o,od 

I*  ^  aiuum 


164  COMMENTARIVS  IN 

atuum  crudam']  Ad  tormina,  alui  proluuiem  et  imbe- 
dllam  ftomachum  &cere  ait  Colamella. 

Cap.  CXXVI.  ad  tormina']  Plinius  23.  f.  58.  amtujum 
malum  ex  tribus  hminis  vini  deco&um  ad  heminamy  tormina 
it  taenias  pellit.  Punicum  in  oUa  noua,  cooperculo  illito,  in 
fumo  eDGuftum  ef  contritum  potumque  in  vinojijlit  aluum,  dif- 
cutit  tormina. 

'  vbiflorebit']  Cytinum,  primum  punici  partum  feu  ca- 
lycem,  pomi  rudimentum  et  flores  continentem,  aut  flores, 
cytino  inclufos,  feu  balauftium.  De  balauftio  Plinius  1.  c. 
£  60.  teftatur^  ficcati  et  tuii  farinam  dyfentericos  curare  et 
aluum  fiftere. 

Cap.  CXXVn.  mederi']  Refte  verbum  inutile  inclufit 
Gefiier^  cui  liber  Wratifl.  melius  fubftituit  medela. 

iris  minas]  Libras  inteliigi  romanas,  ex  Plinio  12.  f.  33. 
14.  f.  31.  23.  f.  29.  et  21.  c.  34.  monuit  Gefner.  Sed  falli- 
tar,  cum  putat,  de  liquidis  t^odo  dici  heminam;  nam  ialis 
heminas  ternas  habet  Columella  XII.  47.  6.  neque  tamen 
ideo  antiquam  leftjonem  tres  hemincts  h.  I.  probauerim. 

origaniti]  Dicitur  pro  origanitis,  vt  Pericli  et  finiilia» 
iBonente  Gefiiero.  Cel.  Rottboell  p.  50.  malebat  legi ;  meL 
fo  coSi  origaniti  vel  mel  coSum  origanitum  dr.  vnam. 

et  vini  heminam]  Cum  vox  t;ffif  abundet^  etpuerohe- 
lninae  menfurae  data  fit  nimia,  hinc  Pontedera  malebat  viro 
keminam.  Contra  Gefner  monebat,  banc  proportionem  aeta- 
tis  puerilis  et  virilis  non  efie,  iuftam;  et  de  pueris  Catonem 
iblis  loqui  voluifie,  qma  haec  aetas  lumbricis  et  taeneis  prae 
ceteris  fit  obnoxia*  De  lumbricis  quidem  aflentior  viro  do* 
€to,  fed  teniis  aetates  fere  omnes  funt  obnoxiae.  Sed  ni- 
hil  promouet  haec  annotatio^  et  vitium  loci  permanet  nut- 
nlfeflnim.  Quid  fi  ex  vetufta  lefiione  et  origanum  ita  legas : 
viki /extarium  et  origani  triobolum  (inde),'dato  ieiuno  vini 
keminam,  et  puero  pro  aetate.  Cel.  Rottboell  p.  51.  conii- 
cit:  dato  iuueni  et  puero  pro  aetate  in  triobohtm,  et  viro  he» 
minam.  quam  correftionem  meae  longe  praefero.  Addit 
vir  doftus^  infantes  a  fcaridibus^  pueros  lumbricis^  proue- 
Aos  aetate  homines  taeniis  maxime  infeftari  innatis. 

pitam]  Vt  faltu  aluum  concutiat.  Meminifie  debemus. 
meretriculae  Hippocraticae,  qu^e  ialtu  conceptum  excu- 
tiebat 

Cap.  CXXVm.  dektare]  Ex  illis,  quae  poftea  dlfputa-. 
ho,  confiabit,  de  folo  et  parietibas  granaru  haec  efl!e  intelli- 

genda. 


M.  P.  CATONIS  CAP.  CXXVin.--CXX3t  x6f 

gendi.  Defblo  igitiir  interpretaBeris  diktare  ex  Virgilio 
[eorg.  I.  179.  creta  folidare.  Vide  fiipra  ad  cap.  91.  Ra- 
brica  eft  genus  argillae  rabrum,  ex  qoa  iateres  dvu^,  monet 
Palladias  VI.  12.  Quanquam  faabitationem  etiam  intua  de- 
liieatam  non  debemas  mirari  in  rujftico  auftero,  qoalem  Ca« 
tonem  fuifTe  nouimus.  Vide  netam  ad  cap.  15.  Ceteram 
ex  veftigiis  Edd.  et  Codd.  fcriptarae  Abr.  Gronov.  corrige»' 
bat:  Ifabitationem  debitato  terra  quam  maxime  cretofa  vA 
Tubricoja:  eo  amurcam  etc. , 

amurcam'}  Plinius  1 5.  f.  8-  AmiHrcafubigi  areas  teren^ 
dis  mejffbus  y  vtformuae  rimaeque  atrjittt.  QuiH  et  iutum  pa^ 
rietum^  cu;  teSoria  et  pauimenta  horreorum.  Latera  et  pa« 
rietes  liorreorum  ita  etiam  munit  Columella  I.  6.  13.  Hmc 
igitur  fit  manifeftam,  in  Catonis  hoc  loco  multa  effe  vitiofa, 
qaaedam  deeffe.  JFIabitationem'  nomd^uit  fblam>  et  dela- 
tare  dixit^  quod  ad  foium  et  parietes  referendam  eft.  Ad 
folum  pertinent  verba  neque  mures  cauafactent,  neque  herbte 
nafcetur.  Poftrema  neque  iutamenia  fcindenife  ad  parietes 
magis  pertinent,  aut  potius  ad  areae  folum  capitis  feqaentis. 
peutque  totum  hoc  caput  repetit  ea,  quae  cap.  92,  fupra 
iam  re6tius  de  granario  tradita  fuerant  Vide  ibi  notas, 
Idem  faftum  eft  cap.  fequenti. 

afpergo']  Si  parietes  exteriores  inteiiigas,  ferri  poteft; 
fed  intus  nocere  non  poteft.  Puto,  olim  fume  fcriptum  cur* 
cuiio,  vt  fupra  cap.  92.  Aut  potius  defunt  verba  quaedam,' 
eadem  fententia  fcripta,  quae  fapra:  pofiea  con/pergit9 
amurca  omne  quod  lutaueris.  !bbi  aruerit,  eofrumentum  ¥e^ 
frigeratum  condito.  curcuUo  non  nocebit.  Ex  confpergito  ik^ 
ftum  eft  afpergo.  Forte  fuit  olim :  delutato  iterumque  ajper^ 
gito  amurca.    Ita  neque  curculio  nocdrit,  neque  mures  etc. 

Cap.  CXXDC.  Haec  eadem  fupra  c.  91.  minus  integm 
ex  parte  leguntur.  vbi  vide  notas. 

terrali  Legendum  effe  ex  Plinio  et  nafcora  rei  cretai 
docui  ad  cap.  9 1 .  Male  contra  in  Plinio  terra  pro  creta  r^- 
poni  volebat  Pintlanus. 

vbi  coaequata  erif]  Defuntverba  fupra  poftta:  pofiee^ 
denuo  amurca  con/pergito ,  finitoqm  arefcat. 

et  cum  non  erit']  Haec  fupra  defunt  Addenda  hic  etiam 
putem  verba  poftrema  cap.  128«  neque  lutamentafcindentje^ 

Cap.  CXXX.  nequefumofa']  Plinius  15.  f.g-  tigna  ma^ 
terata  amurca  nutlius  fumi  taedio  ardere.  Vide  mpra  ad 
cap.  37.f.  5.  etc.  55. 

L  3  Cap. 


:i6fl  COMMENTARIVS  IM 

Cap.  CXXXI.  Eadem  (bpra  cap.  50.  vbi  vide  notaa* 
Verba  il>i  legantiir  huc  retrahenda:  Vbi  daps  profauata 
£omeftaque  erit^  verno  arare  incipitx)  etc.  Scilicet  haec  tria 
capita  131.  132.  et  50.  male  difcerpta  funt,  hoc  fere  ordine 
legenda  t  JJapem  pro  bobus  piroflorente  faeito.  Dapetn  hoc 
modo  fteri  oportet.  loui --^  coutagione.  Hri  daps  profanata 
comeftaque  erit ,  vemo  arare  iucipUo.  Ea  loca  —  ita  poftre^ 
mo  urato,    Pofleaferita  miUum ,  pameum  >  alium  tentim. 

rudeSal  Hanc  leftionem  voluit  reftitui  etiam  Gefner 
in  Thef.  L.  L.  Nam  fupra  c.  34.  f.  2.  et  35.  f.  i.  eadem  for« 
ma  exftat  Abr.  Gronov.  grauijfima  mutabat  in  cra^ffima. 
Ita  enim  eft  in  altero  loco,  et  in  Plinii  Codice  eife  ait  grc^- 


Cap.  OCOai.  Dapem']  Feftus:  Daps  apud  antiquos 
Ocebaiur  res  dtuina,  quae  fiebat  aut  hibema  femente  aut 
vema. 

cuBgnam']  Feftus:  CuUgnavas  potorium.  CatOy  Cb- 
l^namj  inquit,  in  foeno  graeco  ponitOf  vt  bene  oleat.  Cu' 
Hgna  vas  vinarium  a  Graeco  diSa^  quam  illi  dicunt  uukmou 
vbi  refte  Scaliger  corrigit  uvklxy^v. 

poUuceto']  Pollucere  dixerunt  antiqui  Romani  pro  por- 
ricere,  ifacrare  deo.  Varro  L.  L.  V.  p.  54.  Profamm  eft 
quodantefanum^  ideft^  coniunShimfano;  Uuc  profanatum, 
quod  in  facrario  polktum.  Atque  inde  Herculi  decuma  data 
ab  eojft,  quoiffacrificio  quodam  fcmatur^  id  eft^  vtfani  lege 
fit;  iadicitur  polluiumf  quod  a  porriciendo  ejl  fStum.  CHm 
cuim  ex  mercibus  libamenta  porreSafunt  Herculi  in  ara,  tum 
potlutum  eft:  vt  cum  profanum  dicitur,  id  eft^  proinde  vt  fit 
fanifaSum.  Itaque  vbi  oUm  faao  coH/iimehatur  omnc ,  quod 
profanum  erat,  vt  etiam  fit;  quod  praetor  vrbanus  quotan* 
ais  facit^  eum  ffercuS  immolat  publice  iuuencam.  Ita  poUu- 
cere  Herculi  decimam  dixit  Pkutus  Sticho  L  3.  80.  De  pol- 
luftu  vide  Scaligerum  ad  Feflum  in  poUucere  merces. 

dapif  eius  rei'}  Vulgarem  diftin6l:ionem  dapi  eius  rei 
ffgo.  MctSCe  correxit  Gefner.  Bene;  fed  plura  deeffe  fufpi'- 
cor'.cpmparato  facrificio  loftraii  infra  c.  141.  vbi  eft:  Mars 
pater  te  precor  quaefoque  vti  fies  volens  propitius  nnkiy  do^» 
mo  famUiaeque  noftrae^  quoius  rei  ergo  agrum  terram  — 
fwmetaurilia  circumc^i  iujfi.^ . 

maSe']  Praeter  alia  lacunae  et  vitii  argumenta  hoc  et- 
»m  eft  inanifeftum  iatia  mihi  quidem,  quod  de  dape  pollu- 
cenda  vcrba  paulo  poft  repetuntur,  hoc  vero  loco,  vbi  vini 
culigna  nominatqr,  verba  aliena  de  dape  inferuntur.    Edd. 

primae 


M.  P.  C AXONIS  "C AP.  CKXm.  CXXXm.  167 

Ctmae  iriferant  h.  1.  maSe  vino  inferiori  efio^  vel  vt  efle  de« 
bat  inferio  efto.  De  dape  fola  hic  agi^  argQQnt  feqoentm 
Terba:  poftea  vifiumfuimito. 

nUerlidto^  Poiix]aam  dapem  poUaxity  mannm  lauare 
jubet,  more  folenni  facrificiorum.  In  iingalas  iibationes 
mantxm  lauaiTe  inepte  ex  ii.  1.  argoit  Popma.  PraeceiEt  enim 
dapis  mentio*  vt  antea  demonflraai. 

maSe  iftace  dape  p.  efto']  Ha^  verba»  tanquam  aliena 
ab  hoc  ioco,  incloii.    Rationem  antea  edidf. 

ihferio}  Ex  Arnobio  VII.  p.  236.  qui  formulam  hanc 
po(art:  MaSus  hoc  vino  inferio  efto^  conilat;  eflevinum^quod 
infertur,  ieu  ofiertur.  Hinc  inferiae,  graece  %oc(/.  redbe 
monente  Vr/lnoy  qui  primus  exCodd.  duobus  vuigatum 
imferiori  correxit,  quod  fecit  iam  antea  Leopard.  Emendl 
XVIil.  16.  Seruias  ad  Aeneid.  IX.  641.  In  PonHficalibus 
Jacrificantes  dicebant  Deo,  Madte  hoc  vino  inferio  efio.  Fe« 
ftus:  infrium  vinum,  id  quod  in  facrificando  infra  pateroi 
Jabrum  ponebant, 

f^aej  Vt  in  facro  luibali,  vbi  Marti  facit  fuouetauri* 
libus  C!ato,  lanum  louemque  praefatur,  etincap.  134.  vbi 
Cereri  porca  praecidanea  facit,  loaem  lunonemque  prae&« 
tiir^  ita  fortalie  h.  1.  praefari  voluit  Veilam. 

ajfaria']  aptam  et  paratam  aiTarae  interpretatur  Popma^ 
qui  memorat  et  damnat  iimul  emendationem  nefciocuius: 
Daps  lom  Jljftr  apecu  m  vma  vini  cafie;  Pecuina  eft  a  for** 
msLpecuumf  qnam  infra  habes  cap.  141.  3« 

lom  cafte'}  Popma  ita  dii):ingai  voluit  vini.  loue  cafio 
profanato  Jme  contagione.  Refte,  puto.  De  verbo  profa» 
nare,  quod  antiquis  iignifical>at  confecrare^  deo  diAa  inter* 
pretatur  profanata  Feftas  in  verbo  porriciam.  Vide  TheC 
L.  L.  Gefneri. 

Cap.  CXXXOI.  propagatiol  Supra  cap.  51,  eadem  fie 
legnntur:  propagatio  pomorum,  aliarum  arborum*  ab  arbo^ 
re  abs  terra  puUi  qui  nafcentur,  eos  in  terram  deprimito  ex» 
ioUAoque  primorem  partem,  vti  radicem  capiats  inde  bien* 
mo  pofi  effbdito  feritoMe.  vbi  ante  ViAorium  legebatur: 
aliarumque  arborum.  Ceterum  reftius  ibi  additur  primortm 
partem,  u  e.  apicem.  £x  leftione  ab  altera,  Itleuriius  effi* 
ciebat  ad  latera.  Sed  vitium  eiTe  videtur  edit.  Bafd.  altercu 
Idem  Meurfius  inepte  extoUito  mutal>at  in  ixcotito  cam  EUld. 
quibafdam.  Nefcio  quam  bene  h.  1.  Cato  ftoiones  a  radici- 
bus  ortos  propagari  veiit,  cum  Piinius  ramos  ab  arbore»  et 
in  vite  finuiiter  ColamellaArbor.7.  virgam^  a  matre  editam, 

L  4  in 


168  COMMENTAHIVS  m 

in  fcrobem  propagari  dicat  A  ciq^itibiis  propagatt  CDtn  S^ 
inde  dicat  Cato  hoc  genere»  apparet,  hinc  nallam  librarii 
errorem  hic  InteraeniiTe.  Oleam  ftolonibus  a  trunco  et  % 
radice  natis  propagari,  ex  Theophrafto  doceo  ad  Colomel*» 
lam  V.  9.  vbi  vide. 

fttcUaJlruthea']  Haec,  Cypriam»  Delphicam,  pronnm, 
coniagulum^  album  et  nignim,  Auellanas  omifit  altero  in 
loco  Piinius  17.  f.  31.  QUo  propagari  praettr  vitm  tradii 
ftcufUf  oleam^  Punicam^  mahrum  genera  omniaf  laurum^ 
prunoSf  myrtos,  nuces  uiuetlanaSf  et  Praenejlinas,  plata» 
num  Pontedera  prunom  Catoni  nondnm  innotuiiTe  cenfet; 
item  platanum  male  inter  arbores  pomiferas  memorari,  nec 
yideri  Catoni  iam  innotuifle,  Prunum  in  loco  Plinii  habet 
Vincentius^  In  Hadria  et  nominatim  in  Italia  tota  raram 
effe  fuo  aeuo,  aliena  fide  refert  Theophraftus  H.  P.  IV.  7. 
quem  locum  male  vertit  Plinius  XII.  feft.  3.  Cum  fola  vm- 
bra  platanua  cenfeatur,  probabilis  non  eft  ledio  vulgata» 
€|uae  Catoni  curam  eius  aflignat  inter  pomiferas  arbores. 

genera']  Altero  in  loco:  kaec  omnia  a  capite  —  pro^ 
pagari/erique  eodem  modo  oportet. 

feri  voks^  Supra  cap.  53,  reduus  prapagari  votes* 
Porro  in  auks  aut  in  qualos  pertu/os  propagari  oportet,  et 
cum  iis  in/crobem  de/erri  oportet.  Plintus  I.  c.  Propaginum 
duo  genera  ramo  ao  arbore  deprejfo  in  /crobem  quatuor  pe^ 
dum  quoquo  et  poji  bienmum  amputatojkxu^  plantaqui  tran/ 
tata  pojt  trimatum.  qnas  fi  longiusferre  libeat ,  in  quaUs  Jtth 
iim  aut  yajis  JiStilibus  defodere  propagines  aptiJjSmam ,  vt  t» 
iis  tranfferantur.  Vnde  apparet,  verba  haec  quae  dHigentius 
^/eri  oportetf  pertinere  ad  primum  genus  adhuc,  et  prius 
/ert  mutandum  in  propagari,  Deinde  pro  diHgentius  Plinias 
forte  legit  fcriptum:  ^uae  fi  longius.  Intelligo  de  propagl- 
ne,  in  regionem  longmquam  mittenda,  ne  radices  in  itinere 
exficcentur.  ^  Vulgatam  ieftionem  diligentius  poffis  interpre* 
tari  de  cautione,  neylongius  a  matre  produ6bum  ftolonem 
eaftis  conuellat,  in  qualis  ftatim  defodiendum  effe,  Sed  de 
arbufto  videtur  Cato  loqui  velle,  vbi  quoniam  qualorum  ra« 
tio  in  tabulato  ipfo  maxime  probata  fuitratio,  teftePIinio 
I.  c.  no.  33.  quohiam  a  pecore  tutiilima  eft.  Eandemque 
tranOTerendae  ex  arbufto  vitis  rationem  docuit  PaUadius  UL 
10.  6. 

vti  capianf]  fupra:  in  afboribus,  vbiradices  capianl, 
€aiicem  pertundito  perfundum  aut  quaium.  ramum  quem  ra- 
dicem  capere  votes  traiicito,  eum  qualum  aut  (aHcem  terra 
tmpteto^  catcatoque  bene^  in  arborem  retinquito.  vbi  Edd. 

quae* 


M.  P.  CATONIS  CAP.  CXXXIV.       iS^q 

qjiiAedM/cartfieato  traitciioque.  refte.  nam  etlain  in  pritno 
genere,  vbi  in  fcrobem  virga  propagatur,  Columella  Arbor. 
VII.  2.  partem  virgae  matri  continentem  adradere  iubet^  ne 
ikrmenta  procreet  faperuacua,  et  diuerfae  etiam  partis  gem- 
tnas  in  terra  abfconditas^  exceptis  quatuor  imis^adradere 
ittbet,  ne  radices  inutiles  citent 

biennium  erit}  vbi  itafiierit  fupra.  vbi  Edd.  addunt; 
$t  radices  egerit.  Forte  quae  b.  1.  paulo  poft  leguntur  vti 
radices  bene  kabeant.  loco  plane  alieno,  buc  retrahenc^ 
funt,  hocordine:  bienmumeritf  et  radices  bene  habebit  mt 
iabdmnt.  Ceterum  biennium  mecum  probat  etiam  Pontede- 
ra,  atque  huc  ducit  Polit  biemum.  Scilicet  a  ik  et  UvQg  £t 
Ifienus,  biemusi  bimtis^  bienium. 

tenerum']  Supra:  ramumfub  quah  praeeiditOn  quabim 
buidito  ix  vna  parte  perpetuum.  Si  vero  ^alix  erit^  cpfh 
guqffifto.  cum  eo  qualo  aut  caUce  in/crobem  ponito.  Eodem 
modo  vitem  facitOf  eam  anno  poft  praecidito^  /eritoque  cum 
qualo.  Hoc  modo  quod  genus  vis  propagabis.  vbi  pro  perpe* 
tuam  £dd.  ante  Vi^torium  habebant:  prope  imam.  PliDiiis 
L  c.  atterumgenus  bixurioftus  radices  in  igfa  arbore /oUicim 
tandOf  trcdems  per  vafafiSHlia  vel  quatos  ramiSf  terraquo 
eircumfaritis:  atque  hoc  btandimento  impetratis  radicibus^ 
interpoma  ipfa  et  cacumina,  inft$nma  etenim  cacumina  hoc 
wodo  petuntur,  audaci  ingenio  arboreiH  aUamlonge  dteUuri 
faciendi:  eodem  quofupra  biennii  fpatio  ab/ciffa  propagine  et 
cum  quaUs  iUisfata.  vbi  rectius  Vincentius  habet:  cacumi* 
mum  Jkmma.  Cetisrum  hoc  genere  propagandae  vitis  vtun« 
tur  hodieque  Gallif  et  pro  qualo  faepe  adhibent  cefpitem 
in  medio  pertufum.  frobatque  hanc  rationem  Sprenger 
P-  30I. 

Cap.  CXXXIV.  praecidaneam']  Praeter  Feftum,  qul 
porcam  et  agham  praecidaneam  habet,  locum  Geliii  IV.  6. 
pofuit  Gefner  hunc:  Porca  etiam  praecidanea  appellataf 
quam  piaeuU  graiia  ante  fruges  nouasfieri  coeptas  immolari 
Cereri  mos  Jyitf  fi  qui  fanUuam  /meflam  aut  non  purgaue- 
rant  aut  aliter  eam  rem  quam  oportueratf  procuraueratU. 
£i  opponitur  hoftia  fuccidanea^  de'qua  ibidem  Gellius  et 
Feftns  tradit  Varronis  locum  de  porca  praecidanea  habet 
Nonius  in  Praecidaneum,  monente  Vrfino. 

porco  femina']  Meurfius  comparauit  agnum  feminam 
ex  Fefto  in  PelteXf  et  tupum  feminam  ex  Ennio,  Ceterum 
verba  Cereri  porca  praecidanea  Pontedera  eiici  vult;  tres 
enim  modo  libationes  fieri  ait,  igitur  tribujB  etiam  dii$  mo- 

h  f  do 


I70  COMMENTARIVS   IN 

do  facrliicari.  Sed  Cereris  nomen  pbrcam  praecidaneam 
poftulat  Contra  Pontedera  lunonem  eaodem  effe  ftatuit 
cum  Cerere^  et  porcum  foeminam  eandem^  cum  porca  prae- 
cidanea. 

kq/ce'}  Cum  Popma  Pontedera  malebat  haecef  cui  non 
conuenit  deincepg/a^flf»,  vt  refte  monuit  Gefner.  Altera 
Popmae  conieftura  condant  vt  non  magi^  eft  probabiiis.  In 
Curis  fecundis  Pontedera  haece  —  faba  corrigit,  et  verba 
priufquam  —  rapicium  figno  parenthefeos  includit.  Cel. 
Rottboell  p.  53.  malebat:  conditum  eatur. 

femen  rapicium'}  Pro  rapo  dicere  videtur  vt  Palladius 
lulio  L. 

thure  vinol  Seruius  ad  Aeneid.  IV.  57.  et  IX.  641. 
Prius  quam  viaimam  immolarint^  thus  ac  vinumfuper  eam 
/undebantf  viide  maShim  effe  taurum  dicebant^  ture  ac  vino 
€umulatam  hoftiam  et  magis  auSam. 

lunoni  praefato']  EA  pro  praefator.  Infrac.  141.  eft: 
lanum  louemque  Vino  praefamino.  Deinde  nomen  lunoni 
fpurium  aut  in  Icmo  lunonio  loui  mutandum  cenfebat  Meur« 
fius;  lunonis  enim  in  caetero  capite  non  fieri  mentionem; 
et  lanum  lunonium  habet  Macrobius  Saturn.  I.  10.  Quod 
addit  Meurfius,  lunonem  non  nominarl  in  iimili  facrlficio  c. 
141.  habet  dubitationem  aliquam,  quia  liber  Polit  ibi  pro 
vtno  habet  luno ,  £dd.  primae  autem  vino  praeferunt.  Cel. 
Rottboell  p.  53,  ex  varietate  in  margine  annotata  lunonem 
irrepfiffe  tandem  iterumque  eliminandain  cenfet  Reftel 
Igitur  malim:  thuH,  vino  lanum  louemque  praefamino.  Sci- 
licet  equidem  ex  vino  ortam  lunonem  puto  hic  in  gramma- 
ticorum  libris,  vt  ex  cerebro  louis  Mineruam,  Ita  ex  ww- 
Bus  ortum  effe  iunSus^  viretus,  fupra  vidimus.  luno  nouella 
in  Varronis  de  L.  L.  V.j.^Q.  orta  Scaligero  videbatur  finu- 
liter  ex  lana  nouetla. 

Strueml  Feftus :  Strufertarios  appellabant  antiqui  ho- 
mines  condums  mercede,  qui  ad  arbores  fulguritas  piacula^ 
rum  commiffarum  caufa  Jacrificia  qucKdamftrue  etfertofo^ 
temnibus  verbis  faciunt:  precor  te  lupiter  vti  mim  voiens 
propitius  Jies  :  quod  et  nulto  etiamftebat  adhibito  ftrufertario. 
De  ftrue  idem  Feftus :  Strues  genera  liborumjunt  digitorum 
coniUnSlorum  non  dijjimilia,  quijuperieffa  panicuta  in  tranf 
verfum  continentur.  vbiScaliger  monet,  apudCatonem  ipfum 
patremfamilias  fine  flrufertario  commouere  flruem.  Vrfmus 
comparauit  locum  ex  tabula  vetere,  vbi  facra  faciunt  arua- 
les  fratpes  ad  arbores  fulguritas:  ftruibus  effertis,  vbi  le- 
gendum  effe  mon\xit  ftru^us  et  fertis.  atque  italegi  voluit 

etiam 


VL  P.  CATONIS  GAP.  CXXKIV^       171 

•&mSc^ger,  qui  fragmenttim  tabulae^  a  Puteano  aceeptae, 
retiilit  in  notis  ad  Fefti  lociim  laudatam;  quod  miror  Gef^ 
nerum  omififTe  annotare,  qui  tabulam  iftam  cum  Vrfini  alio- 
rumque  virorum  dodiorum  notis  repetitatn  pofuit  poft  Ca« 
tonem;  ego  v^ro  omifi,'  quia  in  Gruteri  Thef.  Infcript.  all- 
bique  legitur.  Similes  Infcriptiones  iegunturapud  Sponium 
Mifceil.  p.  6*  Fabrettum  Infcr.  p.  442.  Philippum  a  Turre 
ia  Monument.  Antii  veteris^  et  recentiflimae  fragmentum 
apud  Foggitti  ad  Verri  Flacci  Faftos  p.  127.  quas  inuicem 
comparare  operae  erit  pretium.  Apud  Ouidium  Faft.  1. 276. 
Janus  de  fe :  Jlra  mihi  pojita  eji  paruo  cmimSa  facello  ^  haec 
adotet  flammis  cumfirue  farra  Juis.  Libum  lano  quod  liba- 
batur,  lanual  diftum  habet  Feftus  h.  v.  Cereale  libum  fer- 
raque  mbcta  fale  imponi  lano  refert  etiam  Ouidius  Faftor.  L 
Cum  farre  et  vino  lanum  Veftamque  rogari,  luuenalis  ait 
Satira  VI.  In  loco  Ouidii  priore  Schoettgen  corrigebat 
eum  ftrue  ferta  fuis.  Sed  ferftum  foli  loui  offert  Cato^ 
ftruem  foli  lano.  Infra  c.  141.  f.  4.  eft  cultro  facito  firuem. 
Paniculam  Fefti  Rottboell  p.  54.  interpretatur  virgam  ra- 
moiam  lignofae  plantae  excms  ramis  mediis ,  qua  iiba  flru* 
^  continerentur.  In  Infcript.  Fratrum  Arualium  apud  Phi- 
lippum  a  Turre  Monum.  Antii  p.  291.  eft:  firuibus  ferti/que 
per  M.  Ffiio  Narcijfo  Katat ....  piaculum  faStum  ob  ferri 
stationijcript, . . .  raSH  Porca  et  agnafiruibusfertifque .... 
Katatorem  et  publicos  Fratrum  ArucUium. 

bonas  preces  precor'}  Ante  Viftor.  erat  te  precor.  fed 
te  abeffe  Codd.  vetuiiis,  monuit  etiam  Vrfinus,  qui  eandem 
formulam  effe  infra  cap.  139.  monet,  et  in  Infcriptione  Vr* 
finiana  XEX.  Gruter.  p.  CXXIL  5.  vbi  eft :  bonas  preces  pofco 
vtifxes  etc. 

votens  propitius']  Formulam  e^mdem  vide  infra  cap. 
141.  Feftus  in  TefccL  In  tibris  Pontificum  fcriptum  efi: 
iemptumque  fedemque  tefcumquCy  fiue  Deo  Jiue  Jjeae  dedicaue- 
ritf  vbi  eos  accipias  volentes  propitiojque. 

famitiaeque  mecu']  Legitur  in  Edd.  primis:  moRus 
hoc  ferto.  Sed  lano  fertum  non  obmouetur,  fed  foli  loui. 
Igitur  malim  maffus  hacfirue.  £am  enim  formulam  in  vino 
lano  dato  deinceps  pofuit^  et  in  ferto  vinoque  loui  datis ; 
.€t  feft.  4.  eft:  Jano  firuem  commoueto  maffatoque  item  vii 
prius  obmoueris.    Vide  mox  notam  de  verbo  ma61:are. 

ferSiim']  Fe&xxs^  ferSlum  genus  libi  diffum ,  quod  cre* 
brius  ad  facra  ferebatur  9  nec  fine  firue,  attero  gencre  libi. 
quae  qui  adferebanty  firt^erSarii  appettdbuntur. 

et 


173       ;     COMMENTARIVS  IN 

a  ntaSlaio'}  Intefpretes  tacent  Sed  video  maSarB 
efTe  h.  L  cam  oblato  ferto  additur  ma&us.koc  ferto  ejio,  la 
ftrae  lano  obmoaenda,  nec  madsu'!  iubet  Cato  Xanom,  nec 
ipfe  addtt  formulam  maSlus  kac  firue  ejlo  ^  etfiEdd.  primae 
fimilem  ibi  addunt  Notionem  hanc  verbt  mafbire  omifit 
Gefiier  in  Thef.  L.  L. 

obmouendo']  Feftus:  obmoueto  dicebatur  apud  antiquos 
pro  admoueto,  vt  atiat  quaejupra  relatafmt.  Quod  fupra 
liber  Pol.  habet y^nic^  ommouenda  videtur  antique  di6):um  pro 
obmouenday  vt  ommentare  apud  Feftum  pro  obmentaref  ob* 
manere.  Ceterum  huc  pertinet  locus  Gellii  X  15.  vbi  inter 
caeremonias^  Flamini  diali  impofitas^  eft:  neque  apud  eius 
kKifulcrum  capfulam  effe  cumfirue  atque  ferto  oportet.  Vn- 
de  apparety  in  capfula  iiruem  et  fertum  parata  feruari  folita» 
non  ad  vfum  flatim  deproperari. 

meae.  maSusl  Puncbun  inremi»  quod  vulgo  aberat; 
Edd.  primae  pro  maBus  habent  iHcifUs,  qupd  forte  inferen- 
dum  eft. 

maSle  vfifo]  Mirum  eft  vino  dato  lanmn  madbu-i,  itk 
ftrue  obmouenda  non  item.  Ceterum  paulo  poft  eft:  lam 
firuem  commoueto  maftatoque  item  vti  prius  obmoueris.  Igi- 
tur  prior  Jocus  eft  lacunofas. 

louiftc']  fc.  vinum  dato.  Vnde  igitur  fequltur  ftatini 
lupiter  maBefer&o  efio  ?  ReAe  Edd.  prinui^  lupUer  maffg 
efio  vino  inferiori  efio.  Cum  in  Polit  libro  fit:  lupiter  maSk 
ifiofer&o  cfio,  maae  vino  inferio  efio.  malimequidem  ita  h.L 
legere:  lupiter  maSCe  efio  vino  inferio  ifio. 

profeSa']  Vrfinus  ex  Codd.  fuis  porreffa  refcribi  mi* 
lebat^  motus  loco  Varronis  R.  R.  L  29.  exta  deiscumda^ 
bant,  porricere  dicebant;  cui  fimilia  docet  Macrobius  Saturiu 
HI.  II.  Cum  Vrfino  facit  etiam  Meurfius;  fed  refte  vulga- 
tam  tuetur  Scho^t^en,  multis  pofitis  locis,  vbiextapro- 
fecari  dicuntur.  Vide  Ouidii  Metam.  XII.  153.  Faftor.  VL 
163.  Valerium  Flacc.  HI.  439.  Exta  demum  Cato  dat,  fea 
porricit  Cereri,  poftquam  iterum  ftruem  lano,  ferdfaim  loui 
obmouit,  atque  iterum  lano  louique  vinum  dedit 

Cap.  CXXXV.  Titulum  hunc  praeponi  voluit  Ponte- 
dera:  Qttemadmodum  tunicas  caetera/que  res  et  vbi  emas.  Ab 
hoc  enim  pendere  fequentta  vfque  ad  treblae.  Deinde  orna^ 
menta  Abr.  Gronov.  mutabat  in  aeramenta. 

muricesl  laminas  fetreas  acuminatas  operimentis  iu- 
mentorum  aitixas,  et  catellas  catenulas  interpretatur  Popnuu 
Cato  nofter  apud  Piinium  19.  f.  6«  muricibus  fternendom 

quo- 


M.  R  CATONIS  CAP-  CXXXV,       173 

qooqae  fomm  «ffimums^  filices  acutos  inteUexit  Gallicus 
interpres :  des  equipagis  paur  ks  bites  de  /ammes,  des  lames 
defer  paur  les  garnir. 

treblae']  pendere  putat  Pontedera  a  verbis  optima 
erunt.    Gallus  vertit  traineaux. 

Campanica']  In  Campania  vaccis  et  aiinis  arabant^  igi« 
tor  aratra  funt  leuia.    Vide  ad  Varr.  L  30.  4. 

f.  3.  indutitis^  Scaliger  malebat  Cutilis,  Popma  coniecit 
et  dedit  in  Rutulis;  Pontedera:  inde  vtilis.  reciiis  verbis 
eptimus  erit  veluti  ex  glollk  natis.  inde  interpretatur  e  Cam- 
pania;  nam  Calibus  et  Minturnis  optima  ferramenta  fuilTey 
declarat  Cato.  Idem  deinde  aliam  propofuit  rationem,  vt 
verba  optimus  erit  coniungamus  cum  fequentibus:  optimus 
erit  trapctus  Pompeis.  Hanc  fcUicet  fcripturam  Pompeis 
probat 

hamae'\  Gallus  vertit  des  paniers  poijjis^  addens  incen- 
diis  exftinguendis  aquam  praecipue  apportafTe. 

Hae  hamae  vtilesfunt']  Haec  verba  cum  Meurfio  Pop- 
ma  damnata  omiiit,  non  improbante  Gefnero,  qui  inclufit. 
Pontedera  ex  veitigtis  librorum  principum  corrigit:  Notcu 
f^cinae  Campanicae  oleariae  vtiles  funt  ex  cap.  152.  vbi  funt 
Jifcinae  okariae  campaniccu. 

3.  Fifdnas  Romanicas]  Pontedera  corrigebat  Ftfcinas 
Romanicae.  Ceterum  nefcio  quam  Ie6tionem  huius  loci  fe- 
cutus  pofuerit  Bernard  M^nK)ires  fur  I^OIivier  p.  331.  0»  /^j 
emmatltotoit  (les  cabas)  pour  ainfi  dire  avec  une  ceinture  de 
cuir,  de  ta  mbne  maniere  que  nous  te  voyons  eucore  pratiquer 
dans  quelques  prejjhirs  d  vins. 

noftratia  recentia  quae  depftd]  Multa  funt  in  hoc  loco, 
qui  de  arte  coriariorum  eft  antiquiilimns,  quae  me  dubium 
habent  Primum  noftratia  quo  pertineat,  nefcio.  Cum  enim 
recentia  praeparari  iuifit^  fatis  intelligebatur,  eife  debere 
noftratia;  peregrina  enim  et  iicca  et  vetufta  funt  Neque 
eqnidem  fpreuerim  bouina,  quod  vulgato  bona  fubitituit  li- 
ber  WratifL  Quid  enim  ^cwaopus  erat  dicere,  quae  arte 
demum  nunc  praeparanda  docentar;  niii  ii  vermibus  erofa 
^t  morboft  pecoris  cauere  voluit  Cato.  Forte  in  noftratia 
ktet  vocabulum,  quo  modus.  depilandi  corii  recentis  doce* 
batur.  Plinii  aetas  folia  mori  in  vrina  made&fba  jpilum  co« 
riis  detrahebaty  tdfte  ipfo  libro  2CL  cap.  7.  antiquiiTimis  vero; 
temporibusignem  puto  fuiiTe  adhibitum.  fiinc  Hefychius: 
^pvoKeTfot  f  mpviket^Soi  vro  rvfOQ  psfxoiiicfiivoi  ucq  «• 
(pXoytfffUuoL  Idem:  wpwXo(por  IpMyrsq  ol  icotp  iimi^sicSv 
fivpffSy  r$fiyo/uvoh    Photii  Lexicon :  irvp7ohi^^  ri^  iu  rup^ 


174  COMMENTARIVS  IN 

wmi9rmSiv  ^vfvSv  ifAiyrx^  rsfivcfUyHc  ex  Antimadio  pofuit; 
i.  e.  lora,  ex  coriis^  igne  depilatia  et  ficcatis,  fafta.  Deinde 
leftionem  antiquam  rccenti  aqua^  quam  &cile  fuit  mutare 
.  Viftorio^  tam  mihi  difficile  eft  condemnare^  qui  fciam^  aquae 
naturam  ad  coria  perficienda  referre  multum. 

depjtajimt']  Patet,  intelligi  artem  corlariorum  eorum, 
quos  Galli  megiffiers ,  nos  IVetJIgerber  vocamus.  Hi  enim 
coria  aqua  fluuiatili  (cui  Cato  recentem  fubftituere  yidetar) 
macerata  aluminis  vfu  perficiunt,  cum  alterum  coriariorum 
genus,  corticem,  folia  et  alia  id  genus  adhibeat  auftera  re- 
media.  Tale  corium  eft  bouinum,  quod  Galli  alumine  lique- 
fa6bo  maceratam  manibus  pedibufque  depfunt,  deinde  in 
caldario  feuo  fuper  carbonibus  liqueibente  imiiuunty  quod 
nos  corium  Hungaricum  et  aluminatum  vocare  folemus. 
Alumen  CsLtofalis  nomine  fimpliciter  indicauit;  eius  vero 
vfumad  coria  perficienda  obiter  memorauit  PIiniiiS35.  c.  15, 
Vnguinis  genus  (male  Cato  volaerit  intelligi,  dubium  eft. 

4.  toros  IIT.J  Quod  in  filo  licium^  idem  in  fune  ton» 
eft;  vnde  gallicum  touron^  in  eadem  re  vfitatum^  quodvo* 
cabulum  adhibuit  etiam  gallicus  interpres. 

fingutos  IX.]  Ex  Codice  Wratifl.  praeferebat  lora  trUk 
Gefner  in  Thef.  L.  L.  fub  voce  torus. 

5.  funem  torculum]    Vide  fupfa  c.  63. 

torea  retinacuta"]  Cum  in  fuperiore  loco  fit  toreareH^ 
nacuta  tonga  P.  XXVL  editum  inde  ab  Aldina  vfque ;  nam 
I.  B.  Br.  R.  lora  ibi  habent  fcriptum,  et  Gefiieriana  vtraque^ 
etfi  errore  operarum,  malui  eandem  leftionem  h.  1.  refiitue* 
re.    Numeri  varietatem  mutare  aufus  non  fum. 

fubiugia  inplofirum]  Ita  monente  Scheffero  et  Meur- 
fio  emenc&ui  ex  cap.  63.  vbi  vide.  Vulgo  erat  luftrum.  nu- 
merum  pedum  cum  eodem  mutare  inde  dubitaui. 

6.  TVapetos  tatos]  hfaber  et  faciet  pendere  accuikti* 
vum,  cenfet  Pontedera. 

orbis]  Virgilius  Georg.  III.  173.  iimSos  temo  trakat 
aeneus  orbes.  vbi  funt  rotae  non  radiatae  fed  folidae.  Tym« 
pana  ipfe  alibi  vocauit  Cuiufmodi  plauftra  hodieque  adhi* 
bet  Sardinia,  axe  orbibus  indito  mobili.  Vide  Rifiorimenta 
della  Sardegna  au6lore  Gemelli  T.  I.  p.  169.  Eiufmodl 
ploftra  Catonis  fuiffe,  etiam  cenfet  Scheffer  R.  Vehic.  2%  19. 

if^er  mitiarium]  Vulgarem  diftin^onem  palmum  in^ 
ter  mitiarium,  et  tabrum  refte  emendauit  Meifter  et  Gallus. 

^  ped,  /.]  Ita  refte  vulgatum  nixmerum  ped.  11.  correxit 
Meifter;  omifit  in  verfione  Gallus^  errore^  vtputo,  ope-^^ 
rarum. 

dipiQt 


hL  f.  CATQNI5  CAP,  CXXm       175 

d^as  F.']  Vulgatom  digitum  ita  correxit  Meifter^ 
poft  eam  Gallus. 

7.  pedes  IIL  digitos  IIL']  Jldeifter  ex  ratione  reliquo- 
rom  orbium  malebat  digitos  //.  et  fic  in  verfione  pofuit  nu« 
merum  Gallus. 

Cap.  CXXX\n.  Potiiionem']  Tumebus  XXX. 6.  inter- 
pretatur  contra6bis  (peciem,  cum  ager  colendus  locatur 
pa^bione  certae  partts  frugum^  et  refert  hud  1.  52.  t.  §.  3, 
pro  focio  (17.  3.)  Si  ii$  ammdajocietate  artem  operamue  poU 
licitus  ejl  alter^  veluti  c:::n  pecus  in  commufte  pa/ceudum  aui 
e^rum  politori  damus  in  conmune  quaerendis  fruStibus.  Poli* 
tionem  agri  ex  locis  veterum  fcriptorum  apud  Nonium  L 
339.  illuih-auit  Gefner.  Partiarium  vocat  cap.  1 37.  cui  po- 
litionem  dat  Cato.  Sed  cap.  5.  f.  4.  politor  eft  inter  merce* 
narios.  Multis  huius  capitia  difEcuItatibus  9  quas  ad  nume* 
rum  renocauit  et  cum  hodiernis  pretiis  politorum  compara- 
vit  Dickfon  I.  p.  50.  perrootus  Cel.  RottboeU  p.  55.  nouam 
excogitauit  interpretationem,  eamque  verbis,  quae  deinceps 
leguntur:  Ji  communiter  pijunt:  confirmare  conatus  eft.  Is 
igitur  hic  non  partiarii  agrum  colentis  et  polientis  rem  agi 
cenfet,  fed  piftoris,  eique  putat  pretium  operae  in  iingulas 
frumentorum  fpecies  jflatui,  Mzhi  vero  a  ratione  hac  pre- 
tii  operae  pinfendorum  frumentorum  plane  aUena  videtur 
Aentio  agri  boni,  fatis  boni  aut  mali,  Itaque  nec  cap.  V. 
politorem  cum  viro  do&o  ftatim  piftorehi  interpretabor. 
Mihi  fic  videtur.  Pol^tor  eft  mercen&rius  et  partiarius.  Par- 
tiano  nunc  praecipit  Cato  hoc  et  fequenti  capite^  Partia* 
rium  mecum  interpretatur  Gronov^  Obferv.  IV.  p.  268«  qui 
Flinii  locum^  ad  fequens  caput  apponendum,  laudauit.  et 
partiarios  colonos  Caii  I.  XXV»  ir,  VI.  Dig*  Locati:  apparet 
autem  de  eo  nos  coiono  dicere  qui  ad  picuniam  numeratam 
conduxit;  alioquin  partiarius  colonus  quaji  focietatis  iure  et 
damnum  et  tucrum  cum  dominojundi  partitur.  Sic  Antoni« 
nus  Imper.  L.  yill.  Cod.  de  paftis :  pafcenda  pecora  partia^ 
rio^  ideji,  vt  foetus  eorum  portionibus  quibus  placuit  inter 
daminum  et  ptfftorem  diuidantur.  Talis  pecoris  partiarii  pa-* 
{cendi  formula  eft  infra  cap.  1 50.  Ceterum  apud  Atbenien* 
fes  politorem  partiarium  memoraUit  PoUux  Onom.  VIL  C 
.14^2.  iwtiiicpTO^  Y7  vecpci  ^ikwvi  ij  ivl  fidpst  yewpy^fiivTff  nel^ 
fwpTTJ  re  fUfPi  rSy  yeufyufiivm.  ro  i*  ivi  raripri»  ftipai  vi» 
fjsff^Uf,  rsrpuxf^etv.  ^^  Hefychius :  ivfftoprog  •  iiriptfioQ  y^ 
^hcifupuir^  Uyercqiirto  naf  0  fiipsi  ipyct^ifisvo^*  fJtoprTjyof 
rifUfog^  hiat^TTouc^hiriifUfQiol  riit^ 

'      '    '  '  "  ^  /  sorai 


176  COMMENTAMVS  IM 

corbi^l  Sp&cas  fcilicet  ctun  granls,  ante  tritoram  et  re* 
llquam  coramy  refte  monente  Gefnero.  Spicas  enim  fege« 
tig  fecabant  et  in  corbibusKieferebant  ad  aream. 

granum  modis'}  Extritum  et  poi^atam  opera  poli* 
toria. 

qua  ex  partel  Si  collatis  fhigibua  fuis  poft  diuiiionem 
In  Idem  piftrinum  pifunt,  qua  ex  parte  politori  pars  eft;,  ver« 
bi  caufa  ex  quinta,  eam  partem  ad^  pinfendi  impenias  con- 
fert  politor.  Ita  h.  1.  interpretatur  Gefner.  Duram  efle 
didtionem,  nemb  facile  negabit  Nouam  Rottboeliii  inter* 
pretBtionem  antea  pofui.  Ceterum  Vi6)x>rius  bts  parti  ex 
iibris  fuis  h.  1.  pdfuit,  et  in  Varrone  HI.  3.  8  ct  9.  bis  item 
parti  edidity  ceteris  in  locis  recentiorem  formam /^artf  re« 
liquit  Quod  €ms  exemplum  imitari  mihi  quidem  necefTe 
fuit,'nifi  fimulomnem  horum  librorum  fcripturam  immu* 
,  tare  et  ad  formam  anttquam  refingere  vellem.  Tum  vero 
vbique  in  Catone  et  Varfone  ji^ar^imetiam  fcribere  debebam* 
et  fimilia,  quae  Viftorius  paffim  intaAa  reliquity  etfiPoli- 
tiani  liber  quaedam  corrigit,  cuius  lefttones  ftatim  reprae- 
ientaui.  In  legis  frumentariae  vetuftae  fragmentb  illuftrato 
a  Conradi  Parergon  p.  368.  faepiufcule  legttur  qua  in  par* 
teit  in  ea  partei.  Ibidem  p.  370.  eft  pro  portioni.  alibi  it, 
ift,  rim  pro  etj  efi^  rem. 

Cap.  CJCXXVII.  P^medm]  Ex  argumento:  Vineamrei» 
omtori  partiario  quomodo  des.  Initium  capitis  ita  concin^ 
nabat'  Schoettgen:  Fineam  curandam  redemtori  partiario 
des^  vti  bene  curet.  Pontedera  autem  fic:  yineam  curan^ 
dam  partiario  vt  des:  bene  curetfimdum.  Gefiier  partiaria 
iure  interpretatur  hic  et  fupra  cap.  16.  totum  caput  cum  fu«* 
periore  iungendum,  et  verba  ad  politorem  referenda  eSS^ 
mohet  Laudat  etiam  locum  Apuleii  Metamorph.  DC.  p.  229» 
eum  i>xore  mea  partiario  traSabOf  nec  ercifcundae  fiimiUaif 
fed  communi  diuidundo  fi>rmula  dimicabo.  Piinius  DC  EpUL 
37.  me  necejitas  locandorum  praediorum  detineat  —  nam 
priore  lufiro ,  qttanquom  poji  magnas  remijfiones  reUqua  cre* 
veruut.  —  Occurrendum  £rgo  auge/eentibus  vitiis  et  meden» 
dum  efit  medendi  "vna  ratio,  fi  noh  numo,  /ed  partibus  tocem^ 
ac  demde  ex  meis  aliquos  operis  exaSores ,  cufiodes  firuSilmi 
ponam.  Vnde  fimul  confist,  quod  Catanaeus  ex  locis  piu* 
ribus  Pandefbuimi  confirmauit^  locatioues  et  publicas  et 
priuataa  Plinii  aeuo  in  luibrum  fierl  folitas  eSe^  et  qui  par« 
tiarip  locabat  fundum,  fimul  appofitis  de  fua  familia  homi'» 
aS)Us  opus  niftifiim  dUigent^  fsusfpib}  ^oanquam  etil,  qut 

pea« 


M.  P.  CATONIS  CAP*  CXXXVm.  CXXXK.  177 

penilone  feu  mercedc  fuQdam  locabant,  pfaeter  penfionem 
opus  etiam  exigebant,  tefte  Columella  I.  7.  i.  Locationenii 
autumno  fa6tam  arguefe  licet  ex  Plinii  Epift.  DC.  37.  et  X< 
24.  ex  pofteriof e  quidem  loco  coniicere  licet  fafbm  ante 
Septembfem. 

foenum'^  habeat  Ve!  Capiat  interpretatuf  Gefner,  et 
bobus  fui^;  cautus  etiam  Cato  addit^  qui  illicjient,  in  villa 
et  fundo,  quem  poliendum  fufcepit,  quibufque  ad  eam  rem 
opus  habet 

Cap.  CXXXVni.  daturtU  erit]  Schoettgen  ititerpreta. 
tur  venditnrus.  Pontedera  ex  leAione  Codicis  S«  Reparatae 
in  quo  eft:  daturus,  crait:  corrigebat:  datur  ufurai:  quo- 
niam  foenerari  nefas  fit  diebus  feftis.  Sl  vulgatam  teneas, 
antiquum  eris  praefef endum  putem ;  quod  Pontedef a  in  Cu- 
fis  fec.  refert  ad  condu^torem,  cuius  grauior  conditio  quam 
partiarii.  Condu(rh>ri  igitur  licuiile  putat  vineam  condu^bam 
feriis  colere  ac  cogere  fruftus,  vt  ait  Columella,  paftiafio 
non  item.  De  partiario  locutus  er at  Cato ;  igitur  huic  non 
licebat  vehere  feriis,  quod  daturus  erat  feu  diuifurus  cum 
domino,  aliud  licebat  Haec  Pontedera^  mm/aturut  erist 
malebat  Abf .  Gfonov. 

in  familia']  Ferlas  publicas  et  familiafed  infSra  habet 
cap.  140.  propfia^  familiarum  ferias  habet  Macfobius  I.  16« 
et  Feftus  in  Porcus  propudianus  et  in  Satumo,  laudante  Vf. 
fino.  De  denicalibus  feriis  Feftus :  denicalesyeriae  coleban* 
iur  cum  kominis  mortw  caufa  familia  purgabatur.  £x  loco 
Ciceronis  de  Legibus  II.  da.  arguit^  etiam  Gefiier  denicales 
ferias  familiae  cuique  fuas  et  pfopf ias  fuiiTe.  IgitUf  locuif 
Columellae  11.  22.  $.  jipud  Pontifices  tegimus  feriis  tantufti 
denicaiibus  iungere  non  licere  mulos,  caeteris  licere.  Catonifl 
auftoritati  non  adueffatur,  refte  monente  Gefnero  contM 
Meurfium.  Sed  quid  facias  loco  Dionyfii  Halic«  qui  Qon- 
fualibus  ludls  (menfe  Martio  celebratis)  ab  opere  cei&re  ait 
mulos  et  equos  redimitos  capita  floribus?  Quid  quodCon- 
fuales  ludos  mulis  celebratoa  fuiiTe  in  circo,  tradit  Feifais  ia 
voce  MMiSs 

.  Cap.  CXXX3X.  Lutum]  Piiniutf  17.  f.  47.  Gsta  drho^ 
res.reUgiofas  lucofque  Juccidi  permijit ,  Jacrificio  prius  faSop 
cuins  rei  rationem  precationemque  eockm  volumine  tradidit^ 
De  piacttlp,  commifro  ab  ep«  qui  Incum  (acfum  exciderat^ 
loquuntur  poetarum  libfi  omned.  Infcriptio  FfatfUm  Af" 
vaUum  apud  PhUippum  m  Tuffe  Moniuiu  Antii  p.  j86.  m 
Tom.t  P.IL  VL  tuso 


178  COMMENTARIVS   IN 

fneo  Deoi  JDiae  piaculum  fa&um  per  calatorem  et  publicos 
mus  facerdoHf  quod  arbor  a  vetukate  decidit^  expiandum^ 
porcam  et  agmm  opimam.  Deinde  eadem:  ob  ferrum  inUh 
tum  in  aedm /cripiur.  caujfa  porc.  et  agn.  opimam  —  poft- 
ea:  ob  ferrum  de  aede  elatum.  Ibid.  p.  990.  immolauit  por- 
ciHas  piaculares  II.  luci  coinchuendi  et  operis  faciencU  ^  ibique 
tacckam  (i.  e.  vaccam)  konorariam  albam  adfoculum  immo» 
tauit.  p.  291.  ob  ferri  inlatum  Jcripturae  et  fcalpturae  — 
piaculum  faSum  obferri  elationi/cript.  et  caetera^  quae  mu* 
tila  fant 

/c.  Deus']  Arnobios  libro  HI.  gentilibus  obiicitr  Nam 
tonJueJHs  in  precibus  Jiue  tu  Deus  es  fiue  tu  Dea  dicere.  In 
formula  euocationis  eft  apud  Macrob.  I.  9.  in  aliis  apud  Gel- 
liom  n.  38*  et  Feftum  in  voce  Te/cc^  etiam  in  Infcriptione 
Fratrum  Arualium  apud  Philippum  a  Turre  Monum.  Antii 
p.  389*  immolauit  /uouetaurUwus  maioribus  item  ad  aedem 
deae  diae  boues  feminas  II.  lano  patri  arictes  II.  loui  berbe^ 
ces  II^  altiUmeos  f  MarH  arietes  altilaneos  II  lunoni  deae 
diae  oues  II,  fiue  deofiue  deae  oues  II,  virginibus  diuis  oues 
II.  Famulis  aiuis  verbeces  duos,  Laribus  verbices  duos,  Mc^ 
tri  larum  oues  duas  Jiue  deos  fiue  deae,  in  cuius  tutela  kic  lueus 
tocufue  efty  oues  II,  FonH  verbeces  II,  Florae  oues  II,  Vefias 
oues  II,  Veftde  matri  oues  II,  item  adolendeae  conmolandae 
drferundae  oues  II.  vbi  paulo  poft  eft:  adokndae  conmoien- 
dae  deferundae  oues  11.  Deo$  Famulos  fuipicatur  Phtlippus 
eiTe  familiares;  Deam  diam  lunonem  dici  cenfet  etiam  in 
illis  Ipcis,  vbi  lunonis  nomennon  additumlegitur;  veluti 
ibidem  in  his  verbis :  fratres  aruales  praetextaH  Jacrificiutk 
deOe  diae  ture  et  vino  fecerunt ,  ibique  decumbentes  toralibus 
Jegmentatis  miniftrantibus  pueris.  vnde  addes  toraUa/egmeH' 
tata  vefti  et  cunis  fegmentatis,  quae  pofuit  Gefheri  Thed 
L»*  L. 

coercendi  ergo']  Salmaftus  ad  Solinnm  p.  413.  malebat  * 
legi  coinquendi,  quod  verbum  Feftus  interpretatur  deputare. 
Vtitur  verbo  Feftus  in  voce  Scribonianum;  et  in  Infcriptio- 
ne  Fratmm  Arualium  eft  arborum  coinquendarum.  Vide 
Gronouium  ad  Liuium  XXV.  7.  Scilicet  Feftu^  habet: 
Coinquire,  deputare.  Idem  conquirere ,  coercere.  vbi  Codex 
btbet  id,  quod  Scaliger  vbluit  reftitui  coinquere.  Laudat 
Salmafius  locum  Trebatii  apud  Seruium  ad  Aeneid.X[.  316. 
tuci  qui/unt  in  agris,  qui  nouHio  capHJunt,  hos  lucos  eaidem 
eerimonia  moreque  coinqui  haberique  oportet,  quo  ceteros  lu^ 
€0s,  qui  in  anttquo  agro  /uut.  vbi  editio  Mamicii  et  Fabri- 
cii  dedit  pro  uouiHo  —  coinqm  vitiofe  concilio  —  compdri. 

Deni- 


M.  P.  CATOHIS  CAP.  CXL  CXU     179 

Detiiqtte  locum  Infcfiptionis  Ai*ilalU  editae  irt  Philippi  a 
Turre  MomiraenCis  Veterisi  Antii  p.  ^90.  pofuit  Gefnef  In 
Thef.  L.  L.  quem  et  huc  referani:  In  tuco  Deae  Diae  Q.  Z/. 
tiniusNepos  Mag.  ad  aratn  immolaiUt  porcilias  piaculares  IL 
luci  eoiHChuendi  et  operis  fadendU 

Cap.  CXL.  operiii  faciundi  cOtffa]  Vt  fopfa,  eutti  col- 
lucaTe  lacum  vult:  illitifce  facri  coercendi  ergo. 

tum  opus]  Vulgatum  xum^  Pddtedera  ex  liJ)ro  PoliC. 
et  Caefenate  mutabat  in  dumi  i.  e.  duthmodo.  Equidem 
fententia  poftularite  tufn  pofui,  et  diftinftionem  vulgatam 
mutaui,  quae  fic  habebat:  cum  opus,  quot.  p.  p.  fadto*  Si 
interm% 

Cap.  CXLL  agrum^  Iit  Caleiidarto  rtiftico  ab  VriJilo 
edito  menfe  Maio  fegetes,  Aprili  oues  luftrantur. 

fuouitaurilia}  Axltiqusimm  Edltionum  leftiotiem  foH-^ 
tauritia  habet  Feftu^ ,  et  libri  multi  Varfonls  R.  R.  H.  i.  icS. 
Qhinftiifani  Inftit.  L  $.  et  Liuii  L  44.  eamoue  praetef  alios 
impugnauit  VriinUS  et  Schoettgen  ad  h.  1. '  tuetuf  contTa 
Vafllus  iii  Etymolog.  De  fignlficatioile  fatis  conftat  e:c  lo- 
cis  nominatis ;  intelligitur  nempe  taufus  afies  et  yef fes,  qiii 
immolantur  in  eo  facrificio.  SuouetaurUia' raaiora  pofiti 
fupfa  ex  InfcfipKone  Afualium  Fratfum;  haec  laftentia  fuo- 
vetatif ilia  vldenfuf  fdiffe  di6ta  mlriora. 

cum  diuis  voL  ]  Fof mulatti  folennem  efle^'  monuit  Pop- 
ma ;  fimilis  Gfaecofilm  <tw  ry  -^«y. 

tibi  Mani']  SeruumTurnebuS,  vilfitfum  P.bpnul  iiitel- 
ligit;  Gefner  eX  cap.  144.  145  et  152.  Manli  voluit  legf, 
harufpicem  nobilem  aut  facefdotem  iilfefiJfetatus,  Cu2  CfttD 
luftrationem  mandet  In  Manlii  nomiHe  cotaferttientem  ha- 
bet  Pontedefam.  Ad  afbores  {ulguritas  eum  fit  facrificsium 
et  fla*ues  cum  ferfto  Obmouettif  diis,  mercede  conduCefe 
folebant  hominem  ftruferffarium  dlftum,  teftante  Fefto. 
Eiufmodi  mihi  homo  me  videtur  Is^  cui  fuodetaurilia  im- 
peratCato. 

lanum  louemque)  In  infcriptiotie,  qtfae  liiftfadortem  n 
fratribu^  atualitm  fa^tam  defcribie,  edita  ab  Vffino  et  Gru- 
tero  f).  CXXI.  legituf  fimUitef :  lUnO  Patri  Arietes  IL  Itnii 
verbecei  IL  Marti  Patri  Flt.  AR.  N.  IL  Et  Marti  fudu^- 
taufilibus  piaculum  fit  apiid  LiHium  VtEt.  tO;  monelite  Gef- 
Hero.  -  An  igitur  Maftis  iiomen  h.  I.  exddit?  Ceferem 
enim  nominauit  cap«  134;  vbi  ei  pbrcam  pf aeddaneam  im^ 
tnolatv  , 


180  COMMENTARIVS  IN 

vtHO  prarfamno']    In  libro  Pol.  eft  luno  prarf.  In  Edd* 

Srimis  viuo.  Deinde  in  aliis  libris  elTe  praedicito  annotauit 
rouckhulius.  Supra  c.  1)4.  eft  thurep  vinoj  lauo,  loui 
Junoni  prarfato.  vbi  Meuriius  lunoni  de  loco  controueriiam 
mouet^  quam  hoc  loco  iiber  Politiani  inducit.  Ibiden^  Io« 
cum  Fefti  affert:  famino,  dicito.  Vt  igitur  fuperiore  in  loco 
prarfato  eft  pro  prarfator,  ita  h.  I.  prarfamino  efle  videtur 
pro  prarfaminory  fingulari  quidem  numero.  Formam  ipfam 
allttfide  ignotam  habuit  Gefner;  fed  eadem  eft  in  lege  XII. 
Tabularum  ahte/lamino ,  vbi  vide  Godofredum  ad  Tab.  I.  et 
Voflium  Art  Grammat.  V.  14.  in  fragmento  legis  fumtua- 
riae  a  Maittario  edlto,  quod  egregie  illuftrauit  Conradt 
Parerg.  p.  362.  fimiliter  eft :  qu€i  eius  necotia  curabrt,  is  — 
ad  CM/ulem  profitemino.  Ibidem  paulp  poft  legitur  etiam 
profitmeno.  Atque  ita  ftabilita  hac  forma  antiqua  concidet 
conie^fhira  Cel.  Rottboellii  p.  57.  qui  ex  praeflamine  ortam 
cenfebet  vulgatam  leftionem,  et  Manem  fuifTe  Martis  flami* 
nenu  Eidem  viro  doAo  debeo  notitiam  loci  Plautini  Epi- 
dic.  V.  2.  30.  vbi  arbitramino ,  et  Pfeudoli  in.  2.  20.  vbl 
praegredimino  efTe  dicitur  in  Codd.  Camerarii.  Ceterum 
ftmiinem  et  proflaminem  fratrum  Arualium  collegii  nomi« 
nat  Infcriptio  apud  Philippum  a  Turre  p.  290.  et  per  Q.  JJ-^ 
cinium  Nepotem  et  Catilium  Seuerum  profiaminem  agnam  opi^ 
nuim  immolauenmt,  perfeRo/acrifido  omnes  ture  et  vino  fe» 
eerumt ;  deinde  coronis  inlatis  fisnifque  vnSis  Petroniim 
Prijcum  ex  Satumalibus  primis  in  Saturnalia /ecunda  ma- 
Kiftrum  fecerunt  et  fJ,  Sufpicianum  fiaminem.  Forte  tkure 
n.  L  excidit;  thus  enim  et  vinum  in  viftimam  efiundebant» 
imtequam  immolarent  Vide  fupra  ad  cap.  134.  Cetenim 
y^rbsi  fic  dicito,  vt  fpuria  inclufi. 

te  precorl  Formulam  fmiilem  habet  Feftus  in  voce 
Jlrufertarios ,  nancnempe:  precor  te  lupitcr  vti  mihi  volens 
propitius  fies.  Idem :  Mars  pedis  fiue  fine  litera  R.  Ma/pe- 
dis  in  precatUme  fuouetaimlium  quid  fi^nificet  ne  Meffala  qm» 
dem  augur  —  reperirefe  potuiffe  ait.  vbi  vide  Scaligerum. 

vt  tu  morbos^  £nd.  primae  vt  tamen  orbos.  Forte  fuit 
Vt  labem ,  morbos.    Vide  notam  fequentem. 

viduertatem^  Antique  pro  viduitatem  diftum  pntant^ 
eandemque  vocem  Plauto  in  Rudente  IH.  3..  2.  reftitui  vo- 
luit  Douza.  Sed  nefcio  quam  bene  viduitatem  deprecatur 
hic  Cato.  Feftus :  Pe/efias.  inter  alia  quae  inter  precationes 
dictmt  cum  fundus  lujtratur,  fignificare  videtur  peftilcntioMp 
vt  intetligi  ex  caeteris  pojftt ;  cumdicitur:  auertas  morbum, 
mortem^  labem,  nebulam,  impetiginem.    Idem:  viduertas 

calc^m 


M.  P.  CATONIS  CAP.  CSLL         igf 

CMtamitas  dHfaf  quod  viduet  bonis.  Haec  notiovnice  con* 
venit  holc  loco. 

grafidire']    Vide  Nonmm  in  Iioc  vocabolo. 

finas']  Veram  eile  pato  (omamfiris^  quam  P(d.  llber 
offert    Mecum  fentit  Pontedera,  et  Popma  ita  edidit 

peeuaque'}  Feihu  ex  Catone  pecuum  genitiao  cafa  an# 
notauit;  et  comparaait  cum  tefiu,  quam  ipfam  formam  im 
Catone  reliquam  habemus.  Supra  c.  i  )2.  eft  ajfaria  peadnam 

tuftri  /aciendi']  £x  graeco  Xvrpcv  faftum  luftrum  do- 
cet  Scaliger  ad  Priapeia  Carm.  67.  Graecum  vocabalum 
hipucr»  fordes  figntiicat  etiam,  calns  notionis  p^  ali((aa 
conclufa  videtur  vocabulo  latino.  Hinc  luftrum  exportsre^ 
et  in  fluuios  dare  dixit  Au^r  Queruli  p.  33  et  37«  Hino 
luftra  in  quibus  fues  volutantur  Varroni  IL  4.  8* 

3.  Marspafer^  efto]  Haec  quo  confilio  repetantuo 
ignoro;  abeiTe  mallm,  nifi  forte  pontificum  tihri  ritum  et 
formulam  talem  praefcripferant 

fnatrem]  Vulgatam  vetat  Martem,  Tamebns  XV.  14. 
corrigebat  legendo  veta,  ceterum  Martem  tuebatur,  quafi 
mali  ominis  caufa  non  magis  Mars  quam  vitulus  ^nufque 
nominaridebeat;  porcum  contra  ndminari,  quontam  in  eo 
vocabulo  infit  vis  porriciendi,  quod  vcrbum  eft  facrificio- 
rum  proprium.  Cum  Tumebo  fecere  videtur  Popma ,  qui 
tamen  aliam  etiam  rationem  commentud  eft  aeque  ineptam 
ad  vulgatam  leftionem  tuendam.  Refte  contra  Gefner  mo- 
nuit,  Martem  in  ipfo  carmine  faepius  nominari^  itaque  leAio« 
nem  vulgatam  veram  efi*e  non  pofle.  Idem  corrigit  vetani 
partem  hac  fententia.  £x  fuouetaurilibps  non  licet  partem 
aliquam»  vitulum  vel  porcum  vel  agnum  fingulatim  nomi* 
mre,  nifi  fi  forte  aliquo  horum  litatum  non  fuerit  Deinde 
etiam  porcum  legl  polTe  commode  cenfebat  Pontedeim 
leftionem  Edd.  primarum  matrem  probabat,  interpretatus 
partem  muliebrem,  quae  porca  dlcitur.  Igitur  ominis  eius 
caufa  in  facrificits  porcum  feminam  nominari»  non  porcam. 
Sed  cum  porcus  mas  in  fuouetaurilibus  adhibeatur,  et  cete» 
rae  faoftiae  viriles  et  laAentes  fint^  inepte  Cato  matrem  no- 
ininauerit  vel  porcum.  Denique  vetas  cbrrigit  Pontederat 
quod  omnino  probandum  vel  cum  Gefiiero  vetant  legere 
debemus.  Nifi  in  matrem  vocabulum  antiquum  latet»  qua 
porcos  fignificetur  ^  malim  porcum  reftituere  in  locum  Mar* 
tis,  quem  tnterim  migrare  hinc  iafli. 

iitabit}  Malim  litauit;  infra  eft:  fivnoduobufue  dubi* 
tauit. 

M3  duH^ 


S8a  COMMENTAMVS  IN 

thtiiiaumi'}  Leftiooem  VoL4u^itauit  praeferebat  Pon- 
tedera;  quocuin  fentio^  praefertiin  fi  fupra  prq  titabit  legfitf 
fitfiuit. 

iUoct'}  Sic  cum  Pontedera  ftripfi  pro  iUuc  et  deinceps 
hoci  pro  fioc,  Ceterum  Gefiier  re6i;e  monuit,  porcum  ei(em* 
pli  caufa  proponi»  idemque  fieri  in  agno  et  vitulo  debere 
miiitert  .  . 

,  .  .  Cap.  CXLn.  praecepit^  Ex  leftione  librorum  domino 
praeceps  PopnuL  eSecit  (kmifius  praecepJU  ^  Pqntedera  domu 
fUipraecepfitf  interpretati|s  qu^e  viliicus  in  repi  dQmini  fpre 

d^^  pr^euident,  ^^^ 

oporfef,  quomd(ioff$f}    Vl3«9<eGefi)eriana  ppft  ppoT' 

^  tet  punftum  male  pofuit.. 

puret  fadatque']  In  primis  Edd.  legitor  curcs  faciafque^ 
fX  deinceps  audiensjis.  quam  fcripturam  equidem  praefero, 
itaj  vt  villicum  ipmm  Cato  alio^uatur,  qiiod  &cit  aperte 
capite  fe(|uentit 

Cap.  CXUn,  neue  tfmiMi}  Edd.  prlmae  ueue  ad  do^ 
ium,  Vitium  apertum  f^ftulerunt  I,  L  G.  legentes:  neue 
4Hi0as  d»mum  eai, 

drcumuerfum'}  Hino  in  Prqpertio  m^  13.  40.  Dique 
JPeaeque  omncs,  quifms  eft  tutflaper  agros,  praebeffant  verfi^ 
^erbajccundafocis  foripfit  Scaliger  pro  veftris. 

Nonis ,  feftus  ]  Hi  dies  non  folum  rufticis ,  fe4  populp 
Vliiuerfo  foIeQqes  et  fefti  fuUre  videntur.  Macrobius  Satum. 
}.  15.  vudf  et  omnes  IdHs  lotusferias  obferuandas  finxit  anti- 
quitai.  ^  vt  a^tem  omnes  Idus  loui,  ita  amn$s  Kalenda^ 
Junoni  tributas.  Agnam  aibam  grandiorem  Iqui  Idit^us  m^ 
ftatam  eife  tradit  Ouidius  Faft.  I.  56.  ouis  Idulis  dicebatur, 
^tfacra  Idutia^  tefte  Fefto.  Hisp  Horatius  Odar,  IV.  U, 
Jdus  Ap^iles  natali  Maeoenatis  folenniores  gerebrans:  ara 
y^  aua  immofatif  fpargier  agno^  -^  Idus  tihifunt  qgenda^ 
qui  di^S  mnfem  findit  Aprilem^  Scilicet  Idus  meQfem  diuir 
junt  et  in  pleniiunium  inoidunt  femper.  Porcam  ve|  agnain 
JiunoniCalendis  inunolatam  fuiffe,  monet  Macrobius  l.o*  De 
lionisi  VarrQ  I^.  l^  V*  p?  49.  Eodem  die  enim  in  vrbem  ab 
figris  ad  r^gifu  cortueniehat  pcpulus^  ijarutn  rerum  veftigia 
apparent  4n  facris  Nonalifms  ,in  aree,  quod  tuucferias  pri» 
liMs  menftruaSf  quae  ftiturae  fint  eo  menfe  Rex  ecucit  populq. 
Cpterum  ^fcpnius  ad  Verrinam  iPt  ^49^  annqfeat,  ominisi 
caufa  Rqmanas  nominidOre  Nonas  Idus  Catendas,  ibilicet  Ca- 
Ifiidas  poflreniQ  1qqQ|  ^t^  ipfe  CicerQ  primQ  nQminauit; 


M.  P.  CATONIS  CAP.  CXUIL         i83^ 

eai  exemplo  hoc  Catonls  adde^  et  oonfer  TurnebomXV.  14I 
Cetertim  ad  ferias  Kalendaram  Nonanun  et  Idmim  pertinere 
puto  definitiones  legum  fumtnariaram,  quas  commeikiorant 
fcriptores  veteres.  Licinia  Kalendis  Nonis  Nandinift  Ro- 
manis  in  dies  ilngulos  triginta  duntaxat  afles  edundi  cauilk 
confumere  permittebat,  tcfte  Macrobio  II.  13.  vbi  nundinae 
pro  Idibus  nominari  videntur.  Cf.  Conradi  Parerga  p.  Ji}. 
Lex  fumtuaria  SuIIae  Didbtoris  audsore  Gellio  II.  24.  caue- 
bat^.vt  Kalendis  Idibus  Nonifque^  diebus  ludorum,  etfe» 
riis  quibufdam  folemnibus  feftertios  tricenos  in  coenam  m*^ 
fumere  ius  poteftafque  eflet.  Denique  tex  luJia  pro  feftis 
diebus  ducentos  finierat,  Kalendis^  Idibus,  Nonis  et  alils 
quibufdiMn  feftiuis  trecentps,  feferente  eodem  GeUio  L  c 
Pontedera  in  Antiqq.  p.  393.  Catonis  h«  1.  ex  more  vetc^ 
et  inde  feruata  regula  K^endas  Nonas  et  Idus  nominandt 
interpretatur^  atque  ibidem  de  antiqua  meniis  romani  diui* 
dendi  ratione  egregie  docet. 

infocumindat'}  Cum  lares  ornantor;  coronam  fuifle. 
eam  maioremy  monet  F^ftus  in  Donutkae  coronae*  Lac  ipfe 
in  Prologo  Aululariae  verfu  23.  ea  mihi  cotidie  aut  ture  «k^ 
trino  aut  aUquifemperfuppUcat:  dat  miki  coronas.  Suetoiul 
locum  ex  Aug.  91.  vbi  ludos  compitalitios  reftitutos  ab  Au« 
gufto  narrat:  Compitates  Lares  omari  bis  anno  inftituit  ver* 
mis  fknibus  et  aejliuis:  pofuit  Meurfius  ita,  vt  Compitalitiis 
legeret.  Ceterum  £dd.  primae  indiat  habent;  vbi  induii 
antiquum  latere  videtur.  Idem  Plautus  Aulul.  IL  8*  14*  ^mm^ 
tu/culum  emi  et  hafce  coronas  fioreas,  haec  imponentur  infoca 
nojiro  Lari.  In  fragmento  infcriptionis  Fratrum  Aruauum 
fafta  fub  imperatore  M.  Aur.  Antonind  Elanbalo  edito  a 
Foggini  ad  Verrii  Flac^i  Faftos  p.  127.  eft:  Sacerdotes  chfi 
JiiccinSi  tibellis  acceptis  carmen  de/cendentes  tripodiaueruni 
in.  canticum  ex  quinque  verflbus  compofitum,  fingulis  ter 
iteratis,  quod  explicit  repetita  quinquies  voce  triumpe.  (pro 
triumpbe.}  Primus  veifictdus  hic  eft:  En  os  Iq/is  iuuats 
quem  ita  expliqat  Foggint  En  nos  Lares  iuuate.  Apud  Var* 
ronem  L.  L.  V*  p.  44«  a  Lafibus  deriuantur  Lares;  fed  de 
loci  lei^tone  poteft  dututari»  nec  hic  locos  difputatiooeai 
alienam  patitur. 

/orba  infapa^    yide  ad  cap.  VH.  4.  notam. 

vuas  in  vinaceis']    Vide  ad  cap.  171.  2. 

nuces  Praeneftinasl    Vide  fupra  ad  cap.  8*  ^*  ^*    Pli^ 
nius  XV.  £  34.  ex  Ih  L  conditi$s  oUis  in  terraferuari  viri^, 
des  tradit. 

M  4  far 


184  COMMENtA^lVS  IM 

farfubtikl  Qai4  fit^  docebitur  ad  Columellam  VHL 
5-  f-  33- 

Cap.  CXLIV,  ftrin^o^  Legem  antiquiiTam  olittanti- 
bus  datam  faanc  appellat  Plinios  XV.  cap.  }• 

aut  arbitratu^  Propter  praecedens  aequas  excidilTe 
pnto  boni  viri  arbttratu,  vel  aequi  viri.  vt  ^  in  iimili  re 
cap.  fequente.  Cap.  146.  eft  de  eadem  re:  fi  non  reddetp 
aequum  fotuito.  Quare  h.  I.  aequas  vitiofum  puto.  E^c  a#« 
^m  ortum  eft  et  quod^  delnde  eaeatte. 

refoluito']  Tqrnebus  X,  18.  vWque  remfoluito  legi  vo» 
luity  vt  eft  apud  Piautum,  aui  tamen  Epidic.  IIL  2.  16.  re* 
ibluere  etiam  vfurpault  Inu^a  c.  143.  pro  refoluito  Polit, 
Codex  habet  rem  Joluito. 

firiSores'}  Ita  yiftorius  dedit;  in  Codicibns  reperit 
fiSores.  Vontedera  jiSloreSf  u  e.  feftores  reponit,  qui  ligna 
caedunt  et  ad  cogendam  oleam  in  torcularium  ferunt  Ideo* 
que  poftea  poni  putat:  defundo  ligna  et  oteam  ne  deportato. 
Vulgatam  ftrittores  plane  damnat,  quod  ilringere  vetat 
oleam  Cato,  Sed  non  omnes  oliuas  flringere  vetat,  fed  in- 
iuiTu  dominiibingere  vetat;  atque  ipib  in  lege  venditionis 
pendentis  oleae  oap.  146.  oleae  cadticae,  et  ibiftiuae  domi- 
nq  excipit  modios  aliquQt, 

-S;  iSl  N,  II-l  Multam  feuerlorem  N.  XL.  ex  capite  fe« 
quenti  huc  tranfferri  volebat  Gefner ;  fed  re6i:e  monet  Rott-r 
boell  p.  60.  maius  eiTe  domi|ii  damnum  ex  olei  furto  quam 
baccarum  oleae, 

modio  oleariol  Hqnc  fere  duplo  maiorem  fmmentariq 
fbiire,  multis  rationibus  iktis  fubtiliter  cblligere  conatus  eft 
Bernal»d  M^moire  fur  FOIivier  p.  356.  oonfifus  loco  Plinii 
XV.  0.  3.  itaque  vulgo  non  ampHusJenas  libras  Jmguks  mor 
4iis  exprimi  dicunt^  Alias  rationes  addidi  fupra  ad  cap.  10, 
feft.3. 

^xtrc^  quamfl']  Antiquam  formulam  legum  expreflitji 
vt  exemplo  allato  monuit  Vriinus.  Ceterum  oauere  vide-t 
tnr^  ne  alii  olea  legenda  (non  fHcienda;  de  faftura  enim  ca« 
put  fequens  tradit;  fub}ocetiir «  noncariuSy  eflet  enlm  ftul«- 
tus ,  qui  hoc  faoeret^  fed  minori  pretio,  nifi  fi  quem  fisitim 
ibciun^  ediderit  oleae  legendae.  In  carius  igitur  vit}um  eft. 
Forte  fuit  afiis^  Gefner  |iic  nihll  intelligere  fe  prpfeiTus^ft 
ingenue ! 

eafeceritj  Deinceps  exciderunt  quaedam  et  HQqa  01»- 
tio  incipit  Si  dominus  etc. 

^ui  non  itq^    Omi(tit  it§  CQ^es^  Qronouii. 

4cegio^ 


11  P.  OATONIS  CAP.  CXLV.  CXLVI.  t%$ 

'j9cceffiones']  Vt  Plinius  gemmaram  acceflionem  aQmtHi 
et  feruum  gibberem  candelabri  Corintbii  acceilionem  in 
auftione  dixit;  fic  canes  gregibus  accedunt  apud  Varronpm 
JL  9.  6.  et  in  iure  acceiliones  vocantur^  quaecunque  emtio- 
.  ni  accedunt,  et  praeter  pretium  ab  emtore  erogantur,  do» 
centeGefnero  in  Thef.  L.  L.  Ita  h.  1.  funt  accelliones^  quae 
praeter  mercedem  praebentur  operariis.  Ita  accedit  capi* 
te  fequenti  dicitur.  Monuit  haec  ad  h.  L  etiam  Tumebui 
X  18. 

quod oleae/alfae'}  Ex  veftigiis  Edd.  veterum  legi  mal. 
lem:  quo  oleae  Jalem  non  acceperint^  dtm  oleam  tegent.  aut 
potius  quam  oleae ,  1.  e.  fi  olearu  ikl&m  accipere  aon  potue- 
rint  forte,  quoniam  oleae  nondum  falfae  fuerunt,  tum  pro 
olea  faifa  accedent  in  modios  iingulos  et  retiqua,  quae  ex* 
tricare  nemo  facile  poterit    ' 

Cap.  CXLV.  trapetil  i.  e.  trapete  exprimito  oleam. 
Sed  malim  trapetis.  Capite  enim  lequente  tropetos  no« 
minat 

fifumjerit  ]    Pontedera  emendat  fumjeris. 

quae  eius  pars  erit']  £x  iUnili  loto  cap.  144.  £  a,  lego : 
quod  isfecerit,  omne  etc. 

neque  habeto']  Malim  ne  quem  kabeto.  Atque  ita  Brufcb. 
Aldin.  Gryph.  prior  atque  aliae  ante  Viftor.  Igitur  reftitui 
veram  leftionem. 

vqfarium']  quia  plus  erat  labbrls  in  oleo  viridi  facien* 
do,  praemil  loco  vafarium  adiicit^  viftoriatos  duos,  Apud 
Ciceronem  Pironian.  35.  vafarium  eft  pecunia  in  vafa  et  fu« 
peUeftilem  tributa  magiflxatibus.  Vi^riatum  numum  lege 
demum  Clodia  percuuum  fuiiTe  Romae,  antea  ex  HlyricQ 
adue^um  mercis  loco  fuiife»  refert  Plinius  33,  f.  13.  lani 
fupra  CatQ  15.  i.  vi6ix>mtttm  nominauerat. 

Cap.  CXLVI.  lege]    Formulam  oontraftns  dicimus. 

centejima  accedet]  Centeiimam  coaQx>res  velut  acced 
fionem  ilimmae  debitae  fibi  erogare  foiebant  Cicero  pro 
Rabirio  P.  ii.  non  inteUigo  hoc;  quakfit,  vtrum  accejftonem 
decumae,  vtnoitcifacerecoaftoresfokntf  cewtefimc^,  ande* 
cejfionem  de  Jumma  fecmt.  Hinc  in  lege  feu  formuU  ven« 
ditionis  oleae  pendentis  recipit  dominus,  vt  emtor  foluat 
praeter  pretium  coaftori  centeiimam,  praeconi  praeconiuni^ 
praeterei^  domino  olei^e  caducae  modios  L.  fbiaiuae  X,  ex 
caduca  Qlei  romaniol,  cuius  vulgo  vfiis  Romae  erat,  pon«* 
do  8D.  «X  ftri^u4  olei  viridis  pondo  CC*  Fraeterea  modio 

M  s  Qlearig 


186  COMMENTAMVS  IN 

ofeario  X  pOndo  vngainU^  ne  olea  in  menrura  adbaerefcat 
Ita  poft  Tumebum  X.  j8«  h»  1-  interpretatur  Popma,  Con- 
tra  GeGier  praeconium  interpretatur  fummam  pretii  vel  in- 
dicati  a  domino  vel  promifTL  a  redemtore,  praeconis  voce 
euulgatam.  Inepte!  Pretiom  enim  boc  ineft  verbis:  am- 
ptius  quam  quanti  emeriU  Morem  coadtorum  romanorom 
aliis  exemplia  explicauit  Emefti  ad  locum  Ciceronis  lau- 
datum. 

vnguimsl  AA  modios^  ne  olea  adhaerefcat,  refert 
Popma;  ad  vafa  torcularia,  ne  atterantur»  Pontedera,  qui 
maiebat:  vnguinis  pondo  X  dato. 

iri  primae']  Vi3x)rius  ipfe  quod  ex  libris  fuis  pofuit 
vitiofum  cenfuit.  De  iride  danda  ad  vn^entuni  olei  cum 
Turnebo  cogitare.non  licet  Alii  dato  iri  interpretantur 
datum  iri^  quidam  iri  primae  ei^cant  per  primae  depletio^ 
uif  ab  hir,  vola  manus.  Popma  notam  effe  putat  verbomm 
itt  rem  iUam ,  fic  perfcriptam  L  R.  B.  Qiiam  rationem  pro- 
pfcer  fequentia  refte  reiecit  Pontedera.  .  Hic  vero  praeclare 
vidit  requiri  mentionem  acceftionis  alicuius  pro  ponderibus 
et.modiis  domini  dandae.  Itaque  excidiffe  quaedam  cenfet» 
et  ex  fcripturae  veftigiis  fupra  mctmoratae  ita  fere  h.l.  iegit: 
L  r.  i.  preffurai  priuae  primae  cotulas  duas.  quae  fic  inter- 
pretatur  m  reliqua  inftrumenta,  feu  pro  trapetis  et  cetero 
inftrumento  dato  cotulas  duas  in  fingalas  preiTuras  primas* 
Rottboell  p.  6i.  ex  capite  107.  malebat  fW^  aridae. 

Nov.  menjHum  X]  In  emtionibus,  cum  folutio  non  fta- 
tim  numerato  fit,  dies  folutioni  ftatui  folebat  annua.  Cicero 
Epift.  ad  Diuerf.  VH.  aj.  cum  ftatuas  emi  fibi  quafdam  vel- 
let^  ab  Auiano  oblatas  conditiones  ita  refert:  nomina/efa- 
Hurmij  qua  ego  vellem  die  ^eftne  aut  tui  pudoris  aut  nojlri 
primum  rogare  de  die^  deindeplus  annua  poftulare.  Annu« 
sgitur  dies  folutionis  in  eiufmodi  emtionibus  folennis  erat 
IHanutius  ad  h.  1.  de  die  bima  et  trima  egit  Annus  anti- 
quus  erat  deoem  menfium,  dies  igitur  annua  erat  d?cem 
menfium.  In  emtionibus  hanc  antiquam  diem  feruari  foli- 
tam  fuiffe,  etiam|i  nouus  dTet  duodecim  menfium,  ex  h.  !• 
difcimus;  fed  tuta  nominatsm  fere  femper  decem  menfes 
ponebantur,  vt  h.  1.  dies  annua  decem  mcnfium  folutiont 
praefiitaitury  et  quidem  Calendis  Nouembribus ;  Idus  tamen 
Nouembres  deinceps  more  folito  concedit  emtori.  Aliquan- 
do  tamen  deoem  mepfes  non  nominantur,  etfi  dies  annua 
decem  menfium  intelligitur;  tum  vero  Nouembres  Calendae 
tdufue  nomtnantur.  Ita  Cicero  ad  Atticum  X.  5.  fe  emijfe 
mm  diem  pecuniae  Idibns  Nouembribus  ejfe*  Ita  Cato  cap.  1 5P* 

ia 


M.  P.  CATONIS  CAP.  CXLYIL       ig? 

la  lege  ven<iendi  fraftos  oalam:  menfe  decimo  a  eoaSlore  di. 
kgft  fc.  pecuniam.  .Horom^partem  obfcuriafcule  ad  h..  L 
annotaait  Popma. 

okae  Ugendae  «*-  tocarit']  Haec  alieno  loco  intrufa  et 
vitiofa  effe  puto;  certe  non  intelligo.  Forte  fimile  oBi» 
quod  cap.  145.  legitar:/o^^anY  ctmduSi  ermij  autfacim- 
da  hcata  erit,  pro  00  refoluito^  aut  deducetur* 

IdibHsfoluito']  Qui  Calendis  non  poterant,  Idibus  de« 
mum  foluebant,  nifi  in  iudicium  ambukre  malebant  Lau^ 
dauit  de  hoc  more  romano  Schoettgen  Reinefii  Epift,  mi 
Rupert  p.  86*  Norifii  Cenotaph.  Pifon.  DUTert  I.  p.  37.  et 
interpp,  Ciceronis  Catilin,  i.  Sed  baec  talia  vd  pueris  ex 
Horatio  npta  effe  debent 

pigneri}  Hoc  et  ^/gfsdro  ^ixifle  veteres,  ex  Prifoiano 
monet  Popma. 

Ji  non  reddet }    Pontedera  malebat  reddai. 

JSmtor  domino  dcbeio']  Haec  vfque  ad  e;ctremum  nemo 
explioauit^  nec  equideoi  poiTum  inteuigere. 

Cap.  CXLVn.  vinum  pfndens^  Re&^e  ViAorius  com- 
parauit  vindemiam  pcndentem  ex  Pande6>qram  L,  19.  de 
A6L  emti  et  venditi. 

illutofi']   £x  vinaceis  lauatis  fit  lora,  ex  &ecibus  vinum  > 
iCaeGatum,.    Cato  cap.  153..  \ 

Kat.  Offobres  primas']  ScaUger  de  Emejid.  temporum 
II.  p.  t86.  ex  h»  1.  iic  argumen^tur:  Envindemidm  penden^ 
tem  KaL  OSobris  tempor^  Catonis,  qttae  antiquitus  Fenerali. 
pus  p^ulebat  et  Vukanalibus  caUabo^tur.  Item  tex  vino  in 
doliis  apud  enndem  Catonem.  f^num  accipito  ante  KaL  la* 
fwar^  primas.  Ex  his  cognofdmus,  OSoprem  romanum  in 
Siptembrem  fuUanum  ei  lanuarium  in  Decembrem  conuenijfe^ 
Mihime  omnium  hoc  fequitur ;  nec  vinum  pendens  hoc  Iocq 
memoratur  vfqi|«  a4  K»  Oftobres,  fed  eo  vfque  locus»  vinis 
lex  vua  pendente  et  vendita  exprelBs  conoeditur  in  oella  do» 
mini.  Contra  Ponteder^  in  Antiqq.p.  34?.  h,  1.  ita  inter* 
pretatur^  vt  ante  futurum  autunAUum,  qui  VIII.  Cal.  Nq» 
Vembres  cQfltinget,  vaoua  cella  et  dolia  domino  relinquan- 
iur.  Dpcet  fciUcet  operofe  vir  egregius ,  annum  romanum 
\sfltL  Catonis  aetate  a  bruma  et  Qilendis  Martiis  incepiffe, 
Ceterum  pripta^  adiijpi  Gefnep  put^bat,  ne  quis  emtor  vlti- 
mos  menfis  praecedentis  dies  et  ipfos  Kalendas  effc  cv 
'  Jiimnietur^  Sed  idem  in  Thef.  L.  L,  fub  voce  Cafendae  re- 
ftius  h,  l,  primas  interpretatur  proximas,  proximi  annl. 
Pgmpvilt  Io9);jm  Vlpiani  L,  41»  ft  4^  Verb.  Qblig.  J^mn,  qtii 


188  COMMENTARIVS  IIT 

Kalendis  lanuarlis  Jiiputaturf  Ji  adiiciat  primis  vet  proxi^ 
fttiSt  nullam  habere  dubitationem  patam  eji.  Sed  et  Ji  dicat 
fecundis  veltertiis  vet  quibus  cUiiSf  aeque  dirimit  quaejlionem. 
Si  autem  non  addat,  quibus  lamariis^  -*  dicendum  eft^  pru 
mas  Katendas  lanuarias  Jpe&ari.  Sunt  ibi  alia  lurifconfljl- 
torum  loca  pofita;  fed  rem  conficit  iocus  Martialis  L  £pigr. 
loo.  Et  tam  lautus  eras,  Catenef  vt  omnes  optarent  tibi 
centies  amicL  AwUt  vota  deus  —  atque  intra ,  puto  /epti^ 
mas  Catendas  mortes  hoc  tibi  quatuor  dederunt.  vbi  feptem 
menfes  dicere  voluit  poeta.  Lex  viaria  antiqua  apud  Con- 
radi  Parergon  p.  374.  ne  quis  in  ieis  vieis  pojl  K.  lanuar. 
primas  ptojlrum  intercUu  vojl/otem  ortum  — >  ducito,  agito. 
Igitur  primae  Calendae  Oaobres  funt  eiufdem  anni.  Ita  in 
Infcrint.  Fratr.  Aruaiium  in  Monum.  Veteris  Antii  p.  390. 
Petroniim  Prifcum  ex  Satumatibus  primis  in  Saturnatia  fe^ 
cunda  magijirum  fecerunt  et  Ft.  Sulpicianum  fiaminem.  Ean- 
dem  huius  loci  interpretationem  cum  Gefnero  pofuerat 
Fonted.  in  Curis  fecundis. 

Cap.  CXLVHI.  Jtngutae  vmeu']  Vrna  menfurae  adiici- 
tur,  quo  facllius  ratio  conftct  emtori  denuo  metienti. 

muceaf}  Vappidum  vinum  dicitur  mucefcere.  Pro- 
prium  enim  vino  inter  liquores  mucefcere  aut  in  acetum 
verti,  auftore  Plinio  XIV.  f.  26,  vbi  male  Vincentius  cum 
libris  fcriptis  habet  mulcefcere. 

degujiato']  Vlpianus  L.  I.  *.  de  peric.  et  comm.  tei 
yend.  ig.  6.  eatenus  peticulum  fujiinere  debet  venditor,  quoad 
degujletur  vinum  f  videticet  quajt  tunc  ptenijjime  veneat,  cum 
fuerit  degujiatum.    Locnm  annotauerat  Gefner. 

proceaent']  vt  vinum  pro  deguftato  haberi  nequeat  Itt 
etiam  hanc  fpeciem  definit  Vlpiwus  I.  4. 1.  c.  monente  Gef* 
sero. 

Kat.  lanuar.]  i.  e.  ante  hiemem^  quod  non  expedit 
domino  vel  in  brumam  differre  vel  in  ver.  Hiemis  initium 
tum  incidebat  in  XV.  Cal.  Febr.  Sic  Pontedera  Antiqq* 
p.  343. 

admetietur]  Vlpianus  1.  c.  Sed  et  cujiodiam  ad  diem 
menfurfie  venditor  praejiare  debet;  priujquam  enim  admetia" 
tur  vinim,  prope  quaji  nondum  venit.  Poji  menfuram  fa^ 
8am  venditoris  dejinit  ejfe  periculum.  Abr.  Gronov.  malebat 
^menfus  non  erit. 

dominus  refolmtol  Pithoeus  Aduerf.  fubfec.  H.  4.  et 
Pontedera  malunt  domino.  Gefner  admorfum  non  erit,  do* 
ininus  refaluito.    Sed  iUa  emendatio  verior  eft. 

Locui 


M.  P.  CATONIS  CAP,  CXUX.    •    189 

Locus  vinis^i  Haec  male  ex  capite  147.  repetitaeOe, 
cenfet  Pontedera;  polTant  tamen  etiam  locum  habere  ifi 
venditione  vini  in  doliis,  de  qua  Vlpianus  1.  c.  I.  4.  §.  4. 
certe  antequam  ad  vindemiam  aoliafuerint  necejjaria^  debet 
auehi  vinum.  —  Licet  autem  venditori  vel  effundere  vinum ,  fi 
diem  ad  metiendum  praefiituit,  nec  intra  diem  admenfum  eft^ 
Morem  Cypri  diuenam  vini  ih  doiiis  vendendi  memorat 
Mariti  Itinerarii  prioris  p.  149.  verf.  germanicae. 

Cap.  CXLDC.  (2«a  venda^fini}  Refte  Turnebus  emen* 
dauit  vuIgatum^iiiJy  male  tamen  interpretatus ,  quoufque» 
ad  quod  vfque  tempus.  Refte  Popma  fines  prati  finiri  de- 
bere  tnonet.  Gefner  cum  Popma  vulgatamyf««  defendit; 
ftnes  interpretatus  prati.  Pontedera  Turnebum  fequitur,  et 
comparat  ex  cap.  1 54.  qMfini  culeum  capiet. 

frui  occipito']  Polit  liber/m.  quod  defendere  aufua 
eft  Pontedera.  Male  liber  Wrat.  de  foeno  mentionem  inii- 
cit.  Pecus  enim  hic  in  prato  pafcitur  per  liiemenu  Ceterani 
a  folititio  in  ver  pabulum  vendi^  monet  Pontedera  Antiqq* 
p.  342.  Ante  folftitium  enim  prata  fecantur  deinde  fubmit* 
tuntur  in  pabulum. 

pirus']  Piro  florente  prata  ficca  defendi  a  paftione  ia« 
bet  Varro  I.  37.  5.  Ab  idibus  Februariis  inter  brumam  et 
aduentum  Fauonii  Columella  XI.  3«  f.  7.  irrigua  a  Calendig 
JWartiis  vf^e  in  X.  Kal.  Apriles»  frigidis  iocis  etiam  a 
Quinquatribus  Idem  ibid.  feft.  27.  Igitur  maturius  pr&ta 
ilcca  defenduntur  a  pecore  et  fubmittuntur,  quam  irrigua. 
Contra  pirum  florentem  veris  argumeatam  interpretatar 
Pontedera,  Kalendas  Martias  non  ad  ver  refert,  (iis  enim 
fi  contingeret  ver  Catonis,  fuperuacaneam  fuifie  ait  exce« 
ptionem)  fed  ad  brumam,  aqua  Catonis  aetate  annum  ro« 
manum  incepilTe  ftatuit.  Itaque  contra  difciplinam  Colume)* 
lae  dicendus  eft  Cato  pabulum  ceterum,  id  eft,  pratum  irri* 
gaum  maturius  defendere  a  pecore.  Nam  Calendiie  Mar« 
tiae  lulii  anni  fere  viginti  diebus  poft  veris  initium  funt; 
contra  eaedem  anni  eius,  quem  Catonis  aeuo  affigntuit  Pon* 
tedera,  inddunt  in  ipfam  brumam,  et  verisinitium,  qood 
ibi  incidit  in  VHI.  Cal.  Maii»  fere  menfibus  duobus  integris 
antecedant  Quam  difficultatem  miror  fugifie  virum  egre« 
gium,  qui  praecepti  Catoniani  de  Calendis  Martiis  feu  ci* 
tius  (Ubmittendis  pratis^  irriguis  b^nc  ftatuit  efle  rationem. 
A  Calendi3  Martiis,  id  eft,  a  bruma,  multa  in  vallibus  filf 
vis  collibufque  virere  incipiunt^  propterea  iic  pabulum  19 
iis  lods  venit^  vt  poft  bnunam  emtor  decedat.    JPirum  fio* 

rentiam 


J90         '    COMMENTARIVS  IN 

rentem  fignare  v^r^  patet  ex  altefo  Catonis  loco  cap.  $o.  vbi 
prata  ficca  primo  vete,  vbi  fkuonius  flare  coeperit,  fterco* 
rari  et  defendi  iubet  Plrum  etiam  j^elr  ver  infefi  ait  c.  41. 
Conftat  autem,  pirum  florentem  non  mferi ,  fed  ante  florera 
germina  et  furculos  inferi.  Igltur  nihil  aliud  reltnquitor, 
niii  vt  ftatuamus  Martias  Calendas  alio  pertinere,  quam  pu- 
tabat  Pontedera,  aut  prata  irrigoa  maturius  a  CatOTO  contra 
morem  Columellae  defendi. 

inferque'}.  Pontedera  voluiiTe  videtur  legi  infeme*  Pop- 
ma  comparauit  Gter  et  Exter, 

permittet  ]  Pontedera  malebat :  permutet ,  L  e«  cum  vi« 
cinus  pecudes  alio  egerit.  Vnlgatam  tamen  fi  ferues,  ex« 
plicari  vult  eo  feiiru»  quo  promittet  habet  liber  Poiit  i.  e« 
longios  procedere  cum  pecore  patietor.  Sed  has  meras  ar- 
gatias  ejie  puto. 

certam  facita  ]  Vt  certiorem  facere  quem  de  allqua  re 
dicitor , '  ita  Cato  diem  alicui  certam  fiEicere. 

Kaknd.  Martiis']  Colamefla  n.  1 1. 9.  Qtiodfi  etiamfe* 
men  voles  ex  eapercipere,  a  Caknd.  Martiis  pecora  depeutn^ 
da»    Ita  ille  de  farragine. 

recipitur']  Dominus  in  lege ,  feu  fbrmula  pabuli  faiber- 
ni  vendendi  excipit  fibi|  yt  in  eodem  pafcuo  com  emt6re 
binos  boues  domitos  et  cantfaerium  vnnm  pafcat  Seneca 
Epift.  87*  M.  Cato  cenforius  canterio  vehebatur  et  kippoperis 
quidem  irhpojitis  vt  /ecum  vtiUa  portaret.  **  O  quantum 
erat  fecuti  decus  in^eratorem  triuntphalem,  cenforium  et  Ca^ 
tonem  vno  cdbaUo  effe  contentum  et  ne  toto  quidem.  Par- 
tem  entm  fcfrcin(ne  ab  vtroque  tatere  dependentes  occupabant. 
Cantherios  equis^  multbque  mulis  viliores  fuifle  iam  Plaoti  - 
hoc  eft  Catonis  aeuo,  conftiat,  Cantfaerio  igitor  vefai  viro 
honefto  non  fatis  faoneftum  putabatur,  quod  ex  loco  Gce- 
ronis  ad  Diuer.  IX.  Epift.  3!^.  arguere  licet.  At  Catonis 
aeuo  Tyndaridas'  cantheriis  albls  ve6{6s  faabet  Cicero  N^  D. 

m.  5.    ' 

domini  vfioni"]    Gronov  ad  Sehecae  Confol.  ad  Marc. 

c.,ii.  legi  voliiit  ddfkino  vfio.  probante  GeQiero.    Scilicet 

,  vfio  lignis ,  afparagis  etc.  dicitor,  vt  verbum  vti  lig^is  afpa^ 

ragi  funt  iilueftres^  vt  olera  etiam  iUueftria,  ([xjis^  quomodo 

ex  pafcuo  recipi  potuerint  domino,  equidem  ighoro. 

pecuniam  fatijfecerit']  Mallem:  fatiffecerit ,  aut  peah 
niam  delegarit.  Capite  tamen  fequenti  eft:  menfe  decimo  a 
coctSore  deUgei^'     -'         ••       .   r-* 

Cxp. 


M.  P.  CATOKIS  CAP.  CU  191 

Cap.  CL.  taSi  fmis']  Feriis  ad  rem  diuinam  exigi 
patat  TQrnebus  \^I.  5.  De  formuia  pecoris  partiarii  pa* 
fcendi  vide  fupra  ad  cap.  136.  notam. 

hi/ci  legibus]    Haec  verba  aliena  et  fpuria  cenfeo  efle. 

f »  fruSum  ]    fc.  accedit ;  nifi  verbum  hoc  excidit« 

et  Kai  lun.]  Geiherus  malebat  Ex  Catendis  IwniiSm 
Deinceps  olim  in  Edd.  quibufdam  male  diftinAa  liaec  ita  le* 
gebantur:  interkatatum  erit  K*  Maiis:  quam  diflinftionem 
etiam  ex  ratione  romana  interkalandi  correxit  £ryc.  Putefr* 
nus  ad  Liuium  43.  11.  T.  V.  p.  714.  ed.  Drakenb.  Nam 
poft  Terminalia  ante  Regifugium  ante  Kalendas  Martias  in* 
tercalabatur.  Pontedera  in  Antiqq.  p.  330.  comparato  loco 
Catonis^  quem  eundem  cum  noftro  eife  cenfet,  apud  Cel- 
fum  de  Verborum  ijgnificatione:  Cato  putat  menjem  inter^ 
calarem  addititium  effe,  omnefque  eius  dies  pro  momento  tem* 
poris  ob/eruatf  extremoque  diei  menjjs  Febrarii  adtribuit  Q« 
JUutius.  docet  menfi  Februario  tum  intercaladonem  attribui* 
tam  menfem  intercalarem  ipfum  dierum  XXIV^  annumque 
ipfum  addito  Regifugio  fuiile  dierum  351. 

Agnos  XXX.  ]  Refte  monet  Gefner ,  numerum  ouium 
matricum  definiri  antea  debuifle.  Scilicet  non  meminerat 
vir  doftusy  quod  monuit  Cel.  Rottboeil  p.  63.  Catonem 
ipfum  fupra  X.  i.  in  iugerum^^o.  oliuetum  oues  centum 
cum  opilione  vno  attribuiiTe;  opilionem  vnum  nominat  et- 
iam  cap.  56.  et  Varro  11.  30.  opUioni  vni  oues  centum  tri- 
buit.  Hunc  igitur  centimarium  ouium  numerum  fundum 
eile  Iiuius  capitis,  rede  monuit  Rottboell. 

infruffum'}  cedat  refte  inteliigit  Rottboell;  qui  agaoB 
antea  deceflerlt,  domino  moritur. 

promittat']    fc.  dominus,  refte  monente  Rottboeliio.  > 

cedent']    procedent  dixit  VarroH.  s.  5. 

dic  lanam]  i.  e.  tempore  certo  et  idoneo.  Sed  cur 
emtori  hoc  praecipitur  in  lege  venditionis?  Solutionis 
diem  praejflitutam  videtur  intelligere  Gronov.  ad  Senecam 
p.  425.  quae  tameA  ratio  locum  hic  non  habet,  nifi  quae* 
dam  exciderint.  An  dies  annua  folutionis  intelligttur?  An 
die  vendat  dicitur  vt  pnomittere  in  diem?  cui  opponitur 
fiatim  ap.  Ciceronem  Petit  c.  13?  Dic  malebat  Cel«  Rott- 
boeU. 

men/es  X.  —  ret^et']  men/e  X.  legi  voluit  Popma,  qtd 
relegere  interpretatur  ex  loco  Horatiano :  Omnem  relegit 
Jdibus  pecumamf  u  e«  coegit  Sed  fedios  I.  Fr.  Gmnov. 
Obferv.  I.  30.  legit :  men/e  decmo  ab  coaSore  deleget,  fc.  pe- 
cuniam,  i  e.  per  coaAorem  deleget    Supra  cap.  149.  doni 

CUM 


I9a  COMMENTAHIVS  IN 

€um  picumam/atiffecerit  aut  detegarit.  Ita  folaere  de  trape- 
sita  dicitur.  De  annua  die  folutionis,  et  quidem  decem 
menfium  vide  ad  cap.  146.  f.  3.  Gronouii  correftionem  im- 
probat  Rottboell  p.  65.  fed  reftius  idem  Veterem  leftionem 
releget  porcos,  mutat  in  releget  (feu  potius  deleget)  pecn* 
niam;  et  porcos  in  alienum  locum  irrupiire  moneC.  £xpr« 
nbta  ineptus  librarius  fecilte  videtur  porcos. 

Porcos  ferarios^  Qui  fefo  pafcantur,  intefpretatnr 
cum  Tiu*nebo  Pontedera;  eofque  cum  ouibus  et  vaccis  ln 
mbntes  abigi  putat  a  paftoribus,  vt  fero  et  herba  alant; 
ddnec  eos  vendant.  Contra  monuit,  ferum  la6tis  ouilli  ni- 
mis  efle  folere  paucnm,  quam  vt  In  oues  denas  porcus  attri- 
bui  poffit  fero  alendus;  etfi  herba  praeterea  alendum  vult 
Pontedera.  Sed  ineptifiima  mihi  hoc  loco  videtur  efTe 
mentio  porcorum,  cum.ouibus  in  pafcua  fimul  prodigendor 
rum.  Fodiendo  enini  porci  cito  pafcuum  ouibus  omne  in- 
vtile  facient.  Igitur  ex  vetere  Itmon^  feSarios  malim  effi- 
cere  oues  feHarias ,  qui  longe  commodius  cum  matricibus 
pafcentur.  Feftus :  JeSarius  veruex  qui  gregem  agnorum 
praecedens  ducit.  quam  gloflam  ex  Piauti  Captiuis  du^bun 
patet,  cui  tameft  ipfi  ferarium  veruecem  reftitui  voluit  Pon- 
tedera.  Ipfa  loquendi  forma  Catoniana  vulgatam  ledtionem 
coarguit  Quid  enim  opus  erat  porcos  fero  pafcendos  de^ 
nis  ouibus  fingulos,  non  vniuerfo  gregi  attribuere?  Ita- 
que  probo  nunc  vnice  egregiam  medelam,  quam  loco  de- 
u>erato  reperit  medicus  Uaunienfis,  Rottboell,  qui  arietes 
mbftituit,  quos  fingulos  denis  ouibus  attribuit  etiam  Varro 

n.  3. 15.  etn.  10. 13. 

menfes  paftorem']  duos  reliquos  menfes,  qui  de  a^no 
decem  menfium  reftant,  interpretatur  Gefner,  nefcio  qdam 
re&.e !  Ingeniofe  Rottboell  coniiciet  per  duos  menfes  con- 
duftorem  praebere  paftorem  ^  qui  arietes  ex  more  romano 
(vide  Varronem  11.  2.  13.)  tempore  bimeftri  ante  admifiu- 
ram  fecretos  largius  pafcat.  Sed  nimis  vlolenta  eft  voca- 
buli  fe&arios  mutatio  in  arietes?  Qaid  fi  igitur  vel  arietes 
addas  feruato  felctarios?  nifi  enim  fallit  Fefliis,  Plautus  Ca- 
ptiuor.  IV.  2.  40.  feftarium  veruecem  dixit,  qui  gregem 
agnorum  praecedens  ducit  Eadem  igitur  ratione  potue- 
rit  Cato  arietes  fe^tarios  dicere,  qui  oues  fe6lantur  deoa^ 
finguli. 

Cap.  CLI.  cuprefft]  Qtiaedam  huius  capitis  diuulfa  hinc 
legufttur  fupria  c.  48.  Plinius  i6.  f.  60.  cuprejjus  aduena  et 
d^cilHme  uajceutium  /uit,  vt  de  qua  verbojius  faepiufque 

quam 


M.  R  CATOKIS  CAP;CLI.  tgi 

quam  dBOmmlnnf  aiiis  prodiderit  Cato*  -^  Dw  eartftn  gene^ 
ra.  Meta  infaftigium  conuotuta,  quae  etfetnina  appetlatur]^ 
masjpargit  extra/e  ramos  deputaturque^  —  Huic  patria 
iH/iiia  Creta^  cum  Cato  Tlirentinam  eam  appeltet,  credo  quod 
prinmn  eo  venerit,-  Fetninam  quam  dixit  eft  cupreiTus  fem* 
peruirens  Linnaei^  mas  vero  liofizontalid  Linn.  Quod 
Theophraftus  refert  ex  opinionequorundam,  marem  cupreA 
fum  tranfire  interdum  in  foeminam,  intelligendum  videtulf 
de  varietate  cupreili  femperuirentis^  quae  rames  tam  fur^ 
reftos  non  habet^  quam  vulgaris.  Quae  nd  plantationem 
cuprelli  pertinent  vide  ad  cap.  ag* 

Fercennius'}    Pofterior  aetas  Pefcennludl  dixit 

per  ver  legil  Plinins  17.  f.  14.  e  cuprejfo  femina  (mas 
tnim  vt  diximus^  non  gignit)  piltUae  cotteSaef  quibus  dociA 
menftbus  (menfe  lanuario  et  Februario  feft.  n.yjiccanturf^ 
kf  ruptaeque  emittunt  Jimen  Jbrmicis  mire  expetitum  — f$* 
ritur  menje  Apriliy  area  aequata  cjflindris  aiit  volgiolis,  Oefh 
Jum  f  terraque  cribrisfupercemitur  potScis  crajjitudine.  Qm" 
tra  inmane  ffondus  attoltereje  non  vatet^  torqueturque  fttb 
terra.  Ob  noc  pauitur  veftigiis.  Leniter  rigatur  a  Jbtis  oc* 
tafu  in  trinis  diebus,  vt  aequaUter  bibat^  donec  erumpant* 
Differuntur  poft  annum  dodrantati  ftto ,  cuftodita  temperief 
vt  viridi  coeto  Jerantur ,  cujineaura*  mirumque  diSlu  ^  peri* 
cutum  eo  tantum  die  eft,  ft  rorauerit  quantulumcunque  m^ 
brem ,  autfi  afflauerit^  De  reliquo  tutae/unt  perpetua  Jecu* 
ritate  c^uqjque  odere.  vbi  ante  Harduinumleeebatur:  retoT'* 
aueturquejub  terra*  Ob  hocpardtur,  Deinde  Plntianus  ^i 
Tolet.  Codice  et  Chiffl^t  mslebsLt /uperincemitur4  Ex  lei- 
ftione  (ontra  mas  p.  atiotlere  corrigebat :  mas  c*  p*  attotte* 
re/en.  vatet.  V>eniq\ieftito  de  radice  vnica  et  refte,  vt  Co- 
lumella  de  nttce  dixit  Ilf.  Ct2.fttiim  ehim  de  tenui  velut  afpa- 
ragi  radice  feu  fibra  reftius^dici,  velut  a  Columella  i  tenui 
corruda  fimitlima  ftto*  Harduinus  fitum  dodrantate  interpre'' 
tatur  vel  caulem  vel  interuallam.  Idem  Plinlus  17»  f.  ig» 
euprejfus  et  aquam  afpematur  et  fimum  et  dtcumfofjuram 
amputationefflque^  et  omnia  remedia  odit:  quin  etiam  necci» 
iur  r^guis.  IMem  Theophraftus  H.  V*  U.  8-  de  tioneiflA  tra-* 
dit,  fi  nimid  rigetur,  perife.  Idem  H/P<  n^  3«  caeddam 
Creteniiscnpfem  meminit,quae  ex  caefura  quocunqUe  itioda 
i«germinat,  faritis  eit  radice..  Geoponica  XI^  5«  lemen  do-* 
oent  coUigLpoftrCalendas  Sept6mbfes«  fefi  a  nona  Calenda* 
rum  Nouembrium  vfque  ad  hiefnem  iA  dreoli^  (irpAtmc)  vm 
feri  hordeum  pamm,  ikepe  eodem  anno  ad  homlnis  iutitu' 
7km.LP.IL  N  dineia 


194  CpMMENTARlVS  IN  ' 

dinem  excrefeere  plantam»  vtiqiie  ad  hordei  vna  fatij  gaii- 
dere  iocis  humidis  et  opacis;  marem  fteriiem  eSe.  De  tem* 
pore  ferendi  edi  diiTentire  videtar  Piinius»  meminiiTe  tamen 
oportetf  quod  ipfe  i6.  c.  27.  annotaoit:  trifera  eft  cupreffus; 
namque  baccae  lius  coHiguntur  ntenft  lanuario  et  Maio  et 
Septembri:  ternqfcmeearumgerittnagnitudines.  Dedodran- 
taii  ftilo  vel  filp  dubitatio  nuhi  aliqua  fupereft  Piinii.  Cau- 
lem  interpretari  poffis  cum  Harduino  ex  Coiumelia  IV.  33. 
^.  fimulatque  femina  Jiilauerint  etiam  bima  tranfferri  poffunt. 
fed  etiam  ille  locus  dubius  eft,  et  ad  radic^m  iimplicem  nu- 
cum  generi  et  pinis  propriam  pertinere  potcft.  De  radice 
fimplice  cupreiii  non  poiTumus  interpretari^  quia  cupreflus 

r~  fumma  cefpitum  repentes  habet ,  auftore  Tlieophrafto 
P.  L  9.  et  Plinio  18  f-^  S6.  velut  etiam  olea,  maluii  et 
punica.  Rationem  terrae  fuper  femine  cylindris  denfandae 
pauiendaeque  neibio  an  veram  pofuerit  Piinius,  eum  ait  ita 
^torqoeri  fub  terra  vei  torqueri  plantam.  Num  voluit  in- 
teliigi  radices  tta  deorfum  cogi  conuertere  fe^  nec  furfum 
enn^gere?  An  potius  ita  cauetur  lierbarum  fuccrefeentium 
lio»f    ludicent  peritiores! 

in  Jble}  Bodaeus  ex  vetere  Codice  laudat  et  probat 
infohm  id  purgato  ad  Tlieopbr.  p«  37i*  f<?d  videtur  exfcri* 
pMe  notam  Meuriii  ad  h.  i.  qui  fimUiter  veterem  Codicem 
crepat,  vbi  leftioneni  injbtem  memorat^  et  probat  auAorem 
^ldhAens  Gellinm  1. 7. 

tnaturuen']  Hanc  Edd*  1. 1-  G.  leftionem  praetulj  vul- 
gatae  materiem,  monente  etiam  Pontedera.  Nam  de  mate- 
Tia  Td  legenda  vei  caedenda  nunc  non  erat  loquendi  teai^ 
ipus. 

tenerrima']    Vide  ad  cap.  45.  notam. 

terram  altamjuccemito'}  Haec  verba  Me«rfi,us  deleri 
tolebat  vtfuperuacanea,  quoniam  et  Gellius  ni.  14*  omiiitv 
cuius  locum  pofui  fupra  ad  c.  48«  Mettrlii  notam  fubiegtt 
Bodaeus  ad  Theopbr.  Equidem  altam  retinendum  puto^ 
reliqua  abiicienda ;  etli  multa  eo  modo  repemntur  a  Catone^ 
ijuae  nemo  hodie  Q>uria  cenfet. 

tenerrimis'}  Viftorius  addidit  herbiSj  quod  voealniluiA 
omittunt  £dd.  primae»  et  deieri  voliiit  cum  Meurfio  Bo^ 
daeus. 

nqfcerej  Meurfius  ex  vet^re.Codiee  laudat  nafci ,  pro« 
fertque  conieAnram  germimyiere.  Ilaee  item  repetiit  Bo* 
daetts  ad  Theophr.  Ue^ 

'  ;  "  Cipi 


M.  P-  CATONIS  CAP.CLn.CLHI.CLIV.  19$ 

Cap.  CLII.  virgeis']  Notas  fequentes  cdm  Probo  in- 
tefpretatuf  Gefnerx  quemadmodum  Manlii  monttrauerunt 
De  fcopis  his  vide  fnpra  ad  cap.26..vnde  patebat^id^fra  forte 
in  labra  mUtanda  efie.  Sed  Brufchianae  lemma  initium  ca* 
pitis  ad  vinum  emptoribus  admetiendum  refert  j  et  in  Codi- 
«Je  Gfonouii  verba  Q.  Jt.  M^  Manlii  mtmjirauerunt  antece- 
denti  capiti  iunguntur. 

aliquotiesll  Pontedera  librorum  aliquotiens  praefert. 
Geoponica  III*  5.  Maio  dolia  in  quae  vina  tranffundatttur, 
lubent  foarto  confricare  et  purgare;  ire  yxp  rov^  T0AJI7 
ffrrdft  nre  y/vo^/j^  ^Tj^itif^trsTctf ,  e  fidhtTrotrig  iyxnc  ^hi^ 
rret.  Haec  vini  ficcata  faex,  doliis  adhaerens  intrinfecus, 
tartarus  dicitur  Crefcentio  etiam,  etMyrepfoL  76.  Vide 
Cangii  Gloflarium  h»  v.    Sed  de  illa  non  loquitur  Cato. 

Cap.  CLm.  faecatum']  Plinlus  14.  f.  13.  tertium  efi/ae'^ 
eibus  vlni  exprejjum^  quodfaecatum  Cato  appel/at. 

Campanicasl  Vide  cap,  135.  2.  fportas  faecarias  habet 
cap.  Xt.  4. 

illae  rW]  .  Vt  antiquum  multis  exemplis  apud  Chariliuih 
pofitis  defendit  Meurilus. 

fccis]  foliusne?  CoIumelU  Xll.  40.  lofam  pafat  Vi- 
miceij»  fecem  ex  iacu  et  fpumam  Ikpae  vel  defruti  addens« 

Cap.  CLIV-  pojfitur]  Loca  ^fonii  in  poffetur^  potera- 
tur  et  poCeftur  laudauit  Viftorius,  vt  doceret^  veterei  ita  lo- 
cutos  fuiffe.  In  Edd.  antiquis  crat  aiitea  pofitti  Ad  imum. 
At  ftatim  fequitur :  pojfit,  et  adjummwmt  vbi  pariter  corri- 
gendum  erat  pojfstur, '  adjumnmm*  Ndm  non  Credibile  eft, 
Catonem  in  eodem  loco  diuerfam  pofuilfe  formam. 

adjummum']  DUabus  partibus  oppofids ,  vt  appareret, 
an  aequata  ad  libellam  fuperficies  ejQet  <  fitufque  horizoHti 
parallelus.  Haec  foramina  itaque  notabant  exaAe  mddum 
cullei.  Haec  Gefner.  Scilicet  vinum  eftluet,  cum  erit  cui- 
leum,  et  altercatio  tolletur^  quae  (aepe  oritur>  dUm  alter 
ad  fignum  conuenire  vinum  aft^rmat^  alt&r  negat  Haftenus 
Gefnero  aflentitur  Pontedera^  Scilicet  labrum  cuUeare  in 
foggefttt  inter  dolia  ponitur,  Vbi  nod  eft  periculum^  ne  vi- 
num  cffluens  pereat  Palladio  enim  auftore  L  ig.  ceilae 
vinariae  bafilica^  feu  porticus  vel  dmbitus  calcatorium  looo 
altiore  hab^bat  conftruftum,  ad  qupd  inter  duos  lacus,  qai 
ild  excipienda  vina  hinc  inde  depreiSS  erant,  gradibus  trl- 
.btis  fere  aut  qoatuor  adfceoderetuf.    £x  his  kcubod  tiana- 

N  i  les 


196  COMMENTARiVS  IN 

les  &nx6&  vel  tubi  fi^tiles  circa  extremos  pa Aetes  (et  ipfam 
adeo  bafilicam,  vt  puto)  currebant,  et  fubiedjs  lateri  fu6 
doliis  per  vicinos  meatus  manantia  vina  defandebant  iu  la- 
cuSy  ne  periret.  In  foggeftu  vel  calcatorio  eiufque  podiis 
iDupae  feu  vafa  maiora  collocantur  a  Pailadio,  credo  etiam 
a  Catone.  Podia  ipfa  teftacea  pauimento  folidata,  fi  quid 
vint  effluit,  in  fubieAos  canales  effundunt,  htque  adlacus 
deferunt;  aut  viniun  eHIuit  in  pauimentum  decliue  atque 
li^  in  lacum  decurrit^  vt  apud  Varronem  I.  13.  f.  6. 

/uggeflul  Quem  in  cella  vinaria  memorat  Palladius  L 
ig.  calcatorium  et  bafilicam  vocans^  item  podial^reuiay  ad 
calcatorit  fimilitudinem  teftaceo  pauimento  folidata.  Simi- 
lem  fuggeftum  in  alueari^  vbi  alui  collocantur  apud  G>lu- 
mellam  IX.  7.  Palladius  I.  jg.  podia  vocat 

de  eo  vinum']     Gefiier  ita  interpretatar.     In  fuggefta 

E>nitur  labrum»  vti  in  culleum  fubieftum  emtoris  de  eo 
bro  fiflxdae  ope  vinum  (alire  poflit.  Id  culleum  feu  vas 
culeare  impleto»  poftea  obturato  labrum  inftar  infudibili 
pertufum  ope  eiufdem  fiftuiae^  vt  denuo  vinum  infundi  pof- 
fit  At  ita  non  docetur,  quomodo  culleare  labrum  ad  vfque 
foramina  fumma  fit  implendum  de  dolio ;  quod  tamen  fuit 
Catonis  confilium.  Igitur  ponitur  labrum  culleare  inter  do- 
lia,  ita  quidemf  vt  de  dolio  falire  pofilt  vinum  in  culleum 
(non  emtoris,  vti  Gefnero  placet;  nam  antea  docendum 
cratj  quomodo  menfura  cullearis  fit  implenda,  fedlabrum 
cuUeare;  impleto  obturatUr  non  fiftula,  fed  foramina  fum- 
ma  labri,  qua  pertufum  eft;  denique  cum  anfis  quatuor 
tranffertur  et  per  fiflxilam  apertam  in  dolxa  emtoris  vinum 
tranffunditur*  Igitur  cum  Pontedera  de  dolio  fcribendum 
erat;  quod  feci.  Labrum  nifi  plenum  tranfferendum  eSet, 
non  opus  habebat  quatuor  anfis.  Ceterum  de  dolio  vinum 
per  fipbonem  euocaci  in  labrum,  fiAtuit  Pontedera,  ne  faex 
cum  vino  commota  tranfeat,  fi  dolium  inclinatur..  At  non 
iatis  intelligo^  quod  ponit  vir  egregius.  Alterum  incora- 
modum  declinat^  imo  labro  perforato  ^  quo  vinum  de  dolio 
afcendere  in  labrum  vult:  At  ita^  labrum  ipfi  dolio  imponen* 
dum  fuiflet  Equidem  putabam,  labrum  imum  pertandi,  vt 
per  fiftuiam  inditam  deinde  vinum  in  dolium  emtoris  efflu^* 
re  pofiit  Inuerti  vero  va(a  etdolia  folita ,  cum  vinam  efiet 
cffimdendum,  teftatur  verjus  cadus  Horatii  Odar.  IH.  29.  ft 
«pud  Plautum  MUit  III.  2. 36.  capite  fiftebas  cadmu  Ibidcai 
cft  eadi  cafart^  u  «•  in^eUnari,  tiiiesDA  fimllem. 


M.  P.  CATONIS  CAP.  CLV*  CLVL     197 

Gip.CXrV.  iucites puras']  Praeferebat  Dickfon  plvmi 
fed  eonunode  etiam  puras  tueri  poiTumus.  Keftius  idem 
contra  Gernerum  docet  vulgatam,  a  ViAorio  induffami  le» 
ftionem  cum  pultas  tfty  ineptam  elTe  rei,  et  alteram  cum 
phiuia  efi  fc.  autunmitas^  praeferendam  efle.  Obtemperaui 
igitur  viro  dofto  et  fententiae.  FoiTae  inciUs  dicuntur  ab 
incidendo.    Cum  Dickfono  fentit  etiam  Rottboell  p.  67. 

vH  ftuaf]  Scilicet  aqua.  Sed  rejtius  haec  dub  verba 
ponentur  poft  deducere  in  vias.  Deinceps  pere^etCato:  et 
Jegetem  curare  oportet;  inj^ete  auk  tnfoj/is  fictm  aqua  cou* 
fiat^  remouerique  oportet.  quae  fciiicet  verba  ad  finem  alie^ 
num  in  locum  reie&st  hodie  legnntur.  Laetus  nunc  demum 
video  mecum  fentire  Rottboellium  p.  6$. 

Jieubi  perpluat  et]  Ordo  erit  melior  verborum  hic: 
H  Jtcubi  perpluatf  fignare  carbone.  Apud  Plautum  eft 
Moitell.  I.  2.  30.  perplwmt  ligna.  quem  locum  annotauit 
Schoettgen.  Feibis :  pateram  perptouere  cum  dicerentffigni* 
ficabant  pertu/am  ejfe.  In  Querulo  Anonymi»  quae  fub 
Piaud  nomine  falfo  edita  exilat,  p.  32.  edit  Commelin.  eft: 
teUa  fi  percotewt ,  eadem  fentenda. 

Perjegetem  infrumentis']    Gefnerus  per  fegetem  inter« 

J)ret;^tur  tempus  piuuium^  et  munenta  condita  intelligi  cen* 
et.  Vtrumque  ineptiilime.  Aperte  verba  haec  vitiofa,  aut 
ab  aliena  manu  intrufa  funt.  Rottboeli  p.  68-  coniicit  tege^ 
tem^  aut  vulgatam  interpretandam  eiTe  cenfet  ita:  ne  per 
«grum  in  areafh  proximam^  vbi  tritura  exeuteretur  feees, 
defluerent  aquae,  Neutrsim  viri  dofti  opinionem  laudara 
poiTum. 

Cap.  CLVI.  (De  iraJlka  quod  concoquH)']  Haec  yerhi 
refte  cum  Pontedera  damnat  Gefner.  Pontedera  huic  et 
fequenti  capiti  praeponi  maiebat  ex  Edd.  vetuftis  quibufdam 
verlm:  Medicamenta  brafiicae.  In  Curis  fecundis  malebat 
haec  praeponi:  BraJJica  'quat  medicamenta  infe  habeat* 

multum  bibere'1  Hinc  Aegyptii  et  Sybaritae  inido  con* 
▼iuii  braflicam  coccam  comedebant^  et  in  compoiidones 
amethyftos  femen  briiilicae  addebant  Graeci.  Vide  Atfae* 
naeum  I.  p.  34. 

aliqua  V.  ]  Ita  hic  et  apod  Varronem  I.  2.  28.  fcriptom 
in  librts  reperit  Vi^rius ,  non  aliqua.  Vi£nus  locum  Ca- 
tonis  apud  Nonium  afTerthunc:  faciendum^  vt  quadringen^ 
tos  aHquos  milites  ad  verrucam  illam  ire  iubeas,  eamque  vti 
occupeutt  imperes.    £x  Apuleii  Miief.  2.  introdidHs  quibuf» 

N  3  dam 


f98  COMMENTARIVS  IN 

dam/eptem  teJHbus  addidit  Meurfias.  Tamen  CeL  lXoti])oeIl 
p.  69.  mauult  legere  tUiipta  brajficai  folia. 

biberi/que2  Monente  Pontedera  etiam  inclnfi,  quia  ab« 
eft  a  libro  Polit 

fuperioremli  Vide  mihi  inilgnem  temeritatem  ex  igno* 
rantia  profedam  Editoram^  qui  fuperiorem  fumito  cymam 
brajficae  dederunt;  quam  leftionem  etiam  genuinam  fpon- 
dere  aufus  eft  Meurilug.  ReAe  Gefner  monuit,  aluum  fupe- 
riorem  eJTe  ventriculum,  quem  vomitu  leuari  vult  Cato. 
InfcFiop  aluus  feu  fimpliciter  aluus,  graece  ?f  uir»  uoAfch 
dloitur  colon  inteftinnm.  Ariftot.  H»  A.  L  16.  quem  locum 
raddens  Piinius  11.  f.  29.  rifv  uirm  npOJoi»  aluum  etcolon 
interpretatur.  Iterum  Ariftot  de  Part  3,  14.  Confirmat 
Rufus  de  Partium  corporis  humani  appelUtionibus  p.  38* 
ed,  Lpnd,  qui  colon,  ventriculum  inferioremgraecey  Ho« 
mero  veipupiiv  uoiiUdv  dici  monet  Aluum  pro  ventriculo 
dLxit  etiam  Cicero  Nat  Deor.  H.  54.  et  Aelianus  H,  A.  V. 
46,  rifi/  y^trripx  inotripoaf  HevSaoq  hoc  fenfu  dbdt  Ciccro  N. 
D.  U.  so.  vomitioue  canes  pursatu  autem  aluos  ibes  A^gjf' 
ptiae  curantf  vbi  forte  atuum  lcribendum  eft, 

exitnito']^  Voces  aliquot  manifefto  funt  peruerfo  ordine 
cqllocatae,  MjHim  pojiea  eximitQ ,  CQniicito  (infcutram)  et 
CQntmdito ,  per  Hnteum  e^urgeto  fuccum.  Atque  ita  fere 
Edd.  L  I-  G,  exurgeto  probabat  cum  Turnebo  Aduerf,  X,  19. 
etiam  Gefuer.  Ceterum  huc  pertinet  locus  Plinii  20.  f.  34« 
biles  cktraJkere  nan  pereoSam  putant,  item  atuum  Joluere^ 
eandetnque  bis  caSamJiJlere.:  Ita  pariter  Diofcorides  II.  145. 
et  Galenus  de  Alim.  Facult.  II.  plane  enndemmodumalui. 
ducendae  vtriufque  docet^  nili  quod  cum  oleo  aut  garum 
^t  falem  fiiccQ  addit    Vocatis  graepe  bis  cod;am  bn^cam 

yWfff  ]    Hoc  ex  libris  fuis  pro  triti  repofuit  Viftorius, 
Haufec^]    Puto  fiiiiTe  nauteae  vel  nautiae,  i.  e.  vomi- 
tus.    Deinceps  malim  et  apprekendet  cnm  Edd.  primis,   Li« 
ber  etiam  Polit  omifit  eumque. 

deorjum  verfusj  £x  leftione  £dd.  primarum  decoritum 
et  Polit  f.  deoritum  Pontedera  efflciebat  deoritum^  dehau* 
ftum  interpretatus.  Ita  fupra  cap.  66.  2.  dehorito  eft  jpro 
dehaurito.  Sed  debebat  Pontedera  iimul  omnem  looi  fen* 
tentism  expHcare.  Nunc  vero  cum  Geftiero  ftatuo»  de  aluo 
Jnferlore  loqui  Catonem;  fed  non  apparet,  qualem  potio* 
nem  fuperbibere  iubeat  Aiuo  enim  iam  citata  heminam 
>rnflicae  deco^e  fuqcnm  praebere  vix  videtur  volaifte, 

Quid 


M.  P.  CATOKIS  CAP.  Cm         19^ 

Qt&d  fi  igtter  tre  wUs  legasf    Poftea  inetrtntt  eft»  qaalf 
farlna  tluum  citatam  iiftere  iubeat 

v/que  donec^i  Ita  ex  vefti^iia  leAioms  Codd.  doc  n. 
emendaoit  Vidx>r.  vutgatom  vfque  dum.  In  PoL  abeft  vox 
ea^  quam  deleri  et  legi  vfque  donicum  vutt  Ponteden* 
Madere  eft  percoqui^  moliiri  coftione,  vt  ad  Cotumeflam 
▼idebimns.  Cap.  fequenti  fe6t  9.  vbi  idem  remedium  reper 
titar,  efi  vbi  cma  erit  beue. 

poftea  feruefaciio\  L  I.  G.  habeot  deifmk  iierum/er* 
vrfacito.  Locum  apponam  Plinii»  qui  haec  excer|>fit:  tor» 
euiM  fi  decoSa  iterum  d^coquatur  addito  oleofale  cuniino  po* 
tenta.  Si  itafumatur,  fiuepane,  magis  pro/uturam^  inter 
reiiqua  bUem  detrahi  per  vinum  nigrum  pota.  quem  locum 
male  hinc  excerptum  efle,  monuit  etiam  Dalecamp.  Codex 
Chifil  habet  ife^riiA/f.  Aut  igitnr  PtTniuserrauit,  autCato* 
>nis  Iocu3  eft  mancus,  quod  mihi  tamen  non  videtor.  Cete* 
rum  verba  quod  volet  cibi,  Plinius  de  pane  interpretntur. 
Scilicet  infra  legitur  in  eodem  remedio  fic:  dttto  edit,Ji 
poterit  y  Jme  pane  /  R  non  dato  panem  parum  ibidem  madefa* 
ciat.  Equidem  verba  eo  interito  pertinere  fufpicor  ad  verba 
poUinim  farinae. 

idit'}    Pro  edat  ex  Codd.  bis  hic  (crii^t  Vidorlus. 

airi']  Infra  eft:  et  Ji/ebrim  non  kabebit,  daio  vinmn 
nihm  bibat.  vbi  Pol.  liber  acrum  habet,  quod  tpfiim  h.  1» 
dmrum  dicitur.  Ita  fuaui  vino  ckirum  opponit  Palladitts 
OAohr.  XIV.  5«  Sequen^  vocabulum  aquae  aperbe  vittatiim 
cft.  Pol.  Codex  jiqua  habet;  Codex  I.  Fr.  Gronouii  puri 
mqun  tum.  vnde  corrigo:  duri  aquatmn  bibat  quam  mitd^ 
mum,  i.  e.  permixtum.  Quam  ipiam  leftionem  et  dtftin6tio« 
nem  in  textn  ponere  non  dithitauL  Vulgata  etiim  durk 
Aquae  tum  bibat  ferri  non  poteft. 

fubftillum']  Stranguriam  rcfte  interpretatar  Meurihit 
ex  Glauis  vetuftis  adferens  crgotrgy^fhy  culbitio ,  Jub/tiaatio, 
et  (rrfaryiipS  culbo,  fubJHUo.  Porro  locum  Fefti :  JubJliUum 
tempus  ante  pluuiam  iam  paene  vuidum  et  pofljoluuiam  nom 

{ferjiccum,  quod  iam  Jtitlarety  autnondum  dejiiffit.  vbi  Sca* 
iger  pofuit  locum  TertuIIiani:  cmt  imbres  ruunt,  et  Ji  qua 
mifKtia  eum  imbribus ,  dehinc  JubJliUum  et  dinuofudum.  Ue 
culmtione  liihil  annotatum  legi.    An  eft  a  cotaref 

primm  excoquat}    £dd.  primae  excoquatur. 

*   N  4  Cap. 


%Qo  :  COMMBNTARIVS  IN 

Cap.  CLVn.  PrtHcipium^  Breaiorem  et  «ptiorem  ti- 
talam  habent  Edd.  antiquae:  Qitot  brafficae  genera  et  quae 
natura.  PrinciptQ  te  etc.  quam  vnice  probabat  Pontedenu 
De  vulgari  hoc  lemmate  confentit  etiam  Gefner,  fporium 
Viderl;  alienum  enim  fuiiTe  Catonem  (hoc  quidem  inlli- 
Bro)  ab  omni  graecae  eruditionis  oftentatione.  In  Curls  fe- 
dundls  Ponteder^  initium  hoc  vulgare  capitis  vfque  ad  verba 
nuno  vti  coguqfcas  fpurium  ceqfet,  Catonem  enim«  vt  iuftum 
eraty  primum  de  generibus  braificae,  poftea  de  viribus  tra- 
dere.  Atque  oomlno  quae  de  geoeribos  bra0ioae  traduntur, 
^ebebunt  anteqedere  caput  156. 

Omnia  ad/alutem']  Haac  dtftlnfHonem  yepbQrum  ex 
Edd,  primis  reuooaui.    Reliquae  omnia,  jfd/alutem, 

commutatque']^  In  libris  fuia  Viftorius  reperit  commoe'^ 
tatquet  vnde  ejEcit  ^ommutatque,  Edd.  I.  I-  G.  temperat 
iomejla /e/e  /emper  cum  ccUore  et  rigore  arido.  quajn  leftio- 
nem  probabat  Meurfius  omiflb  tasxien /e/e^ 

et  rigare^  Haeo  inferul  ex  Edd.  1. 1-  G,  monente  et» 
iam  Gefhero.  Atque  haep  vide^tur  efle  fepten^  boni^  4^ui^ 
qeps  conimemorata^ 

Jgptem  Imal^  Viftorius  teftatur^  ib  vooabula  gcaeo9, 
nulla  in  fuis  libris  reperiire,  igitur  ea  quae  libri  tum  editl 
habebant,  Ibftuliffe;  nec  Plinium  ^aeca  addidifle,  vhi  Cato- 
IU$  verba  iaudauit  Ceterum  nihil  plraeterea  ad  h.  1.  anno- 
t^iuit  Vi^rios,  Sed  Vrfinus  ex  duobus  Codd,  annotauit 
banc  lediiQaem:  quae  vocatur /eptem  brina  in  commixtnra^ 
nam  mnia^  kaec  h.  br^  Nunc  vti  (t.  etc.  Gefner  vulgatam  iio 
mutabat:  JSic  quae.  vocantur /eptem  boi^  in  commixturoMp 
natura  eto.  fio  interpret^tus ;  Cum  feptem  fmt  facultates  me-i 
dioanientorum  iimpliciam,  qoae  fmgulae  fere  iingulis  iniUn^ 
QOmniifQendis  proinde,  fi  res  ita  ferat,  e^s  vniuerfas  fimut 
praeftat  braffical  Scilicet  feptem  bona,  feu  ftoultates  eflS^ 
qenfet  oi|lQr^m>  rigorem»  aridum,  humidum,  dulce,  ama-i 
rum  et  acre.  Satis  ingeniolfe.  niii  haeo  bmnia  eilent  ipu-^ 
ria,  vt  refte  oenfuit  Pontedera.  Triiler  Obf.  Crit,  IV.  27, 
corrigebat:  Sed  quae.  vagantur  /  b,  in  comniixta,  pt^ur^ 
fim  omnia  kabet  brajica^ 

(^piaconl^  Leftionem  hauc  iUii^eftam  habuit  ViftoriuSji 
^t  apiana  nvaiuit  Scd  ponamus  locum  Plinii  3o.  f,  33.*  Cata^ 
nan  parcius  celebraritf  cuius  /ententiam  vel  eq  diligentiu^ 
perJeqHi  par  ejt ,  vt  no/catur ,  qua  medicina  v/us  /tt  annis 
VC  romanus  poputus.  In  tres  fpecies  diui/ere  eam  Qraeci 
§ntiquijjimi^    Qrijpqm  quam/e(ineui^q  vgca^eruntf  (t/n^ilitu^ 

din$ 


M.  P.  CATONIS  CAP.  GLVn.         aoi 

dme  apHfoliorutUj  —  atteram  kam  taHsfolHs  eeauk  exefot^ 
tibnSf  vHde  caulodem  vocaueref  nulUus  in  medicina  momenti. 
Tertia  eft  proprie  appeilata  crambe  tenuiaribus  fotiis  et  fyn- 
pHcibus  denjiffimi/que,  amarior/ed  efficacij/ima.  Qito  cri/pam 
maxime  probat,  dein  taeuem  grandibUs  foUis  caulejnagnom 
Idem  19.  f.  41.  ex  Catone:  Genera  eius/acittriaj  vnam  ex* 
tentis  foliis  f  caule  magno;  atteram  crtfpo  fotio  ^  quamapid' 
nam  vocat^  tertiam  minutis  cautibuSf  tenem  teneram,  mini» 
meque  probat.  vbi  Codex  CJiijfa.  Thuan.  Cplb.  et  Liber  Vi- 
^rii  habent  apiacam.  In  priore  Ipco  Vincentius  cuqi  ve- 
taftis  Plinii  editionibiis  y^/xwa^  habet;  ex  Plinip  apparel^ 
hBteui,  qaamprimo  locoponitCato,  opponicrifpam,!priori 
praelatam  a  Catone.  Quare  leftionem  primarum,  Edd.  re- 
fiitui ,  cum  vulgo  eflet  haec  eft  natuiraet  a/peShi  bonc^  Qoafi 
ftipeftas  bonitas  iatine  diceretur ,  aut  ad  rem  faceret. 

lenis  vocatur\  Haeeproprie  appeilatur  crambe,  auAo* 
re  Plihio/  qui  lenem  vel  laeuem  ipfe  etiam  h.  1.  legilTe  vide- 
tur..  Sed  videtur  tamen  addendum  funul  proprium  .vocabu* 
lum  aliquod.  Graeijum  non  adhibuiffe  Cato  videturr  Erra^ 
ticam  vocat  infra  fef):.  12.  Hoc  igitur  vocabulum  mt  ftt^ 
veftris  h.  I.  excidit  HpxfiLpjjv  iyftuv  cum  foeno  ingeftam 
perniciofam  equis  tradunt  Hippiatrica  p.  226.  Canes  brafli- 
ca  fdueftri  ex  carne  data  necari,  ex  Epicharmo  tradit  Plinius 
20.  f.  36,  Hanc  eandem  Plinius  ibidem  fic  pingit:  lianc  atti 
petraeam  vacant  '^  fotia  habet  vna  paruarotunda,  taeuiap 
jfftantis  oteris  (i.  e.  hortenfls  brafficae)  y?mi7for,  candidiorfa- 
tiua  et  hir/utior,'  vbi  veterem  leftionem  folia  bina  tuetur  et- 
iam  Vincehtius, 

medicamentofior']  Primae  Edd.  cum  libris.Viftorii  medi'^ 
tamento,  quam  leftionem  praeferebat  etiam  jjTruterius  Veri* 
Ihn.  2.  21.  in  Gruteri  Lamp.  T.  2.  p.  871-  monente  Gefnero 
iet  Pontedera.  Hic  quidem  interpretatur:  braffica  tenis, 
quanqiiam  vehemens  et  acris,  fi  cum  apiatiae  ^u  crifpae 
viribus  comparetur^  hullam  efie^  nempe  inualidam,  nul- 
liafque  momenti.  Plane  contra  mentem:Catonis  et  Plinii, 
qui  feft,  36.  ftlueftris  ftue  erraticae  immen/o.ptus  effeSus  tau^ 
4at  CatQ. 

tumores^  Plinliw  f.  33.  prodeffe  tradit  (Cato)  capitis 
ehloribuSf  ocutorum  caligini^  /cintimtionique ,  tienif  ftoma^ 
fho,  praecordiiSf  crudam  ix  aceto  et  mettcy  coriandro^  ruta, 
fnmta,  ta/eris  radicuta , /teintam  ac^abutis  duobus  matutino^ 
tanquame/fe  vim,  vt  qui  terat  tiaec,  validiorem  fieri /e  fen^ 
tiat^    £rgo  vet  cum  his  tritam  /orbendam^  vet  ex  noc  in^ 

N  5  tinSu 


209 ,  C0MMENTARIV5  IN 

HnflH  Jkmendam.    Podagrae  autem  mortfijfite  arHaJariis, 

iUini  cum  rutae  Cixriandri  eifaUs  miea^  hordetfarina.  jlqua 
quoque  eius  decoffae  neruos  arHculofque  mire  inuari,  Ji  fo^ 
veantur  vulmera  et  recentia  et  vetera,  etiam  carcinomata, 
quae  nuUis  atiis  medicamentis  fanari  poffint.  Foueri  prius 
aqua  calida  itdtet ,  ac  bis,  cUe  tritam  impofiL  Sic  etiam  fifiU' 
ias  et  luxata  et  humores  euocari ,  quaeque  difcuti  opusfit.  vbl 
veterem  le&ionem  fifiulas  eluxatas  Hardoinus  e  Codd.  cor* 
rexit  legendo  fifiulas  et  tuxata.  Plinius  Valerianiis  4.  2g* 
a|>ud  Vincentium  luxaturas  habet;  deinde  Harduinus  pejOri- 
me  tumorfs  in  kumores  mutauit  ex  libris  fbriptis ;  nam  tu^ 
mores  defendunt  (atis  verba  Catonis:  tumida  concoquit^  ea^ 
dem  erumpit;  praeterea  Piinius  Val.  tumores  etiam  laudat 
cx  feniore  Plinio.  Editio  princeps  Plinii  deinceps  re^ 
habet:  quofque  difcuti  opus  fit.  rettemonehte  Pintiani;  et. 
Plinius  Valerianus  tumdres  euocare  et  fpargere  dixit  Ah 
initio  loci  Pintiani  veteres  Editiones  cum  Pl.  Valeriano  et 
Vincentio  Uene  omiflb  hahcnt:  fcintiUationibufque  vel  ftoma^ 
eho.  GeoponicaXn.  17.  npoifi^Tiv  k^co^  noq  Xsuofru^  ncia  ivot^ 
fi^oc^  roLvmiv  rf  vtxn  iv  $  k^^si  uoq  ^fv^xQ  Xp/0^  rfocvftxrm 
viot  Kotf  xP^vi»  ueif  oiiiffMrx  Kfowveu  Locum  Plinii  iic  reddi- 
dit  Macer  L  c.  4.  vukera  non  tantum  curare  recentia  caulem 
ipfemet  affirmat,fed  quamuis  inueterata,  et  cancros  etiamc 
hcafed  prius  amne  tauari  praecipit  aut  vino  tepido^  fic  deni^ 
que  cnudum  vnaquaque  die  bis  tritum  apponere  caulenu  Bor^ 
dea  quam  dederint  cauli  mifcere  farinam  idem  praecepit^  ru-' 
tanf  quoqrn  cum  coriandro  et  fale  permodico^  fic  omnia 
mixta  terendo  apponi  dirae  docuit  ccUaptafma  podagrae.  Hoc 
etiam  morbo  medicabititr  articulorum  noc  quoque  fyringas  ait 
et  luxata  iuuat^e,  atque  fuperpofitum  variosfidare  tumores. 

putida']  £x  libris  fuis  Viftorius  vulgatum pntrida  can^' 
crofque  correxit  Canceres  etiam  Lucretius  et  antiquarius 
fimia  Arnobius  praeter  fcriptores,  a  Prifciano  laudatos,vfur« 
piirunt,  monente  'Vi^lx^rio  et  Meurfio. 

tercts  brafficam^  ViAorius  in  libris  fuls  fcriptum  re« 
perit  taetraslfrafficae.  Voluit  dicere,  in  ea  vulnera  tritae 
praflicae  puluerem  inde. 

fibisdie'}  Leftionem  Edd.  primamm  bis  die  id  oppo^ 
mto.  praefert  Pontedera;  deinde  re6fe  emendat  conclufim* 

etfi voles  eaml  Huius  ioci  fententiam»  nifallor,  Pli« 
nius  ita  reddidit  f.  33.  prodejfe  tradit  capitis  dohribus  oculo* 
rwH  caligini  fcintiliationique ,  lienif  fiomacko,  praecordiis 
srudam  ex  acetq  et  melte  coriandro  ruta  menta  laferis  rcuU^ 
V  cula 


M.  P-  C ATpNIS  C A?..  CLyn.        803 

eiidafimddm  aeetaMis  duobus  mahOinOf  tantam^  ijffi  vimi 
vt  y  qui  ferat  kaec »  validiorem  Je/entiatJlerL  Ergo  vet  cm» 
his  tritam  forbendam  vel  ex  koc  intinSu /umendam.  Aper« 
tum  hinc  eft,  vocem  Jkcam  poft  lautam  e/Te  vitiofam  et  fpq« 
riam.  CrDdam  enim  brailioam  comedere  iubet»  fale  et  aceto 
Iparfkm^  aat  quo  guftus  eius  fiat  gratior,  addita  mentha  ru- 
ta  etcorjandroconfeftis  item,  iotis^  aceto,  fed  n\ulfo,  et 
ikle  contperfis.  Igituryiriram  incluil.  Pontedera  vitium  qui* 
dem  vidit,  fed  medelam'  ineptam  attulit^  legendo  confeSam^ 
lautam,  Jiffamf  i.  e.  fe6:am. 

f.  6.  mentam  Jiccam'}  In  Pol.  pro  mentdm  eft  tautam, 
fed  fufpicor  vocem  lautam,  eiefto  vocabulo  ^rcam,  (quod 
Pontedera  in  fiBam,  i.  e.  fe^m  mutari  volebat,)  coUocan- 
dam  effe  poft  /eStam  (ex  qixo  Jiccam  ortum  puto)  hoc  ordine 
verbpram:  mentamf  rutam  et  coriandirum/eSam,  lautam 
/ale/par/am  paulo  Ubentius  edeSn  Certe  poft  paulo  erat  in* 
terpungendum,  quod  feci.  Praeterea  verbum  adde,  aut  iii^ 
pa^  i.  e.  iniice;  aut  intere  eft  addendum;  intere  ideo  ootue- 
ci,  quoniam  Plinius  brafHcam  cum  his  herbis  tritamhabet 
ex  Catone.  Quod  de  magna  huius  miftelae  vi  ad  terentem 
perueniente,  de  laferis  radicula,  et  menfura  acetabtilorum 
duorum  addit  Bltnius ,  nihil  horum  hodie  in  Catdne  reperi- 
tur;  niii  quod  fe6t  7.  Cato  filphium  Inradi  iubet.  De  omif- 
fi>  verbo  addito  monuit  etiam  Gefner. 

de  capitel  Hinc  in  Plinio  capitis  doloritiuSf  oculorum 
eaUgim  deftillationique  corrigit  Pontedera;  idem  matutina 
ex  Plinio  Valeriano  et  CatQUe  mutat  in  mane  ieiuno. 

iienes^  plurall  numerq  dixit  etiam  CeI(Us  U.  $•  eidem 
yulgo  nominandi  cafu  lienis  adfcribitur,  nefcio  quam  refte. 

iecur']    Edd.  primarum  iecora  probat  Pontedera,    • 

perfpirareli  Sanguinem  (vel  ex  Erafiftrateorum  opi*. 
nlone  ipiritum)  inclufum  tranftnittere.  Spiritum  quomodo 
arteriis,  fanguinem  venis  ineile  dixerit  ipfe  Erafiftratus, 
egre^ie  docuit  Ph.  lac.  Hartmann  Exerc  anat,  de  Origin, 
Anatom.  Regiom.  i683-  P*  5<^- 

pro  portione']  Diuiii  quae  male  Vlftopiua  cdniunxerat 
eumque  fecutus  Geftier.  Plnra  ad  Varronem  de  hac  re  di« 
0entur.  Hano  peri^pirationem  etiam  in  Hippoorate  nominari 
puto.  Feftus:  c^emidumf  tumidum*  vbl  Scali^r  ex  Gloffitf 
pofult!  c^idns  n(PvoiifUvcc. 

vjiiveniet  morbis'}  Gefner  edidQnum  1. 1-  G.  lefttonem 
^x  mortn$  probabat:  fed  equidem  facile  vulgatam  Utwu 
Multo  ({niuior»  vitin  vir  do(icus  non  tetigit 


ao4  .  COMMENTAJLIVS   IN 

artieutarium'}  Mtle  Aldiiu  articutanm  invexit  Etiam 
in  Plinio  Codices  vetoftifiimi  drtkularios  morbos,  non  arti-^ 
culares,  vC  vulgo  editm-,  habent^  teftante  h  Fr.  Gronouia 
p.781. 

articutarium'i  Edd.  L  I-  G.  articularem,  et  in  Plinii 
loco :  pocbgrae  autem  articutarii/que  morbis  iUini  cum  rutae 
coriandri  et/alis  mica,  hordei  farina ;  aqua  quoque  eius  de^ 
coSae  neruos  articulofque  mire  iuuarL  Pintianos  ex  editione 
principe  praeferebat  artiadaribus.  Ibi  Vincentios  Duac. 
legit:  ocuhrum^uef  caligini  et /cintHlationibus ,  et  ftomachi 
praecordiis,  Plinius  Valerianus  4.  29.  a  Vincentio  laudatua 
iine  nomine  au^ris,  fic  ait:  Ponam  itaque  primo  in  toca 
medicamentum  reuera  Catonis  appeUatum,  quod  iUe  putauit 
€X  braffica  componendum  dohri  capitis  et  oculorum  caligini 
eiiftomachi  praecordiis  profuturum.  Crudam  illam  cum  co^ 
riandro  et  menta  et  ruta  et  racUculis  Ux/eris  ex  aeeto  et  melle 
uAet  conteri  et  mane  duorum  cLcetabutorum  tnefi/ura  ieiunis 
propinari.  Caeterum  bra(fica  modo  curat  noH/otum  recentia, 
verum  etiam  vetera.  Podagrae  et  articularUms  cum  ruta  et 
coriandro  et  hordei  farina  et  /cUis  mica  vtititer  admoueri  pu- 
tant;  ftftulas  iterum  et  taxaturas  --  di/cutere,  tumores  euo^ 
care  et  fpargere.  Somnia  vigitiafque  etc.  "Articularios  et 
bomines  et  morbos  ex  Plauto  et  Plinio  in  exemplis  pofue- 
runt  Pontedera  ad  b.  L  et  Gefiieri  Thef.  L.  L.  Diofcorides 
'2.  46.  fuccum  crudae  brailicae  cum  farina  foeni  graeci  et 
aceto  podagricis  et  arthriticis  prodefTe  ait.  Geoponica  I2. 
17.  xoiiypxv^  ipt^p/TTfv  txTajf  rf  ^ifiun  xxrxvThtft£nf  ndl  ctva" 
linyM»  iXsvpot^  nptS^ivoi^  neq  noptivtp  nai  vniyivtp  xc^  dkalv 
iXtyoiQ  x(X/  ixendefuvif.  Atque  hinc  fatis  manifeftum  eKe 
puto  vitium  verborumCatpnis,  quod  arguit  etiam  varietas 
primornm  Editionum.  Inepte  etiam  legitur  ex  acetooxy^ 
mette.    Debebat  eiTe  ciceto  mulfo.    Interim  aceto  inclufi. 

ftc  et  taferpitium']  Edd.  primae  cum  Polit  edes  con^ 
eifam  et  rutam  et  coriandrum  canci/amftffam  et  tajerpitium 
M  fal/a  (P.  in  rafa)  ex  braftica  et  aceto.  (et  brajfica  Pol.) 
Vides,  fere  idem  remedium  efle^  quod  fe6t  6.  poiltum  expli* 
^ui,  niii  quod  menta  omittitur;  adeoque  diuerfum  ab  ea 
quod  Plinius  retulit  Locum  igitur  ita  conftituam:  edes 
concifam  f  et  rutam  et  coriandrum  conci/am  lautamp  et  tafer* 
pitium  iturqfum  cum  brajjka  cx  aceto  mutfo  et /hte /par/a* 

8*  articntos  p.  experiri']  Edd.  primae  articularios  p^ 
expettere.  vnde  Pontedera  probat  arttcutarios ,  reprobat  ex* 
fettere,  vulgatom  interpretatus,  liberare,  eocpedire*     Sed 

locus 


M,  P.  CATONIS  CAP;  CLVH.        905 

iocOB  Plaati  frafini  Itffertiir  a  viro  do6)x>  ad  adftniendam 
iftam  verbi  notioneiiL  Ge&er  articulos  experiri  explicat  de 
vulgari  more  digitoram  articalos  trahendi  diim  crepitum 
edant;  quod  facere  artfariticos  non  aoiit*  Inepte!  Igitixr 
antiqoam  leftionem  probo. 

experirer^  Polit  ieftionem  experiruSf  hanc  ex  foia 
Iibris  Viftorius  etiam  prodidit  Eam  Pontedera  mutat  in 
^xperitus,  verbaque  ita  ordinat:  fttnUus,  ejffei  tamefi  v.  c.  ex^ 
peritus-.  Sumit  vir  doftus  hoc,  quod  exemplo  nullo  cpm* 
probauit^  in  experiri  latere  iimul  impenfae  alicuius  notipe 
nem.  Nam  de  forma  ixperitus  pto  expertus,  nulla  pdteft 
effe  dubitatio.  In  Curis  Secundis  vir  doftus  fufpicatur,  anti 
tatnen  excidUTe  ejfem  et  legi  debere  experiturus.  Vulgar 
tam  tuetur  Rottboell^  interpretatus  de  pronito  et  expedito 
omnium  articulorum  motu* 

infofnniofus'^  ViAorius  in  libris  fuis  reperit:  omnif 
vetji  quis  ejifeniojus.  Atque  ita  fere  libri  Polit  vndeT&iwmp. 
Jus  malebat  Pontedera;  fed  in  Curis  Secundis  praetulit  jg- 
niofus,  i.  e.  vt  fenis  vigiliis  affiduis  obnoxius.  Plinius  1.  c. 
ex  Catone:  infomnia  etiam  vigitiafque  tottere  decoSam,  fi 
ieiuni  edant  quampturimam  ex  oteo  etfale:  ex  quo  loco  Pli- 
nius  Valerianus  4.  29.  infomnia  atque  vigilias  compefcit,  ^ 
ieiunis  detur  in  cibo  decofta  cum  fale  et  oleo.  quae  verba 
cum  toto  illo  loco  excerpfit  etiam  Vincentras  X.  35.  vbi  le- 
gitur :  fomnia  vigitiafque.  Geoponica  1.  c.  lifiij  ii  irpofipud^ai' 
^x  offfvxytay  rxvsi  nuf  xsfiwiimtv  (poanourleuQ  i%  i^  Vides 
difcrimen  quam  fit  magnum  remedii.  j^am  Plinius  intei:* 
pretatur  decolfam,  et^vnSam  de  oleo  explicat  Verba  ipfa 
Catonis  vix  iana  aliquis  bodie  praeftabit  Simplex  fatis  eft 
medicina  Meurfu  experirere,  fed  puto,  verbum  ipfum  ex  aA« 
tecedentibus  male  huc  traftum,  et  iegendum  ene  ^^^»/itf» 
Abr.  Gronov.  coniecit  expediret* 

9.  in  auiam'^  Supra  cap.  156.  f.  5.  vbi  idem  reme- 
dium  verbis  paulo  diuerfis  traditur^  eft  in  aquam  coniiat» 
€atidamp 

ferve  benefacito']  Ita  ex  libris  fuis  Vi^borius»  qui  eonJK 
parat  Varronig  locum:  quaefote  peiferue  itajlt,  et  alterumi 
txcande  me  fecerunt  cuptditate. 

edit']  Ita  ex  Pol.  Caefenate  et  lenfoniana  Edit  corrigi 
Yoluit  vulgatum  etj^^  Pontedera. 

dato panem  purum^  Ita  ex  Polit  Caefenate  et  tcnf.  Ed» 
relbribi  volult  Pont    Vulgay?  non ,  panis  parum. 

deU^ 


ao6  COMMENTARIVS   IN  : 

debilis']  Plinius  1.  c.  quin  et  vrmam  eius,  qui  tin^fcmk 
i/itauerit,  ajjeruari,  calefaSamque  neruis  remedio  effe^  Ver^ 
ca  ipjius /ubiiciam,  ad  exprimendam/euteutiam*  Puerospu* 
fiUos  fi  iaues  ea  vriua,  uuuquam  debilesfieru  PUoius  Viile^ 
riatius  4.  29.  vritiatii  quoque  feruari  iubet  eius,  qui  braflicam 
»edmederit,  quam  caiefa^ny  neruls  Vtilem  atTerit  Poeros 
,etiam  nunquam  fieri  debiles»  fi  laueotur  ea  vrina  frequenter. 
Jta  Vincentius  hA.  laudauit;  vnde  apparet^  in  Plinii  alteriua 
.loco  redae  Codicem  Chiffl.  habere  afferuari  iubet.  Dalecamp 
ex  Piinio  ante  debiUs  addi  voiebat  ueruis*  Macer  ex  Plinio : 
Jllius  vrinam  /uerit^  qui  caulibus  v/uSy  caufis  neruorum  cak- 
/aSam  cen/uit  (Cato)  aptam.  Hac  ex  vrtna  puerifi  /aepe 
iauentUTf  afferit  iHorum  muUum  con/erre  /abUL  Cet^nim 
.deinceps  inunguito  Bn  et  Aldina  habcnt. 

/acies']    Ita  cum  Edd.  L I-  G.  lcripfi  pro /acietf  poftu* 
lante  fententia. 

f.  10.  dolere']     Antiquam  et  veram  leftionem  rejQitni 
pro  dotore* 

nunquam  ii  virofi*]  Vi£borius  in  libris  fuis  cum  figno 
vitii  fcriptum  reperit:  nunquamum /eri  fient.  In  Caefenate 
libro  eO::  nunquamvn/erifient.  InPolitvntferifiefit.  Vnde 
Fontedera  corrigebat:  nunquatn  iet/erifient^  hac  (ententia: 
nunquam  ii  loci  feri  erunt  ad  ea,  quae  a  partu  fequi  folent; 
emittetida.  Quam  emendationem  vir  docilus  ex  ea  duxtfle 
videtur,  quod  £dd.  L  B.  R.  poftea  fcriptum  hahent/oetae 
/ub  /ellamy  i.  e.  poftquam  peperit;  etfi  non  heceflarium  pu- 
tabat,  eam  vocem  addi,  equidem  tamen  inferui,  atqae  in- 
terim  inclufib  Poteft  enim  alios  forte  in  verae  lemonis 
veftigium  perducere.  Brafilcam  ipfam  fecundinas,  feu  fe- 
cun£s  euocare  tradit  cum  Hippocrate  Plinias  1.  c.  quae 
graece  dicuntur  %^(u^  alibi  etiam  xmflu.  Menfes  mulie- 
rum  ciere  cum  Diofcoride  Geoponica  referunt  Loci  funt^ 
-qui  graece^o^p/ft  feu  X^fltf^  dicuntur,  ideft,  vulua.  Vide 
ad  Varron,  IL  i.  19.  Locorum  vitium  ita  dixit  Ceifus  V. 
'35.  f.  3.    Quid  igitur  fi  h.  1.  fimiliter  legas  vitif^? 

operito}  Inclufi,  reAe  monente  Pontedera,  fufiicere 
-verba':  cireum  veftintenta  dato. 

i^.  ar/acere1  Haec  vfque  ^A  minutam  pertinere  puto 
«d  ea^  quae  feft.  15.  contra  polypos  traduntur,  hinc  vio- 
;tenter  auui(a« , 

brafficae  tritae]  Hanc  le^iotiem  edirionum  L  I-  G« 
fecipere  fententla  iufiit.  Vulgata  enim  fenfu  piane  omni 
caret^  monenteetianiMeurfio/ - 

ettebo- 


M.  P.  CATONIS  CAP.  CLVH.        ^07 

ethborum']    Dicitur  pro  filcco  ellebori  expreflb;  vt  fct- 
'moneum.    De  eliebori  vfu  vide  ad  cap.  115. 

f.  13.  affim']  Polit  liber  ajinam  —  nonfotet.  quam 
ledionem  ex  libris  fois  annotauit  etiam  Vi6h)riU8 ;  eamque 
vnice  probat  Pontedera,  monens^  etiam  ab  Hippocrate  ad 
aluum  leniendam  commendari  camem  alininam.  Caro  aflk 
ikne  non  eft  commoda  ad  eum  vfum,  nec  ei  poteft  fubftjtoi 
bra/Iica  co^rta  et  panis  cum  vino  dulci  et  leni.  Si  Catonis 
aeuum  alinina  veicebatur,  miror  id  a  Plinio  non  annotatum 
fuifle,  qui  8-  f*  ^8*  Maecenatem  ait  inftituifle  puUos  aiina* 
rum  epulari,  multumque  eo  tempore  illos  praelatos  faiflfe 
onagris;  poft  Maecenatam  interiifle  auftoritatem  faporis. 
PuIIos  cnasrorum  fapore  praeftantes  ex  Africa  idem  laudat 
left.  69.  Galenus  de  Alim.  iacult  3.  i.  onagrorum  iuuje^ 
num  et  bene  liabitorum  carnem  ceruinae  proximam  facit; 
addens  manfuetorum  edam  afinorum,  quorum  aetas  incli- 
jiata  eft,  carnes  a  quibuidam  ingeri,  quanquam  eam  aeque 
atque  equinam  et  camelinam  improbat^  veluti  ori  ftomacfao- 
que  ingratanu 

vlcus']  Plinius  f.  36.  hanc  vutnerlkus  ncentibus  am 
meBe  mederi  ^Jjrumis^  fiftutis  in  aqua  contritam  Chriffippus^ 
auSor  eft*  et  alu  vero  compe/cere  mala  corporis  quae  Jcrvani, 
nomas  vocant,  item  excrejcentia  ab/umere,  dcatrices  ad  pta* 
num  redigere^  Oris  vtcera  et  tonfiltas  mand$§catam,  etco^ 
Mam^fiuco  gargarizaio  crnn  mette  totlere. 

Jpargito}  Edd.  primae  injpargito.  Cum  aqua  teren* 
dam  ex  I%nio  apparet;  igitmjpargito  piaefero.  Pro  tetrum 
Pontedera  malebat  vetus. 

turundam']  Scilicet  ex  braflica  trita  cum  aqua.  Maio* 
t^  turundas  magdalidas  vocari^  monet  Scribonius  Largna 
c.  3CI.  vbi  male  Edd.  veteres  rotundas  habent,  quo  vitio 
deceptus  Turnebus  Adv.  17.  c.  7.  h.  1.  malebat  rotundant 
ftribi.  Ceterum  hanc  iiftularum  curandarum  radonem  com« 
panbis  cum  Hippocratica  prima  p.  884*  ed.  Foefii^  quam 
lui  Vegetium  n.  26.  tradam. 

dikito'}  Maflam  fcilicet,  unde  turunda  fafta  erat^  di^ 
hiere  et  liquidam  ex  vefica^  quafi  clyfteris'  materiam  all- 
quam  iniicere  in  fiihilam  iubet.  Mate  L  !•  G.  habent:  Juc^ 
cum  exprimito,  eum  in  veficam  uuUto.  ex  emendatione  in« 
tinnpeitiua. 

aridam  tritam']  Plinios  f.  36.  JitueJMs  fiue  erraticao 
inmenfi)  plus  effiBus  taudat  Cato,  adeo,  vt  aridae  fuoquefish 
finimmotfmotioeolkSlam,  vtl  odore  tantma  naribus  rapt6 

vitia 


ao8  COMMENTA&IVS  IN  ' 

vMi  eartim  graueolMiamqmfcmari  i^firmet.  vbi  a^aShriam 
efle  videtur  gniecam  e^fofw.  la  Plinio  Dalecamp  pro  odore 
ex  loco  noftro  mdehut/mluere.  In  Catone  Meuriius  malam 
inepte^  mamm  Gefher  emendabat  Si  corre^one  opos  fit; 
malebat  Cel.  Rottboell  calamum  adbibere^  qaem  naribus  in 
finxili  cura  indunt  cum  medicamine  Celfns  VII.  1 1'.  Scribo- 
nius  cap.  VII.  48«  Polypodii  fcu  filiculae  aridae  farinam  in- 
ditam  narlbus  confumere  polypum  ait  Plinius  26.  feft.  37. 
Sed  in  Theophrafti  H.  P.  DC  14.  eft  ji|v  Tefw^f^Toj  tiq,  «c 
(fafftiff  ipUPvec&ai  ToXi^iry;  quem  locum  ex  Plinio  corri- 
gendum  cenfeo.  Brafiicae  caulium  combufioram  cineres 
deficcanti  et  cauftica  natura  efie,  refert  Galenus  FacSimpL 
Medic.  libro  Vn. 

i6.  auribus']  Plinius  f.  33.  auritus  quotpu  ex  vino  fuc^ 
cum  brafficae  tepidum  injlillari  iubet^  idque  etiam  tardttati 
audientium  prodejfe  ajjeuerat.  Geoponica  XIL  i6.  la.  aret 
»(fBke7i  xvXi^  fisroi  ofr»  xcLrotvrkipLeif^. 

Depetiginil  Plinius  f.  33.  et  impetigines  eademjana^ 
rijine  vlcere.  Geoponica  I.  c.  kstx^v»  i^cufeT  roL  (ptJXXa  Tf  o^- 
rpt^ifisun.  Libri  fcripti  Viftorii  et  Polit.  i ,  depetiginis  por^ 
cae  habent  fcriptum;  £dd.  primae  deiside  impetigini  por^ 
cae.  In  Caefenate  libro  Vi^orianam  leftionem  repertam 
vpice  probat  Pontedera,  legens:  dd  petigini  fporcae^  i.  e. 
fpurcae.  Locum  Lucilii  apud  Nonium:  lUuuies,  fcabies  ocu- 
tos  huic  denique  petigo  cotycendere.  vnde  Vriinus  h.  1.  male- 
bat  legi  dein  depetigini;  quoniam  viri  do6ti  verfum  Lucillii 
ita  correjterant  deauepetigoi  ita  emendat  Pontedera:  deique 
petigp.  vtfitpro  deindeque;  ex  quo  vitio  ortum  cenfet  Vul^ 
gatum  denique.  Sed  veteres  etiam  glolTae  habent  depetigo 
et  depetigojis ;  igitiir  fi*etus  auAoritate  Pol.  etVi^faorii  li« 
brorum  refiitui  i^^iifi^^r^a^* 

Cap.  CLVm.  feHcuiae\  Meurfius  malebat //uiri^  ex 
Plinii  libro  26.  feo.  37.  detrcthit  bilempolypodionf  quaiu 
uoftri  JUiculam  tocant;  Jimilis  enim  eft  filici.  Radix  in  vju 
pilofa  —  fubdulcis.  —  Exprimitwr  fuccuS  aqua  madefaSae: 
iffa  minute  toncifa  infpergitur  oleri  vel  betae  vel  mtUuae  vet 
JayimentOi  -aut  cumputtia$ia  coquitur  ad  atuum  vel  in  Jtbri 
teniter  folueMiam.  Detrahit  bitem  et  pituitam ,  ftomachum 
offendit.  Ita  etiam  Theophr.  H.  P.  IX.  14.  et  Diofcorides 
IV.  i88-  Apuleius  c.83.  Dodonaeum  ID.  5.  3.  p.465.  coni> 
parauit  Gefrier«  £x  loco  Plinii  a^pafet,  male  vulgo  diiHngui 
cum  radice  Jua ,  feliculae  pautum.  Addo  locum  Celll  IL  i  H. 
etneSHouemMlm  auti^  variiemMcmeatiemoiiAimhur^  da* 

batit* 


M.  P.  CATONIS  CAP.  CUX.  CLX.    ao^^ 

kmtque  -«  tnit  fiticuUm.  Colamella  VI.  dy.  f.  ii.  eqiwe, 
ex  parta  Vel  abortu  laboranti^  isit /elicutam  tritam  et  aqua 
tepida  permiftam.  Ita  enim  libri  optimi  fcriptum  habent  pro 
fiicuta.  Radicem  Pliniiu  dixit  pHo/am^  cotoris  iutus  herba^ 
cei  f  aeetabuHs  caueruo/am » Jubdulcem ,  quae  omnia  feve  con- 
veniunt  Polypodii  vulgaris  Linn.  radice,  qoam  Linnaeus 
fqu^mmofam  vocare  maluit,  noftri  a  dulcedine  Eugel/Ufl  9p- 
pellant.  Exftat  apud  Plinium  29.  C  2$.  formula,  quomodd 
iua  ex  carnibus  gailinaceorom  vetulorum  paretur  ad  aluum 
foluendam:  Efficaeius  enim  coqui  (ita  re^te  Pintiani  liber 
pro  coSi)  cum  olere  marino  (i.  e.  brafiica  marina)  aut  eybb> 
aut  cappari,  autapiOf  aut  /lerba  mercuriali ,  aut  potypodio^ 
aut  anetho:  vtilijjime  autem  in  congiis  tribus  aquae  ad  tres 
ieminas  cumjitpradiSiS  herbis  (decoStis  intellige)  et  fe/rige^ 
ratum  /ub  dio  dari  tempeftiuis  antecedente  vomitione.  vbi  ex 
Diofcoride  n.  53.  ctfbio  mutandum  effe  in  cnico  monuit  Har« 
duinua;  Vincentius  XVI.  81.  cibo  excerpfit.  Ceterum  ^aii-' 
peftiuis  inepte  Harduinus  interpretatur  reSte  vatentUms.  Li'* 
ber,  a  Dalecampio  iaudatus^  liabet  tempeftiuius,  Sed  grauius 
vlcus  iatere  puto.  Ceterum  in  Columellae  II.  c.  2.  libri 
optimi  faepe  fcriptum  otterant /eticem  pro  fitice»  quanquam 
Velius  Longus  de  Orthogr.  p.  2246.  Filicem  non  /elicem  di- 
cere  debemus.  quem  locam  debeo  Abr.  Gronouio. 

mercuriatis']  Piinius  25.  f.  i8.  atuo  quidem  /otuendas 
vetin/ebri  decoquitur  quantum  manus  capiat  in  duobusjex^ 
tariis  aquae  ad  diniidias,  bibitur/ate  et  melle  admixto,  nec 
non  cum  vngula  /uis  aut  gattinaceo  decoSum  /atubrius^ 
Scribonius  Comp.  135.  lenibus  oleribus  mifcet  quam  plor 
rimam. 

mututorum']  Horatius  11.  4.  fi  dura  morabttur  atuus^ 
mgtitus  et  vites  pellent  obftantia  conchae» 

capitonem']  Ignoramus.  Vide  tamen  quae  de  eo  coIle« 
gi  loca  veterum  in  Hiftor.  Pifcium  p.  1 1  et  117. 

Cap.  CLIX.  intertrigini]  PIin|us  26.  f.  58.  intertrigi" 
nes  negatjieri  Cato  abjinttiium  Ponticum/ecum  ItabehtibUS. 

anuto]  SimiUter  Graeci  iaurvhw  dicunt  «-fMrov»  vt  e< 
Scholiis  Ariftopb.  ad  Equites  verfu  1378*  monet  Gelhen 

Cap.  CIX  Luxum]    PUnius  17.  f.  47.  quanquam  a  Ca-' 

tone  prodita  contra  tuxata  membra ,  iungenda  armdinnmfi/* 

fierae.  (carminis  verba.)     Supra  c.  157.  f.  4.  et  hxatum  fi 

quod  eft.    Idem  Piinius  28'  f.  4-  Calto  prodidit  tuxatis  mm-     \ 

Tom.  L  P.  IL  O  bris 


aio  COMMENTARIVS  IN 

$Hs  eamun  axiSare^  M.  Varro  podagris.  Noniiis  luximl 
ynlfiim  et  fuo  loco  motum  interprefaitiir.  Feftus :  luxa  mem' 
bra  ejms  tocis  mota  et/ohsta.  Auftor  Qoeruli  p.  53.  Im 
hucu  autem  et  ojfSbus  toco  motis.  ita  enim  Codex  Camerarii 
habelMit  pro  vulgato  loxu^  nifi  forte  etiam  ibi  luxis  legi  de-' 
fcet;  qoanquam  a  luxu  luxari  veteres  dixifie  affirmat  Feflus 
pro  luxnriari,  vita  et  viftu  diirolutnm  etk. 

InAlio']  TumebUsX.  19*  oorrigebat:  cautare  L.Mam»> 
Uo  Sexti  FlHo.  Popma  iu  malOf  qui  verba  S.  /1  interpreCa* 
tnr  Sanitas  FraSo:  Pontedera  iupraSlo  quam  iu  fHaio.  Sed 
reAe  addit;  ineptiflimi  hominis  efle,  ad  tam  dubia  ^tobtcura^ 
addo  nunda,  medicam  manum  admouere. 

dwmugriter'}  £x  ledione  Codd.  vna  petes  vfyue  dum 
Tnmebus  X.  19.  efiiciebat  dic  vua  pariter^  vel  potius  dic 
vua  partes  v/que  dum  coeaut.  quem  fequitur  Popma.  Gefiier 
malebat;  vna  pedes  v/que  dum  coeawt,  pedes  interpretatus 
Ibiflae  arundinis  extremitates.  Sed  haec  Pontederae  eflTe 
videtur  interpretatio,  maie  a  Gefnero  relata.  In  Curis  enim 
Sec.  Pontedera'fic  corrigit:  dice  vna  (L  e.  cantato  iniucem) 
v/que  dum  petes  coeant.  Sciiicet  petes  andqua  forma  dici^ 
tsatp  vnde  petiolus,  vt  a  pede  pediadus. 

Gap.  CLXI.  c^paragus'}  Pliniu^  19.  feft.  43.  uihUdili' 
gmtius  compreheruUt  Cato,  nouijfimumque  libri  efi,  vt  appa* 
reat ,  repentiuam  ac  nouitiam  viro  curam  fuiffe.  Locum  JiA- 
ufi  iubet  kumidum  et  craffum:  Jemipedali  vndique  interuaih 
firif  ue  caketur.  Praeterea  aalineam  grana  bina  aut  terna 
paxillo  demitti:  videlicet  Jemine  tum  tantum /erebautur :  id 
fieri  /ecundum  aeqtdnoSHum  vemum.  Stercore  /atioi-i,  cre^ 
pro  purgari,  caueri,  ne  cum  herbis  euellatur  ajparagus.  Pri^ 
mo  anno  firammto  ab  hieme  protegi;  vei'e  aperiri,  fariri, 
runcari;  tertio  incendi  vemo.  Quo  matuHus  incenjus  eft^ 
hoc  melius  prouenit.  Itaque  arundinetis  maxime  conuehit, 
quae  fefiinant  incendu  Sarriri  iubet  idem,  non  antequam 
afparagus  natusfuerit,  ne  in/arriendo  radices  vexentur.  £x 
€0  yelli  qfparagum  ab  radice;  namfi  defringatur,  fiirpe/cere 
it  intermori.  Velli  donec  in/ernn  eat.  Id  autem  mature/cere 
eed  ver,  incendique,  ac  rurfus,  cum  apparuerit  a/paragus^ 
/arriri  acfiercorari*  Ac  pofi  annos  nouem,  cum  iam  vetus  fit, 
digerifubaffo/olo ,  fiercoratoque.  Tum  /pongiis/eri,  ftngu- 
larum  pedtm  interuallp.  Qmn  et  ouillo  fimo  nominattm  vti, 
quoniam  attud  he^bam  creet.  Nec  quidqmm  pofiea  tmtatum 
vtiUus  apparuit.  Ex  hoc  loco  fere  apparere  putOt  quo  or- 
dine  ol&n  fieripta  Catonis  verba  legerit  Plinius;  eum  igitur 

fiin- 


M.  P.  CATONIS  CAP.  CPOL         21% 

fundam  emendationis  noftra  faciemus.     De  ipfo  a^aragi 
genere,  qoale  b.  L  Intelligator^  vide  ad  cap.  6. 

.  hco  crqffo']  Legendam  eft :  qui  habeat  humorem,  craf* 
fim.    Aut  qm  habeat  humorem^  aut  crajjnm. 

vtpojjh}  :Haec  verba  tranfponenda  eSe,  et  Plinii  locas 
docet  et  ipfa  ratio,  fic  fere:  areas  /acito;  cum  areas  defor^ 
mabis,  interuallumfacito  inter  eas/emipedem  latum  in  omne$ 
partes,  vt  poffis  dextra  finifiraque /arire  ^  runcare,  ne  cala* 
tur.    Deindejerito. 

drformabis]  In  formam  rediges.  Ita  etiamyarro  UI.  5« 
Vitruuius  1. 1.  V-  8-  monente  Meurfio. 

Jpargito  benejerito  ]  Yerha /ecundum  aequinoffium  ver* 
lifrm  retrahenda  et  iungenda  funt  fuperioribus:  deinde /eri^ 
to  /ecundum  ctequinoSium  vermmu  Hoc  fit  ex  loco  Piinii 
manifeftum.  Deinde  legendum  cenfeo  /pargito  bene.  vbi 
erit  natum  etc.  omiflb  fuperuacuo  verbo  /erito.  Ponteder^ 
alia  ratione  medetur  vitio ,  legendo  /pargito  bene.  Seritoje* 
cHndum  aequinoclium.  Ordine  refto  fi  fcripfit  Cato,  nofiram 
probabis;  fi  vero  temere,  quidquid  in  folum  venit,  quod 
faepe  fa^m  ejOTe  infitias  non  eo,  Pontederae  rationem  am^ 
plefteris. 

Jub  firamentisl  £x  leftione  Polit.  cumfiramentis  effi^ 
ciebat  Pontedera.  Ceterum  Abr.  Gronov.  malebat  Quodea 
annojeueris. 

intermorietOur']  Maiim  ifttermoriettir  fc.  aiparagus.  Si 
radices  antea  nominatae  fuiflent,  ad  eas  referrem.  Ratio- 
nem  diftin6tius  explicat  Columella  XL  3.  45.  fiirpefcere  htnc 
dixit  Plinius,  fed  aliter  hunc  locum  iuterpretatus  eft.  Cplo* 
mella,  ad  quem  de  cultura  afparagi  accuratius  difputabitur. 

ad  autumnum']  Plinium  haec  laudantem  ita  emendiie 
Pontedera :  id  autumno  maturejcere;  ad  ver  incendu 

pedes  fingutos]  Columella  XI.  3.  ^.Julci  autem  inter/g 
pedati  menjura  difiantes  fiunt  non  amplius  dodrantatis  alti^ 
tudiniSf  in  quamjpongiolae  ita  deprimuntur  ^  vt/acik/uper^ 
pojita  terra  gernrinent» 

vetUto,  fic  circumfodito']  Columella  L  c.  vere  iubet^ 
priufquam  afparagus  germinet^  capreolis  terram  coaamo* 
vere,  quo  facilius  ftilus  feu  turio  emicet,  et  relaxata  homo 
plenioris  craffitudinis  fiat.  Vnde  apparet^  quid  h.  L  Catp 
voioerit  pofito  circumfoditop  vtfacile  eueUere  poj/is*  Rf  petit 
etiam  monitam  iam  fupra  pc^mim^  vellendum  efie  afpara^ 
gum^  non  praefringendum;  quod  quo  faaUius  poflfetfifer^^ 
circmnfodi  terram  iobtt^  fea  tnooeri. 

O  fl  Cbp. 


9id  CbMMENTARlVS   IN 

Cep.  CLXH.  Index  vetus  habet  Sal/ura  pemarum  et 
effeilae  Puteolanae.  Ktd  in  ipfo  capite  nullae  offellae  infunt. 
Igitur  deefle  aliqaid  fufpicatus  eft  Pontedera,  quamuis  Var- 
'  ro  ex  Catone  folas  pernas  memoret.  Praeterea  Plinius  19. 
fi^  42.  locam  de  afparagis  nouiffunum  dicit  libri  Catonis, 
^po>d  tamen  non  eo  pertinere  putem,  vt  iiide  caput  hoc  alie- 
no  loco  coUocatum  eiTc  liceat  coniicere.  Ceterum  offellas 
Puteolanae  omiflae  quae  iint,  etfi  affirmare  non  aufim,  fufpi* 
€or  tamen^  eam  faliendarum  camium  fuillarumy  in  minuta 
frufta  concilarum,  rationcm  a  Catone  traditam  faiire,  quam 
habet  Columella  Xll.  cap.  53.  qui  et  ipfe  offulas  camis  ap* 
peliat  Oftienfes  offellas  ex  Apicio\TI.  4.  memorauit  Pon- 
tedera.    Ecce  Varro  de  L.  L.  IV.  p.  28.  Tcrgus/uisab  eo^ 

Siod  eo  tegitur;  perna  a  pedejiiis,  a  noniine  eius,  offula  di^ 
a ,  vt  offa  minima  in  jue.  Huc  refpexit  Arnobius  VII.  p.  ^ 
229.  qina  offae?  non  vulgi^fed  quibus  eft  nomen  appellatio* 
que  penitae.  Sed  in  loco  Varroniano  ita  habet  Editio  Par- 
mefms  1480.  Succidia  ajttibus  edendis,  nam  id  pecus  primum 
cccidere  coeperunt  domini,  et  vtjeruarent^  Jatire.  Tergusjuis 
ab  eo  quod  eo  tegitur.  Pema  a  pede;  Jitcris  a  noniine  eius. 
Ofida  ab  offanimia  Jitere^  vbi  Scaliger  iam  olim  probauit 
leftionem  apede:  Sueres  a  mmine  eius^  et  ex  Plauti  Carbo- 
naria  locum  apud  Feftum  mfpetik  comparauit,  ad  quem  ta- 
men  Editio  Daceriana  tacet.  Locum  Varronis  vitiofillimum 
pofuit  fub  yocejiiera  Gefneri  Thef.  L.  L.  Pemam  a  pede 
qnomodo  Varro  deducere  potuerit,  nemo  interpretatus  eft. 
G^eri  Thef.  L.  L.  a  pede  vel  a  TripvA  deriuat,  pemafque 
dlici  ait  tam  priores  quam  pofteriores  totos  inde  a  Ipina 
dorfi  pedes  porci.  Addit  locum  Horatii  Serm.  U.  2.  117. 
graeter  otus  fumofae  cum  pede  pemae,  Sed  perna  a  graeco 
wrifvx  nollo  modo  deduci  poiTe  videtur.  Graece  enim  cal- 
eaneam  os  pedis  reftiextremum  dicitur,  quod  in  pema  cum 
vngults  praeciditur.  Vngulas  enim  praecidi,  teftatur  Cato 
etiam  fupra  e.  158.  addito  vngulam  de  pcrna,  fi  vngulam  non 
kabebis^  addito  de  pema  fruftum.  Deinde  Gefner  debebat 
antea  docere,  quam  pedis  partem  I^dni  pernam  dixerint» 
Pliniiis  qaidem  8*  c.  51.  fues  fufpenfas  pernis  prioribus  di* 
cens,  fimpliciter  pedes  voluit  inteliigi ;  nec  vim  notionem* 
ve  pernae  onuiem  inde  percipimus.  Audiamus  igitnr  Fe- 
ftnm :  Suppemati  dicuntur  quibus  fetnitia  Jucci/a  in  modum 
JuWarum  pemarunu  Ennius:  his  pernas  Juccidit  iniqua  /u* 
'  perbia  Poeni,  vbi  redbe  comparant  locum  Liuii  de  eadcm  re 
aXII.  C  51.  quojdam  et  iacentes  viuos  Jitccijis  feminibus  po^ 
pUtilbuJque  iwuenerunt.    Vnde  patet,  pernam  proprie  coxani. 


M.  P.  CATONIS  CAP.  CtXlL         91} 

Ciiilam,  ad  poplites  fucctfam^  dici.  Pedem  pernae  fi  Varto 
et  Horatius  dixerunt,  non  fatis  proprle  locQti  funt  Pedem 
enim  volucrunt  intelligi  totam  artuum  longitudinem.  Se4 
in  pema  poplites  fuccidi,  docet  locus  Ennii,  vnguUs  prae* 
cidi,  Catonis.  Nec  obftat  locus  Apicii  VIII.  I.  vbi  iubet  per 
articulum  pernae  aprugnae  palum  mittere  ita,  vt  cutem  a 
carne  fepares.  Dicere  enim  voluit  iuxta  articulum  coxen- 
dicum  palum  immitti  debere ;  alius  enim  articulus  in  pems 
non  adeft.  Petafonem  a  perna,  vt  lautiorem  diftinguit  Mar- 
tialis  Xin.  54  et  55.  mujieus  ejl  propera  ~  nam  mihi  cum 
vetulo  Jit  petq/btie  nihiL  Mufteos  petafones  coquere  et  para- 
re.docet  Apicius  \TI.  9.  vbi  verba:  qmm  elixatus  fuerit^ 
decarnas  et  armillam  illius  candenti  batillo  vris:  Hummel- 
bergius  interpretatur  coxam  anteriorem  vel  pellem  atque 
cutem,  quae  armis  inhaeret  iUofque  obtegit  Refte;  nifi 
quod  ipfum  armum  feu  humeri  os  intelligi  malim,  Pulpas 
petafonum  nominat  Apicius  V.  c.  3.  Igitur  pernae  ex  aftu- 
Dus  fuunt  pofterioribus,  petafones  ex  prioribus  fumuntur. 
Plinius  28.  f.  49.  ojfa  ex  acetabutts  pcrnarum^  circa  guat 
coxendices  vertuntur.  Vnde  Marcellus  c.  13.  pernae  Jcrofi» 
nae  os  quod  ejl  amplij^mum.  Idem  Piinius  28.  f.  60.  f»  peT" 
najiium  arttculos  ejje  diximus,  quorum  decoSum  ius  facii 
vrinaevtUe.  Vnde  cognofes,  Apicii  articulum  pernae  efljfc 
coxae  os  ipfum.  Varro  11.  4.  10.  fimiliter  a  perna  diftin- 
guit  petafonem;  fe  male  hodie  in  libris  eius  fcripti  fequun^. 
tur  petajsones.  Haec  vero  de  pemae  et  petafonis  diuerfi- 
tate  difputaui  paulo  copiofius,  ne  Gefneri  au6)x>ritas  obeflet 
leftori,  qui  petafonis  differentiam  omnem  ad  cofturamet 
parationem  referre  malebat  in  Thef.  L.  L.  Refte  tamea 
ideip  Turnebi  Aduerf.  XVI.  16.  opinionem  reiecit,  petafo* 
nis  partem  effe  pernam  cenfentis.  Locus  enim  Athenaei 
XIV.  p.  657.  quo  ille  nititur,  ita  habet:  ixsi  ii  xoqverccffS' 
VOQ  fiifoc  inMTijf  xsTrotf  ijy  icigvKV  nftXSo-/.  vnde  potius  arguas 
Athenaeum,  pernam  latinam  graece  petafonem  dici;  quod 
tamen  falfum  effe  docui.  Mufteo  pctafoni  ficcum  petafun- 
culuni  opponere  videtur  luuenalis  VH.  1 19.  Pernas  con- 
charum  generis  I^linius  a  fuilli  cruris  longi  fmiilitudine  di- 
ftas  effe  ait  libro  32.  extremo ;  vnde  natas  margaritas  medU 
aeui  fcriptores  pernulas^  alii  deinceps  perulas^  pirulas^  peT" 
tas  dixere,  docente  Cangio.  Vocabulum  perua^  etfi  graeco 
Tripux  fimillimum,  graecae  vel  latinae  originis  effe  perfiia- 
dere  tamen  mihi  nondum  potui.  Strabonis  atque  Athenaei 
auftx>ritas  ad  rem  non  pertinet;  vfus  enim  vterquc  eft  voce 
tum  peruulgata.     Sed  in  PoIIucis  Onomafi:.  VL  feft.  $2. 

O  3  inter 


di4  COMMENTARIVS   Itt 

inter  faillae  carnis  cibbs  varios  funt  n»lS}v8c  TMtKfOC^f^^h 
^kbKUbq  SKinvTjfioty  o/  rifiH^*  vbi  antea  libri  edtti  xri^txf 
fcriptum  habebant,  contra  Codicum  iidetn.  VerColatina 
habet:  pemaefalitait  tibiae^  arm^  quietpemae.  Ineptif- 
fune !  Nam  nooXSji/sc  tMrtcptxevpJvot  lunt  ipfae  pemae ;  x»- 
h^v  enim  et  x^vX^  coxendices  iignificat.  mskfiec  ex  Phere- 
crate  habet  Pollux  etiam  VI«  59.  fed  ecce  idem  11.  193.  noif 
cusXIq  3f  vlSv  uochifii^  Trrifvctt  iv  vj  ntofiosilot'  vbi  corrigo 
xifvoc.  vbi  contraria  ratione  ineptaeft  veruoy  quae  rrifvoaf 
calcaneum  interpretatur.  Idem  VI.  33.  ^ektiM^  XoefuSv  hs^ 
bet;  et  Heiychius  9%«A/(f«^  upiot  hnfufnTi  rsrfirifiiy»  inter- 
pretatur;  alii^  eodem  tefte,  xkevpiioi^.  in  Athenaeo  H.  p.  57* 
mBktci  vulgatum  ex  Codd.  Calaubonus  mutauit  in  9%<A/(r/, 
Has  07Cf X/(b(c  Varronis  taniacas,  Gallorum  Z.ofig'^^  interpre* 
tabatur  Scaliger  ad  Varronem  H.  5.  10.  Sed  in  vtroque 
Poilucis  loco  manifefto  vubKUb^  pernae  funt,  et  in  priore 
voces  tf/  leifve^  ad  uw>SpfeQ  et  nektie^  fmsxl  referri  debent» 
atque  inde  alter  locus  corrigl.  Denique  oflulam  ctm  dua- 
bus  cofiis habet  Varro  R,  R.  IL  4«  ii* 


COM- 


COMMENTARII 
IN 

M.     TER,    VARRONIS 

DE 
RE    R V  S  T ICA 


tlBROS    TRES. 


D  E    V  I  T  A 

M.  TERENTII  VARRONIS 

REATINI,  LIBRORVMQVE 
AB    EO    SCRIPTORVM    ANNIS. 


ISJi  Terentltis  Varro  ^  Roimnoniin  do<%iIimus ,  iudice 
Cicerone,  permultis  fcriptis  inclaruit,  ex  quorum 
nmnero  librumde  vitafua,  a  Charifio,  grammatico,  me- 
mors^m^  vt  fortuna  nobis  faluum  prodidiifet,  magnopere 
optandum  eW  Quaecunque  enim  de  parentibufi,  vita^ 
moribus,  honoribufque  in  repubiica  ab  eo  geftis  prodita 
liabemus,  pauca  iunt,  et  magna  ex  parte  coniedtura,  ex 
Fiagmentis  librorum  eius  duda,  nituntur,  aut  plane  dubia 
cemnda  iuQt»  Equidem  hic  excerptas  ex  veterum  fcri- 
ptorum  lods  eas  tantum  nodtias  ponam,  quas  ad  certam 
annorum  Vrbis  fid»m  r^i^ere  atque  ad  hifbriam  operUm* 
a  V^irron^  conditorum,  ordtnanoam  conferre  licebit. 

De  pan»itibus  eius  locum  Plinii  VII.  k6k.  5  3.  reperio, 
vbi  Varro  ipie  materterae  fiiae  maritum  Corfidium  cum 
fratre,  equites  romanos,  commemorat  in  exemplis  fiibitao 
mortis»  Hunc  eundem  effe  cenfebat  Emeftius,  quem  Ci* 
cero  pra  Ligario  a  1 1,  L.  Corfidium  nominat,  cuiuique 
nomen  ex  iiia  oratione  toUi  volebat  ad  Attic  XIII.  44, 
quoniam  Coriidius  tum  iam  mortuus  erat,  cum  iila  di<ffai 
tR.  Haec  vero  epiftola  in  A»  V.  708*  conuenit.  Caium 
Fundanium  ibcerum,  et  Fundaniam  vxorem  ipie  VarrOf 
80  annos  natus,  commemorauit  libro  L  de  R.  R,  c.  a. 
Huius  Fundanii  nomine  inicriptum  librum,  de  Admiran* 
dis,  ad  inilar  libn  Ariftotelici  7r€f\  doivftMlWf  a  Gram* 

0  s  mftticts 


918  M.  TER.  VAKRONIS 

inatids  laudari  fiiipicor.  In  libro  TH.  de  R.  11«  eap.  a. 
fed.  14.  inaterterae  funduin  Sabinum  nominat;  quam 
^  Firceliiam  fiiiile  conticitur  ex  cap.  4.  fed.  2.  quam  Fir« 
cellii  Pauonis  Reatini  affinem  fiiiile  credo,  quem  loquen- 
tem  fecit  Varro  de  R.  R.  III.  2.  fed.,d.  et  III.  6.  Read^ 
nus  et  ipfe  fuit  Varro,  eoque  cognomine  a  P.  Terentio 
Van;one,  poeta,  Atadno,  diftinguiteum  Sidonius  Apolli- 
naris  et  Sjmunachus,  vt  deinceps  ahnotabitur. 

Quos  a  tepublica  honores  petierit  acceptofque  gefle» 

rit,  ignoramus.     Tribunatum  quidem  eius  aiiofque  ho- 

nores  membrauit  Fabricius;  fed  tribunatus  is  niti  videtur 

coniedura,  duda  ex  loco  Antiquitatum  Varronis  apud  Gel* 

lium  XIII.  I J.  quem  infra  pofitum  inter  leiiqua  audoris 

fcripta  reperies.  ,  Aedilem  Varronem  reperimus  in  Piinii 

XXXV.  fed.  49*  Lac$daman$  quidem,  inquit<»  ixeifum 

lateritiis  parietibur  apui.  te&orium  propter  excdkntiam 

piSurae,  ligneijr  formis  mtlufum  Romam  dqiartauere  tn 

aedilitate  ad  comitium  ekornaudum  Muraiua  et  Varro. 

Sed  dubitari  potefl,  Varro  hic  iateUigatuir  M  Terendus 

an  alter;  pariter  aedilitatis  annum  ignoramus.     Caeterum 

Piinius  exfcripflt  Vitruuium  II.,  g.     Varroncm  nofbimi 

'M.  Bruto,  in  Ciialpinam  Galiiam  A.  V.  708.  proficifcentt« 

quaefloreiif  dat  Erneftius  ex  Epifh>ia  Ciceronis  XID.  lo. 

Sed  is  M.  Terenitius  plane  nihil  nifi  nomen  {[entile  cum 

Varrone  Reatino  habuit  donuBiine;  quod  ipfiun  epiflolae 

arguinentum  docere  potetat  Emeflium.     Ebftibi  verba: 

CumprimumM.  Terentius  iuforum  venit^  adamicitiam 

fe  meam  contutit^  deinde  vtfe  eorrobonmit  —  vna>,  quod 

verfatur  in  hocfludio  noflro,  quo  etiam  menc  maxifutde^ 

teSfatur  et  cum  ingenio,  vt  nqfii,  necjme  induftria;  de* 

inde  quod  maturefe  contuttt  infocietates  pubScanorum; 

quod  quidtm  nolkm.    Maximis  enim  damnis  fiffeSus  efl. 

•~  deinde  verfatus  in  vtrifqu§  fubfeUiis  optima  fide  et  fa^ 

maiam  ante  hanc  commutationem  reipublicae  petitioni  fefe 

dedit /honoremque  honefHffimum  exifHmauit  fru&um  labo^ 

risfuir    Quae  quidem  omnia  m  M.  Terentium  Vano- 

nem 


VITA  ET  SCRIPTA.  219 

nem  noAnin^  vtpote  decem  anms  Cioerbne  ieniorem,  pla- 
'Pe  non  conueniunt;  quod  clarius  edam  apparebit  ex  tem- 
porum  rationibus,  deinceps  enucleandis.  Praeter  Varronem 
noflruni  Cicero  A*  Terentium  Varronem  Murenam  no- 
mxnauit  ad  Div^XIU,  aa.  et  XVI.  30.  eique,  in  Achaia  ne- 
godanti,  Tironis  aegroti  curam  commendault.  Maior 
dubitatio  eft  de  loco  Ciceronis  ad  Div.  XL  i  o.  vbi  Ded- 
mus  Brutus  ad  Ciceronem:  Non  fi  Fhrrmis  thefauros 
haberm,  fubfijlere  fumtui  poffem. '  vbi  Varroms  libruhi 
^r^fi  9rAlfr&  refpici  putabat  Corradus;  cpntra  ManUtius 
barofnf  corrigebat,  et  ad  Antonii  rapinas  referebat. 

Varronis  noftri  Epiftolam  ad  Varronem  aiiquem  ali« 

qnot  inlocis  laudauit Nonius Grammadcus;  de quo pari* 

ter  dubitari  poteft.   P.  Terendus  Varro,  Atacinus,  a  fluuio 

vei  vico  prouinciae  Narbonenfis  cognominatus,  poeticae 

.laudibus  eodem  tempore  floruit,  ab  Horatio  et  Ouidio  ce« 

lebratus,  cuius  fcripta  poft  Ruhnkenium  in  Epift.  Critic. 

n.  p.  199.  enarrauit  lo.  Chr.  Wemfdorf  in  Poet.  latin* 

minor.  T.  V.  p.  1385  feqq.     De  vtroque  eft  locus  Sido- 

^nii  Apoilinaris  Epift.  IV.  33.  Cui  Varroner  vet  Atacinnr 

vel  Reatinut.^   Ita  enim  egregie  hunc  locum  correxit  Cel. 

Ruhnkenius,  cum  antea  eftet:  Atacinus  vel  Terentius; 

fretus  inprimis  loco  Symmachi  Epift.  L  Scif  Terentium^ 

non  Comicum,  fed  Ifeatinum  illum,  romanae  eruditionir 

parentem.    Cn.  Pompeius,  cuiusin  gradamie  infinuaue^ 

rat,  cuiufque  partes  eoulque  defendit,  contra  Caeiarem) 

dum  adeo  eflent  profligatae,  vt  de  ialute  fuir  defperaret, 

opera  eius  vfus  eft  in  bello,  contra  piratas  et  cum  Midiri* 

date  gefto.    Narrat  Appianus  de  B.  Mithrid.  c.  95,  Siculi 

et  lonii  niaris  cuftodiam  vlque  ad  Acamaniam  permifram- 

fuiflfe  a  Cneo  Plotio  Varo  et  Terentio  Varroni  A,  V,  637, 

Vnde,  fi  quis  verflonem  nuperam  iequi  veiit,  Vairronem 

praetorem  eificere  nobis  poterit     Addit  enim  Appianus: 

wie  iJth  ecvrS  isecrrrccxecre  el  or^eCTnyoi  quae  nuperus 

interpres  reddiditr  Ad  hunc  modum  ab  eo  difpofiti  funt 

fraetores.   Fines  ipiperii  fui  maritimi  accuratius  ipie  Var« 

ro 


930  M.  TER.  VARRONIS 

lo  definit  in  Praefatione  libri  II.  de  R.  R.  fed.  7.  fmHonu 

bus  nojlris  eoUatis  cuin  iis,  qui  pecuarias  habuerunt  in 

Epiro  magnas^  tum  eum  piratico  bello  inter  Delum  $t  Si^ 

tiliam  Graeciae  clajfibus  praeejfem.  vbi  Vrfinum,  Gliciam 

reponentem,  rede  iinprobauit  Pontedera,  ad  teftunonium 

vocato  Appiano.     Ad  haec  eadem  tempora  commode  re- 

ferri  poteft,  quod  VarroIII.  deR.  R.  c.  17.  fed.  4.  nar- 

rantem  facit  Axium :  fanffiores  quam  itli  in  Lydia  (pifces), 

quos  facrificanti  tibi,  f^arro^  ad  tibieinem  graecum  gre- 

gatim  venijfe  dicebas  ad  extremum  litus  atque  aram^  quod 

ios  capere  auderet  nemo^  cum  eodem  tempore  infulas  Lg^ 

diorum  ibi  choreuufas  vidijfet.     Pertinet  huc  etiam  iocus 

Pltnii  III.  £  16.  Hoc  interuallum  (lonii  et  Adriatici  mans 

feu  freti ,  inter  Apolloniam  et  Hydruntem  intercurrentis:^ 

latitudine  50,000  pafTuum)  pedejlri  continuare  tranftu 

pontibus  iaSlis  primumPyrrhus,  Epiri  rex,  cogitauit,  pojl 

eum  M.  Farro,  cum  ctaffibus  Pompeii  piratico  beUo  prae^ 

sjfet     Virumque  aliae  impediuere  curas.     Item  alter  VK 

k&.  19.  de  mari  Cafpio:  Haujhm  ipfus  maris  dulcem 

ejfe  —  et  M.  Varro  takm  perlatam  Pompdo^  iuxta  rer 

gerenti  Mtthridatico  bello^  magnitudine  haud  dubie  iit* 

Jluentium  amnium  viSfofak.    Adiicit  idem  Pompeii  du8u 

ixpioratum  in  BaBtros  feptem  diebus  ex  India  perueniri 

ad  Icarum  fumen,  quod  in  Oxum  infiuat,  et  ex  eo  per 

Cafpium  in  Q/rum  fubueSas  quiuqui  non  amplius  dierum 

terreno  itinere  ad  Phafin  in  Pontum  Indicas  pojfe  demhi 

merces.     De  quo  loco  vide  ^niecfluras  M.  Chr.  Sprenge- 

lii  Gefchichte  der  Geogr.  Entdeckungen  1792.  p.  1 17. 

et  Appianum  confer  B.  Mithr.  c  103.  vbi  Pompeii  in  ma- 

rifi  Cafpii  regiones  cxpeditio  narratur.    In  Helieiponto  cir- 

ca  Parium  etiamnum  efle  pauoos  Ophiogenes^  quorum 

ialiuae  contra  vQm  ierpentium  medeantur,  ex  Varronc 

tradit  Plinius  VII.  £  9.     Locum  ex  primo  Antiquitatum 

bumanarum  iaudauit  Priicianus  VII.  p.  ^96.  Sequitur  alia 

narratio  Varroni&^  apud  Piinium  XVIII.  f.  a).  ex  hoc  belio 

colieda:  Idemfabm  a  Pjirrhi  regis  oitate  in  quodamfpi* 

cu 


VITA  ET  5CRIPTA,  9ai 

€u  jfmbroiiae  vfque  ad  piraticufH  Pompiii  Magni  beUum 
duraj/e  annis  eirciter  eentum  viginti.  vbi  legi  debere  annif 
circiter  CCXX.  re<fle  monuit  Pontedera  Antiq.  p.  169. 
fioruit  enim  belloruin  gloria  Pyrrhus  circa  A.  V.  ^70. 
Poftea  Varro  apud  Plinium  XXXIII.  £  47-  tradit,  Ptole- 
maeum  Pompeio,  res  gerenti  circa  ludaeam,  odona  millia 
«C[uitum  (ua  pecunia  tolerauifle,  mille  conuiuas  totidem 
aureis  potoriis  mutantem  vafa  cum  ferculis  faginafle.  Per* 
tinet  narratio  ad  A.  V.  691.  Appianus  B.  Mithrid.  c.  1 14. 
narrat,  Ptoiemaeum  Auietem,  Pompeium  contra  ieditiofbt 
ciues  vocantem^  miflis  muneribus  pecuqiifque  ac  veflibua 
in  totius  exercitus  vfum  donaffe.  Dacflyliothecam  Mithri* 
<latis,  a  Pompeio  inter  dona  in  Capitoiio  dicatam,  ex  Var» 
rone  narrat  Plinius  37.  fed.  5.  Idem  36.  f.  4.  no.  13^ 
Idem,  inquit,  Farro  et  a  CoponioXIV.  nationes,  qua§ 
funt  eirea  Pompeii  ^  faSfar  auSor  ef.  Suetonius  Neronis 
c^  46.  fimulacra  gentium,  ad  Pompeii  theatrum  dedicata- 
rum,  memorat.  Hinc  porticus  ad  nationes  apud  Plinium 
ibid.  u.  1  a.  Semius  ad  Aeneid.  VIII.  Porticum  Augu* 
Jlus  fecerat,  in  qua  fmutacra  omnium  gentium  eoUocaui^ 
rat,  quae  porticus  appettabatur  ad  nationes.  Gentium 
iAarum  nomina  pofuit  Piinius  VII.  f.  27.  et  Appianus  c 
116  et  1 17. 

Denique  tn  libc  beiio  coronam  naualem  meruit  Varro^ 
tefte  Piinio  VII.  f.  3  i.  atque  itcrum  XVI.  f:  ;.  cum  Feflo 
in  Fragmento  p.  ic.  Acceffcre  fine  dubio  praemio  num* 
mi«  Piinius  enim  XXXVIL  f  64  reipublicae  et  Quaejiori^ 
bus^  qui  oram  maris  defendij/ent  ^  datum  miUe  talentum^ 
militibus  Jmgulis  fena  miUia  fejlertium  refert.  Verum 
anti'qua  ifnus  ioci  iedio  habebat:  reipublicae  datum  miUe 
talentumj  legatis  et  quaejloribus ,  qui  oras  niaris  defen* 
dijfent,  H^S.  bina  miUia,  comniilitibus  jingutis  quinqua* 
ginfa.  Appianus  viritim  miiitibus  MD.  draclunas  dataa 
cfle  tradit.  Quicquid  flt  de  fumma  pecuniae,  nomina 
certje  ie&atorum  et  quaeflorum  a  tituio  rcipubiicae  feparan- 
da  cquidcm  ceofucrim» 

In 


3ja  M.  TER.  VARRONIS 

la  bello  ciaili  Caefaris  cum  Pompeio  fecutus  eft  par* 
tes  Pompeianas  et  in  Hiipania  legatus  copiis  eius  praefiut, 
Cicero  ad  PoIabellam.IX*  13.  Caiur  Suberinus  Catenur  ~ 
€um  vitandi  belli  eaufa  profe&us  effet  in  Hifpaniam  cum 
M.  Farrone  ante  bellum,  vt  in  ea  prouincia  effet^  in  qua 
nemo  noflrum^' pofl  jifranium  fuperatum,  bellum  vUum 
fore  putarat,  incidit  in  ea  ipfd  mala^  quaefummofiudio 
vitauerat,  Oppreffus  eft  enim  bello  repentino^  quodbeU^ 
lum  eommotum  a  Scapula,  ita  pofica  confirmatum  efi  a 
Pompeio,  vt  tiulla  rationefe  ab  iUa  miferia  eripere  poffet. 
Beiium  contra  Afranium  et  Petreium  in  Hilpanfa  seftum 
eft  a  Caeiare  A.  V.  705.  Varro  cum  legionibus  fuis  Hi- 
fjpahiam  vlteriorem  tuebatur,  tefte  Caeiare  deB.  C.  I.  38. 
Res  ab  eo  non  oimis  praeclare  gefias  narrat  idem  B.  C IL 
17  —  20.  Scilicet  Caeiari  tandem  copias  fuas  tradidit, 
et  ad  ipfuni  Cordubam  venit  publicis  rationibus  xum  fide 
ad  eum  relatis. 

Nec  tamen  partes  Pompeii  ftatim  deieruit  Varro,  ied 
lEL  fide  permaniit.  Ecce  enim  Cicero  de  Diuin.  I.  3  a.  vbi 
narrat,  C.  Coponeum  ad  ie  veniile  Dyrrachio,  cum  prae- 
torio  imperio  ciaifi  Rhodiae  praeeffet,  eumque  dixifle,  re« 
migem  quendam  e  quinqueremi  Rliodiorum  vaticinatum, 
madefa(fVum  iri  minus  30  diebus  Graeciam  fanguine,  ra« 
pinas  Dyrrachii  et  confcenfionem  in  naues  cum  fuga. 
Tum  fe  Ipfiim  efle  commotum  M arcumque  Varfonem 
et  M.  Catonem,  qui  tum  ibi  crant,  yehementer  efTe  per* 
territos.  Paucis  pofl  diebus  ex  Pharfalica  fuga  venifle 
l^bienum.  Haec  fada  funt  A.  V.  706.  Huc  pertinm 
videtur  etiam  narratio  Varronis  de  R.  R.  L  4.  f.  5.  nan  kk 
Vairro  nofier,  cum  Corcyrae  effet  exercitus  ac  clafjis^  et 
omnes  domus  repletae  effent  aegrotis  acfuneribus^  imnuffo 
feneflris  nouis  aquilone  et  obftru&is  peflilentibus  ianua* 
que  permutata  —  fuos  comites  acfamiliam  incolumes  re* 
duxit?  Tandem  a  Caefare  receptus  in  gratiam  curam 
comparandarum  ac  digerendarum  bibiibthecarum  graeca* 
rum  et  latinarum^  quas  Caefar  puhUcauitf  demandatam 

ab 


VITA  ET  SCRIPTA,  933. 

ab  eo  geflit,  tefll^  Suetonio  c.  44.  Vique  ad  reditum  Cae* 
iaris  in  vrbem  ex.  Alexandria  A.  V.  707.  in  Tufculano  et 
Cumano  fuo  delituit  Varro,  Audiifque  deditus  frudus 
dodrinae  perdpiebat  in  otio^  de  Caefaris  tamen  yoiun« 
t^te  dubius,  quod  arguunt  Ciceronis  ad  eum  fcriptae  epi* 
flolae  libro  IX.  i  —  g. 

Sed  ante  haec  tempora  aiios,  praeterea  ex  Pompeii  arni*^ 
citia.  et  gratia  frudus  in  pace  percepifle  videtur. '  Plinius, 
VJI.  f.  i..F'arro  quoque  au&or  eft  XX  virofe  agros^dU 
vidente  Capuae  quendam,  qui  efferretur^y  foro  domutn  re* 
meaffe  pedibus.  Pertinet  narratio  ad  Confulatum  primuin 
Caefaris  A.  V.  695.  quo  lege  lulia  ager  Campanus  et  Stel* 
Jas  XX.  millibus  ciuiuin  diuifus  efl. 

De  bibiiothecis,  a  Varrone  curatis,  locus  eA  Plii^  VII» 
£.1.  Jlf.  Varronif  in  bibliotheca^  quae  prima  in  orbe  ab 
jifinio  Pollione  ex  numubiis  publicata  Romae  {/?,  vniw 
viuentis  imago  po/ta  ejl.  Iterum  XXXV.  f  ^  Non  efi 
praetereundum  et  nouitium  inuentum :  fquidem  non  folum 
Ux  auro  argentoue  aut  eerte  ex  aere  in  Bibliothecis  dican^ 
tur  illi^  quorum  immortaUs  animae  in  kcis  iifdem  loquuu^ 
tur^  quin  imo  etiam  quae  non  funt ,  finguntur  pariuntqu$ 
defideria  non  traditi  vubus.  —  Afinii  PoUiqnis  hoc  Ro^ 
nuu.inuentum,  qui  primus  Bibliothecam  dicando  ingenia 
hominum  rem  publiccan  feeit.  —  Imaginum  amore  fia^ 
graffe  quondam  tefies  funt  ^  etM.  Farro  benigniffmo 
inuento,  infertis  voluminumfuorumfecunditati  non  nomi^ 
nibus  tantum  feptingenarum  illufirium,  fed  et  atiquo  mq* 
do  sm(tginibus,  nonpaffus  intercidere  figuras  aut  vetufia* 
tem  aeuicontra  homines  valere.  Ad  quem  locum  Hardui- 
nus  appofuit  Ifidori  locum  Orig.  VI.  5.  qui  nefcio  vnde 
duda  tradidit  haec:  Pofi  hos  Caefar  dedit  M.  Parroni 
wgotium  eaufa  maxime  bibliothecae  comparandae.  Pri* 
mum  autem  Romae  bibliothecas  publicauit  PoUio  graecas 
fimut  atque  tatinas,  additis  auBorum  imaginibus  in  atrio^ 
quod  de  mcmubiis  Ddlmatarum  magnificentijfimum  infiru-^ 
xerat.    Vaaoni  £iccei&fle.  ia  ordinandis  bibJiiothecis  pu- 

blicis 


id4  M.  TEIL  VARRONIS 

blicis  videtur  Pompeiiis  Macer,  dii  delegatas*  (uiile  ab 
(Mfaiuiano  Caefare  tradit  Suet.  Cae£  56.  Ex  cura,  quam 
bibliodiecae  Poilionis  impendit  Varro,  nati  efle  videntur 
libri  eius  de  Imaginibus,  quas  Hebdomadum  fiib  tituio 
laudant  Grammatici  veteres.  Radonem  tituli  Hebdoma- 
dum  ipfe  initio  iibri  enarrafle  videtur,  vt  colligere  licet 
ex  iis,  quae  inde  excerpta  poliiit  Geliius  IIL  lo.  qui  ex 
Hebdomade  prima  Homerum  et  Hefiodum  laudat  in.  1 1. 
Haud  fcio,  an  de  Bibliothecis  libri,  a  Sofipatro  Grammatico 
laudati,  iidem,  ialtim  cum  iis  tempore  atque  argumenta 
coniundK  fuerint.  Ex  Primo  Hebdomadum  haec  verba 
pofuit  Nonius:  Dier  deinde  iUos^  quibuf  Halcymet  kyeM 
in  aqua  niduiantur  eot  quoque  fqftem  ejfe  dicit.  Quae  ex 
eodm  iibro  poiiiit  Gellius  III.  10.  Idem  fub  vocabulo 
Luce:  Varro  Hebdonuui.fub  imagine  Demetrii:  Htc  De* 
metrius  ejl  natut,  quot  lucet  habet  annut  abfoUitut.  Ita 
prior  Mercerii  Editio  habet.  Scaiiger  in  Cataiedis  edidit: 
Htc  Demetriut  aeneat  tot  aptu^ft;  Quot  lucet habet an* 
wut;  de  Demetrio  Pfaalereo  interpretatus.  Sciiicet  Piinius 
XXXIV.  £  I  a.  nullique  arbitror  pturet  Jiatucu  dicatat 
quam  Phaiereo  Demetrio  Attienit;  fquidem  CCCLX.Jla- 
iuere,  nondum  anno  hunc  numerum  dierum  excedente,  quat 
mox  iacerauere.  Ex  iibro  primo  GelHus  III.  c  11.  M. 
Farro  in  Hbro  de  Imaginibut  primo  Homeri  imagini  hoc 
epigramma  cqtpofuit:  Capeiia  Homeri  candida  haec  tumUf 
ium  indicat.     Quod  hae  letae  mortuofaciuntfacra. 

Decimo  Hebdomadum  voiumine  architedos  compre- 
hendifie  Varronem,  arguit  locus  Aufbnii  in  Moielia  verfii 
306.  Forfan  et  injlgnet  hominumque  cperumque  taboret 
Hic  habuit  decimo  ceiebrata  voiumine  Marci  Hebdomat^ 
Varronem  his  libris  etiam  aiiena  elogia  inferuifle,  monet 
S)rmmachus  I.  Epid  a.  ideo  in  focemm  atque  aumculttm 
nojlrot  tibi  delegamut  epigrammata.  Nam  et  Varronit 
libri  dinerjit  notantur  at^oribut.  Argumentum  iibrorum 
perfequitur  idem  Epifl.  IV.  Studium  quidem  Menippei 
Varronit  imitarit,  fed  vineit  ingimum*    Nam  qude  in 

nojira^ 


VITA  ET  SCRIPTA;  2%% 

4oJtfatBs  virof  mnc  nuper  condis  ipigrammata,  puto 
hebdomadum  elogiis  pocniten*  lUa  bono  meiallo  cufa,  tor^ 
no  exigi  nefcierunt  —  ille  Pythagoram,  qui  animas  in 
aetemitatem  primus  ajferuit,  ilk  Platonem,  qui  deos.ejfi 
perfuafit,  iUe  Arijlotetem,  qui  naturam  bene  loquendi  in 
artem  redegit,  iUe  paupet^m  Carium  —  iUe  feueros  Ca^ 
tones,  gefUem  Fabiam,  decora  Scipionum  totumque  iUum 
triumphalem  fenatum  parca  laude  perjlrinxit.  £x  iibro 
Hebdomadum  primo  refert  Gellius  IIL  c.  lo.  haec:  tum 
ibi  addit,fe  quoque  iam  duodecimam  annorum  hebdomadem 
ingrejfum  ejfe  (i.  e.  annum  aetatis  7$.  attigifTe)  et  ad  eum 
diem  feptuaginta  hebdomadas  tibrorum  (i,  e^  votumina 
4fo.)  ex  quibus  atiquos  iam  diu,  cum  profcriptus  ejjet, 
direptis  bibtiotkecis  fuis ,  non  comparuifje.  Profcriptuaj 
Varronem  eiufijue  villam  Cafinatem  ab  Antonio  occupa- 
tam  et  direptam  videbimus  infra  .A.  V«  707.  Libros  d? 
R.  R.  fcripfit  axmos  ^o.  natus,  vt  ipfe  profitetur  in  Praq^ 
fatione;  vnde  A.  V.  717.  fere  colligemus  poftea  fcripto^ 
Biennio  antea,  ergo  A.  V.  fereyi^.  fcripti  videntur  iibri 
I-Iebdomadum  feu  de  Imaginibus,  ex  cuius  Praefatione 
muita  de  feptenario  numero  exquifita  paitim  edam  flig^' 
diufcuia  excerpilc  Geiiius  in  ioco  antea  iaudatO«  ^ 

Poft  mortem  luiii  Caefaris,  hoc  eft  A.  V.  7 10.  fcr^- 
ptas  Epiftoiicas  Quaeftiones  ab  eo  ad  Oppianum^  qua&  ejc 
libro  quarto  commemorauic  Geiiiua  XI V»  7.  arguere  licet 
tx  curia  luiia,  quam  cum  Hofliiia  et  Pompeia  ibi  novvi^ 
oauit,  et  ex  more  nouo  tum,  cuni  ifta  fcriberet,  inftitUF* 
to,  rogandi  fenatores,  vt  fententiam  dicerent.  Sqd  iuu^t 
apponere  Geliii  verba,  quoniam  inde  indicium  iibri,  iam  ' 
tum  deperditi,  aiteriuique,  qui  ConftantiiImperatorisae< 
tate  fuperfuifle  videtur,  iucrabimur«  Cn.  Pompeius,  i^r 
^t,  confut  prinrnm  cum  M.  Crajfo  dejignatus  ^ft^  eun^ 
^ogi^ratum  Pompeius  cum' initurus  foret ,  quoniampHr 
^titiae  tempora,  fenatus  habendi  eonfukndique ,  rerum 
^iam  expers  vrbanarumfuit,  M.  Farronem  famitiarem 
fuum  rogamt,  vti  commentariumfaeeret  eWety^tKeif  (Jif 
nm.lP.IL  P  ^^ 


dd6  M.  TER-  VARRONIS 

mim  Parro  fpfe  appellat)  ex  quo  difeeret,  quid  facert 
dkereque  deberet,  cutn  fenatum  eonfuleret.  Eum  librum 
iommentarium,  quem  fuper  ea  re  Ponipeiofecerat,  perijfe, 
Varro  ait  in  titeris,  quas  ad  Oppianum  dedit.  -  in  qui» 
bus  literis,  quoniam,  quae  ant^  fcripferat,  non  eompare* 
bant,  docet  rurfum  multa  ad  eam  rem  ducentia^  Haec 
nos  docet  narrario,  ad  quem  au<fiorem  rcfei-endus  fit  liber^ 
dc  quo  fic  tradit  AuAor  Aiionymus  Itinerarii  ad  Conflan- 
tiupi  Imperatorem  fcripti  et  editi  a  Muratorio  in.Antiqq. 
Italicar.  T.  IIL  p.  958-  Igitur,  Inciuit ^  J! -Terentius  Vor* 
To  Cneo  Pompeio  olim  per  Hijpanias  nalitaturo  tibrum 
ittum  Ephemeridos  fub  nomine  laborauit,  vt  res  extemas 
iidem  gejluro  aperiret,  ne  is  Oceani  pericula  peteret,  at. 
que  omnes  reliquos  motus  aereos  ptaejcientiae  Jide  decHna^ 
ret.  Dubitare  igitur  non  licet,  ad  Pompeinm  iuuenem  a 
lenatu  in  Hi^aniam  miiTum  A.  V.  677.  vt  belium  Serto» 
Tianum  conficeret,  fcriptam  a  Varrone  fuiile  £phemeri« 
'den^,  cuius  argumentum  nofcimu^  ex  Au(flore  Itinerarif. 
Eum  librum  fic  laudat  Nonius  p.  34.  b.  W.etctm  prioris 
Edit.  p.  71.  iecund.  Varro  Ephemeride  nauali.  EtefaiB 
diutius  rt  vberius  Jlauerant  et  autumnum  ventofumfuerat. 
LibrosnaualesVarronis  laudat  Vegetius  de  R.  Milit.  V.  11« 
«tque  ex  eo  loannes  Sarefber.  Policrat.  II.  a.  atque  in- 
didem  plura  tempeftatum  figna  depromfifle  videtur  Pli- 
nius.  NuUa  igitur  idonea  de  c^uia  lihros  hos  nauales  P. 
Terentio  Varroni  Atacino,  poetae,  quem  Hieronymus 
Oiymp.  175.  mortuum  narrat,  (quam  ipiam  Appianus 
Ciuil.  I.  108.  ad  A.  V.  677.  quo  Px>mpeiusin  Himaniam 
«ft  profeAus,  retulit)  vindicare  ^onatus  eft  Wemidoif  m 
Poet.  latin.  T.  V.  P.  III.  p.  m87*  quos  rede  cum  aliis 
Fahricius  Marco  noftro  aifigntauerat;  quod  iure  fkdum 
comprobat  locus  Itinerarii,  a  me  a^pofitus,  qui  viros  d(^ 
Iftos  hucufque  latuerat 

Locus  ciaificus  et  egregius  ad  hiftoriam  operum  Var- 
ronis  et  cognofcendam  eoromque  tempora  accuratius  or- 
^boanda  exikt  Ciceronis  ia  Acad^o^coruip.iibzx)  primo» 

quem 


VITA  ET  SCRIPTA.         :  ,.  ajy 

ipcm  per  particuW  excerptum  huc  tranfieram.  Li^rum 
iftum  cum  tribus  reliquis,  quos  perditos  hodie  magnopere 
defideramus,  M.  Terentio  Varroni  inicripferat,  fuadente 
inprimis  Pomponio  Attico,  quod  ex  epiftolis  permultisv  ad 
Atticum  fcriptis,  cognoicimus.  Cicero  enim  ipfe  diu  du- 
bitauerat;  eiufquc  dubitationis  cau(as  h*cct  fere  agndfcere 
in  loco  epiftolae  25.  libri  XIIL  vade  ea  yerba  Kuc  tranjt 
fer^m,  quae  nobis  Varronis  ingenium  morofuin,  certe  dit 
ficile,  pingere  videntur.  Sed  ejl,  vtfcis,  iesvls^  dvti^'^ 
rdxoL  %8V  Kcif  dvoclrtcv  alriootyro.  Ita  mki  faeffe  occurrit 
vuttuf  eius  querentis  fortajfe  vethoc,  mas  fartes  in  iif 
Hbfis  eopiojius  defenfas  ejfe  quemfuas. 

Varroni  Cicero  partes  Antiocliinas  tuendas  dedit ,  ipfe 
fibi  Hiilonis  (umferat,  quod  Varro  Athenis  Antiochum 
«udiuerat,  vt  teftator  Cicero  ibid.  c.  3.  Simul  autem  Var- 
ronem  Cicero  admonere  voluitniuneris,  qu^d  per  Atti^ 
com  ei  promifiiTe  vid^tur.  Optabat  enim  a  viro  9roAt>* 
yfot(porecr(k>y  vt  ipfe  appellat  in  hVeris  aid  Atticum,  librum 
fibi  etiam  aliquem  inicribi.  Quem  Varronem  ipfum  fibl 
promittentem  introdu^it  his  verbis  c  t .  Habeo  opus  ma^ 
gnum  in  manibus,  ^uod  iam  pridem  ad  huhc  ipfum,  (mi 
autem  dicebat,)  quaedam  inJHtui,quae  et  funtmagnaet 
Hmantur  a  me  politius,  deinde  e  Libone  amtco  comiuuni 
fe  audiuiife  narrat.  Varroneni  ea,  quae  Ciccrq  iani^  ditt 
exipecflaret,  nonintermiilife,  |edaccuratius  tra<dlare,  nec 
dc  manibus  vnquam  deponere.  Libri*»  hls  perpoiiendia, 
quos  de  lingua  Latina  ad  Ciceroneni  fcmtQS  fuiife  deiii« 
eeps  videbimus,  multum  temporis  tribuiife  Vacronem,  ar- 
guuut  verba  Attid,  in  eodem  Ibco  pofita:  Jitent  enim  diu* 
tius  Mufae  Farronis  quamfoJebant:  nec  tamen  cejfcare^ 
fed  eelare,  quaefcribat,  exiftimo.^  Praeterea  ex  eodem 
AcademicOrum  prooemio  cognoicifur,  Varronem  tum 
temporis  Cumanb  Ciceronis  vidnam  viilam  habuiife,  qud 
koma  ^uertcntem  amicum,  vt  inuiferent,  cum  priiuum 
de  aduentu  eius  audiuiifent,  Atticus  et  Cicero  ftatim  ire 
permcruat    Qjud?  ii  fuipicionem  .biac  duxen),;fub 

P  a  ipfum 


ddS  M.  TER.  VAKRONIS 

ipfum  illud  teuipus,  quo  Cicero  Varroni  inicriptos  Iibro^ 
Academicos  mittebat,*  Varronem  ex  eius  vicinia  in  fiin- 
dum  aliquem  Itaiiae  longinquum  migrafle,  quem  quo» 
tninus  Cafinatem  dle  fu^iceinur,  impedit  annorum  ra« 
tio.  Fundum  enim  Varronis  Cafinatem  ab  Antonio  di- 
repmm  fuifie,  tradit  Cicero  Philipp.II.  40  et  41.  dum 
Caeiar  Aiexandriae  obfidione  detinebatur,  hoc  eft  A»  V. 
Varromano  707.  ScUicet  ad  hanc  eius  migrationem  re- 
^icere  puto  verba  extrema  Epiftolae,  ad  Varronem  fimul 
mifiae:  Migrationem  et  emtionem  fellciter  euenire  voh^ 
tuumque  in  ea  re  conJUium  probo.  Tuiculanum  et  Cu* 
manum  Varronis  memorat  Cicero  in  Epiftoia  IX»  t  et  ». 
A.  V.  707.  ad  eum  data.  TuTcuianuma  M.  Pupio  Piib- 
ne  emtum  difcimus  ex  III.  1 3.  £  1.  de  R.  R.  Obitjer  et^ 
iam  Libonem ,  quem  Cicero  communem  fibi  cum  Varro- 
ne  amicum  nominat,  iedoris  memoriae  commendabo. 
Hic  f  lit  L.  Scribonius  Libo,  focer  Sext.  Pompeii,  M.  f. 

2ui  claffi  praefuit  Pompeianorum  in  beiio  ciuiii  tefte  Cae- 
ire  B.  C.  III.  93.  cuius  imperii  partem  aiiquam  iuiile 
etiam  penes  Varronem^  iam  annotauimus.  Huic  eidem 
infcriptum  fuiile  fuipicor  Librum  ad  Libonem,  quem  pri? 
mum  laudauit  Macrobius  Satum.  II.  14. 

Licebit  forte  etiam  temporis  ipatium  aiiquatenus  de* 
fihire,  quod  Varro  KbrisyCiceroni  infcribendis,  de  Lingua 
Jatina  iniumfiile  videtur:  Sciiicet  Cicero  Epift.  i  a.  lihri 
XIII-  ad  Atticum  biennium  praeteriifie  narrat,  ex  quo 
Varro  fibi  denunciauiflet  ma^am  iane  et  grauem  ^f 0^'^ 
(peivfiaiv.  .  In  aitera  vero  ieu  23  Epiftoia  efre<^o&  iibros 
Academicos  Attico  iwrat;  quae  cum  reiiquis  fere  omni- 
bus,  certe  prioribus  eius  iibri,  pertinet  ad  A.  V.  7©8.  cum 
Caeiar  in  Hifpania  beiium  contra  Cu.  Pompcdi  iiberos  ge- 
reret.  Aifignare  igitur  eidem  anno  iicebit  iibros  Acade- 
micos,  ad  Varronem  fcriptos  et  miilbs;  quibus  iic  Iaceifi« 
lus  munere  refpondit  iibris  de  L.  L.  ad  Ciceronem  £cri« 
ptis,  quos  eidem  aut  iequenti  anno  aftignandos  cenfuit 
Fonted«ta  in  AAtiqq.  p«  3  ig.    Horum  tameu  JUhrorum» 

ad 


VITA  ET  SCRIPTA.  aag 

ad  ixanieniin  vique  vigefimum  qoartmn  elabontQrom^ 
priores  tres  ad  P.  Septimiuni ,  qui  fibi  fuerit  qoaeftori 
lcnptos  eile  ipfe  teftatur  in  extremo  libro  fexto  p.  Sh 
quem  quidem  Septtmium  aliunde  notum  non  habeo* 

Cognito  aniio  Vrbis  conditae,  quo  libri  de  L.  L.  fcri- 
pti  efle  debent  a  Varrone,  npn  iatis  conuenire  videtur  lo* 
cus  iibri  VL  p.66.  ed-Durdn  j4t  hoe  quid  adverbonm 
poeticonm  Betatem  ?     €luorum  fi  Pompemi  regnum  fom 
in  carminibus  Snliorum,  meque  ea  a  fi^erioribm  aecepta, 
tamiu  habent  feptingentos  annox.  ybi  cum  Scaligeso  ma» 
lehat  legi  Pontedera:  regnum  forir^    Idem  vir  dodua 
integrum  numerum  a  Varrone-pauio  pius  autpaulomN 
aus  referri  putabat^  quemadmodnm  in  iibrirde  R/.^.  III» 
i^  ied.  2.  nam  in  hoc  punc  denique  ejl  vt  diei  jpojit ,  nom 
€um  Ennius  fcripjit,  Sqfti^genti  funt  pauto  plus  aut  mi* 
ms  akni,  augufie  augurio  pofiquani  inclita  condita  22oma 
%Jl^     Quam  opiiuonem  coii^rmat  alter  iocus  de  L.  L.  I V/ 
p.  a  6.  t;/  Alexandria  CamehpardaUs  nuper  adduffa.  Kane 
enlin  Caeiar  DidVator  primq^  ludis  Circeonbos  Romae 
ipe<5bandum  exhibuit  A.  V.  708-  tcfte  Pimio  VIIL  1 37. 
Vnde  fitfiui  iicebit  iiidagare  .axmum^  qoo  iibri  rafiici  a 
Varrcme  fcriptr  fuerint,  quos  Pontedera  Ltbris  de.L*  L* 
aetate  iihitimos  efle  fimpiiciter  dixit.     Videiicet  fi  fequa- 
mur  Eufebfum,  qui  Varronismortemd^*  V.  726«  alligQa- 
vit,  atque  ex  hoc  numero  demamus  odo  vel  nou^m^  (nam 
vixit  annos  fere  nonaginta^  fcripfit  autem  bos  itbros  na^ 
tus  annos  80.  et  annum  gi.  fngrefTus,  vt  ipfe  teft^^ur 
initio  iibri  L  annus  emm  oStogefmus  admenet  me.   ^neb^ 
propter  Piinius  rede.pofuit^  Varronem  anno  aetatis  o^k>« 
gefuno  primo  iibros  iftos  fcripfifle)  amii  vrbis  erant  pau* 
lo  minus  716.  vei^i?.  vt^monuit  iam  diim  Viiinus  a4 
iocum  Varronis.     Quod  fi  vero  xjum  I.  A.  Fabricio  Var- 
ronem  A.  V.638-  natum  ponas^.  efficietur  annus  V.  C. 
719.     Sciiicet  is  nonagenarium  Varronem  mortuum  efle 
fiatuit.     Sed  de  hac  opinionum  diuerfitace  alibi  dicetur. 
Hoc  vnum  fupereft  ex  Iiac  annomm  notatkm  deducen- 

P  3  dum. 


aso  M.  tElL  VARR0N18 

dum,  quod  pcReclare  iam  demonftrauit  Pontedera,  Var. 
ronem  fcilicet  libros  de  R.  R.  et  de  L.  L.  poft  luliam  an- 
ni  romani  inftitutionem  fcripfifle,  quam  ie  fecutum  efle 
teftabatur.  Faftos  autem  Caelar^  ex  Africa  redux,  conexit 
A.  V.  708.  Plinius  X.  f  $3.  in  loco  yarronis  de  R.  R. 
in.  ^.  f  lo/vocabuliim  mp^  interpretatur  ante  belbtm 
iiuite  Pampeiinmn.  nefcio  quo  argumento  temporis. 

Haec  poftquam  fundamenta  potationi  annorum,  <|ui« 
bus  Jibri  Varroni^',  qui  hodieque  exftant,  fcripti  eflc  vi- 
dentiir,  iecimus;  a^e  videamus,  fi  forte  reliquorum  an- 
nos  indagare  poterimus.  In  qua  quidem  difputatione 
Ciceroiiem  i^  Ap^demids  ducem  iterum  fequar. 

Sic  igitur  Varroneni  Cicero  foquentem  facit  capite 
altero  extremo:  Cluae  autem  nemo  adhiu  docuerat  nec 
irat,vndefcirepoffent,  ea  quantkm potui ,  fm,  vt  ejfent 
mota  nofiri/.  A  Graecis  enim  peii  nonpoterant,  acpejl 
L.  u^iii  noftri  occafum,  ne  a  Latinis  quidem.  Quibus 
cius  yerbis  ita  refpondet  Cicero  cap.  3.  Sunt  ifla  Farro. 
namnos  in  nofira  vrbe  peregrinantes  errantefque  tanquam 
hofpites  tui  tibri  quaji  domum  deduxerunt,  vtpojfemus  o/i- 
quando  quiet  vbi  ejemus  agnofcere.  ,  Tu  aetatem  patriae, 
tu  defcriptfones  temporum,  tu  facrorum  iura,  tu  facer- 
^^^^f  tudomejlicam,  tu  bellicam  difcipBnam,  tufedem 
regtonum,  Jocqrum,  tu  omnium  di^inarum  humanarum* 
9^^^rumnomina,  genera,  officia,  eaufas  aperui/li.  Ma- 
nifeftum  eft,  refpici  librps  Varronis,  Antiquitatum  titulo 
infcriptos,  quas  ipfc  Varro  ibide^n  paulo  antea  nomina- 
verat;  de  quo  loco  poftea  difputabitur.  Antiqujtatum 
fcrum  humanarum  et  diuinarmn  fub  ndminc  laudant  fcri- 
ptores^yeteres  hos  Varroiiis  libros,  fingulorumquc  varios 
titulos  comiwemorant.  Antiquitates  rerum  humanaruin 
libris  }iXV.  comglexum  iuifre  Varronem,>it  Auguftinus. 
de  C.'p.  yi.  3.  rcrum  vero  diuinarum  libros  XVI.  C. 
Caefari  Pontifici  Maximo  infcripfifTe,  confentit  etiam  La- 
cwntius  L  c  6.  Imtium  Antiquitatum  rerum  diuinarum 
i«fert' Aiiguftinus  VL  4.  talcc  Ideo  prius  de  rebus  huma^ 

n^ 


VITA  ET  SCRIPTA.  ast 

MsferipJi,poJlea  de  diuinis,  quia  diuinae  ijlaedbhomi* 
nibus  injiitutae  fmt.    Ad^antiquitates  has  icribeAda«  Var* 
ro  exemplo  et  inftitutione  L.  Aelii  Stilonis  praecipue  ct 
incitatus  atque  eruditus  efle  videtur.    De  <juo  Cicero  in 
Bnito  c.  56.  Fuit  is  omnino  vir  egregius  et  eques  roma* 
nus  cum  primis  honejius,  idemque  erudiUJfimus  et  grae^ 
eis  Hteris  tt  latinis,  antiquitatijque  nojirae  et  inuentis  re^ 
bus  et  in  aSlis  Jcriptorumque  veterum  literate  peritus.. 
quatn  fcientiam  Varro  nofer  accepam  ab  illo  auStamque 
per  fefe  vir  ingenio  praejtans  omnique  doffrina  pluribus  et 
illuftrioribus  literis  explicauit.    Haec  Cicero  A.  V.  707« 
fciipiit}  itaqueetiam  ex  hoc  loco  conftat,  «itiauitatcs  a 
Varrone  publicatas  ante  A.  V.  707.    Lucium  Aclium  Ci- 
CQFO,  decem  annis  Varrone  maior  natu,  adolefceus  au-. 
diit,  ipfo  ibidem  teftantej  eidemquc  Satyras  fuas  Laci- 
lius  infcripferat,  teftante  verfu,  pofito  ab  audore  libro- 
nim  ad  Herennium  IV.  1 2.     Eundem  cum  Sex.  Aelio 
Tabularum  duodecim  interpretem  perhibet  Cicero  Leg, 
II.  3  3*   C.  Aelii,  hominis,  in  primis  in  literis  latinis  exer- 
citati,  interpretationem  carminum  Saliorum  laudat  Varro 
de  L.  Li  VL  p.  6  5 .     C.  Aelimii  Stilonem  appellat  IV.  p. 
36.  eiuique  commentarium  laudat  VI.  p.  73.   Anno  quo 
fuerit  mortuus  L.  Aelius,  ignoramus^  mortuum  ante  A. 
V.  708.  teftantur  Academici  Ciceronis  libri.    Denrquc 
ipfo  Varronis  teftimonio  confirmatur,  libros  Antiquitatum 
ante  libros  de  L.  L.  fcriptosefle,  quippe  in  horum  quin- - 
to  p.  46  et  47.  ipfe  cos  nominauit.     In  Fragmentislatent 
quaedam  annOrum  notae,  quas  obiter  hic  inucftigabimus. 
Ita  ex  libro  XXI.  rerum  humanarum  Antiqq.  haec  lauda- 
vit  vcrba  Gcllius  XIII.  12.  Ego  Triumuir  vocatus  a  Por* 
tio  tribuno  plebis  non  im  auBforibus  principibus  et  vetut 
ius  tenui,    Item  tribunus  eupi  ejfem  vocari  neminem  iujp, 
neque  vocatum  a  coUega  par$re  inuitum.    Ex  quo  loco 
Varronis  tribunatum  duxifle  puto  Fabricium  cum  aliis- 
Antiquitatcs  rcnim  diuinarum  C.  Cacfari  infcripfit  Varpo^ 
%  quo  dcmum  A.  V.  706.  in  gratiam  fuit  reccptus,  vt 

P  4  fup» . 


2i2  M.  TER,  VARR0NI8 

fupra  adnionui  Hunc  igitur  annum  et  fequentem  im-' 
pendifle  videtur  Varro  Antiquitatibus  reram  diuinarmn^ 
ad  Caefs^rem  perfcribendis.  Antea  enim  vix  alicui  pro- 
babimus,  hominem,  Pompeio  deditiinmum  multifque  eius 
beneflciis  obftridhim,  Caefaris  gratiam  fcripto  captafle.' 

3equitur  in  Ciceronis  Academicis  locus:  Et  tamm 
in  iUif  veteribuf  nojlrii,  qUae  Menippum  imitati  noh  in- 
terpretati,  qnadam  hilarttate  confperjimus,  multa  admijla 
$x  intima  Philofophia',  multa  diSfa  diateStice:  quae  quofa^ 
eitius  minus  doSfi  intelligerent ,  iucunditate  quadam  ad  k* 
gendum.inuitati ,  in  taudationibus  in  iis  ipfs  antiquitatum 
prooemiis  philofophiae ,  fcribere  voluimus;  fi  modo  confe- 
cuti  fuimus.  (^o  diificiii  in  loco  duas  effe  lacunas  flatuit 
Cafaubonus;  contra  EnjefHus  nofter  difficultatem  omnem 
tolli  putabat  verbis  fic  tranfpofitis  quibufdam  et  correAis : 
in  laudationibus  philofophiae  in  iis  ipfis  antiqaitatum  pro* 
oemiis  effeere  voluimus,  f  modo  confecnti  fumus.  Verum 
vix  peruiadebit  leAori,  laudationibus  philofbphiae  in  Anti- 

Jmitatum  prooemiis  pofitis  Varronem  efficere  voluiflc,  quo 
acilius,  lucunditate  quadam  ad  legendum  inuitati ,  minus 
dodi  inteJJigerent,  quae  in  Satyris  Menippeis  vel  dialccfti- 
ce  dic^a  vel  ex  intima  philofopliia  admifcuerat  Varro.  Igi* 
tur  ftatuere  oportet,  poft  vocabulum  inuitati  muJta  verba 
intercidiffe.  JReliqUa  fic  ordinauerim,  vti  fiiaflt  Emeftius; 
fed  pliilofbphiae  laudationes  interpretabor  de  libris  Varro- 
nis,  de  Phijofbpbla  fcriptis;  quorum  fecundumde  fonna 
Philofophiae  Charifius  Grammaticus  laudauit}  librum  6k 
Philofbphia  fimpUciter  indicauit  AugufUnusXII,  4.  XIX.  i. 
Hos  igitur  de  Philofophia  iibros,  ante  A.  V.  70S.  fcriptos, 
ponere  oportet;  Satyras  autem  Menippeas  multis  etiam 
annis  anteaj  quoniam  ipfe  Varro  haec  fua  fcripta  vetera 
appeUat.  Haec  eadem  refpexit  Cicero,  dum  cap.  :?.  Var- 
roni  ita  refpondit:  pturimumque  poetis  nojlris  onminoque 
tatinis  et.  literis  Inminis  attulijli  et  verbis,  atque  ipfe  va* 
rium  et  etegans  omnifere  ntime.ro  poema  fecifii ,  phitofo* 
phiamqui.  mftltis  tocis  imhoajii  ad  impcUendwfn  fatis ,  ad 

edon 


VITA  ET  SCRIPTA,  933 

BdocmAm  parum.  Tenemus  igitur  Ciceronis  iadicium 
delibris  Varronis,  quibus  hic  philofbphiain  laudauerat, 
quibufue  multa  ex  intima  philotophia  et  multa  dida  dia- 
ledice  admifcuerat.  Deinde  ex  eodem  teftimonio  cogno* 
icimus,  Satyras  Varronis  Menippeas  carminibus  omni  fere 
xnetrorum  genere  commiftam  babuiile  orationemj  quod 
apparet  etiam  ex  reliquiis,  a  viris  dodis  coliedis*  Admd« 
nst  hic  locus,  vt  dii^iciamus,  qui  qualeiqiie  fuerint  libri 
Varronis,  quos  Scriptores  veteres  logifioricos  vocare  {o^ 
lent,  vnde  ipfum  Varronem  logijloricum  appellauit  Sido« 
xiius  ApoUinaris.  £x  logiftorico  Cams  ieu  de  liberis  edu» 
candis  excerpfit  locum  Gellius  IV.  19.  et  XX.  1 1.  Mer* 
cerius  ad  Nonium  p.  307.  a  Satyris  Menippeis  diuerlbs 
&cit,  eaquidemdinerentia,  vt  profaica  oratione  toti  per« 
fcripti  fuiffe  videantur^  cum  Ss^tyris  admifti  eilent  verius 
omni  metrorum  genere. 

Menippearum  Satyrarum  ingenium  etfi  Varro  ipfe  fa- 
tis  indicauit,  clarius  tanien  ex  Fragmentis^  earum  pennul- 
tis  agnofcere  licet,  et  ex  iudido  veterum  fcriptorum  de 
fcriptis  Menippi  Gadaiienijs,  de  quo  Diogenes  VL  99. 
.  rcc.^l/iS?^  uvrS  ttqKKS  KccrctyiKo^off  yifjies  Mtf  n 
trov  ro7f  MsK^dyfff  rS  Kor  ee^rov  yevofiivff.  Strabo 
libro  XVI.  Menippuni  ^Tre^eueyiKetov  appellauit.  Me« 
nippumcirca  Olymp.  170.  vixifle,  ilpvtuit  cum  aliis  Reii* 
ke  in  Nptitia  Poetar.  Antholog.  quam  rationem  fx  iequi-^ 
mur,  non  longe  abfuit  Menippus  a  iuuentute  Varronis. 
Fotuit.  igitur  recens*  et  celebratum  a  multis  exemplum 
Menippi  Varronis  ingenium  ad  aemuiatioaem  exdtare. 
Mentppeas  ipie  Varro  infcripfit  Satyras  iuas;  alii  tamen 
Cynicas  vocarunt,  teile  Gellio  11.  ig.  De  verilbus  iena» 
riis  Satyrarum  teilatur  idem  VII.  c  16.  Satyram^  qua 
Cn.  Pompeii  cum  Caeiare  et  Craifo  conipirationem  (fa* 
Aam  A  V.  694.)  perihinxerat»  memorat  Appianus  B.  C 
II.  c  9.  eamque  TfiKccfccvov  inicriptamfuiile  memorat. 
Tituli  rationem  cognofcere  licet  ex  loco  Varronis  de  Vitn 
populi  ronmni  apud  Nonium  in  verho  bicej^Sj,  vbi  eil  de 

F  5  oefcio 


434  M.  TER.  VARRONIS 

Befcio  quo:  ae  bidpitm,  eiuitatm  fecit ,  difcorSarum  eU 
viliumfcntm. 

A  Cicerone  nunc  digreffi  reliquorum  librorum  annos 
inueftieabiipttfi  nods  fi  quas  fbrte  in  Fragmentis  latentei 
Aadi  luerimus. 

Librum  de  aefluairiis  ipie  laudaC  de  L.  L.  p.  105»  fcri^ 
ptum  igitur  ante  A.  V.  7og.  . 

Libros  Tribuum  ibidem  p.  r  6. 

Libros  IX.  Difciplinarum  ^ad  M.  Coelium  Rufum 
fcriptos  memorat  cum.  aiiis  Vitruuius  in  Praefatione  iibri 
VU.  Ex  libro  V.  fragmentum  pofuit  GelJius  X,  i.  vbi 
eft:  EuPompeius  timide,  quod  in  Theatro,  neadfcribe-^ 
ret  Conful  tertium  aut  tertio,  extremas  literas  nen  cen^ 
feripfit.  Atqui  Pompeius  tertium  Conful  fuit  folus ,  reli-. 
quis  competitoribus  ambitus  damnatis;  lecuudum  fuit 
A.  V.  691/.  Conful  cum  Crailb,  quo  Tlieatrum  dedicaffe 
edids  ludis  dicitur  a  Plinio.  .  VL  autem  Coeiius  Rufus, 
Pompeianarum  partium  item  ftudiofus  et  antiquitatis  af- 
fec^ator,  occifus  eft  A.  V.  706.  audore  Caefare  B.  C.  III* 
20 — ^2.  vnde  iequitur^  iibros  a  Varrooe  ad  Coelium 
inter  Ai  V.  ^ijg  et  706.  (criptos  fiuAe.    - 

De  Gente  populi  romani  librc>5  laudans  Amob/ns  V. 
locum  hunc  pofuit :  A dituuio  Deu.alionis  et  Pyrrhae  ad^ 
vfque  Hifiii  Confutatum  et  Panfae  annorum  effe  millia 
wmdum  duo.     Igitur  poft  A.  V.  7 10*  fqripti  crant  iibri. 

Libros  de  Vita  populi  romani  ad  Pomponium  Atti- 
cum  fcripfiile  videtur  poft  A.  V.  704.  quo  Hortenfius  ora- 
tor  mortuus  eil.  Ita  ^nim  apud  Plinium  XIV.  ied.  17. 
Varro  loquitur :  Hortenfiut  fuper  deeem  milHa  cadum  he- 
redi  reliquit.  quae  eadem  verba  Nonius  ex  tertio  libro  ad 
Pomponiuin  Atticum  laudauit.  Sed  ecce  iocmn  ex  libro 
IV.  apud  Nonimn  fub  verbo  obflrigillare:  Quod  Curio 
€um  id  fecijfet,  dicebat  amieir,  vt  illi  renuuciaretur ,  fe 
obflrigiUaturum  ne  triumphut  decemeretur,  aut  ne  iterum 
feret  confuU  Quae  ad  Caefarem  et  amium  V.  C.  703. 
pertinere^^docet  temporum  ratio,    In  altero  loco  apud 

eun» 


VITA  ET  SCRIPTA.  »^s 

•unclem  Komum  fub  vocabulo  eaefu*»  cx  libro  IV.  me^ 
morantur  mandata  areana,  T.  Anpio  data,  a  ConfulHmf; 
quae  eadem  refpexit  Cicero  ad  Attic.  yi(L  1 1.  et  petti-  . 
nent  ad  A.  V.  704.  Denicme  idem  Npnius  fub  vocabulo  • 
anceps  habetjocum  ex  eodem  libro:  Caefi^r  reuerjhnem 
fecit,  nfi^pojl  occipitium  fi|  Hifpania  exercitus  qui  erant 
relinquerei;  quo  fecQniiceret  Pompeius,  vtqncipiti  vrge^ 
retur  hllp.  quae  videnfur  ad  A.  V.  7^)5 .  pertinere, . 

Seiiuii  Clodii*  eqtijtis  cpmani,  contra  podagrae  dolores 
cmra  fibi  venejci^  perungenti$>  atque  ita  poftea  fenfu  omni 
ct  dolore  in  ea.parte  corporis  careatis,  meminit  Varra 
apud  PUnium  XXV.  f,  7.  quem^  in.  Graeda  alicubi  mor- 
tuum  C5S.  C^Metelio  Celere  etX.  ^ranio  loquuntat 
£piik>lae  Ciceronis  ad  Attic.  L.  2p.  .II..  l.. 

Laudationem  ^orciae,  M-  Catonis  fof<>ris,  vxoris  Do* 
mitii  Ahenobarbi,  a  M.  Varrofic  fcriptam,  memorat  Cicei^ 
ro  in  Epidola  ad^Atticum.XlIL  48*  A»  V.  709.  fcripta. 

Poft  Caefaris  interitum  inter  profcriptos  a  triumuiria 
A.V.  711.  nominat  Varronem  Appianus  B.  C.  IV.  47^ 
cum  hoc  elogio:  (ptKoaqipos  re  9ffff  Urroflccf  trvyy^M* 
(ptvgj  iaq;g»r8vi4i)fcfre  KecK^s  ^  l<trfccrfiyfiK(if.  Ser- 
vatum  a^CalenQ  ainicp  addjt,  in  cuius  vUla  delituecat. 
Quem.jQalenu;tn  forta/Ie  licel^it.  eundem  cenfere  cum  Su« 
berino  Caleno,  qui  cum  Varrons  in  Hii^fuuam  ad  Pom* 
peium  fiigerat.  _ 

Mortem  Varronis.  tai^  Plint9$  XXJCV.  C  46.  JHl 
I^arro  Pythagorico  n^odo  in,  myrti  et  qkae  atque  popuU 
nigrae  foiiis,  (cpn^i  defundum  malait.)  Idem  libro 
XXIX.  f.  ig.  niJiM  F^arro^mfcirem  IXXXF7IL  vita^ 
anno  prodidijje  ajpidum  iShnf  efficacijpme  fanairi,  haufta  a 
pmujfis.  ipforum  vrina,,  Quod  idem  remediuni  Diofoo* 
rides  IL  9.  tradidit.  Paulo  accuratius  mortem  narrat  Var* 
ronis  Valerius  Maximus  libro  VIII.  3.  Terentius  Parro 
humanae  vitae  exemplo  etfpatio  nominandus,  non  annis, 
quibus  faecuHjempus  aequauit,  quamftyh  viuuciorfuit; 
in  eodem  enim  ieSulo  et  Jpiritus  eius  it  egregiorum  ope* 

rum 


a36  M.  TER-  VARRONIS 

rum  cur/uf  exJiinSbir  eft.     Aiinum,  quo  cx  vitt  mJgra- 
vit  Varro,  ignoratnus,  nec  in  ieculi  fpado  aeauato  con- 
venit  Euiebius.     Veruin  id  nunc  non  curo,  (criptorum 
a  Varrone  itbronun  numerum  in  annos  quomodocunque 
digcilUIe  contcntus ;  fimui  enarrare  breuiter  volebam  res, 
ab  eo  ipfo  aut  eius  aetate  geftas,  quarum  obiter  in  libris 
de  re  niftica  alitfque  fada  e(l  mentio,  ne  ledores  fingulis 
in  locis  annotadone  vel  longiore  vel  faepius  repctitsr  mb- 
rarer.     Praeterea  ledorum  intererat  fcire,  quo  Vrbis  con^ 
ditae  anno  libri  de  re  ruAica,  de  lingua  latina,  alii^ua, 
..^uorum  fragmenta  multa  fuperfunt,  temporum  veftigiis 
pafilm  notata,  publicata  eilent  a  Varrone.     Alia  enim  et 
plane  diueria  ab  antiqua  ibrma  et  ratio  anni  inennum  die< 
rumque  fuitpoAea  quam  a  lulioCaefarc  fafti  cbrredi  fue- 
rant,  cuius  difciplinam  fecutus  eft  Varro  inlibris,  quos 
hodieque  reliquos  habemus,  inprimis  in  ilbri  de  re  ruftica 
primi  cap.  ^8*  vbi  anni  fbiaris  interualia,  a  ruflicis  romar 
nis  obferuata,  in  operibus  fuis  exfequendis  aocurate  per« 
fequitur. 

Poflquam  haec  commentatus  eram,  forte  in  Dionis. 
Caffii  iocum  47.  1 1.  inddi,  vbi  quidam  M.  Tcrenrius 
Varro  tribunus  plebis  A.  V.  7 1 1.  fuiflc  traditur,  ^ui  /cri- 
pto  pubiico  fignificauit,  fc  non  effe  cum  Varronem,  cuius 
nome^  intcr  profcriptos  fuerat  pubiicatum.  Hic  quidem 
videtur  inteiiigi  is,  de  quo  VeilciusIL  71.  nam  Varro^ 
ad  IttdiMum  moriturus  Afitomi,  digna  tUa  ac  vera  d$ 
ixitu  eiusmagna  eum  tibertaie  ominatuf  eft.  vbi  nimis  lcui 
de  caufa  interpres  Bipontinus  Fauonium  fubflkuebat,  ne 
dodiifimus  Romanorum  Varro  in  fuipicioncm  caedis  ve- 
niret,  quippe  qui  profcriptioni  fupcruixerit.  At  piures 
Varrones  ca  aetate  fuere  Romae. '  Maie  etiam  Dionis  in* 
terpres  Vant)nem  noilrum  intciligebat,  quocum  jilctri- 
bunus  piebis  commune  nomen  gcntiiitium  habebat  Ce* 
ferum  tribunus  ifle  piebis  M.  Tcrentius  Varro  potefl  vi^ 
deri  idcm  ciTe ,  qucm  fub  M.  Varronis  nouune  M.  Bnito, 

Caliiae 


VITA  ET  SCRIPTA-  J37 

Calliae  Cifalpinae  praefeAo,  (piaeftorem  A.  V.  708.  com« 
mendat  Cicero  Epiftol.  XIII.  i  o.  Nofter  tum  Ymo  an- 
nuin  aetatis  71.  agebat;  nec  vUo  modo  ad  mentionem 
idius  tiibunatus  pertinere  poteft. 

Aedilitatem  Muraenae  et  Varronis  coniundim  ex 
Vitruuio  II.  8.  memorauit  Plinius  35.  fed.  49.  vbi  Lace* 
daemone  exciAim  lateritiis  parietibus  opus  te<fIorium, 
propter  excellentiar*.  pidurae  ligneis  formis  inclufum^ 
Romam  ab  iis  deportatum  in  aedilitate  ad  Comitium  ex* 
ornandum  refert.  Vidctur  igitur  ea  res  ad  communem 
eorum  virorum  aedilitatem  pertinere.  Sed  Varro  is  cuius 
gentis  fuerit,  poteft  dubitari.  Fuit  enim  Aulus  Teren- 
tius  Varro  Muraena;  fuere  plures  Muraenae,  quorum 
nec  aedilitatem  nec  reliquam  aetatem  accurate  cognofci- 
mus.  Obiter  de  fado,  a  Plinio  narrato,  pauca  dicam.  Si« 
mile  eft,  quod  idem  eodem  libro  fedh  45.  de  aede  Cere* 
ris  ad  Circum  maximum  narrat  ex  Vanone:  ex  hac  cum 
r^ccretur  erujtas  parietum  exdfas  tabutis  marginatis  in^ 
ciufas  ej/e,  Quem  locum  fi  comparemus  cum  Vitruuio 
ViL  3.  redius  Iiuius  verba  interpretari  poterimus,  quam 
vulgo  fa(flum  eft.  Poftquam  Graecorum  in  tedoriorum 
apparatu  fubtilitatem  narrauerat,  haec  addit:  Itaque  vete^ 
ribus  parietibus  nonnuUi  crujlas  excidentes  pro  obaciT 
vtuntur,  ipfaque  teSloria  abacofum  et  fpecutorum  diuifo» 
nibus  drca  fe  prominentes  luibent  exprejjiones,  Prioni 
pertinent  ad  hiftoriam  parietum.iateritiorum  Lacedaemo^ 
nionim,  a  Muraena  et  Varrone  exciibmm^  et  tabulis  feu 
formis  induibmm,  vt  in  pubiico  aediiitatis  munere  tan« 
quam  abaci  exponerentur  admirationi  popuii.  Pofteriora 
autem  verba  fignificant  in  tedoriis  graecis,  magna  ftibtili'' 
tate  indudis,  abacorum  et  fpecuiorum  formam  expreflam 
diuifiCHiibus  tedorii  et  prominentem  marginibus  ad[fuifle* 
Abaci  et  vafa  abacorum  ad  iuxum  et  magnificentiam  di^ 
yitum  pertinebant;  iique  diuifi  fuifle  videntur  lacunaribus 
vA  diuerficojjoribus  pagiius;  vnde  ex  fiiQilitudine  abacus 
.  .  i,.  arithme* 


338  M.  TEIL  VARRONIS 

aridimedciis,  in  <juo  ducebanC  calculos,  didus  efle  vide* 
tUF»  Horum^gitur  abacorum  et  fpecul<kum  ttiai^nes 
Vitniuius  prominentes  expreHiones  vocauit.  Itfeptillime 
locum  Perraltus  et  Galianus  iunt  interpretati. '  Abacorum 
in  tedtoriis  triciinionim  hibemorum,  ex  atramento  fub« 
adorum  et  politorum,  interpofitis  cuneis  filaceis,  meminit 
Vitniuius^VU.  4. 

Denique  Varronis  librum  de  Poetis,  quem  re(pici  a 
Cicerone  in  loco  Academicorum  nunc  demum  agnofco, 
ad  imitationem  Graecorum  ^t^etcncocheioiv  rcriptum/ante 
Ciceronis  Academica  et  Brutum  publicatum  fuille,  admo- 
nui  in  nota  ad  Ciceronis  Brut.  c.  i^*  in  editione  Wetze* 
lii  meL 

*  Poftquam  haec  in  chartam  conieda  Lipfiam  tranimi* 
leram,  inciditmiki  dubitatio  delnfortunio,  quod  Varroni 
iterum  ex  triumuiroruuv  profcriptione  accidiife  dicitur. 
Fundum  CafHnatem  Varrohis  Antonius^  abiente  CaleiareY 
qui  tum  Aiexandriae  -fuit  A.  V.-  704.  exeunte  et  705*  in- 
eunte^  occupauerat,  quanquam  Caeiar,  Antonio,  ea  de  re 
ad  ie  icribenti,  reipondens,  vt  Varroni  fundum  redderet, 
lidinonuit  Haec  verbis  non  dubiis  refert  Ciceronis  Phi* 
lipp.  II.  40.  Quid  vero  deinde  caufae  fuiile  dicamus 
Varroni,  vt  poileaquam  a  Caeiark  Bibiiotfaecae  publicae 
praefedus  in  litteris  iibriique  totus  abditus  confenuerat» 
odiis  ie  ciuium  turbulentorum  immifceret,  adeoque  me« 
reretur  in  numero  profcriptorum  proponi  A.  V.  710.  ad- 
quem  pertinet  narratio  Appiani  Civ.  IV.  47.  qui  tamen 
ipie  fubdubitaile  videri  poiHt  de  narrationis  aiieiiae  fide. 
Addit  enim  Varronis,  phfioibphi  hiftoriaeque  icriptoris, 
nomini  tale  elogium:  icrrfurevfiivoffre  KocXi^  7^  i(rr^ 
rnytiw»s  Hsi^hois  Sui  rocvroc  dff  i%^fcs  fiovocfxl^ 
^f^y^ec(pfi^  Laudem  igitur  fei  beliicae,  bene  anttea  aVar* 
rone  geAae,  fu^icatur,  fuipicionem  de  Varronis  anima« 
monarchiae  infeiio,  mpuiife,  Htque  in  cau&  fuiifey  cur  id 
pioicriptorum  numerum  referretur.     Verucnv  quod  iam 

«Btea 


VITA  ET  SCRIPTA,  »39 

antea  monul,  id  mihi  narrationis  Appianeae  fidem  diu 
biam  facit  In  gratiam  cum  Caeiare  redjerat  Varro  tain 
certa  itde,  vt  ab  eo  Bibliothecae  praefe^s  fimul  etiam 
ftudia  per  aliquod  tcmpus  intermilla  rcpeteret,  totumquc 
fe  libris  et  legendis  et  fcribendis  traderet.  Nihil  igitur 
in  aniniis  Caefaris  et  CaefarianOrum  yidetur  potuiffe  rc- 
fldere  fufpicionis  de  animo  Varronis  iniquo  et  infeflo 
hoflibus  reipublicae,  quem  olim  ille  fatis  luculenter,  fcri- 
pta  in  con^irationem  Pompeii  cum  Caefare  et  Craflb 
Sdtyra,  declarauerat.  Quid  fi  fufpicemur,  Vam)nis  eiufl 
deni,  quem  a  triumuiris  profcriptum  prodidit  etiam  Dio 
'CafHus,  nomen  erroris  occafionem  praebuifle  Appiano^ 
vt  clariilimum  et  nocifnmum  cognominum  VaiTonum  in« 
telligi  et  ipfe  putaret  et  a  nobis  vellet? 

Ceterum  Fragmcntis  librorum  Varronis  hoc  adden- 
dum  efl,  quod  ex  Codice  Guclferbytano  Commentario- 
rum  Pompeii  Grammatici  in  Artcm  Donati  prodidit  lac. 
Fr.  Hcufinger  poft  Mallii  Theodori  dc  Metris  Librum 
p.  64.  Varro  dicitM  Hbrif,  quos  ad  AStium  fcripjit,  fim 
decim  fuiffe;  (apud  Romanos  hteras)  pojlea  tamen  ere^ 
vijfe  et  faSlas  effe  viginti  tres.  Tamenprimae,  quae  in- 
ventae  funt,  fuerunt  vndecim.  Poflea  item  (autem  corr. 
Heuf )  viginti  tres  fa&ae  funt.  Illic  commemoratur ,  qni 
iUam  titeram  fecit ,  qui  ittam.  Vbi  Cel.  Ruhnkenius  in 
hota  appofita  fufpicatur,  fcribendum  effe  ad  Atticum,  vt 
intclligantur  libri  de  Vita  populi  romani  quos  ad  Atticum 
fcriptos  teflatur  Sofipater  Charifius  Inftit.  Grammat.  I.  p. 
'101.  Mihi  tamcn  tradatio  literarum  grammatica  a  Var- 
ronis  de  popuii  romani  vita  ad  Atticum  fcripto  libro  ma- 
gis  quam  a  reliquis  eius  de  lingua  latina  libris  permuitiji 
aUena  efle  videtur.  Obiter  etiam  monebo,  Codicem  a  me 
infpedum  habere  fcriprum  in  atiis  libris;  nec  rationem 
comminifcor,  cur  a/ii/ omiferit  Heufingcrus^ 

Varronis  meminit  idem  Pompeius  fol.  aai.  ta&^ 
l$8um  ijl  liocfaepius^  praecipue  e^md  f^arrouem.    lU^ 

dicit. 


a40  M.  TER.  VARRONIS 

dUit,  tae  ncm  debemus  dieere,  fed  laB.  Sed  £xit  Caefar 
eantra  ipfum  rem  vakdijfimam:  nuttum  nomen  duabur 
•mutif  terminari. 

Oblter  addo  locum  Ennii  apud  Varroncni  de  L.L.  IV. 
a  viro  dodo  in  margine  libri  Spanheiniiani  Bibl.  regiae 
Berolinenfis  corredum.  Vulgo  legitur  editus:  O  terra 
trita  (varietas  habet  terea)  vbi  Liberifanum  in  cuiUf  muro 
tocaui.  Codex  a  viro  dodo,  cuius  manum  notam  noa 
habeo,  comparatus,  dabat:  treca  in  ciuium  maro.  vnde 
V.  D.  corrigebat:  O  terra  Threca,  vbi  Liberiifanum  in^ 
elutum  Maro  tocaui;  locumque  interpcetatur  de  Marone» 
Bacchi  coimoilitone,  a  quo  Maronea,  Thradae  vrbs,  fue« 
rit  condita* 

CoroniJem  huic  di4>utationl  non  inhonedam,  Vt  pu« 
to,  imponet  Colledio  lententiamm  Varronis  fub  nomine 
proditarum  in  femiuetere  fcheda,  vnde  defcriptas  a  C. 
Barthio  in  Adiierf.  XV.  19.  repetiit  Fabricii  Bibi.  Lat.  T.L 
p.  r  3  3.  ed.  Lipf.  Quas  equidem  |onge  integriores  atque 
audiores  r^peri  in  Vincentii  Speculo  Dodriuali  atque  Hi- 
ftorialij  igitur  non  committendum  putaui,  vtdiutiusin 
latebris  iftis  et  in  fterquilinio,  quod  naufeabundi  pericni* 
tantur  haud  multi,  abiedi  laterent  et  marceiceient  flores 
prudentiae  ciuilis  egregii ,  fi  uon  ex  ipfius  Vanx>ni5  noflri 
ingenio  iibrifque  decerpti,  quouis  certe  alio  romano  ingC- 
nio,  vt  mihi  quidem  videtur,  non  indigni.  Licet  fulpi- 
cari,  ex  pluribus  Varronis  libris  fententias  has  efle  excer- 
pta»  a  fiudiofo  eorum  lcdore  et  in  Syliogen  coniedas, 
vnde  aiiquot  defcriptas  pofuit  librarius,  audor  fchedae. 
Barthianae,  piures  autem  Vincentius  S.  H.  VIL  c.  58. 
cuius  haec  eft  Praefatio:  Exjiant  igitur  fententiae  Farro- 
nif  ad  Athenienfem  auditorem  moratef  atque  notabilef,  de 
quibuf  hof  paucaf,  quae  fequuntur,  excerpji.  Sequitur 
aeinceps  cap.  59.  Defententiif  Varronif  moratibuf.  Cui 
Syiiogae  paucas  aliquot  ex  Speculo  Dodrinaii  adieci,  cum 
kdionibus  iis,  quae  reliquas  fententias,  aliis  in  iocis  repe^ 

titas. 


VITA  ET  SCRIPTA,  «41 

titas,  variant»  Quod  infcriptio  Atfaenienfem  auditOFcm  no« 
minat,  iflud  fuipicor  errore  librarii  exicribentis  fadum 
cfle,  qui  fcntentias  plures  ex  libris  fortafle  pluribus,  a  Var- 
rone  ad  Atticum  amiciifimum  fcriptis,  excerpferat.  Ex  ii*» 
bro  de  Educandis  liberis  tranflatas  eile  coniicio  poftre- 
tnas  fententias,  quae  eiufdem  argumenti  mentionem  ha-' 
bent.  Sed  iudicium  penes  le^lorem  efto ,  qui  Barthia- 
nam  ledioncb,  in  margine  paginae  iofira  fubie^flam,  coiii- 
parabit 


SENTENTIAE  VARRONIS. 

I.  Cum  natura  litigat,  qui  mori  graue  fert. 

E.  Doplex  eft  maltun,  com,  qnod  necefle  eA,  molefte  ferK 
mus. 

m.  Loquaris  vt  omnes ,  fentias  vt  pauci* 

IV*  In  multis  contra  onmes  fapere  defipere  eft. 

V.  (i)  Fifte  referas  gratiam  inuite  dand. 

VI*  (2)  Vix  datum,  ne  putes  beneficium  fed  praedam* 

VH.  (3)  Semel  dedit.  qui  rogatus,  bis  qui  non;  extorqufere 

eft  pius  quam  femel  rogare, 
VHI.  (4)  Turpiflimum  eft,  in  datis  fperare;  puicerrimum 

eft  cum  fenore  data  reddi. 

IX.  £x  animo  dantis  cenfetur  mnnus  magnunu 

X«  Amici  dioitum  paleae  funt  circa  grana. 

1  XI.  (5)  Vis  experifi  amicum?  calamitofus  fias.  I 

Xn.  (6)  Non  refert  quis,  fed  quid  dicat 

Xlil.  Alit  concordiam,  mores  ad  cohabitantium  animos  for* 
mare. 

XIV.  (7)  Nemo  fuum  putat,  qiiod  extra  ipfam  eft. 

XV. 

V.  Ineipft  fchedaBOTch.  Jl.  t^ar-       IX  «c  X.  omitttt  B. 

•VI.  V.mhn.pa*..  XII.  8.*««.. 

Vlll.  n.  ra  mtnAidit  tM^kitt       XIII.  B.  omicdr. 
fachtTrimm  ^/t  fintTt  iaUm  pt^        ^jy   g   ^^^ 

*^Tmj[.  P.  n.  Q 


2^2  .     &ENTENTIAE  . 

''  XV.  Vir  bcmns  patriam  (oMm,  qaocunque  it^  fert  fecutn^  cft 
omnia  fua  cuftodit 
XVI.  £o  vttltu  diniittendae  funt  diuitiae,  quo  ficcipiendae. 

XVn.  Vulgus  quicqui4  cum  g«udio  accipit,  cum  fletu  amit* 

tit 
\  XVnK  Non  tam  laud^bile  eft  meminifTe,  quam  inueniiTe; 
.         hoc  enim  alienum  eft^  iliud  proprii  muneris  eft. 

XDC.  Fides  eft  media opinionis  et fcientiae^  neutrumattin- 

gens. 
XX.  (8)  Elegantiifimum  eft  docendi  genusexemplorum  fub« 

ditio. 
I  XXI.  Facilitis  mtdiigentiae  veri  paritnegligontiam. 
XXn.  Amator  veri  non  tam  iped:at,  qualiter  dicitur^  quam 

quid. 

XXHL  lUum  elige  eruditorem,  quemmtgisimirerts  in  fuis 
quam  in  alienis. 

jXXIV.  Omnia  nofTe  eft  impoifibiie^  pauea  vero  laudabile, 

XXV.  Sunt  quaedam  qoae  eradenda  effent  ab  animo  icien* 
tis^  quae  inferendi  veri  locum  occupant.     ^ 

XXVI.  Multum  intereft,  vtrum  rem  ipfam  an  libros  infpl« 
cias.  Libri  non  nifi  fcientiarum  paujpercula  monimenta 
funt : '  principia  inquirendorum  contment^  vt  ab  his  ne* 
gociandi  principia  fumat  animus. 

XXVU.  (9)  £0  tantum  ftudia  intermittantur»  ne  obmittan- 
tur.    Gaudent  varietate  Mufae,  non  otio. 

XXVm.  (10)  NU  magnificum  docebit,  qui  a  fe  nii  didicit. 
Falfo  magiftri  nuncupantur  auditorum  narratores.  Sic 
audiendi  funt,  vt  qui  rumores  recenfent 

XXDC 

XV.  XVI.   XVII.  XVm.  XIX.   haeveropoftXXX.XXXLpofita< 
Barth.  om«  leguntur. 

XX.  B.  ExttHmHffimm»  tfi  «t.   ^^  ZiSr^rlivtf!^» 

c*  n    tT    •>**   Mi^^mZtin^^m^J^ M^M^  ^  SUutta  UmUtm,    VeriMi  GomdtHt  — ^ 

S*fL«i  ^L  mT^TZ^lZ  ^*'*  «  Scb.  B.  adfciui  in  loaim  le- 

ilftSS^              ^e^.        ^  ^^^  Vinc.  G.Mdit  ^  vmu. 

XXni.  Sp.  D   BMm  Mttm.  indi-  ^*' 

dem  ifi  ance  alwiit  infenii.  XXVIII.  Sdi.  B.  vefbii  mkiidi^ 

XXIV.  Sp.  O.  II.  31.  OiMwa  ^-  didt  concludit  fententiam.  S.  D« 

dtm  ^  Mtn  iMtUHie.  Ibi  vero  haec  eandem  repetit.fic;  Fidfimtt^fi9 

lcaioma  poft  XXVI  «t  XXVII.  iijm  tmditnM, 


V  AR  R  O  M  I  S.  t4f 

X7CDC.  Tam  ridenda  eft  in  fetle  puerilitad  tfuML  obfttrpe^ 
fcenda  in  puero  optimorum  morum  contbmtisLi  - 

/  XXX  Sic  multi  libroi  deguftant,  vt  cotiuiua^  dellcia^*  Sed 
'    •     cito  tranfcurfa  citius  labuiitur* 

XXXI.  Renuit  Philofophik  laftidiefttem  ftomachum;  aifimi 
piicem  coenam  hilarem  inuitat  conuiuam/  ' 

XXXH.  Saplunt  vafa  quidquid  primunt  acceperiht*  Sic^ 
de  infantibus.  Canale  vero  fiiTum  eft  auri^,  qubd  ac- 
cepta  m^moriae  non  oommendat 

XXXm.  (f  i)  Nbn  eflemus  pauperes,  fi  nefciremus  quid  eft 
paupertasr 

'>pCXIV.  (l4)  Nefcire  quid  eft  paupertas,  optimus  eft  ad 
fummas  diuitias  progreflua.  Non  efi:  mifer,  nifi  qui  fe 
effecredit-  ,    ...       .-: 

XXXV.  (13)  Nufquam  perueniet, '  qui  quot  videt  (^uitut 

calles. 

XXXVT.  Non  tam  modefte  quhris  fua  miratm'  qtMm*  allemr? 
hoc  autem  fit|  quoniam  nema  fibi  inuidet^ 

XXKVn.  (14)  Imperitifte  fignum/eft,  quod  dlfficUIimum  eft 
exi^ere  dto  fieri.  ,     ,  /'..'' 

3KXVin«  (15)  Nulla  iaaora  graaior  eft  icieiid  qiiam  tem^ 
porisw 

XXXtX*  (16)  Viatores  non  ennt,  vt  eant:  fic  et'vita'non 
fui  caufa  fit,  fed  vt  in  ea  praeciarum  aliquid  fiat 

^XL.  Qui  in  magnis  excellit^  etiam  inuitus  laudabituT^ 

XLIr  Non  eft  felicitas,  quae  fecum  recipit  miferiam« 

XLn.  Aduiatoris  eft  fpecimen/cmfi'  hras  poftulationem  prae^ 
cedit 

Q  9  XLIIL 

XXtX.  S.  D.  SicMi  fiJenia  ^  fii  XXXtV.  Sch.  B.  ^pthimt  efi  g.  /. 
^tfiupfJ^niU ;  vndc  verbum  poftre^  i.  p.  ignojtere  ft  pMferUiti  —  qld 
mAin  adfciui  in  locum  •kfiupeHd^  ficfitgk  fuM. 

XXXfl.  Verba  AffAnrf  —  infoH-  p^^  vinc  imumH. 

ctism  cft  CnuUe  vm  —  fmd.   Irt  XXXVIIl.  Scli,  B.  tmp^mm. 

8.  H.  eft:  anmaleJifiM  -*  qiuie,  XXXlXi  Sch.  B.  ^iVrf  «m  pt^ 

In  S.  D.  VI.  12,  eii   Sic  ridgndA  dmd  -^  fic  vitg.    indidem  in  an|!t 

iWlXJ -^  emfiantia.    Sapiimtqm-  M  addidi. 

demvafii-^ficefietie  infimtikut.  XLlI.  Sp.  0.  Hl.  151  Adniiitie^ 

XXXllI.   Sch.  B.  fi  ^n$  n$$  nis  «  piraefioi^wnem.    M«»  U&in 

famtmm  qmd  ^nmmp.  ircrior  eff%,  vidctm^^ 


944         SENTENTIAE  VARRONIS. 

/  XLSL  (17)  Contemnendi  font  ineniditorum  contemptiu,  fi 
vis  m  fumma  progredi. 

XLIV.  (iSp  Multi  laudem  amittunt,  quoniam  ipfi  eam  de  fe 
praedicant  Hoc  autem  vno  modo  fapiens  fe  laada^ 
quae  in  ipfo  apparent^  bona,  in  aUis  praedicando. 

XLV.  Defiderata  non  liabita.magni  fiunt,  habita  vilefcunt 

XLVL  Vtile  fed  ingloriofum  eil:  ex  illahorato  in  aiienos 
fuccedere  labores. 

I  XLVn.  Nunc  in  fegetibusaiunt  in  lierbis,  in  Iierbis  in  fhi- 
t  .  mentis  bona  Amt  Nolite  ibi  nimiam  fpem  bibere. 
'  Saepe  audiui  inter  os  et  ofTani  multa  interuenire  pofle. 

Verum  inter  herbam  ^t  ofTam  iongum  interuaiium  eft. 


Xtin.  C$mimniuis,   Ita  Sp.  D.  fub  Varronis  noiikine  exftat  in  vno 

ni.  th  ^  ^b.  B.  cum  S.  D.  ha*-  S.  D,  VI.  lat.  loco»  variis  ta6dh 

beat  AhiieUnii.    Cetenim  Sch.  B.  temerata  alibrario;  necmedicinam 

fententiam  diuidit  et  auget  ita :  Si  vitio  commodam  adhibere  poifum. 

«V  sd/mmm  fnctM  mk  infim^  h*  Apparet  tamci),  reTpici  prouerbium : 

Hm.  meffis  aut  fnmKHtmm  in  berU  efi. 

XLIV.  ^ch.^^^pum  iffideftdi'  Videant  do^ores;    equidem  pru* 

CPtf.  atque  ia  his  vtrbitdtfinif  Syl-  dena  longiote  annotatiooe  abfti&co ; 

loge  Barthiana.  quanquam  loci  Ainc  aliquot,  quos 

XtV.  Sp.  D.  ni.  xio.  rc£te  fic»  non   intelligo.     Ceterum   numeri 

cun  S.  H.'mgid  flmt  habcat  fcri-  arabicr.  romtnis  appoiiti«  indicant 

pcum.  numerum  et  ordinem  Syllosie  Bar- 

XLVU.  Haec  poftrcmt  fentcncia  thianae. 


COM- 


5!!iHQ9Hifi 


aoB» 


COMMENTARII 

IN 

M.  TER-  VARR0NI8 
D  E 

R    E        R    V    S    T    I    C    A 

LIBROS       TRES. 


Libri  L  Cap.  I.  fimdama'}  Filia  C  Fandanii,  qoem 
focerum  vocat  inira  c.  2.  amicutn  babuit  Cicero;  vtde  ad 
Q.  Fratrem  L  Epift.  a.  A  Pompeio  ad  Caefarem  C.  Fuu« 
danium  equitem  tranffugiile^  legimus  in  libro  de  B.  Hifpan. 

C.    II. 

curare'}  Graecifmi  et  antiquitatia  titulo  defendit  leftio* 
nem  pellimam  Sclioetlgett ;  equidem  cam  Vriino  malim :  vt 
id  habeam  curae.  Forte  fuit  adminicularem.  Sic  in  Prooe* 
mio  Catonis  feu  de  liberis  Educandis  apud  Nonium  p.  77. 
Mercerii:  Quod  peHJli  vt  eius  eAuatimis  jfierem  tibiJbduSf 
quoad  potui  culmiuicutaui  tuam  voluntatem  fcribendo. 

neque  patiar}    Vriinus  malebat :  neque  enim  patiar. 

et  id  etiam  —  hominibus'\  Haec  verba  Vrfintts  ftatim 
adiungenda  cenfet  illts  prodeffent  hominibus^  et  id  etiam  igno* 
tiffimis  quoque;  fed  etiam  etc.  Delnceps  verba  cul  cuhis  -^ 
portento  parenthefi  includit. 

indices']  Velut  indices,  reft^  monente  Salmafio  iH 
iProIegonun.  ad  Solinum. 

jacientes'}    Gefner  inteUigitfacra.,  votnfacientes.    ^^- 

eon/entis^  De  ipfo  vocabulo  vide  Gr.  Amaldum  de  Diis 
paredris  c.  6.  qui  Ennii  diftichon  pofuit:  luno,  Vejta^  Cereitp 
Deianat  Mineruat  Penus,  Mars,  Mercurk^s,  lou^,  Neptu- 
ntts,  Vokanus,  JpaHo.  Idem  ex  Thucydide  VL  p,  447i 
duodecim  deorum  aram,  in  foro  poiitam  Athenis»  annotautti 
Addo  locum  Arnobii  QI.  p.  133.  Farro  qui  /uut  introrjus 

Q  3  atque 


a46  COMMENTARIVS  IN 

0tque  if^  wtims  piuetralilnuxoM  dios  cfft  unfet^  quos  hqm^ 
mur^  nec  eorum  numerum  nec  nominajciri.  Hos  con/entes  et 
complices  Etrufci  aiunt  it  nominant,  quod  vna  oriantur  et  oe- 
fidant  vna »  fex  mares  et  totidem  foeminc^  nominibus  ignotis 
it  miferatfoms  parciffimae^Jed  eos/ummi  louis  tonfiliarios  ac 
principes  exijlimari.'  vbi  Vriintis  corrigit  fnemoratioms  par^ 
cUfimae,  Hos  Ennianos  deos  an  Varro  dicere  voluerit^  af" 
£rniare  equidem  non  polTum.  In  Kalendario  rufUco  mar- 
moreo  Famefiano  fingulis  anni  menfibus  iidem  dii  tutelares 
adfcribuntur,  notante  Stewechio  ad  Arnobium  p.  lao.  qui 
titulos  pofiiit  Ibi  vero  menfis  Maius  in  tntela  ApoUinis  efTe 
dicitur,  quem  Plutarchus  in  Numa  Mercurio  dicatum  efle 
irfRrmat.  * 

parentes  magni^  Vrfinus  malebat  parentes  et  magnu 
Pcinc^>ps  verba  luppiter  pater,  ap*  TeUus  terra  fnater  ab 
aliena  manu  addita  cenfebat 

Robigoferiae  robigalia^  Etiam  de  L.  L.  V,  3.  robigutn 
deum  nominat,  et  Feflius,  qui  feptimo  Kalendaa  Maias  ro- 
bigalia  (uifle  celebrata  addit.  Contra  Robiginem  deam  no- 
mioat  et  precea  ad  eam  fad:as  refeit  Ouidius  Faftorum  IV. 
gc7^  vnde  de  natura  rubiginis  haec  referam.  Si  culmos  TS- 
tan  incalfacit  vdos,  tum  hcus  eji  irae,  diua  timenda,  tuae^ 
parce  precor,  Jcabrafque  manus  a  meljlbus  at^er.  vbi  vides, 
cum  fcabie  comparari  pufeiginem.  Atque  ita  Calpurnius 
E^cloga  V-  76.  de  Ouibus,  forfice  tondentium  laefis :  quae  niji 
ferro  rumpigiturf  ak  milerumfragili  rubigine  corpus  corro^ 
d^t  Janics.  Seruius  ad  Virgilii  Georg,  I.  150.  robigogenus 
ffi  vitii ,  quo  euimi  pereunt,  quod  a  rujiicanis  caiamitas  dicu 
tHt,  Hoc  autem  genus  vitH  ex  nebuia  nafcijotett  am  nigre* 
fcunt  et  coii/umuntur  frumenta.  Inde  robigusdeus  et/acra 
eius/eptimo  Kalendas  Maias  RobigaHa  appellantur.  Seci 
tjuuc  abujiue  robigo  dicitur  ;  nam  proprie  rolngo  eft ,  vt  Var^ 
ro  dicit,  vitium  objcenae  libi(Unis,  quod  vkus  vocatur.  ui 
autm  abundantia  et /uperfluitate  humoris  folet  na/ci,  quae 
Gracce  nrvpfcurtg  dicitur.  Graeci  ipvfff^^^  dicunt  rubigi- 
H^m;  iidem  deam- eo  nomine  ooluere,  Au^torem  babeo 
E^ymologicum  MStumGudianum  %pud  KulenkampiumVtC. 
%pu<r09f  Aifu^T^  "^apa  Toffwki^  i<m  ii  vpig  rf  ^Effif 
f^rftf&^*  KaiS<ri  4h  itof  r^y  Ttni  ^rixP^  iwav^i^tiy  nSy^iyf  sco} 
f9[0*x\o}^SdPa(y  thq  nafXHQf  ijif  rivs^  avd_9)Ji(^  (quafi  vri^inem, 
vredrnern    iMA5<7i.  ^  Epce  HeiVchias:  «l^^rfec»  ra  hf  r^ 

lateFpretea  fen(h  aberrarunt    Ex  looo  Seruii  fufpicari  pof- 
fis^:  pbica  vitiorum  X^^etis  geu^^.CPmoiuiu  rubigixUs  voca'* 

bulo 


VARRONIS  Lrt.  l  CAP.  t  147 

bulo  fuHTe  criim  compreh^fk}  veluti  qaod  Galli  nielle  vo* 
cant,  slmd  Charbon.  de  quorttm  origine  varie  fuitdifpata* 
tnm.  Segetes  ficcae  farritae  nec  humidae  non  infeftantnr 
rabigine,  auctore  Columelia  IL  12.  f.  5.  Idem  X.  343.  fnah 
rubigo  virides  ne  torreai  herbas.  Idem  Arbor.  13.  remedium 
docet^  quo  nebulam  et  mbigmem  remoueat;  igitur  Columel* 
la  etiam  a  nebuia»  fdle  inu&^  caufam  rubiginis  deriuat  Cato 
etiam  c.  35.  /abam  in  locis  vaHdis  non  calamitefisjerito^  vbi 
Columella  II.  ic.  5,  fabam  locom  nebulofum  pati  negat. 
Re^  igitur  Seruius  calamitatem  interpretatur  rubigtnenu 
De  vocabulo  robns,  robeuSf  vnde  robigo  dicitur,  vide  ad  Co« 
lumellam  II.  6.  1.  VI.  i.  2.  X  343.  In  SCto  apud  Gellium 
IV.  6.  /i  qmd  Juceidaneis  opus  ^et  robus  fuccederet  ex  Codd. 
fide  corrigit  Foggini  ad  Verrii  Faftos  p.  64.  vbi  vulgo  edi* 
tor:  robigus  accederet.  De  ceremoniis  robigalium  vide  ad 
Columellae  X.  343. 

floratia']  Itor^es  corrigit  Foggini  ad  Verrii  Flacci 
Faftos  p.  68«  quia  Fioralia  feftum  iam  diu  ante  celebratum 
ftierit,  quam  ludi  florales  inftitati  fuerunt»  fcilicet  A.  V. 

Dxm. 

hortorum']  Nofter  de  L.  L.  V.  p.  48.  VincUia  rujiica 
dicmtur  ante  diem  XIL  Catend*  Septembr,  quod  tunc  Feneri 
dedicata  aedes,  et  horti  tutelae  eius  afflgnantur*  Plinius  19. 
f.  19.  quanquam  hortos  tutetae  Feneris  affignante  Plauto. 
'Aedituos  Veneris  Hortorum  Salluftianorum  habet  Infcri- 
pcio  Gruter.  p.  39. 

vinalia'}  Haec  funt  altera  vinalia  de  quibus  Plinius 
i8*  f*  aguntur  a.  d.  decimum  tertium  CcUendas  Septembris. 
Feftus :  Rujlica  vinalia  appeUantur  menfe  ./hgufto  XIV.  Cai. 
Sept.  -^  eodem  autem  die  Feneri  tempta  funt  cot^crata^  al» 
tertm  ad  Grcum  Maximum^  atterum  in  luco  Libitinenji,  quia 
in  ipjius  tutela  hortijunt.  Vriinus  ex  fragmentoFem  addit: 
Jumenta  quoque  et  otitores  ab  opere  cejfaiUf  quia  omnes  horti 
in  tutela  Veneris  effe  dicuntur*  Monet  practerea,  in  Calen- 
•dario  romano  referri  vinalia  haec  etiam  ad  XIV.  Cal.  Se- 
ptembres ;  itaque  Varronis  rationem  explicat  ex  anno  luaa- 
ri^  nondum  ad  folis  curfum  duobus  annis  additis  corre6bo» 
Denique  locum  Flutarchi  ex  Problem.  hunc  laudat  et  corri- 
,git:  iia  rl  rSv  oiivnKtw  rS  hfr^  itcXvv  oTvov  iuxiwiv  in  rS 
,isfS  rif^  ^A^f^frrjQ.  vbi  vmgo  iegitur  fcriptum:  iefvaklmf. 
C(,  Ouidii  Faft.  IV.  877»  Vinalia  vrbana  loui.  fecra  funt,  cui 
vinum  calpar  libabant^  tefle  Varrone  L.  L.  V.  p.  47.  et  Fefto 
in  Calpar.  celebrata  IX.  Kalendas  Maii.  Vinali^  priora  IX. 
KaL  M»4di  id  aft,  23  Aprili^  .^iTignant  Fafti  Verrij,  Flacd; 

Q  4  aitera 


948  COMMENTARIVS   IN   ^ 

altera  fcu  fuftica  XIV.  Kalend.  Septembres ;  cnm  eodem  fe- 
ciunt  Feftus  et  Kalendaria  vetera;  vnde  Foggini  ad  Verrii 
Faftos  p.  58.  refte  monet^  locum  Varronis  de  L.  L.  effe  cor- 
rigendum,  qudd  iam  antea  ex  rationeannilulii,  quam  (e* 
quitur  Varro,  docuerat  Pontedera  Antiqq.  p,  317. 

'Lympham']  De  qua  alibi  nihii  traditum  repererunt  In«> 
terpretes.  Eft  quae  aquis  riget  arua.  Bonum  Euentum  in 
Bumis  romanis  nominatum  certatim  iliuftrarunt  viri  doffcL 

Euentum]  Simulacrum  eius  Romae  dextra  pateram^ 
finifl»i  fpicam  ac  papauer  praeferebat^  audx>re  Plinio  34. 
f.  19.  no.  16.  Cf.  Differtatio  Galli  in  Hiftoire  de  FAcade- 
mie  des  Infcript.  T.  IV.  p.  78-  annotante  Gefiiero. 

7.  reperias'}  Leftionem  Cod.  Viftorii  nperitas  Sca- 
liger  mutabat  in  reperites,  iaterpreMxisJuppkre  ac  reparara 
poifia.  Ita  praeperare ,  Jupperam ,  opiperum  olim  fume  di» 
ftum  pro  praeparare^Jupparamj  opipartm.  Sed  ipfe  Vifto- 
rius  malebat  legi  repetas.  Popma  inepte  comparauit  Plau- 
tinum  a  diis  inuenit  veniam  fibi.  Repetas  dedit  editio  lo. 
Parri  Parif.  1 533.  Pontedera  reperitas  vel  repetUas  praefe- 
rebat,  faepius  repetere  interpretatus  verbum.  Mlhi  fimpli» 
ciifimum  vidctur  repetias  fcrioere. 

£t  Graecis']  Catalogum  fcrlptorum  rei  raflicae,  dein- 
ceps  nominatorum,  minus  integrum  effe,  monnit  Gefner; 
defunt  cnim  nomina  latinorum  fcriptorum.  Plinium  hinc 
in  Tndices  auftorum,  libris  fuis  praepofitos,  retuiiffe  nomina 
fcriptorum,  monuit  Reinefius  V.  L.  11.  6.  p.  16 r.  fed  multt 
ibi  omiffa  reperies,  vt  fere  pleraque  fcriptorum,  quorum 
patria  ignorabatur.  Multa  in  his  ignota  adeoque  vitiata  a 
librariis  effe,  comparato  Columella  et  Plinio  mteUigitur; 
fed  medicinam  his  vitiis  facere  hodie  quis  aofit?  Ex  Ar»- 
bico  de  Re  ruftica  opere,  in  bibliotheca  Efcurialenfi  feruato, 
nomina  fcriptorum  eadem,  fed  miris  modis  ab  interprete 
Arabico  vitiata,  denuo  pofuit  Cafiri  Catalog.  Codd.Hifp.T.L 
p.  324.  quorum  comparatione  nihil  plane  proficimus. 

et  jittattts']  Columella  L  i.  Phiiometor  et  Attalus.  la 
Indice  libri  XVIII.  Plinii  eft:  Hierone  rege,  Attalo  PkUome^ 
tore  rege.  In  Indice  XIX.  fimiliter  eft,  vbi  additur  Archetao 
repe.  Plinius  1 8.  f.  Syigitur  de  cuttura  agri  praecipere prin^ 
cipale  Juit  et  apud  exteros.  Siquidem  et  regesfecere^  Mero^ 
Pkilonietor ,  Attalus^  Archelaus.  Hinc  oritur  dilficultas, 
Philovnetor  diuerfus  an  idem  cum  Attalo  fit  dicendus?  Vr- 
finds,  diuerfum  faciens  h.  1.  corrigebat:  AttcUus  et  Phitome* 
tor  reges.  quem  fecutus  Popma  malebat:'  Sicuius  rex,  Atta^ 
tnsj  Phihmelor.    Peinde  vt  rege^  a  philofophis  diftinguan- 

tur. 


VAXKONIS  LIB.  l  CAP.  L  349 

tnr,  Coperos  aliter  quatn  Vrfinus  haec  corrlgebat  legendo: 
votes  de  regibus  Hieron.  Idem  Philometorein  Attalonim  ter- 
tiam  intelUgi  cenfehat,  qaem  hortorum  ftudiofum  fuiiTe  tra« 
dat  luftiuus  36.  4.  Omnino  mihi  vulgata  Varronis  leftio 
probatur^  et  Philometorem  Attalum  intelllgi  cenfeo.  Nam 
latine  Philometor  dici  rex  alius  nuUus  potuit,  nomine  pro- 
prio  omifTo ;  nec  fatis  inteUigi  poterat,  Attalum  quem  Var« 
ro  diceret,  cognomen  fi  omUiiret 

jimpkilockus'}    Vide  ad  CoIumeUae  V.  12.  5. 

Lenittius']  Laudauit  etiam  faepius  Plinius,  omiilt  Co- 
lumeUa  cum  Ariftophane  MaUote.  quem  PUnius  Miiefmm 
vbique  nominauit  in  Indicibus  Sciriptorum.  Vulgatum  Ma^ 
kotes  corrigi  iufllt  ipfe  Gefner,  admonitus  a  Reinefio  Var. 
Left.  n.  16.  p.  163.  et  Vrfino.  Inepte  Harduinus  putat,  in- 
teliigi  Ariftophanem  hunc  apud  SchoUaften  Theocriti  L  48« 
Tbi  kudatar  iv  roTc  Ts^pytTc  £ft  enim  ille  Comicus ,  cuius 
locum  eundem  ex  Comoedia  Tea^oi  infcripta  laudat  Etymo- 
log.  M.  in  voce^^Of  x«ro^  ApoUodorum  Lemnium  de  re  ro- 
fti^  nominat  Ariftoteles  PoUtic.  I.  11., 

Antigonus']  Eundem  Plinius  et  Columella  nominant 
cum  Chio  Agathocle.  Aefchylidem  Ceum  omifllim  miror, 
de  quo  Athenaeus  XIV.  p.650.  et  Aelianus  H.  A.  XVI.  32. 

jlriflandrus']  Eundem  efie  quem  Plinias  aUbi  de  por« 
tentis  fcripfifle  refert,  Hardoinus  putat. 

Bacchiusl  De  eo  HarduUu  fufpiciones  vide  in  Indice 
Auftorum.' 

Bion']  Solenfem  nominauit  etiam  PUnius^  omifit  Co* 
lameUa. 

Cfiaerefteus']  In  Columella  eft  Chrejlus.  la  Indice  Pli- 
niano  libri  XIV  et  XV.  eft  ChaeriBus.  fleutra  forma  nomi- 
»is  Attica  mibi  et  vera  efle  victetur.  De  Chaerea  vide  ad 
ColumeUam.  Chares  Parius  de  re  ruftica  nominatur  ab  Ari- 
ftotele  PoUtic.  L  1 1, 

Prienaeus]  Malevvlgo  Priemaeus^  Nominauit  etiam 
Columella  cum  Plinio. 

Dion']  Nominauit  etiam  Columella  cum  Plinio  in  In; 
dice  libri  iC  et  alibi.  Inanis  eft  conieftura  Reincfii  V.  L. 
p.  16],  eundem  intelligendum  efle,  quem  Piinius  X.  49. 
Pinonem,  Clitarchi  patrem;  vocat. 

Epigencs']  Eundem  cum  Columella  Flinius  faepiua 
nominat^  vt  rei  rufticae  et  mathematicarom  rerum  fcri- 
ptorem. 

Euagon]  Columella  fimUiter  nominat  et  PUnianus 
Index  Ubri  XVHL    Vrfiaus  tamen  ex  Suida  malebat  legi 

Q  5  Euaeoth 


350  COMMENTARIVS   IN 

JEuaean*    In  Indice  Piiniano  libri  X.  Hardainus  Euagons 
pofuit  pro  Euagora. 

EuphronU^  Valgo  erat  EuphranHf  qnod  nomen  Atti- 
cnm  nunquam  fuit  ifta  forma.  Columelia  de  Atticis:  Eu- 
pkroniuSj  Ckrejlus^  Euphronis  (liM  optimi  Euphrontis)  non 
vt  muttiputant  jlmphipotites  ^  qui  et  ipje  lauidbilis  habetur 
agricola » fed  indigefia /oli  AtticL  vbi  vide  notam^  et  ad  Ni* 
candri  Alexiph.  verf.  446.  in  Addendis. 

Jfegej^']  Eundem  cum  Plinio  et  Columella  laudare 
vldetur  Vitruuius  V0I.4-  Scripturae  varietas  eadem  in  no- 
mine  ftatuarii  Hegeliae  ap.  Plinium  34.  c.  8*  vbi  Codices  a 
L  Fr.  Gronouio  infpefti  Jlgefiamf  Hc^efiam  nominanC  Sed 
maior  eft  difficultas  in  fequente  mox  nomine :  Nicefius  Ma- 
ronites:  quem  deinde  agnoui  in  Columellae  Hicetias  Mario^ 
tes  qucm  nominat  liber  Sangerm.  Vulgo  enim  Hegefias 
Maronites  legitur.  Igitur  Colutnella  Hegejiam  Marionitem 
omifilTe  dicendus  erit^  aut  ex  Sangerm.  addendus  Hicetias 
Mareotes  ex  Libya  Mareotide  ortus;  idem  forte  cum  Hice- 
iio,  ab  Athenaeo  aliifque  nominato. 

Menandri'^     Prienaeum  nominauit  etiam  Columella» 
.    vtrumque  Plinms^  qui  Menandro  ejtiam  librum  B/o%fifOT« 
tribuitj  nefcio  an  eideou 

Nicefiusl  Nemo  praeterea  nominauit;  fed  nec  ipfam 
nomeh  graecnm  eft«  Debebat  efle  Nieias  vel  Nicefias.  Sed 
credo  fuiiTe  olim  h.  I.  fcriptum  Hicefius.  Hunc,  de  vini  con* 
ditura  et  aliis  rebos  fcribentem,  laudauit  Plinius  in  Indice 
libri  X\^.  et  alibi^  fed  patriam  non  pofuit,  ncc  qui  &epia& 
cule  eundem^  vt  videtur^  laudat^  Atbenaeus.  Sed  nunc 
demjum  agnofco  Hegefiam  Marioniten^  a  Columella  L  i.  £  9* 
nominatum,  vbi  Sang.  Wker  Hicetias  Mariotes. 

Pjfthion']  Hunc  qui  praeter  Varronem  nominaret,  ne- 
mmem  reperi.    Vitiofum  forte  eft  nomen, 

Androtian']  Saepiufcule  eundem  Theophraflns  lauda* 
vit,  Athenaeus  Plinius  et  alii;  cum  patriam  eius  ignotam 
profiteatur  Varro,  male  Harduinus  eundem  efle  cenfuit^ 
cuius  dc  Attica  libros  laudant  Granunatici  veteres.  Is^  enim 
Athenaeus  fuiife  videtur,  C£  de  Georgicorum  fcriptore 
Athenaeum  HL  p.  75  et  83. 

Arijlomenes]  Hunc  cum  Atkenagora  omSS^  Plinius, 
nec  alibi  nominatos  reperi. 

Orates ,  Dadis  ]  Neuirum  Plinhis  memorauit  In  Co- 
lumelia  Sang.  liber  Dandis  habet. 

Euphi^ 


VARRONIS  LIB.  L  CAF.  !•  psi 

Emphiton']  £dd.  primae  Briphjfton^  eaedem  m  Cola- 
meUa  Emphjfton  habent,  vbi  Vicfcopios  in  libris  ftu3  reperit 
Ewthon. 

Eubolus']  Edd.  primae  Oreobolus;  Colamellae  editio^ 
nes  Cleobulus  habent;  fed  ibi  Edd.  primae  fimiliter  habent 
EuboluSf  Sangerm.  Eubulus,  Lipf.  EntboluSj  aliae  Edd.  CU^ 
bulus.  Reinefius  V*  L.  L  25.  p.  I33.  Bolum  Mendefiom  re^. 
poni  h.  1.  volebat,  probante  Fabricio;  fed  redie  contra  mo« 
nait  Gefner ,  Mendejdum  dici  a  Columelia  VII.  5.  17.  huiutt 
vero  noilri  fcriptoris  patriam  ignorari.  Ordo  quidem  alpha- 
beticus  etiam  Cleobulo  repugnat^  nifi  Varronem  ftatuamua 
cum  Qefnero  adhaefiiTe  ordini  literarum  graeco.  Hoc  vero 
certum  eft,  a  Colamella  eundem  intelligi  fcriptorem.  Geo- 
boil  alicuius  ysorfpa^pifisvoi  laudauit  Plinius. 

Ljffimachus']  Nominauit  etiam  Piinianus  Index  libri 
XVm.  Sed  Mnafeam  deinceps  Columeiia  Miiefium  ^om^ 
nat  cum  Baccliio.  Inter  rei  rufticae  fcriptores  omifit  Piinius, 
alibi  alium  nominans  fine  patriae  nota. 

Pleutiphanes']  In  Columeiia  vuigo  eft  PleuHphaneSf 
ybi  Lipf.  Plentifanes,  Pol.  Goef.  Sang.  Emanthiphanes.  Va^ 
rietatem  huius  loci  fupra  pofitam  vides. 

res  dijperjas]  Graecorum  adeo  fcriptoram,  inprimitf 
Theopbralii  praecepta  colie^b  compiexus,  quod  ad  Colo- 
meiiam  et  ipfi^m  Varronem  pluribus  in  locis  videbimus. 

DiOHufius]  De  quo  vide  Needluun  ProiegOmm.  ad  Geo*» 
ponica  p.  LVII. 

Sextilio']  An  P.  SextUid,  quem  D.  Silano  et  Muraen« 
CSS.  quaeftorem  vrbanum  nominatCicero  pro  Flacco  c.  36? 
An  D.  Silanus  ille,  punicae  Unguae  peritus,  qui  Magonis  ii- 
bros^  punicos  in  iatinam  linguam  vertendos  curauit,  tefte 
Plinio  ig.  c.  3.  Sed  quid  caufae  efle  dicemus,  cur  Varro 
latinam  hanc  interpretationem  non  commemorauerit?  cum 
Piinius  D.  Silanum  inter  auflx)res  libri  XtV.XV.XVDLXIX- 
yna  cum  Dionyfio  et  Diophane  nominarit. 

Diophanes]  Eiufque  iibros  iterum  in  quatuor  libroram 
epitomen  redegit  Afinius  Pollio,  tefte  Suida.  Vocem  vti* 
titer  Scaliger  ex  formok  iuris  interpretatur  de  correftione 
Diophanis. 

^uo  breuius]  Vriinus  malebat  Deiotaro^  Sgo  ^  bre* 
vius. 

hoc  tibro']    Vocem  libro  omttti  voluit  Vrfinus« 

quae']  Vrfinus  corrigebat  quas  «—  agriculturami  ita 
prius.  Sed  refte  Gefiier  monmt ^^quae  non  effe  mutandum. 
Ita  emm  oofti&r  IL  i.  3«  ex  Os  rebus  guas  nmolata.  L  31-  S« 

]La« 


a5d  COMMENTARIVS  IN  - 

n.  2.  14.  n.  9.  16.  m.  3.  5.  Delnde  Cefner  vulgarem  di- 
ftinftionem  ante  verba  tum  de  his  rebus  faftulit;  ita  non 
opos  erat  continuare  verba  agricu^uram,  itaque* 

Cap.  n.  Sementims^  Circa  finem  lanuarii.  VideOm-' 
dii  Faftos  I.  657  feqq, 

aeditimol  Vt  a  lege  et  iine  fit  legitimiu  etfinitimus. 
Vide  Gellium  XII.  lO.  et  Interpretes  Fefti  in  voce  jleditu^ 
Mus.  Apud  Lucretium  II.  1373.  eft  aedituentes  pro  aedituis, 
quod  ab  aedibus  tuendis  fa6bim  eft  vocabulum.  L.  Fundi- 
lium  nominat  hunc  aeditimum  infra  fe6L  11» 

fedendol  a  Fabio  Cui^^batore  trBftam>  monente  GefV 
nero. 

km^ijjfmam']  In  apparatu  itineris  faepe  plus  temporis 
confumi»  dUm  ad  portam  veniac,  quam  in  ipfoitinere.  Ita 
fiatim  procedit  Agrius. 

Italia']  A  pi6ba  in  pariete  Italia  initium  (Umflt  oratio- 
nisVarro,  monente  Gefi^ro. 

maxime/ecundum'}  Varro  de  L.  L.  TV.  Pi  omnis  uatu^ 
ra  in  coetum  et  terram  diui/a  ejf^  fic  coelum  in  regiones,  terrm 
in  Afiam  et  Europam.  Afia  iacet  ad  Meridiem  et  Auftrump 
Europa  ad  Septentriones  et  AquUonem.  Vnde  Vrfinus  li.  1. 
maiebat  legi :  Afiam  ad  meridiem  verfus,  et  Europam  adfe^ 
ptentriones. 

fruBluofiorl  Antiqtiam  le6Konem  monente  Vrfiho  re« 
ftitui,  quanquam  Ge&ier  Vi6)x>rianam  non  abhorrere  dicat^ 
vel  a  ratione  vel  a  confuctudine.  Ita  ettim  ciTe  in  Piinia 
i8*  ^»  3'  Sunt  qmedam  partibus  anni  fatubricu  Sed  ibi  hcs 
intelligere  licet,  hic  vero  pars  praeceflit. 

mc^  eam"]  Vrfinus  malebat  magis  Enropam,  quia 
Varro  deinceps  Afiam  opponit,  non  nominata  tamen  antea 
Europa.  Sero  nimis  addit  primum  quod  eft  in  Europa.  Vr« 
fini  conieftura  exfi»t  in  Edd.  L  I-  G. 

ibique  Italiam']  Male  haec  verba  Afiae  fiibiiciuntur^ 
cum  deberet  efie  nuigis  eam  (feptentrionalem  partem)  ibique 
ItcUiam ,  fuiffe  opportunam  ad  colendum ,  quam  Aftam. 

cardinem  coeli]  Nifi  fub  ipfo  cardine  feu  polo  fex  men* 
fibus  continuis  non  videri  folem,  refte  negat  Gefiier,  nec 
efier^giDnes^  fedpun6faifiu 

mare  congelatum]  Concretum,  Cronium  et  mortuum 
alii  diXerunt  Vide  Plinium  IV.  13  et  16.  et  lo.  R.  Forftet 
Gefchichte  der  Entdeckungen  im  Norden  p.  34. 

Em  ibi]  Sic  infra  c.  56.  em  quin  adjum,  Similiter  itt 
Plauti  Ciftellafta  eft  en  vnquamf  vbi  fcriptorum  aliorum  loca 

appo. 


VARRQNIS.  tlB,  L  CAP.  IL  ass 

appofliit  Acidaliiis.     Vide  etiam  Mereerium  ad  Nonittm 

p.  156- 

eoli  natum'}    Vrfinus  malebat  aH  ex  c.  44*  vbi  eft :  quae 

natajunt,  injimdo  ale/cuHi» 

Pacuuiij  Fefhis  in  torrens:  laudat  ex  Pacuuio  in  An* 
tiope :  fiamo  vapore  torrens-  terraefoetum  exujferit.'  Varro 
L.  L.  V*  p.  44.  noH  vt  Pacuuius  aity  quod  ontnia,  nifi  inter» 
veniatfolj  pruina  obriguerint.  vbi  vulgo  legitur:  nox  vt  Ca» 
tulus  ait.  Emendauit  ad  h.  L  Vrlinus^  qui  comparauit  alium 
Facuuii  locum  ex  DuloreAe  apud  Nonium  p.  55.  6.  nec 

Srandiri  /rugum  foetum  poj/e  nec  mitcfcere,  et  Varronis  ibi- 
em  exflBUtem:  Cum  aut  humus  femina  recipere  noh  pojfit, 
aut  recepta  non  edat,  aut  edita  grandire  nequeut.  Ita  enim 
eum  correxit  Vriinus,  qui  locum  Pacuuii  noftrumhunc  ita 
concinnabat;  Sol  Ji  perpetuo  fit  flammeo  vapore  torrens  ^  ter- 
raefoetum  exurL  Sed  nefcio  cur  reliqua  vir  fagaciilunua  ex 
altero  Varronis  loco  allata  verba  fuo  loco  et  ordini  refittue- 
re  non  tentarit.  Fefti  locum  annotanerat  etiam  Vid:oriuj{, 
et  exfcripfit  Ifidorus  XIII.  ai.  In  Nonio  Mercerius  edidit 
p.  ii^.  jemina  concg8£ri  —  nenfTi/t/a/cumantea  e0et:  hu- 
musfeminari  ineipere* 

vbi  noxj  Vrfmus  malebat :  vbi  dies  modice  abit  et  redit. 
In  Brufch.  eft  nox  et  in  dies^  quam  le^tionem  fine  dubio  ha-' 
bent  etiam  I.  B*  R.  etfi  omiiTam  a  Geihero. 

diem']  £x  loco  lU.  s.  15.  ibi  aeftatejdiem  meridie  diui" 
dere  foleam  reAe  Vrfinus  cofrigit :  aeftitmm  diemfi  nan  diffl 
vel  aeftate  diem.  Ccmfentit  Ponted(i?ra«  nifi  qiiod  xe&»  vul- 
gatum  aeftiuo  tuetur^  quod  vt  alibi  verho  dicitur.  Itaque 
vulgatum  die  correxi.  CiK>erus  meridiem  legi  malebat.  Sal« 
mafium  ad  Solinum  p.  90.  et  Mattium  Opinion.  IQ,  3.  lau- 
dauit  Schoettgen.  Salmaiii  correitionem:  tamen  aeftiuum 
diemfi  non  difinderem.  probans  I.  Fr.  Grwov.  meo  praeterea 
delelSat  et  meridie  in  meridiano  mutabat 

aut  hoSe']    Spuria  haec  verba  videntur  Vrfino. 

quod  farj  De  farre  et  adoreo  accuratitts  tradam  ad 
Colnmell.  II.  6.  3.  et  cap.  9.  14.  lafl^  olim  de  farre  bene 
difputauit  Marf.  Cagnatus  Variar.  Obferv.  II.  29.  Dodona^oa 
rV.  I-  xo.  Salmafius  aliique.  Hieronymus  ad  cap.  4.  £ze- 
chielis:  ^iai^  fiue  {bIov  nos  vel  far  vet  gentili  Italiae  Panno- 
niaeque  Jermane  fpicam  Jpeltamque  dicimus^  et  Crefcentius 
in  Palladio  adoreum  interpretatur  rede  fpeltam.  Feihis: 
reftibilis  ager  dicitur  qui  biennio  continuoferiturfarreofpico, 
idift  ariftatOf  quod  ne  fiat ,  Jblent  exciperCy  qui  praedia  lo- 
cant,    Speltae  nomen  quo  tempore  frequentari  co^perit  pro 

iarre 


954  COMMENTARIVS  IM 

hrre,  ignofo;  hoc  tanien  omittefe  nolui,  a  tUieflinioFtnnlo 
de  Menfuris  verfu  12.  Jpeltas  nominari»  et  o6fco  fpeltas  pro 
ibriplo  numerari;  vbi  tamen  nupems  interptea  plane  tBcuit. 
Panem  leuem  faftum  de  fpelta  menlorat  Epiftola  Sorani  ad 
Cieopatrun  p«  133^  ed.  Lindeitbnogii.  Albertiis  Mag.  de 
V^etab.  p.  473.  Spelia  efi  de  genere.  nutrimenti ,  licet  fpica 
eitts  aliquantuhim  minus  quam  granum  fiumenti^  habct  ta- 
men  farinam  albiorem,  quam  frumentum.  Plura  ex  fcripto« 
ribus  medii  aeui  loca  pofuit  Cangius.  De  antiquitate  farfis 
in  Italia  vide  Heynii  Opufc.  Acad.  I.  p.  357.  Vocabulum 
Spelta  Gefiieri  Thef.  L.  L.  plane  oraiiit.  Quod  Pltnius  ig. 
f.  39.  de  Campania:  Seritur  toto  atmot  panUofemet^  bisfar* 
rt  -^  aticafit  t  zea  quamfemen  appellauimus  ^  eadem  Strabo 
V.  p.  342.  ita  retulit:  hropurai  i  &fm  rSu  rsiftsi^  nelfetr^e^ 
i$  frnQ  ik  fAv  ry  ^(ff  ri  ilrptrov  ikvpu»  —  X^yco  ik  rov  irw* 
fmv  9irov  i(  t  ual  i  x^vtpoc  nfstrrw  iv  tmti^  ne^  ifv^Ti^ 
vnde  patet,  far  idem  dTe  frumentum  ac  zeam  eam,  quam 
dicoccum  vocat  Diofcor.  11»  ii8*  Colomelia  haiicaflxumf 
tb  alica  tpia  appeilauit 

yenafrol  Vriimis  PeM^ano  carrigit^  de  quo  plura 
ad  Columeilam.     Vulgatam  defendit  Burmw  »f  Valericttii 

P-  595- 

pomarinm']  Ita  etlam  Columella  et  Palladius^  fed  idem 
Palladius  I.  36.  pometa  dixit,  vbi  tamen  Crefcentius /'omfr^ 
feu  pomaria  habet  Infra  fed.  to.  funt  iw^odyjnaif  vt  apud 
Plinium  XV.  16.  Chariiius  I.  p.  85*  pometa  dicuntur  vbipo* 
ma  nqfeuntur^  vt  oliuetat  pomaria  antem  vbi  feruantnr  ^  vi 
penuai-ia.  Rhemmius  Palaemon  iu  Obfefrv,  mfcelL  Noiiin 
T.  IXr  p.  978*.  pometum  tji  vbi  pomA  nafeunturt  pomarinm 
vbi  poma  rcponuntur^  et  p.  992.  pomaria  backa  dicimusficne 
olearia,  Pometa  fic  oiiueta  et  viceta  a/fkaleta.  vbi  legendum 
jjKkto :  fieut  oliuetu  et  vtnetaet  maleta.  Sed  ecce  Tiidorus  de 
Differentiis  verborum  I.  65.  pmeria  vaga  dicimusficut  otea^ 
ria  etfigariay  pometa  quafi  maletaficeta  et  oleta. 

ifjLTekiMeai]    liiad.  Y.  143. 

Arg&s']  inteilige  magis  frumento  abundat  Locus  Hd« 
dieri  eft  Uiad.  o\  372. 

denos']^  Cf.  ad  Catonis  c.  it. 

Romanus^  «  Vrfinu^  malebat  togatus,  vt  Gallia  togata 
diceb&tar,  in  qua  ager  Picenus>  vnde  Senones  Galli  expulfi 
fuerant,  militibu^  romanis  diviflis  fuit  lege  C.  Flaminii  tri- 
buni  pfebts  contra  aud%>rttatem  fenatus  lata,  tefte  Cicerone 
de  ^nednte  c-  4.  Acad.  11,  5.  de  Inuent  IT.  17.  Brut  c.  14. 
qui^duoboa  in  locia  Jiac  de  re  loquens^  Gailicum  Picenumque 

«grum 


VARRONIS  IIB,  L  CAP.  U.  a^j 

^nim  iungit»  vt  Caerar  de  B.  C.  I.  29.  GaUiam  Picenum- 
que.  Haec  GaUia  quaeftoria  etiam  dicitor  apud  Sueton. 
Claud.  24.  vbi  vide  notam  Ernefti^  qui  monet,  aPlutarcho  in 
Ser toria  huius  Galliae  quaeftorem  dici  0  rofifcc^  t^q  icBp}  IloL 
iov  TakoirfciC*  Alia  fuit  GalUa  confularis^  a  qua  vt  quaefto* 
riam  diftinguerent  fcriptores  Romani  Gailiam  Picenumque 
dicebant,  agrumque  Gallicum  et  Picenum  vel  Gallicum  ro- 
tnanum^  vt  h.  1.  Cato. 

cis  Arminum  ]  Varietatem  librorum  ortam  putabat  Vr- 
£nus  ex  male  inteile^  notis  C.  S.  A.  i.  e.  contra  fenatwi 
auftoritatem^  itaque  h.  1.  legebat  viritim  contra/enati  auSo* 
ritatem  per  Flaminium  datus  «tc.  Viftorio  debetur  vulgata 
leftio,  ContraPontedera  ex  varietate  efficiebat  hanc  lettio- 
nem:  qui  viritim  Cae/ateis  inundatus,  de  Galiis  Gaefatis  in- 
terpretatus^  qui«  acciti  a  Boiis  et  Jnfubribus  in  Italiam  ad- 
yerfus  Romano$i  e%  deinde  loca  occuparunt,  vbi  antea  habi- 
tabant  Galli  Senones.  Sed  refte  hanc  viri  egregie  conieftu* 
ram  improhauit  Geiher;  eamque  ipfe  abdicauit  in  Curis  Se* 
cundis. 

Picentium'}  AntiquumPiV^wfimprobo;  Columellalll» 
3.  2,  Piceno  agro  contributum  Gallicum  habet;  alii  Picen- 
tem  dicebant  Addit  Columella,  vbi  h.  1.  refpicit:  et  in 
Gallico,  qui  nunc  Piceno  contribuitur.  Vnde  inteliigimus^ 
eos^  qui  Galliam  Picenumque  iungunt^  de  contributo  Gal- 
lico  loqui ;  Cato  vero  de  Gallico  loquitur  vltra  Picendnumt 
nondum  contributo.  Ecce  Liuius  Libro  39«  41*  Confulibus 
P.  Claudio  et  L.  Porcio,  cenforibus  M.  Porcio  Catone  et 
Luc.  Valerio  Flaeco  fa^faun  hoc  refert:  eodem  anno  colonias 
duae  Potentia  in  Picenum  Pi/aurum  in  Gallicum  agrum  de-^ 
duSae/uut.  Sena  iugera  injingulos  data,  Contra  Cicero 
L  c.  faAum  id  ait  eiie  Coniule  iterum  Q».Fabio  Maximo 
Cun6faitore  et  Sp.  Caruilio.  Eandem  Potentiaizi  in  agro  Pi<. 
centino  memorat  Cicero  de  Harufp.  Refp.  c,  ag*  Pifi^urum 
in  agro  Gallito  cpllocat  Idem  pro  Sextio  c.  4. 

dena  cuUeal  Vriinus  malebat  quindena  legere  ex  Co« 
iumella  m.  3.^1^.  h.  I.  laudante.  Sed  Varro  de  deni»  culleis 
laudat  Catonis  teilimbnium^  de  quinis  denis  ipfe  teftatUTf 
refte  monente  Gefnero,  Pliniufi  14.  c.  4.  Idem  Cata  denos 
culleos  redire  ex  iugeribusjcrififit, 

tricenariae']  Vulgatum  tricenariae  deinde  tricenas  cum 
Gronduio  de  P.  V.  c,  3.  p.  18«  refte  correxit  Gefner.  Cul- 
leus  20  amphoras,  40  vrhas  contlnet  .  Male  Columella  ad 
Catonem  retulit^  quae  Varro  ipfe  narrat,  monente  Popma* 
Ceterum  ex  Geoponicis  V*  17«  iocum  affert  Viifinus  hunc: 

nal 


dS6  COMMENTARI VS  IN 

IM^  yxp  "Rd^^otif  iiT(rxvp(^erc«i  ort  ineurrmf  irk&^foy  rij^  ififvlnc 
ift/wihi  rpixMcfotQ  afi(pofxc  Tjverfnsv*  Columella  etiam  111« 
9.  4«  eas  vites  Amineas  fiiUTe  tradit  Sed  ea  fuit  conieAun 
Columellae;  addit  enim:  quas  pkrumque  Jblas  aMiqui  no^ 
,  verant  Rhemnii  Palaemonis  manu  inftitutam  vitem  trecenta 
fexaginta  vafa  edidiffe,  refert  Suetonius  Gramm.  33, 

decottatl  Scripturam  decolat.  a  colo,  et  cokndo  de* 
riuatam,  I.  F.  Gronouius  ad  Liuium  27.  17.  tueri  conatus  et 
defiuere  interpretatus  eft,  contranitentibus  multis  virig  do* 
ftis,  quorum  nomina  ad  h.  i.  pofuit  Geiher  et  in  Thef.  L.  L. 
Colijimella  pro  decoUat  ex  h.  L  pofuit  deeffet  L  3.  i. 

gentilesl  Ex  lege  XIT.  tabularum.  Cf.  Coiumella  L 
3.  I.  Horatii  Serm.  U.  3.  218* 

culturam^  £dd.  primae  cnltura  et  fic  eft  apud  Cola* 
mellam  fine  varietate. 

reficere  fru?tus'\  Mtror  nemtnem  in  hoc  loco  haeliile* 
Sumtus  reficitur  reAe ;  fed  quomodo  fruftos  dici  poteft  re» 
fici?  Quare  diftinftione  mutota  lego :  necfi  poteft ,  JruSus 
fi  videt  eosfore  vt  peftilentia  di/pereant.  Male  Gefner  cos  ex 
pleonafmo  explicat  Quin  Attica  eft  verborum  ftruftura 
fruftiis  eos  videt  fore,  vt  difpereant  pro  fruftus  ii  videt  fo- 
re,  vt  difpereant.  Saepe  hac  forma  vtitur  Varro.  Inepta 
eft  Cuperi  conieftura  necfic  poteft  legentis.  luftinus  IX.  !• 
impenfas  betli  alio  belto  refeSSurus.  Alia  exempla  pofuitGe& 
neri  Thef.  L.  L. 

Nam  Stotonfs  itla  tex']  Miras  in  hoc  Varronis  loco  ex« 
plicando  tarbas  dedit  virorum  doftorum  diflenfio,  quorum 
fententias  deinceps  narrabo.  Sed  antea  hiftoriam  legis  bre. 
viter  enarrabo.  Primum  audiamus  Columellam  I.  5.  §.  io« 
quem  obiter  fimul  illuftrabimus  eadem  luce.  Sio  igitur  ille: 
Ideoque  poft  reges  exaffos  Lfciniana  itla  feptena  iugera ,  quae 
ptebis  tribunus  viritim  diuiferat,  maiores  quaeftus  antiquis 
retuterBf  quam  nunc  nobis  praebent  amptijfima  vetereta.  Tan» 
ta  quidem  Curius  Dentatus,  qucm  pauto  antea  retutmus,  pro- 
Jpero  duBfu  parta  viBhHa,  ob  eximiam  virtutem  deferentepo^ 
puto  praefnif  fwmine,  quinquagintajbti  iugeraJUpra  copi/ida* 
refn  triumphatemque  fortunam  putauitfatis  ejjif  repudiatoque 
pubtico  mufiere  poputdri^  tiac  ptebeia  menfura  contentus /i$ih 
Afox  etiam  cum  agrorum  vaflitatem  viSloriae  fioftrm  fecijfent^ 
criminojiim  iamen  Jenatori  fuit  Jupra  quitiquaginta  utgerct 
poffcdijje^  Juaque  tege  C  Lidnius  damnatas  eft^  quod  agfi 
modum ,  quetn  in  magiftratu  fvgatiofie  tribmicia  profttutga^ 
verat,  ifHmodlca  pojjtdendi  libidine  tranjfcendiffet.  De  fepte- 
nis  captiui  agri^iugeribQa^  quae  viritim  diuidebantur ,  acce- 

ptis 


VARRONIS  LIB.  I.  CAP.  H         tST 

ptis  a  C.  Fabricio  et  Curio  Dentato  idem  d>iter  mrratl. 
Praef.  14.  Sed  audiamas  mmc  hiftoricorum,  qui  qaidem 
fuperrunt,  prtncipem  Liuium  VII.  16«  Eodem  atina  C.  Licu 
nius  Stola  a  M  Po/riUo  Laenate  /ua  iege  decem  miilibus  aeris 
ifi  damnatus,  quod  miUe  iugerum  agri  cum  fiSo  pojjideret^ 
manc^andoquefiUumfraudem  legifeGiffet.  Haec  iliead  CSS« 
C.  Marcium  et  Cn.  Manlium^  i;  e.  A«  V.  Varroniannm  399. 
refert  Deinde  apud  eundem  XXXIV.  4.  Cato  in  defentio* 
ne  legis  Appiae:  Qmd  tegem  Licimam  exdtauit  de  qidugm- 
tis  iugeribuSf  nifi  ingens  cupido  agros  continmndi?  De 
quingentjs  iugeris,  ciui  romano  pernuifis  lege  Licinia,  tefta« 
tur  etiam  PliDius  \%.L£^.  et  Valerius  Maximus  VIII.6.  no.  j« 
Locus  Ciceronis,  Rulliana  IL  8«  &  Schoet^enio  allatus ,  ad 
longe  diuerfam  Liciniam  iegem  pertinet  Annum,  quo  lex 
lata  fiut,  fuiiTe  ab  V.  C.  385«  vel  386.  fufpicantur  GQlzius 
Pighictfque  et'Onuphrius.  Liciniam  legem  iam  dia  antiqua* 
tam  reuocare  voluit  A.  V*  69i.  Tib.  Gracchus,  teftePlutar- 
cho  c.  %.  (vbi  eft  de  Licinia  lege:  h^a^  vifjtoo  in  iSy  irAi. 
d^ftt  yTJ^  i^siy  vksfwa  TsyToaa^oni)  fed  non  potuit;  etiH  Vel* 
Mos  n.  6.  vetabat  quemquam  cimem  plus  D.  iugeribus  habe^ 
re:  quod  aUquando  l^e  Lidnia-  cautmn  erat.  Liciniam  I&l^ 
gem  inprimisad  diuites  et  fenatores  perti]mii&9'  ex  Coiu^ 
mella  apparet^  etres  ipfa  docet 

confirmatdt']  Vriinus  m^leheA  am/brmau^ ,  qaia  id  oo* 
gnomen  primus  Licinins  obtimierit  Voluit  id  fine  intetU^ 
gi  Varro ;  led  poffumus  vulgatam  intapretari :  datuma  vut<» 
go  Stolonis  nomen  confirmanit  cultorae  arbotam  dttigentia* 
Corre£tiohem  Vrfini  non  iatis  latinam.efieputo;  ffecopus 
eiafdem  conieftura,  ne  nqfcerentear  efoh  deinceps  legentis* 
Vide  ad  L  39.  C  3.  Quanquam  copuhm  et.  ante  prondmen 
mU  deieri .malim.  Piinius  17.  £  i^.Stotqnum  Licmiae genii ; 
tta  appeUatur  in  ipfis  arboribus  JkuUcatio  inaHUi:  mde  et 
/fcmpmatio  hmentaprimo  Stoloni  deditnomev^^ 

Eiujdem  genHs  C.  Lidmas']  Lioiniaegentia,  fedalio 
cQgnomine^  (fraiTus  fcilicet^  cuius  tribunatus  inciditin  A* 
V.  609.  Cicero  in  Laelio  c.  25.  Akminiftis  Q.JUdximOf/ra* 
ire  Sdpionis^  et  L.Mandno  eon/Utbus  nuam  popmiarislex  de 
facerdotiis  C.  Udnii  Crajfi  videbatuir.  cooptio  enim  eoUegio* 
rutn  ad  papuU  beneficimn  tranfferdmtmr^ 

poft  reges  exaSos  -annis  CCCLXV.  ]  <|tteRi  numernm  fi 
jregum  annis  244.  adiicias,  effioiuntur.annt  V.  C  Varronia» 
ni  609.  in  quem  ipfum  vrbis  -  conditae  annam  C.  Licinil 
Crafii  tribunatam  incidere  iam  antea  monui.  Ke<te  etiam 
Popmalianc  trifaatuitog  C*  licinii  Craffi  annam  ox.  Ciceronis 
2hm.I.P.IL  R  Epift. 


a5»  .  COMMENTARIVS  IN  V 

Epift.  ai  Brtttiim'5.  efc  Ltelio^aniiotauerat^  qud  nu^ls  nurQr 
Ciefneram  fe  a  Goefio  in  Antiqq.  Agmr.  p«  47;  in  eum  inda- 
ci  errorem  paiTam  efle ,  vt  geminam  a  V  arrone  memoratam 
legem  voius  legis  ab  vno  eodemque  Licinio  Stolone  latfte 
capita  diuer&  fuifle  cenferet.  Vno  nimtrum  ademtum  fuifle, 
^piod  fuperefife  videretur  dinitibus,  altero,  quod  his  demtum 
erat,  teimif&mis  fuifle  a/fignatum.  Cui  fuae  opinioni  vt  ver- 
ba  Varronis  diuerfa  accommodarent^  Goeiiutf  ita  interpun- 
gebat:  Nam  Stohuis  iUa  kx,  quae  —  vitat  caiem  roma^ 
num.  Et  qui  —  appellabawt^  eiu/dem  gentis;  Ge(herus  au« 
tem:  verba  Nam  Siohnis^eS  illa  kx  —  ciuem  romamm: 
parentbeii  incladebat»  .et  reliqua  et  qui  -^  appellabant  cam 
antecedentibus  continuabat  poft  tukrutii  tolo  commate  in- 
terpoiito.  Deinceps  veriia  Varronis  fic  interpretabatur : 
Eiufdemf  vt  coepi  dicere  geHtisC  Lieimus  Mb.pL  c.  effitp 
poft  exakos  reges  am%is  V;  C.  exaftis  CCGLXXXv .  primus 

Gpulum  etc.  Verum  neuter  faac  ratione  potuit  efficere,  vt 
ciniiis  Stolo  vtriuique  legis  adOor  &etet;  quodfi  Varro 
voluiiEK  ikpifiearey  quidni  iiiem  C  ZinflmxdixiiTettAcce- 
dit  ineptiifima  verborum  poft  exaSos  teges  amUs  CCXHLXF. 
interpretatib,  quae  cum  eos  annos  ad  annos  vrbis  condi«* 
tae  referrety  opus  habuit  correAionie  eai  vt  numerus  in 
CCCLXXXV.  mutareeuf.  £0  enim  V.  C.  anno  l^em  lici- 
muh  latam  fuiffe  ftdpioantur  viri  dofti  i'  quibus  de  iege  Sto- 
lonis  concedere  poflnmus  9  minime  de  Licinii  Craffi.  Aliud 
correftiottifr.eias  vidam  fenfit  ipfe  Geihefus.  Teftatur  enim 
Lioios  V4  30«  agri  Veienbni  feptena  iugera  plebi  diuiia  fai& 
fe  ex  fenatos  confiiltDi  A.  V.  36a  *  Itaque  vere  dici  non 
poteft  Uoinia»  Stolo  piebi  pcimus  fepteni^idgera  agri  capti* 
vi  aflignafle.  •Altefum  exi^aplum  annoiatlit'  Popmk  ex  Va^ 
lerio  Maximo  IV.  gi^^.vtri^de  Manio.Ci^  Decfetis 
m/euatudeeem  hu^eribusii^ripopttia^  J^autemqmnquagiih 
taf  popularis  affignatioms^modum  uon  excejftt;  parum  ido^ 
meum  reipubUcae  duim  eoetfHmans;  qui  eo  quod  rdiquistri^ 
bueretur^  eoutentus  nom  ejffet.-^  Pertinet  b[ec  narratio  lad  Ai 
V.  463.^^00  ager-SabindS'dioifas  eft-iJilebr.  In  Valerio-vt 
in  Colanieya=vu(i<iiDtti  odrrigi  vOluesfuiit^^Mj^riit»  tNj^^^;  ^ 
et  /evtem  >pro  decem,  veiuti  Voilius  ad  VeUeiuJdi  IL  6.  3;  et 
Treuus  ad  GeliiumVJL  3/  De  feptenk  iugeris  coiifel^tit 
Piinius  ig.  £4*  Mfanii  qAtSem  Qtrii  ~  uoti^confioj/l:  prt^ 
niciojum  inteUigi  riiUem\  xui/eptem  iugera  non  ^fent  jMs. 
Hau  autem  nmufitra  plebei  pcfi  exdSos  r^es  \affignata  le/t^ 
ConfentitetiamColatiieUa*in  idco  fiipra  poStOy  vbi  in  men- 
tione  Ciirti4>entati:  feptena  iugera  Laciiuana>  qoae  Licinhis 

.  tribur. 


V ARRONIS  LIB-  L  CAPi  II.         9)9^ 

tribuniu  plebls  viritim  diuifenit«  folemnemmenfoninipoft 
reges  exaftos  fuifle  aiTirniat.  Idem  in  Praefat«  Libri  L  fe^« 
14.  addit  exemplum  Fabricii^  viftoris  Pyrrhi,  eumque  fe? 
ptem  agri  captiui  iugeribus,  qnae  viritim  diuidebantur^  con« 
tentum  fuifle  narrat.  Manio  Curio  quaterna  dena  iugera  aA 
fignauit  Aurelius  Vi£lor  c.  33.  cuius  locum  ad  exemplum 
fcriptorum  laudatorum  viri  dofti  correxerunt,  fubftitMentes 
feptem.  Haec  igitur  fept^orum  iugerum  agri  captiui  di- 
vidcndi  plebi  menfura  folennis  fuit  poftreges  exadios^  ex 
lege  Licinia,  quam  dlfertis  verbis  fignificauit  Columella^  re- 
liqut  fcriptores  omittunt  Romulus  fcilicet  primu^  ree;um 
ciuibus  agri  captiui  bina  iugera  ai&gnauerat  Vide  ad  Var« 
ron.  I.  10.  f.  3.-  £x  brac  difputatione  fequitur^  falfam  efle 
annorum  computationem,  \a  Goeflo.et;  Gefnero  inftitutami 
locique  adeo  Varroniani  correftioiiem.  Facile  tamen  lar? 
gior  vlrique  viro  dodx)  id,  quod  locus  Columellae,  quan« 
qiuim  ab  aetate  Licinii  vtriufque,  nimis  remoti,/  fatis  manir 
^fte  argiiit,  legis  Licinii  Stolonis  partetn  fuifle  alteram  de 
feptenis  agri  captiyi  iugeribus  plebi  diuidundis,  quam  vna 
cum  priore  de  quingeptis  iugeribus  a  ciuc  romano  poflidenr 
dis;  reuQcare  conatus  eft  Tib.  Gtaochus  A.  V.  621.  quan<» 
quam  Plutarchus  com  Veiieto  in  eius  legls  mentione  fol% 
quingenta  iugera  nominant  Repetito  conatu  C.  Lieiniu$ 
Crafliu,  Caii  Gracchi  fidiflimus  amicus  confiliorumqu« 
omnium  focius  et  aflinis  per  Liciniam  fororem,  C.  Graccfal 
vxorem,  eandem  legem  in  tribunatu  fuo  A*  V.  609.  tulifl^ 
videtiir;  quaeuentanefcitur.  Sedhaeaannotationis  feqaen« 
tifl  erit  materies* 

prmms  -*-  farenfia  e  eomttio  eduxitl  Primos  Lictniu^ 
Stolo  ante  A.  V:  399.  (quo  fua  ipfe  lege  damnatusr  eft)  M 
quingcntis  iugeris  a  ciue  romano  poflldendia  legem  tuleral^ 
Guius  pairs  aliqua  fuii&^videtur  de  feptenis  agri  captiui  iuge<: 
ris  iplcbi  diaidundis.  Gcrte  folemnis  haec  fuit  menfura  ad 
id  vfqoe  tempus  et  C.  Licinio  afcrlpta  a  Columella.  Igitur  . 
C.  Licinius  (Crafliis)  A.  V.  609.  non  potuit  primus  legenk 
ie  feptenis  iugeris.  agri  plebi  diuidundis  ferre.  Vnde  pri'  ' 
mus  referri  videtiir  non  ad  menfuram  agri  diuidendi,  fed  ad 
laodam  agri  diiiideDdi  aut  legis  de  ea  r eferendae*  Priorem 
rationem  videoplacuifle'  Popmae«  Is  enim  lege  licinii 
Craffi'  tribuhitia  primum  populo  in  fbro  ieptena  agri  captiui 
iogera  afligbatff  fuifie  eenfet;  non^  vtantea,  femitufconful-» 
tis.  Hinc  idem  explicat  vocabqlumybr^fi/iay  quod  Adr.  TuT'* 
nebus  Adv.U.  ii.de  foro  Licinii  in  Italia  Tranfpadana  apad^- 
i^iiiliam  IH.  e.  17«  inepte  interpretatus  eSt,  monente  Vrfino^ 

R  3  qui 


ft6o  CaMMENTARIVS  IN 

qai  malehat  iegi  h.  1.  e  foro  uc  comitio  eduxit    Sed  inter- 

pretationem  non  addidit.    Goefios  foremfia  interpretsdiatar 

infia  et  iegitima;  reiigua  verba  non  attigit  in  Indice  Agrar. 

Popmfte  fententiam  amplexos  eil  Coperus;  quam  et  ipie 

bmnium  maxime  probabilem  efle  exiftimo,  quanquam  non 

eft  a  Popma  demonftratimi/  qua  ratione  illa  poflit  ex  verbis 

Varronis  eiici.    Quis  enim  popuiam  audiuit  vnquam  ad  ie- 

ges  latas  fibi  accipiendas  e  comitio  edudxini  fuifle?  .  Comi* 

tia  fignificari  a  varrone  patet^  quae  prinaiim  in  Comitio, 

deinde  in  foro  aut  campo  Martio  fuerunt  iiabita.    Duritiam 

mibi  praeterea  videntur  iugera  ^rav/ra  liabere  magnam,  fi 

in  foro  data  et  accepta  interpretaris.    Sed  feramus  Iianc, 

dummodo  ex  comitio  no^  explicemus.    Geiherus;  <)ai  ia 

priore  Editione  ad  h.  1.  tacuerat,  mox  in  Thef.  L»  L.  fub  to^ 

cabulo  Comitium  pofait  hanc  annotationem»-qaam  nimi^ 

breuiter  et  obfcure  in  Editione  aitera  exeerpfit  Erneftius  : 

Hoc  ita  iwterfretatur  f  montfUe  Pigkio  ad  A>  608 •  Ckero 

ImHo  cap.  ay.    jftqtte  is  (C/Licinius  Ci^aiTus,  in  Indice  £r- 

lieftiano  plane  omiifus/)  jnimum  injli^y  in  forum  verjiu 

agere  cum popuh.  (A*  v.  009.  cum  legem  de  facerdotiis  ier- 

r^t.)    Primo  qmdem  corfiitia  in  Comitio  habtta  ejfe ,  d^  hk 

bcusf  deinde  capadus  fmem  Ccfmitio  emSam  tot  cmnismut'' 

titudinem  tnelius  cepit.    Hmcforenfia  iugera,  primum  mfb* 

ro  data.  Poftea  efoto  etiam  nimis  angu&o  traujlata  m  Cam^ 

pum  Martium  comitia  ^  fatis  conftat.    Cfetemm  iocus  Varro* 

fils  a  Gefnero  appofitus  eft  cumyarietate  ledioni»,  ita,  vt 

legatur  forenfia  e  QmUtio  inforum  eduxiL.  •  Sed  puto,  verba 

in  forum  primnm  a  Pighio  interpretationis  cauia  addita  effe. 

Addidit  defnerianae  huic  annotationi.excerptae  Erneitius, 

Pighii  rationem  probatam  fuUTe  a  Gal(o  Crevier  Epiit  d. 

eontra  Harduinum  p.  66.    Locus  Ciceronis  videtnr  quidein 

ilie  inprimis  efle  «ppofitus  ad  Varronlanum  bune  iiluftnm* 

dum,  quia  eft  de  eodem  illo  Lieinio  CrjdTo^  eodemque  pla« 

ne  anno  tribunatu^  eias;  verum  iex  Spfatamen  difcKpat  de 

ftcerdotiis  iats,  cum  Varroms  ioctts  fit  de^lege  Licihii,  quae 

modum  agri  poffidendi  et  feptena  ingera  agri  captiui  pleU 

diuidenda  denniret    Deinde  Cicero  memorat,  ipeciem  eat^ 

temam  concionum,  ad-populmn  habendarum,  a  tribunis  nut^ 

tatam  atxjue  ionouatam  fuiffe  a  Licmio;;  cuius  tamen  noaa« 

tionis  audorem  non  Lioinium,  fed  C.Gracchum»  cumlegefn 

d'e  iudiciis  ad  Equites,  a  Senatu  tranfferendis,  ferret  A.  V* 

632«  facit  Pltttarchus  c.  5.  cuiusTcrba,  quiaiocumCiCero* 

His  vmce  iiiuflrant^  ipfaapponam:  riTW  rw  vifiov  etc^ifmi 

ra  r  «XAa  ktfsrai  nutitrof  iia^9pivr»$,$  nai  rSv  jrfi  aM 

iilfim. 


VARRGNI8  LIB;  V  CAF.  H.  a6i 

Hofiirtpy,  irpStoQ.rire  ^pci(Pek  ^oo  itpi^  rifV  ifopau  inffMfyo» 
fSj^c^f  3Mi)  re  kotrw  %r«  %ouu^  i^  iHelva.  Cui  nouo  coDcio* 
fium  mori  qaomodQ  verl^a  Varronispo/Tmtattemperari,  er 
quidem  non  video.  Ante  Vi&ormmlegebatur:  e  comitusw 
Quodii  Popmae  interpretationem  fequi  malueris^  poteris  ej^ 
veteri  leftione  e&cere :  forenfia  comiiiis  deduxit  velforenfi^ 
im  comitia  deduxit.  Sed  nanc  demumvideOi  Popmae  ratio« 
Hem  magna  premi  difficaltate,  quam  antea  non  animaduer« 
teram.  Scilicet  nofter  fupra  feft.  6.  ex  Catoxns  Qrigiiiibus 
pofuit:  ager  GalUcus  romanus  vocatur,  qui  viritim  cis  Ari* 
minum  datus  eft  vttra  agrum  Picentium.  quod  faAum  efle 
contra  fenatus  auftoritatem^  lege  C*  Fiaminii  triburn  plebis^ 
teftatur  Cicerp  in  Catone  c.  4.  de  Q.  Fabio  MaKitno:  fif# 
eon/ul  iterum  (A.  V.  526.)  Sp.  Caruilio  coUiga  quiffmte,  C 
Flaminio  tribfitto  ftebis,  quoadpotuiti  refiititf  cigrumPicen^ 
tem  et  Gallicum  viritim  contra  jenatus  auSCoritdt0m  diuidentu 
De  eodem  Cicero  de  Inuent  11.  17.  C  Ftaminius  is,  cum  tru 
kuhus  ptebis  effet  inuito/enatu  et  omnino  contra  voluntatem 
ommam  optimatum  perjeditionem  ad  ppputum  tegem  agrO' 
riam  ferebat.  Mmc  pater  fuus  conciUum  plebis  Mbenten*  de 
tempto  deduxit.  Idem  in  Bruto  c.  14.  Dicitur  etiam  C  Fta^ 
minius  is,  qui  tribunus  ptebis  tegem  de  agro  Gallico  et  Piceno 
viritim  dimdendo  tutit  -^  adpoputum  vcUuiJfe  dicendo,  Idem 
Acad.  rV*  5«  prouocant  «*  ad  ttqs  notiores,  C  Flaminium^ 
qui  legem  agrariam  atiquot  annis  antefecundum  bellum  Puni^ 
cum  tribunus  pkbis  tuterit,  inuitofenatu  et  poftea  bis  confut 
.fafftis  Jit.  Inuito  fenatu  dicitur  Flaminius  legem  agrariam 
tuliiTey  quod  fenatus  antea  eius  legis  au6)x)r  non  fuerat  fa< 
ftus  ex  lege  Publilia  A.  V.  414.  et  Menia  A.  V.  467.  latis# 
Fiaminium  morem  prifcum  agrorum  captiuonmi  plebi  diui« 
dendorum  primum  mutalTe,  et  fenatus  poteftatem^  quae  fue<t 
rat  antea»  ad  piebcm,  etiam  contra  fenatus  au^ritatem  le^ 
ge  lata  tranftuliffe,  apparet  etiam  ex  loco  Polybii  U.  c.  »!• 
I^srd  ii  rSroy  riv  (pifiov  ireixiftirru  illcipHH,AiTfiit  arp«r3f. 
yivroQ  narenhifijpiroaf  hf  Totkariet  Vosfieuoi  rijv  IlinevrlwffV 
rpoaet^opevofUvTfVxdoayf  i^^Q  vtnaiaoafreg  i^if^atXov  tsc  'S^" 
vuvuc  vfOffctffopeuopiivuQ  TcAccra^  Sequuntur,  quae  nout 
fafibum  arguunt:  taln  <b\afitv(H  raunfv  r^v  iTffiaycjyfctv  e/qf- 
yyjdottiivH  KUf  neohretuVf  tjv  ijf  nal  yocfiouoi^t  »«  liroc  «/«IP, 
(^ot.riov  apXTY^^  fiiv  .yovi^Soi  rijg  M  ro  x^^f^^  '^^  ^Vf'^  ^'^* 
orpo^if^,  curfav  ii  ni^  rS  furi  roSrot  iroKifAH  cvTrivroQ  olv» 
roTc  Tpoc  r»c  vpoetpiffx.ivti^  Haeciliede  A..V.  592.  narrat» 
quae  Cicero  ad  A.  V«  S^S.  retulit.  Quod  ii  iam  anno  ab  vrbe 

R  3  condita 


^9  COMMENTARIVS   IM 

eoAdita  533.  aut  526.  primus  C  Flaminius  tribunus  plebis 
itiaito  fenatu  et  contra  eius  auftoritatem  plebi  lege  foa 
agrum  captiuum  diuifit»  (kne  C.  Licinius  Caluus  demum  an- 
BO  vrbis  609.  non  dici  poteft  primus  legem  de  agris  plebi 
dioidendis  toliire  atque  in  eo  poteftatem  atque  au^ritatem 
minuifle,  Relinquitur  igitur  fola  Pighii  interpretatio-,  vt 
dicamus,  C.  Licinium  Craflum  reuoc^e  legem  Licinii  Sto- 
lonis  de  modo  agrorum,  a  ciue  romano  poludendorufn>  vel 
plebi  diuidendorum,  eaque  in  lege  fimul  mOrem  antiquum 
cum  populo  ex  tei^pio  agendi  innouaffe.  DiiTenfum  ratio- 
num  chronologicarum,  qui  cft  inter  Cicerouem  et  Poly- 
bium,  nunc  non  curo. 

Agri  Piceni  patronum  habet  Cicero  Oflfc.  IH.  tg.  nulla 
librorum  varietxite;  nec  in  Columella  III.  3.  3.  libri  variant, 
vbi  locus  Catonis  ex  Varrone  fic  refertur :  it  in  GalUco^  qui 
nunc  Piceno  contribuitur*  Quare  non  erat  cur  Graeuius  in 
Ciceronis  Catone  Picentem  fubftitueret  Piceno.  Similiter  in 
Catilin.  11.  3.  Picenum  et  Gallicum  agrum  fimul  nominat  Ci- 
cero.  Denique  quod  Polybius  agrum  Picenum  plebi  diui- 
fum  fuiffe  ait  a  Flaminio,  Cato  oontra  Gallicum  vltra  Picen- 
tem  cis  Ariminum,  diffenfus  in  ea  re  ferenulius  eftfcripto- 
ris  vtriufque.  quoniam  ager  Galiicus,  auAore  Columella 
Piceno  contributus  eft. 

coUegam  tuum']  Plinius  VII.  c,  52.  f.  Fdrro  quoque 
au&or  eft  XXviroJe  agros  diutdente  Capuae,  quendam,  qui 
efferretur^foro  dotnum.remectffe  pedibus.  uuem  iocum  its^iam 
antea  correxerat  Vrfinus  ad  h.  L  vt  edidit  Harduinus.  De 
ea  colonia  locus  eft  FrcMitini  de  coloniis :  Capua  cofonia  mu- 
ro  dtiSo  lulia  Felix  iuffu  Imp.  Caef.  a  XX  viris  eft  deduSa. 
et  Velleii  Paterculi  H.  44.  Qiefar  in  Gmjulatu  primo  tegem 
iuUt,  vt  ager  Campanus  pktndiuideretur,  fuafore  tegis  Pom^ 
peioi  ita  circiter  viginti  millia  virtm  eo  deduSa.  Caefiir  B. 
C*  I.  14.  Capuae  -^  diidStum  coio^orum,  qui  lege  lutia  Ca^ 
puam  deduSi  erant,  habere^ififtUuunt.  De  eadem  colonia  eft 
locus  Giceronis  ad  Attic.  Vll.  14.  De  agro  Campano  et 
SteUate  lege  lulia  plebi  attributo  vide  Cifteronem  ad  Attic* 
n.  ep.  16  et  18.  Cofconium  inter  XX  viros  nominat  ibi* 
dem  epift,  19.  Y\Ae  etiam  Suetonium-Caef.  20.  Aug.  c.  4, 
Locus  eft  etiam  Gceronis  Agrar.  II.  34*  de  colonia  dedud^ 
Capuam ;  atque  aher  pro  Sextio  c.  4. 

video  huc  vemre']  Haec  verba  inepte  ex  fuperioffibus 
repetlta  effe,  cenfet  Vrfittus ;  cOntra  ftudio  poft  parentiiefin 
iOngiorem  repetita  afBrmat  Gefner. 

virkiiUfus'\    Vifmus  malehat  artibus. 

vmamt 


rARRONIS  LIB.  L  C AP.  a        '  ^6$ 

^emantfriltefsj  VrGnus  malebat  ad  viUatf  ^  dd&cept 
verba  vt  videant  fporia  oenfebat  eSek 

pomaria]  Vide  fapra  ad  ie&  6.  Hic  dicinitiir  ]oca 
,Tbi  poma  feruantur. 

poma  venma']  Epigramma  Priapeiam  XX.  Qnaeqns 
tibi  pojki  tanqnam  vamacnla  poma  dejacra  nnUi  dixeris  effe 
'  fria.  Ita  enim  ex  Codd.hunc  verfiim  legi  debere,  docait  Lef- 
fing.  Ouidius  in  Arte  amandi:  Rnrejiiinrbano  poteristibi 
dicere  mijfa ,  iUa  vel  in/acrajint  ticet  emta  via^  B>idem  mel 
venumdabatur,  teibe  noftro  m.  l6.  23« 

anreamimc^nem']  .£x  iibri  VidDriani  anmmimago* 
Scaliger  efficiebat:  venennt  conira  anmm  id  eft  magno.  ver- 
ba  tamen  ideft,  fuagno  glofiam  librarii  efle  cenfens.^  Vrii- 
Jius:  venennt  contra  aurea  inMgtne,  i.  e.  numo  auro^  imagi* 
ne  aliqua  dei  fignato ;  Popma:  contra  anmm  in  agitiam;  in- 
.eptiilime  profefta  Pontedera  volebat  contra  anrum  in  Ar* 
go,  et  inteiligebfit  tabulam  pi&am,  tabernae  appofitam,  re- 
jerentem  Argnm  ,(ita  fcribit^  €um  vellere  aureo.  Quod 
commentum  merito  iam  improbauit  Gefner.  Quae  fuerit 
.aurea  imago  hskec,  ignoramus;  et  iteri  poteft^  vtleftioiit 
vitiola. 

come/a!]  Vol  comeffa.  Voluitne  fofn^a?  In  Catone 
,c.  58.  comejae  legitur  fine  varietate.  In  Valerio  Maximo  IX. 
12.  .6.  comeftis  cum  libris  optimis  liabet  Vincentius.  In  Ci* 
ceronis  orat  pro  Cinentio  c.  62*  .ex  Prifciano  dederunt  com* 
,eftumt  vbi  libri  fcripti  et  Edd.-  principes  com^mvel  co- 
ene/um  liabent  Scilicet  auAore  Quinftiiiano  Inlt  1. 1-  Ci- 
ceronis  temporibus  paulumque  infra  fere  quoties  S  littera 
^media  vocalium  longariim  vel  fubiefta  longis  efTet»  gemina* 
batur,  vt  canjfa^  ca/Jus^  diuiffiones:  quomodo  et  ipium  et 
.  Virgilium  quoque  fcripfiiTe  manus  eorum  docent  Ita  QuiA« 
6fciiianus.  In  Faftis  Verrii  Fiacci  legitur  fimilitcr  foriptum 
.caujfa,  vbi  vide  notam  Fpi^ini.  Libri  Varronis  optimi  ih 
.perpaucis  locts  fcripturae  Imius  veftigia  offerunt  leftorl. 

cnrricuti']    Dio  in  Auguilo  tioaii^  imuH^iiarit  vocat 

\n  fpina  circi  conftituta,  qoae  numerum  curricalorum  per- 

agendorum  ludis  circenfibus  indicarent;  iinguixs  enimcur* 

riculis  peraftis»  ouum  vnum  toUet>atur,  et  quot  fupererant, 

.totidem  erant.adliac  curricuia  peragenda.    Forma:ouorum 

.in  his  macliinis  placuit  ob  iionorcm  Caftoris  et  PoUucis. 

.  Vide  Saimafium  ad,Solin.  p.  640.  et  Hemfterh.  ad  Lucianum 

p.  3gi.    F^riis  fementiuis  ludi  circenfes  erant,  iifqueper- 

.airlis  epulum  publicam  ab  aedik  in  aede  Teiluris  pmebeba- 

.tiar.  DubjitantiLsgitur  Stolo;iif.numt:oeaa  efiet  coipeik^  quod 

:^  R  4  acdi- 


964  COMMElirrARIVS  IN 

«edilem,  a  qao  muitati  erant;  non  videreti  refpondet  AKrios, 
fe  nec  ouum  illud,  quod  in  Circo  extremi  a^itus  circeniu 
extremom  curriculum  indicat  fuUatum,  neque  illud  ouum 
Tidifle,  a  qua  coena  folet  committi.  Haec  behe  ad  h.  L 
monuit  Scsdiger  et  Gefnef.  Curricola  ludomm  CifcenfiumL 
folennia  feptem  eiTe  tradit  Varro  apttd  Gellium  in^  lo. 

ceriali  pompa']  u  e.  coena.    Nam  vt  in  pompa  circenfi 
fbrcula  imaginum  ferebttntur,  fic  in  coena  fercula  epularum 
Inferuntar,  et  coena  ab  ouo  initium  c^iebat.    Hincillad 
Botum:  ab  ouo  ad  mala.     Haec  refte  Scaliger,  qui  VarrOi- 
nis  Idcum  pofu^t  ex  Endymione^  vbi  efl::  nuxhnro  ouo  coe» 
nam  committimus.    Efi:  enim  verbum  committi  ludis  circen- 
flbus  aliifque  folenme.    Locum  Varronis  habet  Nonius  iit 
committerey  Dominus  et  in  maturimi.    In  priore  Iocq  £di« 
tio  Mercerii  prior  fad>et:  Difcnmbimus  muttitudo^  minus  ma^ 
ture  coenam  committitis.    Sed  in  dominus  ita:  dtfc.  miuffdHp 
ehminus  matura  oua  ad  eoenam  cofnmittit;  item  in  matu^ 
rum;  quam  leAionem  praeferebat  lunius.    Altera  Mercerii  - 
Editio  ita  plane  babet,  fed  maturo  ouo  coenam  committit  ^ 
tertio  loco  maturo  ouo  ad  coenam  committit.    Editio  Parm. 
1480.  in  primo  loco  habet  committis,  fed  vert>a  iaudat  e& 
Eumenidibus  Varronis.    Sic  et  in  altero  loco^  vbi  legitur 
mujati  —  mandare  nam  committit.    Tertio  in  loco  etiam  ex 
Eumenid.  laudatur  /ati  domms  maturo  ouo  ad  coenam  com^ 
mit.  Sed  legendum  difcumbimus  multi;  tum  dominus  maturet 
oua  ad  coenam  committit  cum  L.  Carrione  Antiq.  Left.  UL 
c.  15. 

ad  te  enim  rudeml  i.  e.  apud  te  efle  qnafi  magifteriam 
agriculturae.  Aliter  Gronov.  Obferv.  IV.  6.  p*  87.  qoi  «rf 
con^aratiue  interpretatur,  vt  in  illo  Ciceronis  mkil  ad  Per^ 
fium.  Sed  ita  debebat  efTe  ad  te  enim  rudem  effe  agricuttu^ 
ram  nunc.  Gladiatores,  qui  e  Indo  dimittebantur  remiflk 
pugnandi^eceflitate,  rudem  accipiebant,  fignum  vacationis, 
Haec  omnia  nota  funt  Sed  rudiarios  ifi:os  gladiatores  de* 
inde  lanifias  plerumque  faAos  alios  artem  docuifle,  proba* 
biiis  efi:Wirorum  do6x>ram  conieAura.  Vulgatae  vitium 
.  apertum  inliaeret  Nam  Agrius  haec  loquitiir;  ante  eum 
Stolo  locutus  fiierat  Cui  igitur  dicit Agrius  ad  te  enim  etcf 
Certe  non  Stoloni,  fed  Scrofae,  quem  Varro  antea  de  agri- 
.  cultura  Romanum  peritiflimum  pronunciaaerat  Igitur  vi- 
detur  nomen  Scrofae  excidiile  in  iine,  cmoniam  fiatimre* 
petebatur,  vti  Axio  Scrofa  refpondet.  Non  inepte  igitur 
Commel.  dicunt ,  Screfa.  Prius.  fed  tum  legendum  erat  »• 
'^uit  Scrofa,  dtfarmmdmn.    Ceterum  fi  de  rme  res  non  poA 

fit 


VARRONIS  LIB-  l  CAP.  TL         965 

Ot  ad  liqnickim  perduci ,  ecce  preAo  eft  leftio  antiiictt^  fiiitt 
Boa mala:  rtides  agricolas  —  iuiffe dicmU. 

a  vitla,quod ab  eo"]  Vrfioiis  malebat  a  viUa.  FiUa  ah 
so  quod  in  eam.  Sed  mox  Varro  vellam  explicabit  pro  vilv 
lam.  Magis  probauerim  eiufdem  emendationemy  vt.dein* 
ceps  legamas  et  vnde  euehemt. 

vekam']  Antiquam  fcriptaram  reftitai  probante  etiam 
Geihero  in  TheC  L.  L.  Varro  L.  L.  IV.  31«  p.  J4-  /^^^a  bn- 
vis  etiam  vehicuUm  diSum  eft. 

veUaturam']  Nofter  de  Lingoa  latina  IV.  7.  p.  14.  w* 
tabrum  dicitur  a  vehendo»  Felaturam  faeere  etiam  mmc  di^ 
suntur,  qui  id  mercede/aciuni.  Feftas :  f^eia  apud  Ofcos  du^ 
sibatur  plauftrum.  vnae  veiarUjUpites  inplaujiro  et  veSura 
Viitura.  vbi  Scaliger  maiebat  legi  vela  —  velatura.  A  veheln 
(quam  Capitolino  in  Maximin.  c.  13.  reftuit  Saimaiius)  fitt;^/- 
la  contramone,  rufticts  famiiiarL,  qai  iota  litteram  toUebant 
et  £  pleniflimum  dicebant,  tefte  Cicerone  de  Or.  III.  I3.    : 

15.  ita  vt  tamen]  Vriinus  re^te  praefert  Codicis  fut 
leftionem;  addit  locum  Apuleii  L.  I.  Floridorum  p.  341. 
Primus  Hyagnis  manus  in  canendo  difcapedinauit ,  primus 
duas  tibias  vnojpiritu  ammauit ,  primus  laeuis  et  dextris  fo^ 
raminibus  acuto  tinnitUf  et  graui  bombo  concentum  mujicum 
mijcuit.  Fedus;  dextrarum  tibiarum  genus.eft^  quae  dex^ 
tra  tenentur.  Deinde  Vriinus  ex  loca  Seruii  ad  Aeneidem 
IX.  verfu  61 8.  boc.:  Ftenimaii  Farro  ObiaPkrifgia  dextrm 
vnum  foramen  habetf  Jimftra  duo,  quorum  vnum  acutum  fom 
num  habetf  aUerum  grauem:  coUigebat,  dextram  tibiam  fuif« 
fe  inc^ntiuam,  iiniiffam  fuccentiuam.  Calami  partem,  radid 
proximam^  vel  crafliorem  tibiae  laenae  materiam,  fummam 
partem  dextrae  praebuiife  ex  Tlieophrafto  monet  Plinius  l& 
£  66.  In  cinere  lenibus  modulis  eft  apud  Gellium  IV.  13. 
£ft  graece  MiUpuf.  Salmafius  L  c.  et  ad  Solini  c.  11«  p« 
84  feqq.  docere  conatur,  dextrae  fonum  fuiiTe  graaiorem^ 
finiftrae  tibiae  acatiorem.  Multa  ea  de  re  difputant  Intet^ 
pretes  ad  Terentianarum  Comoediarum  iiia9Kuklnc<^ , 

vtjuperioribus']  Haec  iana  eSe  abliinc  vix  credam.  Lo- 
cam  eundem  Dicaearchi  excerpfit  infra  II.  1.4.  fed  ettam  in 
illo  loco  ftupiditas  librariorum  jgraflata  eft.  Cetenim'  refpi-. 
cit  Dicaearchi  TSfl  r!  riJQ  'EAWoo  /3/«,  cuius  voluminia  tres 
libros  laudat  Athena^us.  .  Apud  Porphjrrium  de  Abftinentia 
locus  exftat  DicaearchL  de  feculo  aureo  hominum  fub  Satur-^ 
no  rege,  quem  excerpilt  Hieronymus  aduerf.  louinianum 
JEpift.  2.  Dicaearchust  inquit,  in  Ubris  antiquitatum  et  de- 
fisiptione  Graeciae  refert^ub  Satiuno^  id  ei^  aureo  fecuto» 
.      -  R  5  com 


966  CDMMEilT ARI VS  '  IM 

cam  omnia  faomus  fimderet,  nnllam  comediiTe  cames,  redvni- 
verfos  vixifTe  frugibns  et  pomis,  qoae  fponte  terra  gienebat. 
Porphyrius:  naj  o  TsptTetrTfrtMi^  ^MoimfX^f  oc  riu  ocfxi^ 
filov  riJQ  ikkaioQ  cUpTfyifnsvcc  etc. 

qmcirca'}  Vriinos  nolebat  qwocirca  eafucdnit  —  Jmi^ 
Jlra  dextrae  a  foraminibus.  magis  tamen  ei  piacebat,  verba 
0  foran^mibus  plane  omitti  vt  fporia.  Cnperus  etiam  rjfy  a 
tolli  voluit;  ceterom  ex  verboyiicriifer^colligens,  dextrae 
fonum  faifle  acutiorem.  Salmafitis  ad  Vopifc  p.  836.  legt 
volebkt  a  dextra ,  ita,  vt  itiferior  a  dextra  per  d>andantiam 
dicatar  pro  vnferiof  dextra*  GeCher  Vrfini  opinionem  pro- 
bai)at 

tibicenl  Satis  eft  gnmis  increpatio.  Soli  enim  latint 
tibielnes  adhibebantor  Romae,  vt  arofpices  Etraici.  Liaius 
IX.  30.  Cicero  pro  Moraena  c.  I3. 

capra  natum']  Ita  ex  veftigiis  libroram  manuicripto- 
rurt  et  loco  Varronis  infra  H.  c.  3.  feft.  7.  vbi  eft;  ob  hoc  in 
tege  locationis  fundi  excipi  folet^  ne  cokmus  capranatum  in 
agro  pafcat.  Hae  funt  icges  colonicae.  Ex  qoo  toco  fufpi- 
catur  Vdinus^  furculario  m  hoc  noftro  fpuriam  eiTe  vocaba- 
lum.  Scilicet  offenfus  fuit  vir  iagacifiimus  inxta  atque  ipie 
e^o,  exceptione  iiby  quae  cauet,  ne  natum  capra  colonos 
in  agro  paicat.  Quidni  enim  capram  ipiam  excipit?  Hinc 
fufoicatur  Vriinus,  capra  pafcere  dici  cafa  ablatiuo  et  natnm 
eile,  qoicquid  in  fundo  feu  agro  nafcitur.  Male  igitur  h.  1. 
fiirmlario  addi,  etii  proptcr  furculos  exceptio  iifai  fuit  exco- 
^itata  primum.  Ihi  in  Praefat  iibri  s.  eft:  armentnm  id^ 
quod  in  agro  natum  uoh  coUtfed  toUit  dentibus. 

quas  etiaml     Qoaii  plurali  nomero  caprae  praeceC- 
..fiirent. 

jfgri  f  ne  ]  Vulgatum  ne  Agri  ita  corrigi  iuiTit  Vriinas 
eiufque  iimia  Popma ;  nec  licet  dubitare  de  ea  correAione 
cuiquatn.  Sed  de  reliquis  magna  eft  dubitatio.  Vrfinus  le- 
•gi  voiebat:  ne  iftucfit  ad  hoc,  am  in  t^ibus  etiam  caueatnr. 
interpretationem  non  addidit.  Qoam  Popma  pofoit,  ea  ex 
verhn  vulgatis  non  exiiftit.  Ego  ficlegendamcenfeo:  « 
iftucfit  ab  hoc  diuer/um.  Vide  ne  tu  inde  fiilfo  arguas,  paftio- 
nem  onmem  efTe  ab  agricultura  alienam;  nam  eaedem  illae 
leges  colonicae  pecus  quoddam  icribunt,  quod  licet  pafcdre 
in  fundo,  capras  folas  excipinnt,  vtpote  furculiis  noxias^ 

19.  diuerfa  de  caufa']  Haec  aliena  ab  h.  L  videntur 
Vriino. 

hirci}  Huc  pertinet  Eueni  epigramma  ih  Analeftis 
Brnnckil  T.  It  p.  336.  apud  Schoh  Anftoph.  ad  Plocum  p. 

4^9- 


VABLKONIS  LIB.  I.  C AP.  H.      :    «67 

499.  ed.  Hemfterh.  et  Sueton;  in  Domitiftno  c.  14.  Cf.  etiam 

Ouidii  Faft.  I.  353. 

/aliua^  Plttiii»  15«  f.  g.  OUam  fi  tambendo  capra  lin* 
gua  contigerit  depaueritque^  primo  germinatu  jteriUfcert  a»- 
clor  eft  M.  Varro.  Idenn  %A.  50.  oliuam  lambendo  quoquefte^ 
riUmfaciuntj  eaque  ex  caufa  Mineruaenon  immolant.  Vnde 
Vrfinus  h.  1.  Utfferit  mutabat  in  kmberiU  Ceterum  Nonius 
Mercerii  p.  491.  h.  1.  laudat;  fed  ibi  Parmenfis  editio  1480» 
habet  veneno,  Ceterum  hoc  vno  in  loco  Codices  antiquam 
genitiui  formam  feniarunt.  ■   . 

koc  nomine']  Ante  haec  verba  vulgo  nomen  Licinius 
additum  legituir,  quod  refte  <iamnauit  etinciuiit  Gefnen 
Scilicet  in  Polit.  libro  inferta  hio  legitur  litera  h,  quam  et 
Editiones  primae  interduminterfertam  verbis.Varronis  ha- 
bent;  (de  cuius  iignificatione  pluribus  infra  videbimus^)  ali- 
bi  vero  pro  litera  ifta  fcriptum  habent  t^f/,  quod  ethoc  ia 
loco  faftum  efle  vides.  Exinde  librarii  ftupidi  nomen  Li- 
einii  effinxerunt. 

femel']  Puto,  intelligi  (acrificium  i^muum»  quo  Dianae 
*AypoTipa  crecentas  capras  ma^bbant  ex  toto  Miltiadis.  Cf« 
Aelian.  V.  H.  U.  25.  et  Valkenair  ad  Herodot  p.  489. 

propriael  Mate  Pontanns  Analeft.  IIL  15.  propitiai 
corrigebat,  monente  Schoettgen. 

opere  — »  adiuuare']  Vrfinus  damnato  vocabulo  ,opere 
corrigit  adiuuant.  Gefner  adiuuare  pendereait  apojjunt; 
quod  qui  fieri  poifit,  equidemnon  video.,  (7/?m  ipfe  etiam 
retinebo  cum  Gefnero. 

21.  venaHum'}  Vrfinus  malebat  ro/i»^fiifft*  quarum  fter- 
cus  optimum  agro  efi!e  fcribit  Caflius  infra  c.  38.  Gefner 
vulgatum  interpretatur  feruorum,  ego  vero  pecudum,  quia 
feruorum  gfeges  non  dicuntur  commode. 

fruSlH^  in  agro]  Vulgatum /hiSivm  non  in  agro,  da- 
mnant  Pol.  lfber,'Vriinus.  eC  Pontedisra;  nifiquod  Vrfinus 
malebat  frtiSus  in  eo  ferre.  Pontedera  vitium  toUi  etiam 
pofie  putabat^Ti,  relia:a  hegattone,  legis  fritSus  non  agro 
ferre.  Scilicet  pecora  non  adiuuant  culturam,  fed  £rua;us 
tamen  ferunt  ifto  modo; 

argefdifodinasl  Inepte  Scaliger  emendabat  arenifo^ 
dinas,re6te  monente  Gelnero.  Aceaarias  nonunat  etiam 
Cicero  pro  Cluentio  c;  1 3. 

(non)  exeremdaejr  Negatiotiem  redie  damnauit  et  in- 
clufit  Geiher.  Diuerlorias  tabemas  villae  adiun^s  hic  ha« 
bes,  ooponem  dabit  vzUa  Batana  Fauftini^apud  Martioiem 
ni»  58.  nonfegnis  albo  patlet  otio  copo,  nec  perdit  oleum  lu- 

bricus 


968  COMMENTARIVS  IK 

bricus  paUieftrita.    Sant  igitnr  etiam  ferui  copoties',  q[iiM. 
omifit  Gefiieri  Thefaurus  L.  L. 

fiquis]  Vr6nns  pmefettfiqmd-^profeSlus.  Pofti/a- 
mino  pofui  incifonL 

ex  fatifms']  Ita  vulgatum  nee  foHone  correxit  de  con- 
ieftura  ViAorius,  propter  alterom  locum  in&a:  ipumiam 
fruStwn  arbitror  effe  fundieum^  qui  ex  eofatus  nafdtur  vti^ 
Us  ad  akquam  rem*  v  i6h>rio  inepte  obloquitur  Brenkmann^ 
qoi  Codicis  Poiit  lefttonemTSf^nMi^  teSa  memorat,  atque  in- 
iefatione  tenera  effingit  Ceterum  malim  legere  quod  ex 
terrafatiKme  natum. 

Sufcimt'\  Diftinftionem  primarnm  Edd.  correxit,  et 
graecum  vitfS.a^wy  refte  comparauit  Vrfinus. 

34.  obftrigUlandi^  Nonius»  obftringiUare  fcribens»  inter- 
pretatur  ex  h.  1.  obftare.  Cf.  Saimatius ad Solinum p.  4oet g2 1« 
Ennius  apud  Nonium  reftitant^  occurrknt,  obftautf  obfirin^ 
gillantf  obuagitant.  vt  ex  Codice  Paiat  correxit  Gebhard 
Antiq.  Left.  11.  10.  Idem  Nonius  in  vtraque  editione  Parif. 
1583  et  1614.  p.  383-  b.  et  p.493.  aemuhm  illius  artis  atque 
obftrigilatorem.  fed  Parmenfis  1480^  ohtrigUlatorem  exhibet; 
In  altero  Nonii  loco  p.  147«  Merc.  vbi  hic  Varronis  iocus 
laudatur,  editio  Parmenfis  1480«  habet:  Farro  de  RepubL 
LFi  Qtd  quod  inuidis  —  obftringHandi  caufa^  vt  praeiclarm 
quaedam ,  quae  laudes.  reliquis  omiflis*  I^em  in  loco  En- 
niihabet:  reftitantf  occurrantf  obftant,  iMringibmt,  (Mqgf« 
tant.  vbi  recentioreS  peffime  obagitant  dedernnt,  com  de« 
berent  obuagitant.  Quod  verbum  fimili  nota  obue^e  et  ob^ 
vagutare  adde  Gefneri  Thefauro  L.  L.  CeterumCodexGuel- 
ferbyt.  Nonii  facit  plane  cnm  Editione  Parmenfi  nifi  quod 
fcriptori  obftringiUandi  caafa^  vt  cummr.  quaedam  quae  tau* 
des.  Mercerii  Editio  prior  locum  ex  Varrone  refinxit,  nifi 
quod  obftringUlandi  dedit;  altera  Varfonianum  praetermit^ 
tcfs  iterum  omifit  cum  Parmenfi  editione,  Codicje  S.  ViAo- 
ris  rt  Guelferbyt 

in  agnculturaf}  Signnm  interrcqpmdi,  apponi  ioflLt 
Pontedera. 

et  defpiciebat  ]    Geliier  malebat^  legi. 

luridam'}  Videtnr  lofonem  dicere,  etfi  etiam  calami- 
tas»  feu  virides  arboreaa  pfilotfari  vice adhtbaerantv/steres 
medict.  j 

et  infronte']  Ex  PoL  libro  copulam  refte  addidit  Gef- 
ner.  Vufgttam  corrigebatScaligeriegeridD:  kmufce  pedes 
folent  in  frdute  contr.  rugas.  Popma :  folent  dolore  injron^ 
te  c^r.  ... 

27.  Tir. 


VAimONIS  LIB,  I.  CAP.  m.  IV-      ^69 

37.  Tarquennam']  Ita  ex  libris  fiiis  ediditViffcoriiis» 
«nagnoftae  nomen  interpretatiis. 

igo  tui  —  pedibus'}  Haec  refte  Fundanio  adfcribi 
yoluit  Geiber  medicinam  liiia  pedibus  expetentifiatim,  vt 
aodiuit  de  ea. 

ff»  meis  pedibtts']  Refte  Iviec  verba  Viftoriu^  iam  da« 
nuiatf  veluti  ineptam  gloflam. 

terram  tangerell  £x  fuperftitlone  veterum  cum  tethh 
rem  dicit,  mantbus  terrdm  tatigit^  vt  eft  apud  Macrobium 
Satum.  in.    Cf.  Turnebus  Aduerf.  XVI.  10. 

difpui§'e']  Etiam  in  medicina  magica  habet  Plinius  26. 
£  9.  et  alibi. 

cantare]  De  cerfca  Ibrmala  et  modulo  dicitor  cantare 
in  iacris  et  medicina  magica*  \ 

midta,  inquam']  Gefner,  continuari  Stolonis  fermonem 
putans,  malit  l^ere  inquitf  Hntc  deinde  fubiieit  Vanro  quafi 
vero»  Rede ,  pato !  tJontra  Vrfinus  malebat  legi  ^uafi  ve^ 
ro,  inquit  Agrafms. 

Cap.  m.  n.de  iis rebus  dicendiuml  Vrfinus  corrigebat: 
deinceps  cHcendum» 

in  Jiumtiafiut]  Ita  ex  libris  optimis  vulgatam  corrigi 
iuifit  Pontedenu  ' 

carceribus }  careeribus  profeSa ,  quas  decurrai  ad  me* 
tas  elegans  eft  Vriini  emendatio,  quam  iirmat  locus  infra: 
fS$ic  prcfeSi  africolae  ad  duas  metas  dirigere  debent. 

Ecquis']  Ita  egregie  h.  1.  correxit  Pontedera  in  Curis 
fec.  quam  eius  annotationem  omiferat  Ernefti.  In  vulgata 
fity  et  quid  in  cokndo,  nos  docet,  Gefnero  difplicuit  docet,  cum 
efk  deberet  doceat.  Deinceps  ppft  ars  fuftuli  an  au6kDribai 
libris  optimis. 

Cap«  IV.  Emnius]  £picbarml  philolbphi  et  i>oetae 
qaaedam  de  reram  natura  i(i  latinum  fermonem  tonuerterat 
Epicharmique  nomine  infcripferat  Ennius^  cuius^  iibri  fi»- 
gmenta  coileAa  cum  reliquis  hid^Mius.  De  B^icharmo  Men* 
atider :  O  pejjif  ^Erlxaffioc  t^  ^aie  Atq  Kiyeijtnipy  ^Xioy»  yt^ 
vi<»f,  i»ifiu^f  icrifm^.  EletoieQta^dixerat  Epicharmus,  H 
quibus  mnndus  fit  ortos ;  male  deps  Menander  vocat  Ae'* 
rem  EnnRis  vocauit  animam.  Haec  Popma»  Ex  ^ecd 
fle»^is«ortaanimafigmflcat  ventom,  auras  artque  ipfom  aem 
eiementum*. 

quod  initfum  ]  Vrfinus  kinc  interferit ;  quod  tamen  iin^ 
gratum  mihi  aceidit|>ropter  idem  vocabulam  flMim  repeti- 

tum. 


d7o  .COMMENTAILIVS  IN 

tiuiL  Malim  igitar  ex-  tis  oritur.  ]  Ad  dirigere  iatellige  ope^ 
ranu  Qiiid  lilegs^  iniHim  fraSutim  oritur  hme.  FrofiShtm 
agricotae  etc.  ^ 

cultHra']  'Hoc  vocabulam  refte  cam  Vriiho  daomauit 

et  inclufit  Gefner. 

quatn  — *  turpis']  '  Haec  male  conueniunt  cum  fomui 
praecedente,  et  omnino  veluti  fpuria  deleri  voluit  Vi^nus. 
Gefnercogitare  nos  iubet  agrum. 

quam  alW]    Haec  verba  Idem  Vrfinus  damnat 

contra  in']  Vriinus  vulgatam  correxit^  laudato  Colu- 
mella  I.  3.  2.  uec  rur/us  in  pefiilenti  quaniuis /erad  pinguique 
agro  dominum  adJruHus  peruenire^  quare  non  dubitefti  au« 
^iritfttem  fagactflSmi  viri  fe()ui. 

orcol  Edd.  prtmae  Aaroi.  VcrfuenmtMcAodare.  Ita 
entm  veteres  dtcebant,  tefte  Seruio  ad  Georg.  m.  223.  et 
Probo  in  Cathol.  p.  1486.  Ita  infra  c.  34«  i.  harcUem  pro 
orchitcm  dabo  ex  £d.  antiqua  Nonii. 

coleniiim']    Columella  colonorum  dixit. 

alea  ]   Colam^IIa :  v^l  potius  .mortem^  quaejhi  certiorem. 

Nec  haec  non"]  Malim  ex  Edd.  primis  addere  voculam^ 
atque  ita  legere:  nec  vero  haef  (k^  aIea).fion  dcniimdtur. 
Scilicct  hanc  formam,  non  vulgarem  dimimdturf  poftulat 
fententia.  Sed  nimis  t^pe  eam  iiunataait  lucundus  itt 
Aldina. 

/ed  f»  naturae]    Haec  verba  damnat  VHinus. 

fHppocratesi    Cf.  Plinium.VIL  C  37.  vbi  res  namtor^ 

Cap.  V.  quod  non  habeanf]  Vrilnus  malebat  quo  non^ 
Pontedera  ex  Edd.  primis  qmn  hiAeant. 

opusjfunt,  ac]  Hae^.fpuria  videntur  Vrfino.  Mihi 
fententia  fint  poftulare  vifa  eft  pro /unt.  Deinceps  quidquid 
antiqauiyk  eH-Poi  libro  fabftitni  vulg^to  qmdque^ 

in  eopraedio  cokndi  coiifa]  Haec etiam-ipteia  cenfe' 
batVriinu^.     »  .  . 

in  eojundo']    Ht  haeo^abefle  malebat  Vrfinus. 

moHfintur]  Ita  refte  £dd.  prjmae,  cui  fbrmae  accom« 
modaui  fequens  debeantf  quod  rulgo  libri  omnes  habent 

quatuor  ~  genertbus]  ;>  Vriinus  malebat  pariibmsi  Gef- 
aer  malebat  deiaceps/f^ftAi  legere.  Ceterum  prioiam  par^ 
tem  traflat  c.  6r^  16.  alteram  ic.  17—22,  tj^rtiam  c  »3— r 
26.  (fed  valde  perfun6l:Qrie,  vtdeeiTe  aliquid  fufpicetur  Get 
ner.^  quartsam  c.  27— -  37.      .     . 

diuiditur]    i,  e.  doaapartes  habet     . 

Cap. 


VARRONIS  tlB,  t  CA?.  VL  VIl      371 

Cap.  VI^  a  /pecii  fimpticia']  Haec  verba  VrfiftO  fpuria 
fiinb  vifa ;  certe  vitiofa  font.    Forte  fuit :  fitU  fpede  fimpHd, 

eft  ex  iis^    Vrfinus  malebat  et  ex  Us  —  vtdere. . 

alia  cultura']  Vrfinus  omitti  volebat  atia,  deinceps 
verba:  quamfiimfms,  poft:  quamjumma,  denique:  quam 
iufima  quamfiimma* 

fic  coUmis']  Gefiier  monet,  atia  intelligendum,  vel  adeo 
addendum  eSie. 

fappm]  In  Gatone  cap.  31.  f.  s.  fapino/ubftitui  car- 
pinum  ex  libris.  Nuces  iapineas  habet  Columella  XII.  5.  2* 
Seruius  ad  Georg.  II.  68*  abietis  fpecies  apta  nauibus  quam 
Sapiwm  vulgo  vocant. 

marijcae fidi'\  Plinius  16.  f.  50.  Jimma  fui  parteferti* 
Kores  arbutus  quercus  inferiore,  iMg/andes,  fici  marifcae. 
cuiuslocif  antea  male  interpunfti  et  lefti».  emendatiotiem 
Harduino  praeripuit  Bodaeus  ad  TbeopluraftDm  p.  386.  Sed 
j^^Ae  monutt  Hardoinus,  pef&me  PliniUm  verba  Vftrronis 
furfum  et  deorfum  de  parte  arborum  fuperiore  et  inferiora 
^^licafle;  qood  fetit  etiam  Bodaeus.  Fici  enim  qmnes 
fummis  cacuminibus  maxime  frugiferae  funt  Verba  vt.eoh 
tes  ^fici  excerpfit  Noniils  p.  550.  Merceri. 

;  motitana  his'\  Ita  fcribere  iuffit  Pontedera,  his  locis  in^ 
terpretatus  campis  ^ ,  vbi  prata  et  vineae. 

vtiginofus^  £um  ab  aquofo  diftinguit  etiam  Cato  c.  34. 
Geterum  vligo  eft  quaecunque  humiditas  ftagnans;  hinc  Mr 
fam  amaram  et  dulcem  diftjnxit  Columella. 

fi  chdseft^    Vcfinus  deleri  votuit  quis;  refte/  yt  puto» 

di/pariiiter']    Vrfinus  malebat  difpar,  vel  dijjparite. 

Cap.  VH.  Otfo  1    Cap.  I.  3. 

formae  cuitmra\,  Recce  Vifiaus  ocmiptforma  eutturas. 
Fraeterea  etiam  funt  vemiftiore^  -^fruflu  fimt,  vt  fi/ata  — 
quituuncem.  ttaqueebe.  reiiquisomiifis;  ia  qoo  me  non  ha? 
b^t  aflentientem.    Cetenim  eandem  (ententiam  pofuit  fupra 

cum  eqfdam'}  Qm  equideiti  abeife  iufferim,  feqttesu ji 
danmat  Vmiiua.  .     . 

appeUaiur}  Hqc  monent»  Vrfino  pqfui  pro  .volgiito 
pppdtetur. 

CretasT  E.K  Theophiafti  H.  P«  L  6.  vnile  et  Pliniog 
XIL  I.  XVI.  21. 

Cortyniae']  £x  antiqna  fcriptnra,  vbi  C  litterae  G 
locum  obtinebat,  femata  &  haec  nomjnis  fonna  pro  Gorty^ 
nam.    - 

nou 


a7a  COMMENTARIVS  IM 

^  non  amittat']  Plinius  XII.  f.  5.^ii  ex  ea  prmum  m  igfa 
Creta  platani/atae  re^eneraitere  vitium  ~  inde  in  Italiom 
quoque  ac /ubwrbana  Jua  Qaudio  pfineipe  MarceUi  Efemini 
Ubertus,  /ed  qui/e  potentiae  cau/a  Caefims  libertis  adoptc^et^ 
Ijpado  Tkeffalicus  praediues  tranjhdit  id  genusf  durautquo 
etiam  in  Italia  portenta  terrarmn.  Deiaceps  diamaepLa»- 
fios  memorat^  ferendi  genere  et  l^idendi  natts  et  a  C.  Mac 
tio^  equite^  Augufti  amico,  inuentas. 

Sjfbar't\  Pot.  liber  Subari.  Sed  infra  cap.  44.  fe6b  2. 
nulla  eft  varietas  fcripturae ;  quanquam  Viftorius  in  Explic. 
Caftigait  fuarcim  in  Ciceronem  p.  oSo.  monet,  in  prifds  ex* 
emplaribus  Varronfs  exftare  fcriptum  Subaris  et  Suhmta* 
nuSf  quoCUm  ipfe  memorat  Berutum  pro  Berytum  in  Fi<K 
rentinis  Pandeftis  et  fimiles  nominum  formas.  In  Faftis' 
Verrii  Flacci  fimititer  eft  p.  44.  libris  SibuUinis. 

nunc  Thurii]  Etiam  poftquam  ctilonia  Copiae  iltuc  de> 
4u€bL  fnerat    Vids  Heynil  noftri  Opofe.  Acadenu  VoL  IL 

P-  14?. 

Ekphantinen'}  Ex  eodem  Tfaeophnfti  loco  etiam  Pii* 
nius  XVI.  27.  f.  50. 

apud  mare']  In  Plinio »  qui  h«  I.  laudat^  Hardainiis  ex 
Codd.  repofuit  McUtoum  (MTfrpShp  Cybeles  templam)  ean* 
demque  ledrionem  edam  Varroni  reftitutam  YoiaiC- 

Jdem  oftenditf  quod']  i.  e.  eandem  rem  demonihaL 
Recte  mbtiuit  Gefner  contra  Vrfinum,  qui  ad  Theophraftnm 
referebat 

Epiro'}  Alni  igitur  m  Italia  nuUae  fuienint?  Quia 
Virgilitts  Georg.  11.  igo.  fluminlbus  /tdices  cr^que  paludi' 
bus  alnos  att  nafci.  Quid  igitur  ii  fufpicemur,  olim  fiiiire 
fcriptum  jluminibus  vt  /aHces^  in  paludibtis^  arbores  alni? 
f^mo^  qttidem  £dd.  I^rlmflememoranty  quaslucundus  reAe 
fn  alnos  mutafle  videtur'.  Forte  tamen  licebit  excufare  Epitf 
iftenti6nem  in  fermone  Scroiae,  pecoariiEpirotici^  idelt 
l|lli  "vifln^^fnultas  in  Bpiro  hnbebat  cum  agris. 

/quittas}    Theophraibis  H.  P.  I.  7.  fohiuUf  ntkkus^ 
ifcWf)'/»!^.  '-.         i.    •.  •••  .^.         •->..• 

Rhenum']  Varronianam  fcribendi  reflnlam  poftnlafv 
iUmufh',  vt*Rodidhi  RinioA\  f^^Ctfrfo^»  lidmdnet  Pontedenu 
Quin  Hrenum^  HrtHium^  Brinton^  hredas  fcribi  voluit  Vwro» 
Ifci  enJm-Caffiodoru^  i6  6riiiogniphiu:f^airro'vuUas^ori' 
t_ate  /ua  efficere ,  vt  H  priusponatur  ea  Uterd,  quae  acyptrO' 
fhfiem  confertj  ei  ed  Hiagis  hoc  tentat  perjiuxdere^  quod  Fo* 
talihuis  qiaque  tiiedt  antepoktyVt  ItereSj-hilrcus,  Ex  fcriptum 
hreda  fattum  eft  a  librariis  praeda  infrall.  7.  15.  vbi  vide 

notaou 


VAftRONIS  LIB.  I.  CAP;  VlT.        a?) 


trotatiL  Ceterum  Scrofa  haec  de  Gallia  narrat;  de  qno  Ci- 
cero  ad  Attic.  VI.  i.  iam  Scrofa  vetlem  haberet^  vbipoj/ei: 
ijl  enim  lautum  negotium,  Matiifeftum  «ft,  a  Scrofa  optatam 
ubi  fuifle  prouinciam,  quae  laudis  piateriam  praeberet.  Tri- 
bunum  militarem  defignatum  nominat  Cicero  Aft.  L  in  Vei*- 
rem  c.  lo.  Praetorem-  eundem  ad  annum  676.  annotauit 
Pighius. 

candida  fojjicia  creta']  Quam  Britanni  olim  et  Galli 
tnargam  dixere,  et  ftercorandis  agris  adhibuerunt,  eam 
Graecis  leucargillon  dici,  feu  candidara  argillam,  qua  in 
Megarico  agro  vtantur .  fed  tantum  in  humida  et  frigida  ter- 
ra,  annotauit  Plinius  XVU.  feft.  4.  Refpexit  Plinius  locum 
Theophrafti  de  Caufis  Plant.  IH.  3  J,  Cretae  puluerem  aut 
cinerem  cydonii  mali  radicibus  addit  PaUadius  Februario 
XXV.  22.  Margam  a  Varrone  intelligi,  monuit  etiam  Dick^ 
fon  I.  p.  354.  Inepte  igiturGallicus  interpres  craie  blanche^ 
noftras  loh.  Frid.  Mayer^  gypfum  pofuit.  Foffitia  opponi 
videtur  cretae  (axo,  quam  Plinius  nominauit. 

carbonibus  /aljts  j  Gefner  comparauit  locum  Plinii  3 1* 
f.  39.  Galliae  Germaniaeque  ardentibus  l/gnis  ctquamjatfam 
infundunt.  et  feft.  40.  Quercus  —  perje  cinere  Jincero  vimja^ 
lis  reddit:  alibi  corytus  taudatur:  ita  infujo  tiquore Jalfo  cat^ 
bo  etiam  infatem  vertitur.  Cf.  omnino  Rondeau,  Memoires 
de  PAcadem.de  Bruxelles  T.I.  p^34$*  etBecmanniBibKoth* 
^hyfico-Oeconom.  T.XI.  p.  182«  qni  recentiora  etiam  habet 
teftimonia.  Taciti  locum  Ann.  XIII.  57..  al^i  laudarunt  Alia 
pertinere  videtur  locus  Guil.  BritoniStift  Pbilipp.  X.  509.  de 
Salentinis  in  valle  montis  lurae:  d^Aecata  quibus  famma^ 
rum  ardore  minijlrat  ti/mpha/atem  puteis  9  mirabite,  tra&a 
duobus.    Ceterum  fal  maritimus  eft,  quo  plerumque  Romani  j 

vtebantur.    Plinius  31.  f.  39.  vutgaris  pturimujque  injatinis  \ 

mari  affufo  non  Jine  aquae  dutcis  riguisyjed  maxime  imbre  \ 

iuuante  ac  /uper  omnia  /ote  mutto^  non  atiter  inare/cens»  '  ' 

Haius  faciendi  rationem  explicui  ad  Nicandri  Alexipharma* 
ca.  Via  falaria  Italiae  hinc  difta  fuit^  quod  ea  licebat  a  mari 
ad  Sabinos  ialem  portari. 

gradatim'}  Crefc.  II.  25.  I^arro  recitat  Catonem  in  no^ 
vem  genera  diuijiffe  acgraduum  vtititatemjcripf^e.  Ait  enim, 
meliorem  effe  dgrum  itlum  s  vbi  vineta  poffnt  effe  bono  vino  eff 
mutto ;  fecundo  vbi  ortus  irriguuSf  tertio  vbiJaliSa  {fisHLja* 
licetaX  quarto  vbi  otiueta,  quinto  vbi  pratum^  Jixto  vbi  cam^ 
pus  frumentarius ,  feptimo  vbi  caeduae  ftftuae  ^  oSauo  vbi  ar* 
bu/ta^  nono  vbi  ^vbi  omittit  antiqua  mea)  glandaria /ylud. 
jiliqui  dant  prima  cum  bonis  pratis,  quia  modicas  aut  nuttas 
Tm.L  P.IL  S  requi' 


974  COMMENTARIVS   IN 

requirwU  expenfas.  vbi  antiqaa  mea  Editio  hahet:  featndum 
4Biiquos  vet  aliqui  dant  primatum*  Gefner  ex  editione  Loua- 
menii  laudaf:  cedrinajilua  pro  caedua, 

praeponens^  Vninus  mauult:  proponefts^  vt  noflsr  L  7. 
Cato  modo  nc^ue  vnu/m  neque  modicum  propo/uit. 

fcribere  tUum'\    Vrfinus  refte  addi  vult  ita. 

a  quo  antiquij  Decfle  aliquid,  vidit  egregie  Pontedera 
et  ex  Crefcentio  fupplet:  quia  modicas  aut  nutlas  requirunt 
expetyas,  a  quo  etc.  Nofter  de  L.  L.  IV.  prata  diSa  ab  eo, 
auod  Jine  opere  parata.  Columella  IL  17.  prati,  cui  veteres 
Romani  primas  in  agricolatione  tribuerunt.  Nomen  quoque 
indiderunt  ab  eo,  quod  protinus  ejfet  paratum,  nec  magnum 
taborem  dejideraret.  In  Curis  fecundis  Pontedera  ex  Codice 
Caefenate  corrigit:  vt  ego.  antiqui  quoqueprata  etc. 

Fopi/cus  aedititius']  Eundem  eSe,  de  quo  Cicero  Phi- 
lipp.  XL  5.  putabat  Ernefti. 

Ro/eaej  Edd.  quaedam  Rojiae.  Sic  III.  17. 6.  Rojia  eft 
in  Brufch. 

pertica']  Plinius  17.  f.  4.  Cae/ar  Vopi/cus  cum  caufam 
apuaCenfor€S  ageret,  campos  Ro/eae  dixit  Itatiae/umen  efje, 
in  quibus  perticas  pridie  reliSas  gramen  operiret.  Sed  non 
niji  ad  pahulim  probantur.  Idem  19.  f.  56.  de  cannabi:  Ro- 
/ea  agri  Sabini  arborum  cUtitucUnem  aequat.  Idem  3.  f.  17. 
Sabini  Fetinos  accotunt  tacus,  ro/cidis  coltibus.  Nar  amnis 
exhaurit  itlos  futphureis  aquis.  vbiHarduinus  monetyalterum 
locum  Velinum  hodie  audire  Lago  de  pii  de  Luco  ab  oppido 
yicino  in  Ducatu  Spoletino,  alterum  Reatinum  Ztf^o  ^f  jSI 
Su/anna.  Praeterea  rofcidos  colles  eiTe  monet,  qui  Rofeae 
campos  cingunt.  Feftus :  Ro/ea  in  Reatino  agro  campus  ap^ 
pettatur,  quod  in  eo  arua  rore  humida/emper/eruntur.  Ci- 
cero  ad  Atticum  IV.  15.  Reatini  me  adjita  tempe  duxerunt, 
vt  agerem  cau/am  contra  luteramnates  apud  Confidem  et  de^ 
cem  tegatos;  quod  tacus  Vetinus  a  M.  Curio  em^us,  interci/o 
monte,  in  Narem  defluit;  ex  quo  eji  iltaficcata  et  hmida  ta- 
men  modice  Rofia.  Controuerfias  Interamnatium  et  Reati- 
norum  memorat  infra  m.  2.  3.  vbi  Appius  dicitur  cog^ooif- 
fe  de  iis,  fcilicet  inter  decem  legatos  cum  Confule.  Seruius 
ad  Georg.  n.201.  hoc  dicit  Varro,  tantam  vbertatem  fmffe  m 
Ro/utano  agro  poftqudm  Vetinus  ficcatus  eji  tacus,  vt  ibi  ton- 
gam  perticam  magnitudo  fiiperaret  kerbarum.  quem  locum 
attulit  etiam  Gefner  in  Indice.  Similis  eft  fententia  Virgilii 
de  agro  Mantuano  etTarentino:  Et  quantum  tongis  carpent 
armenta  diebus,  exigua  tantum  gettdus  ros  noSe  reponet. 
^  Idem  Seniiu»  ad  Aeneid.  VH.  712.  Ro/e»  rma  Velim  baec 

tradit: 


VARRONIS  LIB.  1  CAP.  VIIL        ^7$ 

tradit:  Velinus  tacus  eft  circa  Reate  iuxta  agrum ,  qui  Rofu^ 
Imus  didtur.  Fatro  tamen  dicit  lacum  hmic  a  Curio  Conjide 
in  Nartem  vet  Naren  fluuium  deriuatum »  (nam  vtrumque  di^ 
citur)  ejfe  diffiifum:  poft  quod  tanta  eft  ca  loca  fertilitas  fecu^ 
ta^  vt  etiam  perticae  longitudinem  altitudo  fuperaret  herba- 
rum;  quin  etiam  quantum  per  diem  demtum  ejjet^  tantumper 
noSes  crcfcebat.  In  Virgilio  Codices  aliqui  fimiiiter  rofcida 
rura  fcriptum  habent,  vt  in  Plinio  rofcidos  colles.  Graecis 
eft  'VSa^.  Vide  ad  U.  8*  5-  Cum  Tiberio  imperante  id  age- 
bator,  vt  flnmina  et  lacus  verterentur,  per  quos  Tiberis  au- 
gefcebat  et  faepe  exundabat,  Interamnates  difjeruere  peffum-' 
ituros  foecundijftmos  Italiae  campos^  Ji  amnis  Nar  in  riuos 
diduSus  fuperjlagnauij/et ;  nec  Reatini  Jikbant  ^  Felinum  la* 
cum,  quainJvarem  ejffisnditur,  obftrui  recu/antes^  quippe  m 
adiacentia  erupturum.    Tacitus  Annal.  I.  79. 

Cap.  Vni.  deuorare']  Crefcentius  11.  2$.^eontra  in  w- 
neis  habere,  eo  quod  fruSum  Jaepe  Jumtus  deuoret.  vbi  anti- 
aua  mea  habet  editio  contra  in  vineis,  eo  quodJruSusJaepe 
fumtum  deuorat. 

quorum  nomina'\  Vrlinus  matebat  ridicarum  nominar 
fed  errore  lapfum  eiTe  virum  acutiJIimum,  multls  verbis  de- 
xnonftrarunt  Pontedera  et  Gefner.  Quod  Pontedera  conie« 
cit:  quarum  nomine,  i.  e.  caufa,  aeque  minus  placet  Sed 
ipfe  Pontedera  fatetur,  locum  efle  fanum. 

relia']  Male  veterem  lettioncmeiecitViftorius.  JRe^bae 
opponitur  tranfuerfe  iugata. 

quae  iun^t^rli  Rette  Vrfinus  emendabat:  queis  iun- 
guntur  tranfuet^e ,  etii  Pontedera  et  Gefner  damnant  hano 
correclionem.  lugis  opponuntur  pedamenta,  quibus  retta 
ftat  vinea;  contra  quibus  vinea  tranfuerfa  iungttur,  dicun-* 
tor  tuga.  lugum  inepte  dicitur  tranfuerfum  lungi.  Malim 
tamen  queis  iungitur  fc.  vinea. 

rejies']  Plinius  17.  f.  35.  no.  6.  iugumjit  pertica  aui 
urundtne  aut  crine  funictdare ,  vt  in  Hijpania  BrunduJHue*  et 
no.  lo.  cum  breuiores  palmitesfarmento  iunguntur  interje  fu* 
iiium  modo,  ex  hoc  arcusfuneta  dicuntur.  Crefcent.  IV«  14«' 
ybi  palmites  velut  funes  tendnntur,  cuilibet  viti  circa  eam 
tres  pali  parui  ponuntur  medio  pede  diftantes,  et  vinculum 
quoddam  circa  eos  velut  fertum  cingitur,  deinde  palmttes 
extenduntur,  inter  vitem  et  vitem  furcula  parua  ponatur  vel 
baculus  ligetur,  ne  vuae  fleftantur  ad  terram,  ettamhuio 
vineae  —  multum  proderit  ii  fatta  prope  palqm  ligatura,  ex<* 
tra  eam>  poftqoam  iam  lacrimas  effundil:;  iiiaulter  modicum 

&  2  tor- 


2^6  COMMENTARIVS   I,N, 

torqueantur  iarmenta;  nam  ex  haiufmodi  tortura  nafcitur 
infra  ligaturam  fuGceffuf a  materies,  nec  vuis  nafcentibus  ali* 
quam  infert  lae£onem.  et  hic  modus  eft  apu4  A&,  et  laoda- 
tur  ab  onmibus. 

Brundifino']  Infra  11.  6.  5.  vbi  iterum  ex  libris  fuis  Vi- 
ftorius  Brundifixio  dedit,  liber  Polit  habet  BrywUjino.  Vera 
fcriptura  ex  graecoBf£vAf 0-/01/  eft  Brendifium.  et  veteres  qui-' 
dam  Brendam  vocarunt,  tefte  Fefto.  Arnobius  11.  p.  50. 
Brundam  habet  errore  fcribamm.  A  capite  ceruino  diflam 
vrbem  tradit  Ifidorus  XV.  i.  fed  male  etiam  is  brundam  fcri- 
bit    Hefychius  enim  Ppiviov  eka(pov  intcrpretatur. 

compluuiata']    Plinius  17.  f.  35.  no.  6.  Quinque  genera 

winearum.  Sparjis  per  terram  palmitibus,  aut  perfe  vitejub- 

re&af  vet  ctmi  adminicuto  fme  iugo,  aut  pedatae  fimptid  iugo, 

aut  compluutatae  quadruplici.    Quae  pedatae  ratio  erit,  ea^ 

dem  intelligitur  eius  quoque,  in  qua  fine  adminicuto  vitis  per 

Je  fiahit.    Id  enim  nonfit,  nifi  pedamenti  inopia.    Simplici 

iugo  confiat  porreSo  ordine,  quem  canterium  appettant.   Me» 

Uor  ea  vino,  quando  fibi  ipfa  non  obumbrat,  ajfiduoque  fote , 

coquitur,  et  afflatum  magisfentit,  et  ceterius  rorem  dimittit: 

pampinationi  quoque  et  occationi  omnique  operi  faciiior.    Su- 

per  cetera  deflorefcit  vtitius.    lugum  fit  pertica  aut  arundine 

—  comptuuiata  copiofior  vino  ^,  dtSta  a  cauis  aedium  com* 

ptuuiis.    Diuiaitur  in  quaternas  partes  totidem  iugis,    Com- 

pluuia  iugorum  habet  Columella  IV.  24.  14.  et  IV.  26.  3. 

Compluuiata  dicitur,  quod  palmae  ab  altiore  iugo  ad  hu- 

miliores  palos  d^fcendunt  quadruplici  ferie,  vt  in  aedium 

compluuio  pluuia  a  quatuor  laterum  tefti^in  cortem  fub- 

ieftun  decidit    Figuram  pofuit  Pontedera  in  Tabula  I.  no. 

13.    Columella  IV.  17.  f.  7.  fimpfici  canterio  ffipatam  vitem 

opponit  quadrato  agminecircumfirmatae,  quae  eft  cotnpla- 

viata  vitis.     TVeitle  a  quatre  pentes  interpretatur  Hardiiinus. 

^Canteriatas  vites,  fimplici  iugo  iunftas,  vocauit  Columella 

V.  4*    Compluuiatam.  etiam  fub  fteUa  vel'  in  ftellam  didu- 

dam  vocat  Colufmella  1.  c.  caiheratam  dicit,  vbi  iugUm  in 

omnem  partem  porrigitur.     Vide  notam  ad  Colum,  IV. 

a6.  3. 

haec  vbi  domo  mffcuntur']  Quae?  Miror,  de  vitio  ne- 
minem  admonuiiTe.  Equidem  de  rebus,  ad  iugum  necefia- 
riis,  dicere  voluiffe  Varronem  cenfeo;  igitttr  verba  etiam 
h.  1.  vt  alibi,  funt  tranfpofita.  Igitor  poft  verba  rem  atiquam 
colloco  atque  ita  lego:  kaec  vbi  domd  nafcuntur,  vinea  — 
fbi  mutta  m  propinqua  vitta.  Rationem  pete  e  ColameII& 
IV.  30- »• 


VARRONIS  LIB.  L  C AP.  VIIL         at7 

inharundulatione  inficis']  Pontedera  mal^bat:  fii  AdF« 
him  iugaiione.  Ficos  inter  vineas  feri  non  vetari  ait  Plinius 
17.  f.  i^.  Has  igitur  in  arbufta  ponebant  Canulini,  vt  Me- 
diolanenfes  opulum.  Sed  harundulatio  mihi  etiam  difplicet 
in  ficis;  quanquam  Gefner  putabat,  propter  infirmitatem  et 
fragilitatem  ramorum  iici  arundine  ddigata  eos  firmari  po« 
tume.  Succurrit  nunc  locus  Dracontii  Hexaemeri  54«  torta 
f&r  obliquos  it  vitis  in  orbe  cortfmbos  verberat  et  palmae  ccUa^ 
mos  fluitante  flagello:  vined  pampineos  fubaruncUnat  ebria 
tampos.    Quare  malim  h.  1.  armdinatione. 

ricUca']  Fit  ligno  fdTo.  Sed  Plinius  17.  f.  35.  no.  io« 
ridicae  ex  robore  oleaque,  aut  fi  nonfint^  pali  e  iwupero  cum 
prejfof  taburnOf  fabuco.  Pedamentum^eres,  feu  paium  ex 
cupreffo  et  iunipero  fieri,  docet  etiam  Columella  IV.  36.  vbi 
additur:  Haec  eorumque  fimilia  pedamenta  poft  putationem 
retraSlanda  futitf  pariefque  eqrum  putres  dedolandae  acuen^ 
daeque,  atque  alia  conuertenda ,  quae  proceritatem  habent. 
Vnde  apparet,  vitiofum  effe  himc  locum.  luniperi  enim  li- 
gnum  non  finditur  in  ridicam.  Deinde  vt  quercum  iuxta 
ridicam  nominauit,  ita  Varro  iuxta  palum  feu  perticam  no- 
minare  debebat.genusarbufti;  quod  fuiffe  iuniperum,  docent 
loca  allata  Plinii  et  CQiumeliae.  Puto  igitur,  fuiffeolim  fcpji* 
ptum :  diuturtuory  velut  e  iumpero. 

terra  vobdt'}  Refte  Ge{her'emendabat7&/«f^.  Sed  prae* 
terea  infimum  tranfponendum  eft  ita :  et  fit  fohm  infimtm 
fummum.  Ante  haec  tamen  verba  quaedam  excidiffe  viden- 
fnr,  vnde  ratio  apparebat,  cur  haec  Varro  commemoraret 
Quid?  quod  verba:  atterum  palus  e  pertica  vitiofa  fuht 
Voluit  dicere,  pedamentum  e  pertica  vocari  palum.  Nonius 
ex  Varrone  locum  hunc  pofuit:  Quid?  tu  non  videsinvi^ 
neiSf  quod  tria  pata  habeant,  tripates  diei? 

cum  fundo  pertufo\  Vrfinus  delebat  cum.  Schoettg. 
malebat  fiflilesfundo  pertufos.  Cafp^des  appellari ,  quoniam 
efficiunt,  vt  arundines  iunftae  in  terra  defigi  poffint,  refte 
admonuit  Gefner.  Alii  vfui  tobos  fi6tiles  memorat  Colu- 
mella  Arbor.  c.  gi 

rumpos"]  £x  opulis  vites.traduci  in  opulos  in  arbafto« 
rumpotino  hinc  difto,  dpcui  ad  Columell..V.  7.  i. 

acrc^ophoro']  Vafis  genus,  di£bim  etiam  Ciceroni  de 
Finibus  m.  4.    Cf.  PoUux  VI.  6. 

genus  vineti']  Pontedera  malebat  delnceps  legi:  vH 
arbujculae  modo  etc.  fed  a  fententia  plane  aberrault  vir  do- 
dufiimus, 

83  vbi 


a78  C0MMENTAMV8  IM 

vbi  nafcitur  vual  Haec  verba^  efc  deineeps  vbubmim 
faSa^  vt  fuperflua  deleri  volait  Vriiniu ;  cui  eqiildem  afTen- 
tior;  quid  enim  huic  viti  opus^  vt  vindemia  demamfaAa, 
difcat  pendere  ex  furca,  cum  vuarum  cauia  furcilla  fubiiciii» 
turfurculis  grauidis? 

,  in  paltnd']  Ita  Iiber  PoL  et  Ryck.  vt  legendum  viderat 
Vrfinus.  Rem  puto  intelligi  eandem  de  qua  Columella  IV* 
36.  faepe  enim  notatU,  per  imprudentiam  ruJKcos  fubiicere  iu^ 
gopalmam,  et  itacolUgare^  vt  folo  vimine  fufpendant ,  quoi 
vinea,  cum  c^ccipit  pampini  et  vuarum  pondus,  infringitur» 

eeftum'\  Pontedera  interpretatur  circulum,  vimine  aut 
fcifpo  tcxtum,  io  quo  vuas  per  palmam  hinc  atque  illinc  ra« 
cemorum  tenus  amputatam  fufpendebant 

Reatini'^  Leaionem  Polit  Fridtini  PQntedera  refe- 
rebatad  Frtam,  Apuliae  oppidum. 

natura  humida)  Crefoentius  IV.  13.  vbi  terra  nainra* 
titer  kumida  eft,  —  ioUenda  eft,  eo  quod  ~  aUnumia  nan  vt 
1«  falice  quaerit  etc. 

itofte  ideo'}  Haec  fcabra  et  hiulca  efle^  nemo  non  videt 

Cap.  K.  inquam'\  Hoc  interpofito  verbo  Varro  redit 
nd  fermonem  fuperiorem  terra  cuiufmodi  fit ,  refirt.  Neo 
Varro  defiit  loqui  inde  ab  initio  c*  8-  monente  Gefnero  et 
Pootedera* 

in  nominando}  Vrfinns  bas  duas  voces  abundare  cen« 
febat 

in  qua  feri  —  nafci^  Haec  verba  iterum  fupemacua 
vifa  funt  Vrfino,  In  Brufch.  et  Ald.  eft  feri  quid  poteft  ei 
nafci. 

in  iUa  enim'\  Vrfinus  haec  ita  diftinguit  et  corrtgit; 
communi,  propter  admixtiones  enim  ctmftnt  diffimilia  ac  po* 
tejtates  etc.  Equidem  malim:  Propter  admixtiones  enim  in 
iUa  cumftnt  dijfmiti  vl  ac  potpftate  partes  permuitae,  in  queis 
etc.  Ceterum  vtraque  Gefiieriana  errore  openrumfint  ha* 
bet  pro  fit. 

gtarea  carbmctilus^  Vnde  terra  glareofa  et  carbuncu- 
lofa  dicitur.  Loca  reliqua  fcriptorum  noftrorum  Index  mon- 
ilrabit  Sed  breuiter  de  natura  vtriufque  videamus.  Vitru- 
vius  de  arena  foflitia  3.  4.  Arenae  fofficiae  fmt  haecgeneraz 
fciUcet  nigra^  cana,  rubea,  carbulum.  Ita  quidem  h.  1.  lau- 
dat  Vincentius  Spec.  natur.  8-  c.  7.  in  editione  Duacenfi, 
fed  editus  Vitruuius  carbunculum  nominat  hic  et  cap.6«  PaU 
.  ladius  I.  10.  vbi  Vitruuii  locum  exfcripfit,  nigram,  canam  et 
nifam  nominat,  carbunculum  omittit    Flinius  31.  f.  28.  de 

aquae 


VAR.RONIS  LIB.  L  CAP.IX.  279 

aqnae  indiciis:  Sahulum  exiles  limo/afque  promitiif,  gtana 
incertas  venas^fed  Soni  faporis ,  fabulum  mafcutum  et  areua 
et  carbunculus  certas  Jtatikjque  et/alubres.    Vitruuias  8«  c« 


vnde  haec  tranftuiit  ftinius  et  PaUadius  Augufto  8-  itemfa» 
bulonefoluio  tenuiSjfedfi  inuementur,  ea  erit  limofa  et  infua* 
vis.  Palladius :  fabtdojolutus  exiles  infuaues  limofas «—  gla* 
rea  mediocres  et  incertas  venas  ^fabuto  mqfculus  et  arena  ei 
carbunculus  certas  et  vbertate  copiqfas.  Vitruuids  2.  6.  are^ 
nae  genus  ait  efle  carbunculum,  quod  in  Etrurla  adufta  ni- 
mium  vehementia  vaporis  materia,  procreetur.  De  glarea 
idem  Vitruuius  2.  4.  fi  autem  non/uerit  arenaria,  vme  /0* 
diatur,  tamen  defluminibus  et  e  glarea  extrahatur.  Haec  tch 
men  inJtruSuris  odiofa  efi,  quia  di^dk  /tccefcit.  Ita  eum 
locum  laudat  Vinc.  S.  N.  8-  7-  radePlinius  36.  f.  53.  vtilior 
eadem  ex  effoffo  lapide,  quath  ex  ripis  fluminum  coUeSCa,  qui 
locus  vulgo  male  ad  calcem  relatus  legitur.  Palladius  I.  lO. 
fi  foffilis  arena  non/uerit,  defluminibus  autgtarea  aut  litore 
coUigetur.  vbi  aut  omittunt  Editiones  optimae  principes  L 
B.  R.  Vincentius  autem  1.  c.  habet:  fluminibus  autem  glarea 
vel  litore  coUigitur.  Riuos  glareofos  dixit  Plinius  26.  f.  56. 
eofdemque  perennes.  Idem  32.  f.  64.  glarebfa  dixit^  qnae 
Diofc.  4.  153.  rpctxix.  Marmoris  glareas  idem  33.  f.  2i, 
poftea  micas  marmoris  interpretatur.  Glarea  eft  igitmv 
quod  Graeci  '^(plioLQy  calculos  minutos,  dicunt,'in  marlii 
et  fluuiorum  lltoribus  reperiundos.  Viae  publicae  gliarea 
fternebantur,  auftore  Liuio^i.  27.  Stabula  faxo  aut  glarea 
ftrata  probat  Columella  6.  23.  fabulo  etiam,  iUa^  quod  imbrez 
refpuant^  tiaec^  quod  celeriterforbeant  tranfmittamtque.  Idem 
2.  2.  f.  10.  foiiis  coecis  lapides  minutos  vel  nudam  glaream 
fubfterni  iubet,  deinde  fubdit:y?ii^c  tapis  eritf  nec  glareeu 
Aufonius  in  Eptftola  ad  Paulum:  qua  glarea  trita  viarum 
fert  militarem  ad  Blaniam.  vhi  Scauger  laudauit  locum  Au« 
guftini  de  Ciuitate  33.  g.  vt  non  excidatit  animo,  quafi  gla-< 
rea,  memoriae  crebra  leftione  teruntur.  De  carbunculo 
adde  Colum.  3. 1 1.  7.  De  carbunculo  Vitruuius  4. 6.  tophutf 
eft  genus  pulueris  circa  montem  Vefuuium,  quod  calce  et 
caemento  commixtum  non  modo  caeteris  aedifictis  firmit»- 
tes  praeftat,  fed  etiam  moles,  in  mari  conftruftas,  fub  aqu« 
folidat  —  ignis,  per  eius  materiae  venas  egredlens,  quod 
molle  ac  terrenum  eft,  exurit,  quod  autem  afpermiu  relins» 

2uit  ita,  ficut  in  Campaniaexufta  terra  ftt  cinis  vel  tOphus» 
c  et  in  Thuria  excom  materia  efScitur  carbunculus.  Ita 
h.  1.  laudat  Vincentius  8-  c«  12.  Hinc  apparet,  tophum  et 
carbunculum  efle  terrarum  vuicanicanini^  quas  hodie  dicunt; 

S  4  genera. 


980  COMMENTARIVS   IM 

genera.  De  rabrica  nonc  videamus*  Vitroutiu  9.  ^.  bUe* 
res  faciendi  funt  ex  terra  albida  cretofaf  fwe  de  rubrica,  cuU 
itiatn  fabulone  mafcuto.  -—  non  enim  de  aronofo ,  neque  calcu' 
tofo  nequejabulojo  tutofunt  ducencU.  Vnde  plinLOS  95.  f.  49. 
tateres  non  funt  e  famdofo^  neque  arenofo,  multoque  ikinus 
ealculofo  ducendi  foio ,  fed  e  cretofo  et  albicante  f  aut  ex  rubri- 
ta.  velji  iam  exjabufoJOf  e  mafculo  certe.  Palladins  Maio  13. 
lateres  fadendi  Junt  ex  terra  alba  vet  creta  vel  rubrica.  In 
Plinio  lege :  exfabutone^  mqfculo  certe.  £x  liis  locis  argue- 
re  debemus  naturam  fabuli  fabulonifque »  quae  tamen  voces 
fere  femper  in  Codd.  permutatae  reperiuntur.  Praeter  lo- 
cum  Palkdii  eft  alius  Geoponicoriim  VI.  3*  vbi  ad  genus 
figularis  cretae  referuntur  ^  xv^^oi  ro  XpSfut  yij  neq  ^  Xsvxif. 
Eiadem  X.  75.  f.  I2.  ad  lutum  iniitionum  commendant  TTfKov 
'Uf^iXhiitj*  Tj  yoLp  wv^^n  y^  sk  rir9  dvotifToc.  iunou^  yip  rai 
ereXdxV'  Apparet  igitur,  rubricam  latine  dici  quae  graece 
eft  rv§pa  y^,  et  ad  argillae  feu  cretae  genus  pertinere.  Sa- 
pereft,  vt  doceatur,  qua  nota  creta  Varronis  ab  arglllafit 
diftinguenda?  quod  equidem  facere  non  poffiim. 

id  efi  quae']  Gefner  haec  verba  gloirematis  fufpefta 
fubnit  et  inciufit 

mixta,  et  vti']    Vrfino  verbum  mixta  abundare  videtur. 

genera  haec']  Vrfinus  haec  ita  corrigit:  genera  haec, 
it  praeterea  fubtitiora  funt;  nam  minimum  in  fi^gutis  facies 
tema.  interpretatus  fubtiHora  minutiora  et  magis  particula- 
ria,  vt  fupra  cap.  5, 

fiumidioreli  PUnius  XVUI.  c.  17.  feft.  46.  In  loco  hh 
miU  far  adoreum  potius;  quam  triticumferunt^  temperato  et 
triticum  et  ordeum  —  tenuefotum  ordeodabitur  9  minus  enim 
eUimenti  radix  pofcit;  taetior  terra  det^ftorque  tritico.  vbi 
J^rfinus  iam  tnonuit,  legendum  eife  humido^  Idem  Plinlus 
ibidem  fefl:.  ig.  BordeufAfrugum  omnium  mottjfjimum  efi;  fe* 
ri  non  vu(t  nifi  injicca  etjbtuta  terra^  ac  niplaeta.  Colu- 
jnelia  U.  9.  3.  oraeum  nififolutum  etficcum  locum  non  patitur 
^  nultam  mediocritatem  pofiutat.  nam  vet  pinguijjlima  vel 
macerrima  lutmo  iacitur.  vbi  yide3,folutum  dici,  qubd  Plinio 
«ft  tenue.  Ne  vero  Columellam  putes  Varroni  et  Plinio  ad« 
verfari  in  mediocritate,  monendus  es,  mediocritatem  a  Co« 
lumella  referri  ad  pinguedinis  et  maciei  difcrimen  folum. 

quod  rrferf]  Adiunge  his  verba  ad  cutturamf  quae  11« 
brarius  temere  hinc  retrafta  pofuit  deinceps,  vbi  refte  Vr- 
^w  de  loGO  coatrouerfiata  mouib 

quod 


VARRONIS  LIB.  I.  CAP.  K.  X.       a«i 

,  quod  ^ pifigms']  Veterem  leftionem  vulgatae  ^ «o  fab« 
ftituiy  foadente  etiam  Vrfino;  et  verba  alieno  loco  pofita  in- 
dafi. 

Itaque  in  iis']  fc,  terrae  difcrinunibus,  quae  triapro* 
pofoi.  Ita  Pontedera  vulgatam  defendit,  non  obnitente  GeC 
nero.  Contra  refte  Vi6i:orius  vidit,  in  leftione  vitiofa  latere 
vocabulum  macra  vel  fimile.  Vrfinus  in  ea  corrigebat.  Co- 
lumella  I.  4.  3..  Pupiniae  agrum  peflilentem  fimul  et  exilem 
fttifle  teflatur;  vbi  vide  notam.  CircaTufcuIum  vrbem  agrum 
Pupinum  fuiffe,  ex  Fefto  annotauit  Vrfinus.  Itaque  Feii  huc 
non  pertinenty  quos  lucundus  in  Aldinam  intulit  ex  Codlce 
aliquo,  vt  puto;  ita  enim  fere  liber  aker-.PoIitiani  habet 
fcriptum.  Ex  Edd.  primarum  leftione  Itaque  nux  vt  inPi^ 
pinia,  quam  ignotam  habuit  Viftorius,  comparato  Columella 
facile  eruo  veram:  Itaque  in  exiliy  vt  in  Pupinia.  Pontede- 
ra  in  Curis  fec.  ex  Codice  vtrqque  Florentino  Polit.  annota- 
vit  in  nus. 

mufcofa']  Cato  c.  6.  oleam  Licinianam  in  agro  crafib 
et  caldo  ait  mufco  rubro  infeftari;  ideo  feri  vult  eam  in  folo 
macriore  et  frigidiore.  Pupiniae  folum  fterile  et  aeftuofum 
fuiffe,  doceo  ad  Columellam  L  4.  2.  Sed  Edd.  primae  r^if- 
€ofa  habent,  vbi  forte  rancofa  latet 

reftibiles']  De  Campania  tefiiatur  locus  Flinil  et  Stra« 
bonis  mpra  pofitus  ad  I.  3.  6. 

quo  propius]  Ita  cum  Vrfinp  correxi  vulgatum  quott. 
Deinceps  inclinauerit  aut  incUnaret  probabat  Gefner.  Vrft^ 
iius  locum  TheoDhrafli  C.  P.  II.  6.  refl»  comparauit  de  ter- 
ris :  i  jirjv  i}A!  uvrSv  ys  rirmv  7  lefOQ  ^drsfw  fiifOQ  droukU 
ysm  rijg  iucivntS^safe  Ufstrrwv^ 

aut  eec  ipfa]  Haec  verba  in  vtraque- Gefiieriana  exci- 
derunt  operarum  errore. 

cineritia]  i.  e.  nimis  foluta.  In  Geoponicis  haec  dl« 
ftinftionis  pars  non  reperitur ;  altera  tamen  ibi  exftat. 

atque  ea  auae]  Gefiier  pleonafmum  ait  efie  fimilem 
illi  I.  17.  f.  aaminiculo  kominum',  Jine  quibus  rebus.  Contra 
mihi  pronomen  ea  vitiofiim  h.  I.  et  fpurium  videtur.  Varro- 
nianum  eft:  atque^uae  ex  Os  nafci  debeni,  earum  rerum  fe^ 
racia. 

Cap.  X  Hle']  Varponem  repetere  fermonem,  monuit 
Gefner,  quimalebat///f  abeffe,  illique  fubftitui  Modos,  jn- 
guam. 

lugum  vocant]  In  loco.PIinii  ig.  f.  3.  lugerum  voca^ 
tatur,  quod  vno  iugo  boiim  in  diem  exarari  po^.  £x  b.  1. 

$  5  iugum 


aga  C0MMENTARIV8  IN 

hi^um  reftitiii  volait  Vrfinus ,  quod  fecit  Hardulnus.  Mo- 
nius :  lugeri  proprietatem  Farro  dejigrtat  de  re  rufiica  li- 
bro  L  jlpud  nos  in  ^  latino  metiuntur  ingeris,  iugumvo^ 
cant  —  poJfunU  qaem  locum  ex  libris  fuis  correxit  Merce- 
rius,  vt  h.  I.  legitur. 

acnua^  Ita  in  libris  fcriptum  liic  et  in  Columella  V,  f  • 
reperit  et  edidit  Viftorius.  In  Columellae  Codice  Vrfinus 
reperit  acna  fcriptum,  quam  le6:ionemh.  1.  rpftitui  volebat. 
In  Ifidori  Origin.XV.  15.  eft  agrum;  Godofredusin  Var. 
Left.  p,  1914.  habet  ^iifffff.  Kigaltius  ad  Gromaticos  p. 
283*  ^b  Herone  ait  vqcari  ^ksm.  Salmafius  ad  Solinum 
p.  481-  ita  tradit.  Idem  Hero  ajc^ou/  fimiliter  facit  decem 
pedum,  Philetaeriorum:  ^  ikiiUua  ^s/  xeix^  (piksToup&e  /» 
^roi  iaKrvXMf  p^\  Alter  Hero  Geodaetes  acenae  tribuit  fpi- 
thamas  fedecim^  hoc  eft  pedes  duodecim.  Pedes  ergo  Ita- 
licos  intelligit:  H  iiiiva  m^ifiac  15-  Graeci  antiqui  omgu* 
voLv  fcribunt,  recentiores  ansvav.  Inde  acna  Columellae  pro 
certa  menfura  agri.  Aud:or  vetus:  Agniia  habei  pedes 
Xnn,  CCCC.  lugerum  habet  pedes  XXvIII.  CCC.  Haec 
Salmafius,  Locum  Heronis  pofitum  reperio  in  excerptis  ex 
Herone  in  Montfaucon  Anecdot  Graecis  T.  I.  p.  314.  vbi 
Additur:  ro  il  tiyepov  dnivxg  u\  (i.  e.  20.)  Pontedera  ex 
loco  Columellae,  quem  tranftulit  Ifidorus,  comparato  ar- 
guit,  locum  Varronis  effe  vitiofUm  in  eo,  quod  vocabulum 
latinum  effe  traditur,  cum  Columella  rufticis  Baeticis  tri- 
buat  Praeterea  Varronem  in  fimili  caufa  dicere  folere,  a 
nofiriSf  noh  /a/fn^  appellatur.  Deinde  acnuam  in  Varrone, 
vt  formam  antiquibrem,  tuetur;  Columellae  agnam  ex  con- 
fuetudiue  temporis  et  Baeticorum,  latinum  fermonem  iml-. 
tantium,  du^tem  effe  putat.  Poft  Pontederam  Schoettgen 
addidit  locum  Hefychii  iHcuva  fUtfov  rt.  et  Euftathii  ad 
Iliad.  fid.  p.  307.  In  vetere  auftore  Salmafii  numeros  pe* 
dum  quadratorum  iugero  vitiofos  effe  monet,  et  ex  ratione 
jicnuae  et  loco  Varronis  corrigit  Gefner  ita;  lugerum  habet 
pedes  (quadratos)  XXVni.  DCCC.  i.  e.  28800.  Pontederam 
Curis  Secundis  nomcn  menfurae  fumtum  effe  fufpicatur  ab 
ouillo  et  fuillo  pecore,  more  ruftlcorum  et  paftorum,  qul 
et  ai]xa  nominibus  rufticis  i^nauerint  Adde,  fi  lubet  nu- 
gari,  bubukam,  a  Ctefcentio  didtam  pro  iugero  iatino.  Sed 
vide  ad  Columeliam  quae  dicentur. 

Scripulum}  Pontedera  in  Epift.  p.  79. 98-  docuit  /cri-^ 
ftulum  fcribendum  effe. 

/uificiuum^l    Forte  £oit /ubficiuQ.  Vide  notam  feq. 

per- 


VARRONIS  LIB.  L  CAP,  X.  dg) 

peruineruntli  Vrfinus  corrigebat;  non  peruenerunf.  lau- 
dato  loco  Siculi  Flacci :  quando  minusfuerit  quam  centuriae 
mtodus  effe  debet ,  Jubcifiuum  vocatur;  atque  altero  jFrontini ; 
Subjiciuorum  generajunt  duo^  vnum  quod  in  extremis  ajjigna* 
iorum  finium  centurta  expteri  .non  potuit*  Gefner  in  jjidice 
poruit  lociim  Au6boris  antiqui  de  Limitibas  p.  ^g^.  Subjicu 
Vum  ejl  j  quod  in  metiendo  modum  iugeri  excedit.  £x  his  lo« 
cis  manifeftam  fit,  id  quod  iugerum  iUperat»  fed  ad  centu* 
riae  niodum  non  peruenit,  in  fubfeciuo  eiTe  dicl.  Quar^ 
Vrfini  conieftura  falfa  eft. 

JcrimUa']  Sofipater  Charifius  teftatur,  fua  aetate  iam  ita 
diftum  raifle,  cum  Varro  et  antiqui  fcriptores  red&xisfcru 
ptulum  appeliafient  Scilicet  ex  ^aeco  ypdfAftcu  Rhemniua 
de  Ponderibus :  Gramma  vpcant^Jcriplum  nojlri  dixere  priom 
res.  Grammata  diSktj  quod  haec  viginti  quatuor  infe  vncia 
habet;  iot  enim  fbrmis  vox  graeca  notatur.  Haec  fcriptura 
dominatur  in  ponderum  et  menflirarum  agri  vfu  et  yocabui 
liSf  docente  Fontedera. 

quantum  as'\  Cum  aes  graue  dicebator  a  pondere,  aa« 
Aore  Feflx>,  quia  aflea  finguli  pondo  libras  ejBficiebant  Vide 
eimdem  in  Sexiantarii  affes^,  et  Plinium  33,  c.  3, 

heredium^  Columella  Cincinnati  agrum  quatupr  iuge« 
rum  vocauit  herediohm  I.  Praef.  13.  Feftus:  heredium, 
praedium  paruuium.  Nonius:  haeredH  proprietatem  indicai 
Varro  de  re  rujtica  iibro  L  Bifta  iugera,  auod  a  Roniulo 
primum  diuifa  dicebantur  vhritimf  quae  quoa  heredem  Jeque- 
reniurf  heredium  appetlartmt.  vbi  Mercerus  librorum  fuorum 
auAoritate  omifit  dicebantur  et  deinceps  quod*  eamque  le« 
Aionem  Varroni  etiam  voluit  reflitui,  probante  Gefnero, 
Sed  nuDC  demum  video,  Petr.  Ciacconium  de  Numis  et  Pon- 
deribus  p.  134.  corrigrere:  Bina  iugera  quae  aRomulo  pr. 
div.  dicebantur  viritim,  quod  haeredemfeq.  heredium  appella' 
runt.  Quam  equidem  emendationem  amplefiror.  Ceterum 
idem  vlr  doftus  vulgatam  huius  loci  ante  Vi6b)rium  diftin* 
Aionem  re^  correxit  M ercerius  (cripta  exemplaria  biblio*. 
thecae  regiae  Parif.  feqoi  fe  aifirmat 

Haee  poftia']  Mercerus  corrigebat:  Heredia  centum 
eenturia  cHafa,  Contra  vulgatam  tuebatur  Gefiier  praepofi- 
tione  inclufa  et  damnata. 

centuria']  Feflus:  centuriatus  ager  in  ducena  iugera 
definituSf  quta  Romutus  centenis  ciuibus  ducena  iugera  tribuii, 
Idem:  centuria  in  agrisjignificat  ducenta  iugera.  Plinius  i8« 
f.  13.  bina  tunc  in^era  P.k.Jatis  erant,  nuUique  maiorem 
modum  attribuit.    Idem  19.  £4.  In  duodecim  tabulis  tegum 

nofira^ 


384  COMMENTARIVS   IN 

nojlrarum  nuftmam  nominatur  villa,femper  in  ftgnificatione 
ea  /lortuSf  in  norti  vero  fieredium.  .Siculi  Flacci  locum  dc 
centuriae  fignillcatione  hac  pofuit  etiani  Vrfinus.  Varro  de 
L.  L.  IV.  p.  lo.  Centuria  primoa  centum  itigerilms  diffa; 

{wji  duplicata  retinuit  nomeh.     Itaque  vulgatam  huius  loci 
eftionem  refte  tuetur  Viftorius. 

B]  Notam  bauc  in  libris  fcriptis  omnibus  ViAorius 
reperit.  Gefner  ex  Commentariis  Cafp.  Bach.  Meziriaci  ad 
Plinii  33.  f.  3.  additis  egregio  cortimentario  inOuidii  Heroi- 
das  p.  9.  admonety  virum  doftum  iftum  promifiiTe,  fe  demon^ 
flraturum  alibi^  notam  hanc  non  quingentos,  fed  quadrin- 
geiitos  fighificare.*  Miror  tamen,  de  priore  nota  Gefnerum 
tacuifTe»  qudm  Viftb/ius  nqtae  primarum  Editionum  fiibfti^ 
tuit.  Scilicet  Viftprius  in  Explicat.  Caftigationum  fuarum 
in  Ciceronem  Lugdimi  1560.  editis  p.  i6o,  monuit^  in  nhris 
vetuftiflimis  Epiftolarum  Ciceronis,  Liuii,  Varronis  et  in 
Codice  Columellae,  a  Nicolao  Nicolb  fcripto,  in  Bibliotheca 
Diui  Marci  notam  huius  numeri  perfcriptam  exftare  ita,  vt 
h.  I.  edidit  Eam  vero  ortam  elfe  docet  ex  antiquiore  nota 
huius  numeri,  quam  annotauit  Prifcianus  in4ibello  de  pon- 
deribus  et  menfuris  his  verbis:  MiUefecvndum  Abticos  perX 
literamyfed  vt  fit  differentia^  ad  X  circunifcriptis  lateribus 
(X).  Hinc  igitur  originem  ducere  recentiorem  hanc  no- 
tam,  refte  monuit  Vi6lorius ;  eiufdemque  dimidiatae  figuram 
refert  nota  illa,  quam  in  Codd.  vetuftis  exprimere  niimerum 
quingentorum  docuifc  Viftorius.  Ceterum  miror,  in  Colu- 
mella  numeri  vtriufque  notam  recentiorem  inta6bm  reli- 
quiiTe  cum  Viftorio  Gefiierum,  nec-adeo  varietatis  alicuiuj 
memtniflc,  Liber  tamen  etiam  Sangermannenlis  in  poftre- 
mo  capite  libri  IV.  Columellae-hanc  antiquam  numerivtriuC- 
que  notam,  quahquam  paulum  variatam,  exhibet  Nam  pro 
nota  B  exliibet  Q.  quae  ipfa  litera  latina  quinque  fignificare 
videtur  et  quingentos.  Opinionem  Bacheti  fatis  refellunt, 
quae  de  notis  numerorum  antiquis  in  monumentis  publicis, 
libris  et  abacis  calculatoriis  repertis  difputau^  P.Ciacconios 
ad  Coiumnam  Duiilii  p.  31.  et  de  numis  p.  157.  Ceterum 
male  vtraque  Gefneriana  ante  notam  quingentorum  omifent 
alteram,  qua  centum  fignabantur,  quamque  in  fidelifllimo  Co- 
dice  exftare  admonet  Viftorius,  ,et  denique  ratio  numero- 
rum  reliquorum  flagitabat,  demonftrante  iVfercerib  ad  No- 
nium,  cuius  totam  annotationein  appofuit  Geiher.  Notam 
numeri  500.  B  ortam  ex  V3  cuni  Se^  Medice  cenfet  Fog- 
gini  ad  Faflxis  Verrii  Fl^ci  p.  4. 

Bu 


VARRONIS  LIB,  L  CAP-  XL  XU.      a85 

ffae  parro']  Mercerus  delebat  Hae.  De  faltus  hac  figni- 
ficatione  Gefner  interpretatur  locum  Catulli  Carm.  112.  vbt 
ftrmanusfattus  Mentutae  dicitur. 

fattus']  Huc  trahit  Gefner  Saltum  Firmanum  Catulli 
Carm,  II2, 

Cap.  XI.  non  animttdHerfo']  H^ec  duo  verba  glofiatoris 
effe,  fuipicabatur  Vrfinus. 

Dubium  enim']  Vulgo  ante  haec  verba  nomen  Licinius 
infertum  legitur,  quod  ex  nota  L  Codicum  ortum,  vt  fupra 
cap.  2.  20.  plane  deleui,  ab  Vrfino  et  Gefnero  refte  damna- 
tum. 

fint  amptiora']  Refte  Edd.  primae  hAent Junt;  alio^ 
quin  in  fequenti  membro  debet  fimiliter  efle  Jit.  Deinde 
egregie  vidit  Vrfinus,  legendum  efle  vineta  Jint;  vt  fiorrea 
ampfiqra.  Ceterum  ex  h.  I.  apparet  difcrimen  vineae  et  vi- 
neti.  Vinetum  enim  vineas  piures  compleftitur,  vt  refte 
Car.  Stephanus  animaduertit ;  nec  inteliigo,  quare  dubita- 
vferit  Geiner  ad  Colum.  lU.  9.  8-  Breuiter,  vinetum  efl:  ager, 
vitibus  confitus ,  vinea  efl:  vineti  fpecies  arbuftoque  opponi- 
tur.  Efl:  vbi  vtrumque  vocabulum  locum  habeat,  alibi  libra- 
rii  perj>eram  permutarunt 

(vittae)  habeatV  Vrfinus  deleri  voluit  vocabulum,  quod 
inclufi.  Alioquin  Labcat  ex  nullo  plane  vocabulo  pendet^ 
aut  habeas  cum  £dd.  primis  legi  debet 

proximeli  Ex  analogia  apparet,  proxume  fcribendum 
^Se.  Supra  antiquum  vtrunque  mutauit  Vitruuius.  Eadem 
vnrietas  faepius  in  Edd^  prihiis  occurrit,  vulgo  neglefta. 

Cap.  Xn.  radicibus']  Colur^.  I.  5.7^rf  atio  procut  edU 
threfiiu  condere,  vtfrons  eius  ad  orientem  aequinoSHatem  di^ 
reSafit.. 

contra  ventos']  Ex  leftione  Crefcentii  Pontedera  cor- 
rigebat  h.  I.  taxae^  vbi  ventifat.flabunt.  Sed  vulgatam  fatis 
defendit  locus  Colum«  L'  $.frons  aedificii  auerfafit  ab  infeftis 
eius  regionis  ventis,  et  amicijfimis  aauerfa. 

villam  ponas]  Crefcentius  Bafil..  vitta  ponatur^  Vnde 
fhipicari  coepi,  verba,  quae  in  fine  cap.  13.  leguntur,  alieno 
loco  pofila  efie:  item  videre  oportet^  fi  efi  coltis,  nifi  quid  * 
impeaiat,  vt  ibi  potijfmum  ponatur  vitta.  Scilicet  etiam  Co- 
lumeUa  L  4.  feft.  10.  medios  colles  js^robat  yillae  collocan* 
dae ;  et  cap.  5.  feft.  7.  editiorem  fitum  villae  iterum  com- 
mendat  Hic  igitur  efl:  aut  in  colie,  aut  in  radicibus  mon- 
tis,  iylua  ob£ti.   Vtrumque  cafiiun^t  et  probat  Varro.   Igi'* 

tur 


a86  COMMENTARiyS  IN 

tar  poft  Jbbunt  inferenda  cenfeo  verba^  qnae  hinc  in  alieimm 
locum  migrarunt 

Jin  cogare  ]    Malim  cum  Vriino  et  Crefc.  fi  $ogar$. 

aduerjum  efm'\  Anttqoam  lectionem  eurum  refte  im- 
probauit  Viftorius ;  ab  ortu  enim  folis  euros  flat;  Igitur  op- 
portuniilimus  ad  villae  fitum.  Vrfinus  reponebat  curjum^ 
Alterutrum  expreflit  ex  fa.  1.  Plinius  ig.  c.  6.  conuemt  nec 
iuxta  paludes  panendam  ejje  nec  aduerfo  amne*  Pontedera 
malebat  eam ,  vt  ad  viJlam  referatur  ^  vt  fequentia  edam  ver- 
ba ;  cui  ailentiturGefnen  Agnofcit  tamen  vterque,  eum  re- 
ferri  polTe  ad  fluuium  cogita'tione,  quo  fcbemate  faepe  vti- 
tur  Varro.  Ceterum  h.  L  interpretatur  Columella  I.  5.  4. 
cauendum  tamen  erit^  vt  a  tergo  potius,  quam  praejijbtmem 
habiot.  vbi  vide  notam. 

aduertendum']    Intellige^  ne  ibi  ponas  viUam» 

trefcunt']    Primus  Vrfinus  vitium  loci  indagauity  ex 

.  akfcunt  ortum  efle  arefcunt  fufpicatus,  cui  deinde  glollk 

crefcmU  acceflerit    Addidit  locum  Colum.  I.  5.  6«  nee  palu^ 

dem  quidem  fricinam  ejfe  oportet  —  quod  illa  cahribus  no* 

xium  virus  eruSat  et  infefiis  acutets  armata  gignU  animatia^ 

i^uae  in  nos  denfiffimis  agminibus  inuolant.  £x  leftione  Cre- 
centii  fupra  poiita  Pontedera  corrigebat:  Animaduertendum 
etiam  Ji  qua  iuxta  erunt  to.  pa.  —  et  quia  cum  arejcunt^  cre- 
fcunt  in  iis  animal.  q.  niinuta.  Sed  ille  Bafileenfem  editio- 
nem  folam  confuluerat,  vbi  antiqua  mea  plane  diuerfa  abit. 
Equidem  laudo  conatus  virorum  doAorum)  fed  plura  et  gra- 
vipra  hic  fubeife  vlcera  puto.  Quid  enlm?  Credamne^  Var- 
roni  culices  iftos  minutos  morbos  eificere  diificiles?  Hoc 
nemo  medicorum  veterum  aut  recentiorum  aifirmauit  vn- 
quam.  At  vero  loca  paluftria  cum  arefcunt  caloribus»  no^ 
xium  virus  aeris  eruftant,  vt  refte  monet  Columeila  I.  c.  et 
morbos  diificiles  pariunt.  Quare  ex  Columella  corrigam: 
et  quod  cum  arefcunt,  efficiunt  diffidles  morbos,  atque  crefamt 
ibi  animalia  —  confequi  —  perueniunt. 

afflare]    GeUier  malebat  offlare. 

quqd  aduerfarium']  Pontedera  corrigebat:  /  quodSt 
ibi  aduer/arium  aut  fi  quod  inferatur,  cui  emendationi  puu 
auttoritatis  accedit  ex  verbis,  deinceps  pofitis,  fi  quae  prope 
uafcuntur,  aut  inferuntur,  quam  ex  leaione  Crefcentii  Bafi- 
leenfis ;  nam  antiqua  mea  aliter  habet,  ex  qua  malim^  quod 
efi  ibi  aduer/arium  aut  inferatur. 

aut  inferuntur'}  Ita  refte  Edd.  primae,  qiuim  ledionem 
coniirmat  fequens  geminum  aut.  Paulo  antea  in  Brafcb« 
e&falubriohe\*  id  ejk,  Jalubriorem. 

mitfh 


VARRONIS  HB-  I.  CAP.  Xm,        ag? 

nritudine'}  Eademr  voce  vtitur  Plautus  Rudetit  IT.  6.40. 
Nonius :  Aritudinem  pro  ariditate,  Varro  Prometheo  lib.  L 
Humanam  quandam  gentem  Jtjirpis,  inquit^  frig^  calore  at" 
que  humore  arititdinem  mifcet.  vbi  Mercerus  p.  71.  edidit: 
Farro  Meteo.  lib.  L  humanarum:  Quandamg.Jl^  conquitfri* 
gtts.  Sed  in  notis  praefert:  Prometheo  liberato;  et  cum  Sca- 
ligero  corrigit:  human:.^  quandam  gentis  Jlirpem  concoquii 
/riguSf  catori  cUque  humori  arit.  mi/cens. 

ac  torrentes fluuii^  Hanc  leftionem  merito  cum  Pon-^ 
tedera  probauit  Gefiier,  damnata  altera  etfluuii  ac  torrentes. 
Torrens  enlm  dum  aquarum  impetu  fertur,  damnum  fem- 
per  afFert;  dum  exficcatur,  inutiiis  exiftit.  At  fluuius,  hie- 
maiibus  pluuiis  au^tus,  (vnde  graece  XBlfiot^^^  iForxfAod)  aut 
tempeftatibus,  refte  torrens  vocatur.  Ex  Siculo  Flacco  tor*- 
rentes  riuos,  et  ex  luftino  Jretum  torrens  annotauit  Eont^ 
dera, 

torrentes'}  Cretc.  torrentis  pericuhjimt  Ji  ittis»  fedre- 
Ae  antiqua  mea:  pericuto/t  itlis. 

improuifos']    Malim  improuijt. 

Cap.  Xin.  bubitia']  Vitruuius  VI.  9.  in  cohorte  eulina 
quam  calidiJjHmo  loco  dejignetur;  coniunSa  autem  habeat  bu^ 
biliaf  quorum  prae/epia  ad  /ocum  et  orientis  coeli  regionem 
JpeSent,  ideo  quod  boues  lumen  et  ignem /peSando  horridi  non 
/iunt.  Pontedera  h.  L  legere  malebat:  in  villa  /aciundum 
Jlabula  bubitia  et  ouitia,  ita,  vt  bubitiajmt  in  hienu  quae  po/ 
Jmt  ejfe  calidiora;  quoniam  thiilus,  in  editione  lenfon.  et 
Brufch.  exftans,  habet:  quod  in  vUla  primitus  /aciendajimt 
bubilia  et  otdtia  et  celtae  et  va/a  vinaria  et  otearia  et  aUa*  £x 
titulo  editionum  nihll  arguere  licet  de  vera  ledlione,  quam 
praeftat  locus  Columellae  1. 6.  4.  pecudibus/entflabuta,  quae 
neque  /rigore  neque  calore  in/eftentur.  Domitis  armentis  du» 
pticia  bumiiaftnt,  hibema  atque  aeftiua.  •*-  Lata  bubitia  e/fe 
aportebii  pedes  deeem  vei  minime  nouem  etc.  vbi  aperte  bubi- 
lia  aftabulis  diftinguuntur,  quia  funt  partes  feu  ftationes  in 
ibibulis.    Vide  ad  eum  locum  notam. 

/rttSibusl  De  cella  vinaria  et  olearia  ethorreo,  vbi 
fruftas  et  humi<)i  et  ficci  recondantur,  loqui  Varronem,  in 
aperto  eft.  Igitiir  comparato  loco  gemino  Columellae  I.  6. 
ita  h.  1.  corrigebat  Vrfinus :  FruSibus  hmtidis,  vt  eft  vinum 
£t  oteum  in  toco  ptano  cettas/aciunditm  aridis,  vt  ejl/abay  len* 
teSf  ordeum,  /ar  et  /oenum  in  tabutatis.  In  leftione  vulgari 
Viftoriana,  quam  tetinuit  Gefner,  multa  inefl!e  vitia,  Jllatim 
apparet.    Nam,  vt  taceam  verba  et  olearia  fotius/aciundump 

quae 


d88  COMMENTARIVS  IN 

qoae  non  habent,  qno  referantnr^  nec  ipfam  fententiam 
commodam;  in  cella  vlnaria  et  olearia  quomodo  praeter 
oleum  et  vinum  vafa  vinaria  et  olearia  eSe  poflhnt ,  quae  in 
torculari  funt  coUocanda?  Dolia  oleo.et  vino  plena  ponun« 
tur  in  cella,  vaiis  vero  fit  oleum  et  vinum.  Deinde  fequens 
artdus /ru&us  arguit,  de  humido  praeceiMe  fermonem.  Poft- 
ea  faba  fola  nominatur,  recondenda  in  tabjilatis,  male  omiflis 
granis  nobilioribiis.  Quanquam  primae  Editiones  redjus 
cum  faba  nominant  lenteSy  hordeum  etfar^  male  tamen  omif- 
fo  tritico.  De  vitiis  multis  huius  loci  monuit  etiam  Ponte- 
dera,  contentus,  vti  videtur,  Je6tione  Crefcentii  Bafileenfis ; 
nam  ipfe  non  fatis  aperte  dixit,  quomodo  hunc  iocum  emen- 
dandum  cenferet.  Equidem  vdligiis  leftionum  Crefcentii 
infiftens  ita  h.  1.  redintegrandum  eSe  cenfeo :  Celias  (faciun- 
dum)  m  loco  plano  fruSibus  humidis,  vt  eji  vinum  etoleum; 
item  (i.e.  torcularium)  vbi  vafa  vinaria  et  olearia  ej/e  pojjint; 
ufridis,  vt  ejlfaba^  lens,  hordeum,farf  triticum  etfoenum  in 
tabulatis.  vel  propius  ad  vulgatam:  FruHibus  kmnidis^  vt  ejt 
vinum  et  oteum  loco  plano  potius  cetlas  faciundumf  item  vbi 
vaja  —  olearia  ftent;  aridis,  vt  ejl  faha^  lens  —  triticum  im 
tcibidatis.  Atque  hanc  rationem  fecutus  fum  in  refingenda 
Varronis  oratione.  Vulgatam  nullp  modo  tolerandam  leftor 
ex  varietate  leflionuni  cognofcet  Nunc  demum  video,  in 
Aldina  effe:  Joco  ptano  in  cellis,  ita,  vt  vaja  vinaria  — 
potius  Jint  etc.  Pontedera  in  Curis  fec.  corrigit:  fruHus  vt 
ejl  vinum  et  oieum  toco  ptano  in  cellis,  item  vbi  vcyla  vinaria 
et  olearia  ej/e  pojjsnt  f  faciundum  ;  aridus,  vt  ejt  foefwm^  i» 
tabulatis*  Vocabulum/aia  io  libro  Polit.  omitti,  idem  an* 
notauit.    Hanc  eius  dnnotationem  omiferat  Erneili. 

vbiverfetur]  Culinam  intelligit,  detqua  Colum.  L6. 
mffgna  et  atta  culina  ponatur,  vt  in  ea  commode  famiUarea 
omni  tempore  anni  morari  queant.  De  culinae  vfu  ipfe  Varrd 
paulo  poftea  ea  tradit,  vnde  arguas,  culinam  iu  parte  villae 
rufllca  effe  non  eum  locum,  vbi  cibus  paratur  et  coquitor, 
(etfi  cibus  famili^e  et  ibi  paratur  et  capitur,  tefte  Varrone,) 
fed  vbi  familia,  al>  opere  yacans,  aeftate  verfabatur ;  et  hieme 
operas  aliquot  antelucanas  et  vefpertinas  conficiebat.  Re- 
fpondet  igitur.  loco  ei,  quem  Galli  Foffice  yocant.  Coqui- 
nam  veteres  tefte  Nonio  etPailadial.  37.  4.  dixerunt,  vbl 
cibi  coquuntur ;  hinc  va(a  coquinaria.  In  Nonii  tamen  loco 
Mercerius  p.  55.  ex  libris  fcriptjs  edidit:  cotinam  veteres  co- 
quinam  dixerunt,  non  vt  nunc  vutgus  putat.  Mercerius  et» 
lam  in  annotatione  addita  negat  antiquis.vfitatum  vocabuium 
coquinae  S\uSe ,  contrg  Arnobiioii  et  Anumanum  ita  dixiiTe. 

b 


VARRONIS  LIB.  h  CAP.  Xm*  •     389 

In  qao  tamen  (kllitaf.  Cdquinarem  enim  cidtrum  ex  Varro- 
ne  laudat  Nonius  eius  p*  195.  lin.  17.  et  coquiHare  pro  coque* 
re  dixit  aliquoties  Plautus. 

et  vbi\  Reftitui  lediionem  antiquam.  Nam  locus  di- 
verfus  nunc  figniiicatur,  vbi  in  quietem  fe  recipiant  fami- 
liares.  | 

proximeji  Columella :  viltico  iuxia  ianuam  fiat  hahita- 
tiOf  vt  intrantium  exeuntiumque  confpeSum  habeat.  \ 

videnda  -*  admota"]    Refte  Vriinus  emendat  videndum  ' 

^  admodum  apta.  Sic  infra  cellam  vinariam  et  oleariam  ad^ 
modum  agri  aptam,  et  Columella  I,  6.  magna  et  alta  culina  \ 

ponetur  —  et  in  ea  commode  familiares  omni  tempore  ami  ! 

morari  podint.  Ceterum  Pontedera  colina  fcribi  maluit,  quod 
Fefto  auAore  cuHna  fit  locus ,  in  quo  epulae  ih  funere  com- 
barunturi  Vide  ad  Colum.  II.  15.  7.  Sed  Varro  de  L.  L. 
IV.  p.  3a  Truae  quai  a  culina  in  tauatrindm  aquam/unduni. 
et  Lucillius  apud  Nonium  Merceri  p.  217.  Pijlrinum  ddpoji*  . 
tumy  pofticumf  /eUa^  cutina.  Ceterum  Br.  et  Ald.  et  capitur. 
Deinceps  caetera  Br. 

intra  ctau/um']  Haee  abnndare  cenfet  Vriinus.  Sequi- 
tur  enim  in  con/epto*  Sed  claufus  locus  eft  diuerius  a  con- 
lepto.  Colum.  L  6.  P^q^  vtrique  proximum  korreum.  qua 
tonferatur  omne  rujticum  infirumentum;  it  infra  id  ipjum 
ctaujus  tocus,  quo/erramenta  condqntur. 

quibus  caetum  ptuuium  inimicum  ]  Vitium  vulgatae,  vbi 
haec  verbs4  ^tim  poft  injlrumento  omni  pofita  leguntuf,  fatid 
arj^unt  Edn.  primae,  vbi  poft  teSa  ififerta  habentur.  PIau<> 
ftris  enim  qui  coelum  pluaium  inimicum  dici  poteft?  Dein- 
ceps  reliquaetiam  verba  fehtentiam  plane  abfurdam  non  funw^ 
dunty  fed  ftimma  cum  violentia  torta  vix  remittunt  £x  io- 
co  Columellae^  antea  laudato^  appafet^Varronem  primttm  de 
horreo  ioqui  feu  loco  eonfepto^  vbi  plauftra  pofiint  condi^ 
deinde  de  loco  claufo  intra  feptam^  vbi  ferramenta  recon- 
jdantur^  quibus  coelum  pluuiam  ttoceat  Quare  totum  hi  L 
ita  corrigo:  infirumento  omni  in  cohortCf  ijt/atis  magnajfini 
ieSfa  ;  et  quibus  coetum  ptuuium  immicum ,  Jint  intra  ctaujum 
in  con/epto.  haec  enim/ub  dio /urem  non  niodo  metumt ^' Jed 
aduerjiis  tenqpefiatem  etc.  Interim  vlilg^tam  leftionem  reli-* 
qui,  nifi  quod  non  modp  tranlpofitis  vqcabuli^  fcripii ,  et  poft 
metumtf  ex  Edd.  priinis  inlerai  y^i/ male  a  Vi^orio  omif- 
ilim.  Miror  Interpretes  omnes  bic  tacuijGre.  Cetdrom  Aldi- 
ha  Hic  et'  alibi  ^coelum  habet  contra  quam  Vafro  ipfe  demon- 
ftrat  de  L* L. IV.  p.  9.  vbia cauo cOetum deriaat^  etfi gme- 
cum  3bi%ey  in  propinqoo  erat 

Tom.  L  P.  11.  T  vna^ 


290    •         COMMENTARIVS   IN.  , 

t/M,  vt  inierius^  Vrfinus  conigit  vna  interior  in  com- 
ftuuio  habeatlacum.  Refte,  puto!  Nam  exterius  compla- 
vium  nuilum  erat 

quae  intra']  Ita  cum  Vrilno  fcripii  pro  qui;  a  qua  fa- 
liens  h.  I.  eft  decurrens.  £t  Columelia  pifcinas  duas  et  fter- 
quilinia  vult  eile  dcuexa  leni  cliuo  I.  6.  ai. 

Jit/emipi/cina}  Haec  vitiofa  eiTe  puto.  Cur  enlm  fe- 
mipifcinam  dixit,  quae  pifcinae  verae  nomen  meretur.  De» 
Inde  malim  etiam/a/.  ' 

cum  redierunf]  Ita  red:e  Polit  liber  cum  luntinis  £dd. 
Male  vulgo  dum  iegitur.  Ceterum  h.i.  Nonius  in  \oceCortes 
ita  laudat:  Nec  mimts  et  a  pabuta  cwn  redieri$U  auferesyfues^ 
porci  iu  corte  exteriore.  Columella  de  altera  pifcina:  quae 
anferibus  ac  pecoribus  feruiat.  Nonii  Editio  Parmenfis  anni 
1480.  habet:  cum  rediermt  cmferesjuos  pord.  et  ikpiaae 
Cbdex  Guelferbyt 

fiunt'^  Columelia:  alteram  in  qua  lupinumy  vimifia  et 
virgas  atque  aHa^  quaefunt  vfibus  nojlris  apta^  maceremus. 
vbi  ex  h.  1.  apparet,  legendum  eHkfiunt. 

cohors  exieritur]  An  pecora  ibi  per  aeftatem  moran- 
tur?  Geopon.  n.  22.  multos  aiunt  ftiputam  defeftam  vet 
€uulfam  fubfternere  pecori  Tvu  cvfiicceni^Mu  xal  rS  %p»  swr^ 
mteTcret  xirpog  yitnirctf.  Ceterum  de  colK)rds  fcriptura  bre-' 
viter  dicam.  Aldina  et  quae  eam  fecutae  funt  vbique  in  Var- 
rone  ckortem  dederunt;  alibi  cortem  libri  praeferunt  No- 
nius  villarum  fpatia  intra  maceriam  interpretatur.  Varro 
JL  L.  IV.  p.  23.  Chhors,  quod  vt  in  villa  ex  pluribus  teSis 
eonimigitur^  ac  quiddam  fit  vnum ,  ftc  haec  ex  manipulis  co- 
puiatur  4»hors,  (militaris)  quae  in  villa  diHa,  quod  circa  eum 
iocUm  pecus  coerceretur.  Tametfi  cohortem  in  cella  Ipkicra- 
tes  dicit  effe  Graece  x^f^^  ^P^  poetas  diSam.  vbi  Parmen« 
fis  editio  anni  1480.  in  Fabricii  £meftiam  Bibliotheca  omif- 
& ,  habet :  fic  his  ex  mampulis  pluribus  copulatur.  Cohors 
quae  in  vilta,  quod  circa  eum  tocum  pecus  cokoreretur,  iametfi  ^ 
cohortes  in  villa  Jficrates  dicit  fffi  graece  cohorton  apud  poe^ 
taidiBbm.  Male  recientiores  £ditiones  x^p^ov  induxerunt; 
re6):e  monente  Scdigero,'  qui  %iftw  Iphicratifque  etymolo* 
giam  jbcis  Homericis  egregie  comprobauit  p.  3^-  «t/A^c  xep- 
rov  et  x^fi^^  dixit  Homerus.  Diueriafn  etymologiam  male 
ampleftitur  Gefneri  Tbef.  L.  L.  de  fcriptura  vocis  fecurus^ 
Scilicet  a  Xofito^  ducitur  Ckors  et  cors;  in  forma  prpduttio- 
re  coors  inter  geminum  o  interppn^atur  h,  vt  effet  cokprs, 
veluti  in  ckoo,  incoko.  In  ColumellaIV..3..i..flA  incokato 
dedit  lucundoa  ift  AMina  pro  iWAoa^o.  vbi  vide  notanu 


VARRONlS  LIB.I.  CAP.  Xm.         J91 

€X  ia  qttod  euehatur]  Aldmzj  Grjrph.  anni  1535.  et 
alia  anni  1528.  iine  loco  faabent  vtjH  ex  ea  quod,  quae  leftio 
non  erat  contemneAda. 

alteram  enitn  /»]  Hnnc  locum  exE4d.  primis  reiHtui, 
mire  a  Viftorio  ritiatum.  Confirmat  emendationem  Coiu- 
mella  I.  6.  21.  Sterquiliwia  quoque  duofmt,  vnutn  quod  noua 
purgatnenta  redpiat  et  in  annum  conjeruet,  alterum  ex  quo 
vetera  veJiantur. 

flacuitli    Leftionem  librorum  quod  enim  quam  recenSf 
quod  confacuitf  melius  iimpliciter  probabat  Scaliger,  ni(i 
quod  confracuit  malebat,  quod  enim  melius  interpretatus,  Vt* ' 
pote  cum  melius  fit;  Vrlinus  vero  inde  corrigebat:  quod  eft 
quam  recens,  quod  confracuit ,  melius.    Pontedera  etiam  pro 
babat  confracuit  vel  adeo  ipfum  confacmt,  a  faecibus  deri- 
vans,  vt  a  fracibus  faftum  eft  fracefcere,'confracefcerei 
Equidem  Vrfini  rationem  iubens  fequar.    Egregium  I.  Fr. 
Gronouii  conie6buram,  ex  Codd.  leftione  du6ram:  Quod  rC" 
censy  iiequam,  quod  coriflacuit ,  metius.  vix  mlhi  temperaui,. 
quin  in  textu  reponerem.     Qui  nequam  interpreftati  funt,  ad- 
diderunt  minus  bonum;  deinde  fublato  vocabulo  nequam,  ac-. 
cefiit  verbum  infertur,  quod  tamen  Aldus  primus  intulit. 

exugere']  Columella  L  6.  22.  ideoque  periti  rujtici,  quic' 
quid  ouilibus  Jlabulifque  conuerjum  progrjerunt ,  ji$perpoJitis 
virgcis  cratibus  tegunt,  nec  are/cere  ventis  Jinunt ,  autjolis. 
incurfu  patiuntur  exuri.  vbi  libri  optimi  habcnt:  Juperpojitis 
virgis  tegunt,  nec  arfjccre  Jotis  incurju  patiuntur,  reliquis 
omiflis.  Sed  ventus  aeque  ac  fol  exficcat  pifcinas ,  etfi  l6- 
viore  difcrimine  venti.  Ceterum.ad  h.  1.  pertinent,  quae 
infra  in  fine  cap.  38.  alieno  loco  leguntur  verba. 

Jeltas']  Ita  etiam  Vitruuius  Vl.  \o.  Jeltae  famitiaricae^ 
vbi  libri  alii  celtae  habent,  vt  in  Varrone  (criptum.  Cato  14. 
cellas  familiae  dixit,  nifi  le^lio  faltit.  Sunt  d^sipSvBc  grae- 
ce^  ad  neceflitate^  naturae  faAae  fellae. 

Jecundum  aream']  Columeilae  L  6.  24.  jfreae  nubila* 
rium  appKcari  debet  et  reliqua. 

propter  aedificia']  Haec  verba  Vrfino  fpuria  vifa  funt 
efle. 

antiquonm']  En  tibi  difciplinae  antiquae  exemplum! 
Populus  M.  Aemilium  Porcinam  a  L«  Caffvo  accufatum  cri^' 
mine  nimis  foblime  extruftae  villae  in  Alfienfi  agro  graui 
tnuita  afFecit,  narrante  Valerio  Maximo  VtQ.  i*  7.  PertineC 
jiarratio  ad  annum  vrbis  616. 

maioris']  Polit  liber  addit^^i,  qnod  intelli^  pdteft; 
VrfinuA  maiotn  emi^abat^  quod  et  mihi  placet  • 

T  2  eutinam] 


99a  COMMENTARIVS,  IN 

cnlinaml  Nonius  in  Prae/epia  ita  h.  1.  laadat:  Omtra 
hic  laudabatur  ab  illis.  Is  habebat  culinam  rujhcam^  vnam 
praefepiam  latam^  cetlam  vinariam.  vbi  aliae  Edit  praefepim 
habent,  quod  rellituit  Mercerius,  male  negans,  exftare  hodie 
locum  in  iibris  de  re  ruftica,  vnde  iibri  eius  fcripti  lauda* 
bant^  cum  in  Edd*  ilt  de  RepubL  lib.  L  Codex  etiam  Guel« 
ferbyt.  praefepim  latam  habet. 

vt  orcae  in  tHfpatda']  Leftionem  hanc  antiquam  et  ve- 
ram  damnat  tamen  Nonius,  qui  haec  verba  laudauit  de  Gen. 
Vafor.  et  Poculorum,  monente  Pontedcra.  Orcas  picatas 
habet  Colum.  XII.  15.  2.  Byzantiam  orcam  dixit  Horatius, 
vbi  falfamenta  condi  folebant.  Angufti  colli  fuilTe,  colligi- 
tur  ex  Perfio.  Fornia  igitur  fola  a  doliis  Italicis  diuerfae 
fuilTe  videntur  orcae. 

ne  vinum  prolueret']  Haec  verba  addidi  ex  Edd.  pri- 
mis;  quorum  loco  Edd.  1. 1-  G.  habent  poft  lacum  inferta 
faaec:  inquofi  contigerit^  deHuens  vinum  excipicUur  ^  ncper^ 
eat.  PaUadius  etiam  I.  18.  lacum  fubdit  vt  etiamji  ignorct- 
tafe  eupa  diffitderit  y  tacu  Jubdito  excipianturj  nonperitura 
vina  quaefluxerint.  Pontedera  tamen  proluerent  malebat  le- 
gi,  ad  dolia  referens.  Columella  VII.  3.  35.  proluere  ven^ 
trem  de  herba  dixit,  et  11.  18-  proluere  terras.  Sed  nec  ita 
fatis  apta  videtur  leftio  eife  fententiae  Varronis.  Cf.  ad 
Oiton.  c.  154. 

pejfimo  publico']  Vt  bono  publico,  dixit  etiam  Liuius 
n.  I.  monente  Vrfmo;  quanquam  luretus  ad  Symmachum 
p.  198«  maIebat|7^^fffo  exempto  legi,  ortum  ratus  pejjimo  cx 
lcripto  per  compendium  iplo.  Luc.  LucuIIus  quomodo  vil- 
lae  Tufculanae  magnificentiam  defenderit,  vide  apud  Cice- 
rbn.  de  Legibus  III.  13.  MeteUum  puto  intellegi  Quiatofli, 
L.  Calui  filium,  Numidicum,  qui  L.  LucuUl  fororem  in  ma- 
trimonio  habebat 

haberet]  Vrfinus  malebat  habeat,  quod  eft  in  PoL  li- 
bro  recentiore.  At  equidem  cum  Edd.  primis  curabant  in- 
ferendum  et  locum  ita  legendum  efle  cenfeo:  quod  (vel  quo- 
niam)  hi  laborant  potius,  vtjpeffent  — -  quam  vt  antiqui  qui 
.  curabanty  in  quam  etc.  vel  ita  hi  laborant  vt  JpeBeni  — 
quam  vt  antiqui  qui  potius  curabant  —  haberet. 

vinaricts']  Vrfinus  omifiis  vocibus  aiiquot  corrigitt  m 
M  quaeratf  vt  ad  dolia  aera  frig.  ita  adferias  calidiorem. 
Atque  omnino  fequens  ita  arguere  videtur  omiiTum  anteavf* 
Ceterum  Crefcentius  Louanienfis  Gefneri  V.  19.  haec  retulit 
M  k  L    Varro  fcribit  oeilam  oleariam  ad  partem  calidam 

habere 


VARRONIS  LIB.  L  CAP.  XIV,        agi 

kabire  dehere  femftras^  fed  vim  adfrigidam,  qaae  nec  Bafil. 
nec  antiqua  mea  editio  habet 

Item  viderel  Refte  Pontedera  vidit,  hanc  clanAilam 
pertinere  potius  ad  cap.  I3.  vbi  vide  notam.  Igitur  vt  fpifr 
ria  haec  verba  inciuii. 

Cap.  XIV.  nattirale  fep.  viuaefepis^  Ita  egregie  h.  I. 
eonftitait  VrCnus.  Vulgo  peflime  verba  viuae  fepis  collo- 
CAtA  legebantur  poft  radices  ac.  Gefner  tamen  luo  loco  re- 
liAa  inciuferat  Primae  Editiones  habebant:  radicesviuae 
fepis  ac  viataris  praetereuntis  lafcvm.  vnde  viatoHs  reftitoL 
Pohtedera  maluit  ac  viuasfepes  fcribi,  interpretatus  con- 
nexiones,  implicatipnefque  fpinarum  et  virgultorum,  qui- 
bus  iit  fepimentum.  Cum  facibus  Romanos  etiam  ambulalT^ 
▼eliter  feciiTe,  vt  hodie  magnates  faciunt,  ex  Tacito  et  Sue- 
tonio  admonuit  Vrfiniis.  Sepes  viua  aut  fatione  feminum 
aut  viuiradicum  prouenit  Hoc  indicauit  Varro  geminatai 
illo  quod  —  quod.    Ita  deinceps  feft.  4. 

fed  nott  vinit']    Hinc  apparet,  fepimentum  viuae  fepis 
opponi  huic  non  viuae. 

ac  virgultis'}  Reftitut  leftlonem,  aViftoriotemere  mor 
tatam  in  e  virgultis.  Palis  enim  ftatutis  impUcantur  virgulta. 
vt  omnes  norunt,  qui  tales  fepes  viderunt 

latis  perforatis']  Columella  de  fimili  re  IX.  i.  3.  etjkm 
teres  arboris  truncuSf  fiue  ut  craj/itudo  poftutaidt  fijftlis  /lipes 
romfflmribus  locis  per  latus  efforatwr  et  in  circuitu  vmarii  cer^ 
•  tis  interuenientibiis/patiis  defixus  erigitur,  deinde  per  tranft 
ver/a  laterum  caua  trattfmittmUur  amites  (vulgo  ramices)  — ^ 
Satis  eft  autem  vacerras  inter  pedes  oSonos  d^ereferifq^ 
iranfuerfis  ita  clatrare.  vnde  manifeftum  eft,  honc  Varronis 
locum  traie6tis  verbis  itaefle  concinnandam:  implicatis^  aut 
tx  arboribus  (arborum)  truncis  demiffisin  terram  et  dein^ 
ceps,  con/Htutis,  autfiffis  et  m  lateribus  perforatiSf  etper  ea 
foramina  traie&isUonguriis  binis  aut  temis*  Verba  deinceps 
^off^t/tf/isfpurla  efle  cenfebatVrfinus;  de  reliquo  vitio  nemo 
admonuit  Ceterum  Aldina  in  CQrrig.  fcribere  iubet  demif 
fis  et  itt  terram;  deinceps  in  capite  23.  feft.  5.  apricus  mu- 
.tare  in  apricis*  Hinc  male  intelleda  correftione  Baiil.  edi- 
tio  apricis  alieno  loco  hic  inferuit 

terreus]  Milii  terreuas  magis  placeret;  ita  enim  cae- 
teri  fcriptores  vocant 

,  ita  idonea  ]    Pontedera  malebat :  foffa  ea  idonea,  vt  d»* 
incepB  aggmsbomis^.  . 

Tj  fafti' 


^94  COMMENTAKIVS  IN 

faJHgmm']  i.  e.  decliaitfttem ,  refte  moneiite  Gefiiero. 
Ita  etiam  pofait  I.  20.  5.  Locam  Lacani  IV.  295«  putiufque 
cauati  montis  ad  irrigui  premitur  faftigia  campi  re&e  com- 
parauit  ibi  cum  noftro  Bunnann. 

atit  ita  arduus']  In  £dd.  1. 1-  G  eft:  agger  is,  qui  «». 
trinfecusftt  iunMus  fojfae  ita  arduus.  vnde  Vrfinos  emenda- 
.bat :  aggerji  intrinjecus  ita  arduusjit.  Pontedera  maiebat : 
ac  ita  c^rduus,  yeljed  ita  arduus.  Sed  vlr  egregius  fententia 
loci  buius  aberrafle  videtur,  Agger  enim  vel  folTae  iungi 
dicitur,  aut  flne  follk  arduna  erigi,  ne  quis  tranflcendere 
pofHt.  3ed  eoce  Nonius  p.  146.  Fqffa  ita  tdoneafiat,  vt 
Qtnnem  aquamf  qttae  de  caeto  venits  recipere  pojffit,  autfaJH' 
gium  hoBeat  vt  exeat  efundo  aggeris.  vbi  Mercerius  in  aite- 
ra  editione  p.  302.  dedit  omiffo  initio:  Aquam  quaeecoeto 
•wr  potejl  —  habet  —  execUfmdo.  Jlggeris.  Sic  ait  cfle  in 
libris  (criptis,  etiam  Varronis.  Editio  Parmenfis  1480,  iimi- 
iiter  omiiTo  initio  babet :  ^quam  auae  de  caeio  venit ,  recipe* 
re  potejl ;  aut  faftigium  vt  exeatfundo  aggeris. 

Jfilariam']  Cicero  de  Nat  Deor.  III.  5.  lalariam  nomi- 
nat,  a  porta  Collina  in  Sabinos  ducentem^  qua  falem  in  Sa- 
binos  portari  conuenerat  tefte  Plinio  31.  f.  41.  a  mare  fcili- 
cet  fal  iiluc  portabatur,  aaftore  Feito.  Vide  infra  ni.  i,  $• 
ft  c.  i.  14. 

Jlumen']  Croftnmium  fluuium  vocat  Plinius  HI.  T.  70. 
fapax  Cruftumium  Lucano  11.  406.  Hodie  Conca.  Scilicet 
idem  Plinius  IIL  f.  8-  Oppidorum  veterum  nomina  retinent 
iigi*i  Cruftuminus  Caletranus.  Oppidum  igitnr  ibi  periifle 
iam  tunc  videtur.  Campeflrem  agri  eius  iitum  Varro  c.  19. 
-tndioat  Foenum  ibi  natum  noxium^  extra  falubre  fuiflTe  te- 
ftatur  Plinius  11.  f.  98. 

quifacimt]  £dd.  primae  omittant  qui.  vndeGefher 
oorrigebat:  aggeres  quidamfj.f  eofqne  vocant  muros.  Ser- 
vius  ad  Georg.  I.  264.  vallos^  falfas  et  muros  de  terrafa&os 
et  gleins,  quifiunt  in  circuitu  conortium  et  vinearum,  aut  qm^ 
bus  aquae  deJucuntur  de  locis  aquofs. 

novijfimum]  Edd.  1. 1<-  G.  notijjhnum.  Vnde  b.  L  emen^ 
Uabat  Vriinus :  Notijfimum  fepimentum  eft  maceria. 

crudis"]    De  his  dicam  ad  Paliadium  Maio  I3.     ■ 

informis']  Male  praeferebat  Pontedera  primaram  £dd« 
informe,  ad  fepimentum  referens.  Refte  vero  Gefher  com- 
parauit  locnm  Plinii  35.  C  48*  qM^  ^^  in  ^fricaHiJpania* 
que  ex  terra  parietes,  quos  appettant  formaceos,  quoniam 
4u  forma  circumdatfs  vtrinque  duabus  tabulis  inferciuutur  ve^ 
riu^  quam  infiruunturfafuie  (bfr^mt,  iucorrupti  imMbus,ve»» 

•    tis. 


VARRONIS  LIB.  I.  CAP.  XV.         29$ 

iiSf  ignUms  omnique  eaemento  firmions.  —  HSfn  fniem  crO' 
tes  parietum  tuto^  et  lateribus  crudis  exftrui  qms  ignoratf 
Colamella  IX.  7.  luto  puntoo  frondes  iUitas  habet;  et  XL 
•3.  54.  foflam  repleri  iubet  lapidibas  et  calce,  vel  punico  lu^ 
to,  ne  capparis  po/ut  perrumpere  terrae  fpatium  affignatum  ; 
vnde  Palladius  X.  13.  luto  jRrudos  parietes  habet.    Punicam 
impenfam  Palladius  L  13.  vocat  lutum,  cannis  in  camersi  in* 
ducendum.    Igitur  quicquid  operis  luto  cum  paleis,  frondi* 
hnaf  lapidibns,  cannis  etc.  mixto  facere  a  Poenis  didiccrant 
primum  romani  opifices,  impenfii  punica  vei  iutum  punicum 
appellabatur.  Terram  h.  1.  Varro  ^icit  lutum.  Formacei  ifti 
parietes  luto  cum  lapidibus  permi/lo  formabantur.    Eofdem 
inteliigit  Columella  IX.  i.  2.  et  Palladius  L  34.  4.  alii  tuto 
/  inter  formas  claujo  parietes  figwatos  ex  lateribus  imitantur. 
—  alii  macerias  luto  et  tapide  excitant,  pleriquefine  luto  coh^ 
gefta  in  ordinem  Jaxa  compgnunt:  ex  quo  loco  manifeftum 
eile  videtur,  male  h.  I.  luto  lapiUos  addi^  quoniam  ex  folo 
luto  Palladius  parietes  formaceos  conflruit.  Ifidorus  XV.  9« 
formatumfiue  formatium  in  Africa  vct  Hifpania  parietes  di 
terra  appeilant ,  quomodo  in  fomia  drcumdcUis  -^  inftruun* 
tur.    jleuis  durant  incorrupti  ventis,  ignibus,  omni  cemeuto 
fortiores.    Omifit  igitur  in  Plinio  imbribus^  quibos  vereor, 
vt  hoc  genus  refiftere  pofllt  in  terra  noftra.    Margo  Ifidori 
snonety  Hifpanis  audire  Tapias;  Grialus  in  notis  hodie  vo- 
cari  ait  Hormigon.  In  Plinio  Pintianus  ex  Codd.  duobus  fuis 
valeh^tftruuntur.  Sed  prae&t  vulgata  leftio*    Equidem  in 
Lexico  meo  Hifpanico  Xialli  Sejournant  I775.  reperio  7b- 
fnal  formam  ipfam,  Tapia  parietem,  et  tcpiador  opi&cem 
dici:  hormigon  vero  dicitur  efle  genus  impenfae  ex  calce, 
lapillis  et  bitnmine  compofitum.  Vtitur  his  formaceis  parie- 
tibus  ettamGallia  meridionalis,  quos  defcripfit  pidturifque 
tllufirauit  Goiffon  ^^  Uart  du  ma^on  pifeur.     Ipfos  parietcs 
Pi^etf^  Pizaiff  Pizi  vocauit  altcr  Galfus  de  cultura  Tabaci* 
Parifiis  179 1 .    Sed  hoc  genus  formatur  mifi:a  luto  arena. 

Cap.  XV.  fationis  notis"]  D'Amaud  Variar.  Conieft. 
p.  19.  ita  corrigebat  h.  LJaHus  notis  arborum  tutiores  fiantp 
ne  fcmiL  —  ac  lites  ex  limitibus  iudicem  quaerant.  Quam 
coniefturam  aflenfu  fuo  comprobauit,  qui  eam  retulit  ad 
h.  I.  ErneJH.  MMfatius  aeque  difplicet  Sitqaefationis;  ita- 
que  malim  fines  praedii  fatione  arborum;  caetera  in  iBat 
emendatione  probo.  Agrum,  in  confiniooonfitum,  habet 
noflier  infra  c.  16.  et  de  iure  harum  arborum  copiofe  difpu- 
tat  Arn«ldus  hc, 

T  4  rixeU' 


996  COMMENTARIVS  IN 

rixefUur]  Nonias  in  andqiiis  Editiombns  h.  1.  laudat 
ex  iibro  T.  de  reram  natura,  fed  rixmt  cum  aliis  teftimoniia 
ponit  ViAorios  vidit,  eam  locam  liinc  daftam  efle.  Deinde 
in  Merceriana  editione  locas  ex  admonitione  Viftorii  cor- 
reftus  fait ,  (ed  male  rixentur  repofitam.  Edido  Parif.  1583. 
habet  locam  p.  231.  b.  (criptam  ita,  vt  laadauit  Vi6):orius  ad 
h.  I.  Etiam  Lipfius  Var.  Left.  m.  2i.  in  Nonio  oorrexit^i& 
re  ruftica;  neutrum  nominaait  Merceri  editio. 

pifios'\  Siiius  Vm.  597.  et  Vfidiquejokrs  arua  corouath 
iem  nutrire  Fauentia  pinum. 

vxor\  Monet  Gefner^  Fundanium  ioqui,  nifi  iibrario- 
rum  cuipa  fit  omiiTum  indicium  perfonae«  Certe  Fundanius 
Ibpra  cap.  1 3.  6.  interpeliauij. 

vlmos\  Gefner  ex  Ciceronis  Oratione  pro  Caecina  S. 
addit  oleas.  vbi  efl::  eius  autemjimdi  extremam  partem  okae 
dtreSo  ordine  definiunt.  Hic  fere  mbs  fuit  Atticae  regtonis. 
Vide  Viftorli  V.  L.  31.  c.  10.  lidem  etiam  myrtos  in  fini^ 
bus  agri  ferebant,  vt  teftantur  Geoponica  XI.  7. 

quod  vbi  id  pote^  vt  ibi  quod  efi  campus']  Ita  ex  libris 
fuis  edidit  h.  i.  Viftorias,  qui  notam  mendae  his  ibi  appofi- 
tam  rep.?rit  Duriufculam  iocutionem  ipfe  agnouit  Gefner 
quod  vbi  diftum  interpretatur,  vt^uod/i,  haec  fententia:  quod 
vbi  idfieri  potefi ,  quemadmodum  in  (h$fiununOf  auia  efi  cam- 
•pus.  Crefcentius,  vt  poftea  docebo ,  ex  h.  1.  habet  quodfi  efi 
campus  vel  ager.  Ex  hac  varietate  et  leftione  primamm 
editionum:  vbipuMat  maxime  velferitur:  et  vbi  efi  campus. 
veram  leftionem  huius  loci  erui  poffe  fpero.  Scdicet  Cre- 
foentius  1.  c.  ante  haec  verba  ita  habet  de  ftirpibus,  fepibas 
commodis;  vel  ficut  plantae  vtmomm  vel/alicum  vel  populo- 
rum  et  citoniorum  —  et  fimiBum  arborum  et  praecipue  puUu^ 
lantium  a  radice.  Sufpicor  igitur,  h.  1.  legenduih  effe:  qui 
puliuiaHt  maxime  a  radice.  et  vbi  (vel  auodfi)  efi  campus, 
Soilicet  fi  \e&xo  fepemfufiinet  vera  eft,  vimujs,  a  radice  pui- 
lulans,  optime  fepis  vUim  praebebit. 

fufiinetfepem']  Nonius  in  Corbes  p.  94.  b.  ex  h.  L  laa- 
dat  cogit,  quam  leftionem  reiicit  Vifl»rius,  probat  Scaliger, 
Vrfinus,  Gronov.  Obferv.  IV.  3.  Comparauit  Vrfinus  locum 
nofliri  fopra  c.  6.  3.  celerius  kic  quam  illic  cqgunturf  i.  e.  ool* 
liguntur.  Alia  exempla  dabit  Index.  Ecce  nanc  tibi  Cre- 
ftentium  II.  c.  27.  quodfi  efi  campus  (alias  agir  addit  antiqua 
tnea)  vU-nus  efi  vtiiior  omnibus  afiis  ptantiSf  qt$od  et  fepem 
fufiinet  et  attoHit  vuas  etfrondem  iucundijjimam  miniftratoui^ 
bus  et  bubuSf  acfepibus  praebet  virgas  acfoco  acfumo  et  eft 
fmdtis  operibus  optimuSr   Legit  igitur  c^to^  vua9^    Forte 

fuit 


VARRONIS  LIB.  L  CAP.  XVL        397 

fttit  viiem.  Colamella  V.  6.  5.  vtmus^  quod  et  vitem  commo* 
diffim  fiatitury  jt  iucundiJfimum^pabuiHm  bubus  affcrt,  variijl 
que  generibus  foli  prouentt  etc.  neq  video^  qua  ratione  vlm^s 
fepem  fuftinere  dici  poffit. 

terrae  natura']  Pontedera  corrigebat:  de  terrae.natu^ 
ra.  refte!  Quod  vero  ait,  in  lenfoniana  eflfe  fcriptum  Tter^ 
rae,  omifit  annotare  Gefoeri  librarius  minifter;  nec  magni 
res  monenti  eft. 

Cap.  XVI.  iS?  vicina']  Crefcentius  11. 26.  Jtem  ait  Var^ 
ro  quod  quatuor  extrafundum  confiderandajknt ,  quibusfun- 
dus  vtilior  vel  minus  vtilis  redditur.  Primum  eft ,  Ji  regio 
proxima  ejl  iirfejia.  quamuis  fertilis  fit  fundusy  inutiksiamen 
ejl  propter  latrocinia.  Secundum  ejl ,  Ji,in  regione  propinqua 
Junt  homines  qui  emanty  qnae  in  fundojunt  venatia,  vet  ne  ca^ 
re  vendant ,  quae  fundafunt  opportum.  fruSuofior  enimfun^ 
dus  eft.  Tertium  fi  nimis  longinqua  eft ,  vt  cx  ea  diffici/e  ne^ 
ceffaria  portentur  ctd  fundum^  minus  (antiqua  mea  nimis) 
fruSuoJior  cenfetur.  Quartam  eundem  fundum  fruSuoftorem 
faciunt  veSurae,  fi  viaefunt^  quibus  plauftra  vel  naues  poic 
tare  ac  exportore  necejjaria  poftunt. 

fi  quo"]    fi  ea  vel  talis,  quo. 

Celiem']  Caro/m  Vrfmus, /o/f^  emendat  Popma.  lo- 
lienfes  latrbciniis  infames  Graeci.  loX««ii,  recentiore  nomi* 
ne  dmy^^petQ  Strabo  yocari  ait  montuofae  regionis  incOlas. 
Antiquiffimos  populorum Sardiniae  Uienfes  vocat  Mela  II.. 7^ 
eofdem  nominat  Piinus  libro  III.  feft,  13.  vbi  lotenfes  iam 
olim  Salmafius  reponi  iuifit  lolenfes  gentem  ne  fua  quidem 
aetate  pacatam  refert  Liuius  Libro  50.  Pulcherrimum  infuo 
lae  tra6^um  et  maxime  campeftrem  excoliiiire  lolaenfes,  re* 
fert  Diodorus  IV.  cum  Strabo  illis  montes  affignet.  Jolai 
in  Sardihiam  aduentum  tradit  Ariftoteles  Aufcult.  c  104.  et 
Silius  Xn.  364.  qui  oran^  infuUe  Itaiiae  obuerCim  mohtuo^ 
fam  eSe  docet. 

vicinitatis  inuefiosl  Cum  Vriino  Cuper  et  Schqettgen 
.  prohdibBitfoTmzminuetluSfdeindeeueSusvelaMeflus.  Schoett** 
gen  praetereacorrigebat:  quae  vidnitates  eueSus  habenttdor 
neos  ^  vti  vendunt^  et  illinc  tnueShis  opportunos  etc.  (^  ita 
verba  propterea  Junt  JruSuofa  non  babent,  qqo  referantur, 
Equidem  puto,  iententiam  poftulare  hunc  fere  ordinem  ver^ 
borum:  Quae  (praedia)  vicinittOis  eueSus  h.  id.  quae  najcuun 
tur  (in  fundo)  vt  ibi  vendant^  et  illinc  iHueSus  opportunos^ 
vtea^  quae  in  fundo  opus  funt  ^  emant,  proptereajuntfrum 
Suofa.  Cet^um  huic  membro  anteponenaiua  Secmdum.  eiTe 

T  5  '     « 


998  COMMENTARIVS   IN 

exEdd.  quibufdam,  monuit  etiam  Gefner;  ad  alteram  enim 
dittifionis  partem  Varro  nunc  tranfiL  Eue&us  confirmat  ipfe 
Varro  feft.  6.    Igitur  non  dubitaui  recipere. 

habent  f»]    i.  e.  habitant    Exempia  alia  dabit  Index. 

vtdniae]  Vrfinus  maiebat  vici^  vt  deinceps  feft.  4«  reAe! 

vt  quibufdam'}  fuperfunt,  inteHige.  Vrunas  tamen  qui^ 
hufdam  fpurium  cenfet. 

in  hoc  genus'}    agro,  feu  villa  tali. 

anniuerfarios']  i.  e.  in  annam  mercede  condoAos.  Ita 
etiam  Gefner;  itaque  poft  imperant,  diftiaguendum  eft. 
Contra  Vrfinus  ob  aQnuum  ftipendium  patat  anniuerlarios 
diftos  efle. 

quam  partem]  Senfum  hunc  eflTe  faciiem  video,  qaem 
expreffitGefner:  fed  diuites  haec  artificia  omnia  habent  in 
familia.  Mihi  iegendum  videbatur:  quampartsm  (artiiicio* 
rum  necefTariorum)  latifandii  diuitis  domeftieae  copiae  fkp^ 
pedltare  folent.    Velim  meiiora  edoceri ! 

fabras  paranf]  Ita  ex  Polit  dedi  ^ro  parent.  Lati- 
fundii  diuites'  Vrfinus  interpretatur,  qui  magna  lattfondia 
faabent.  Ceterum  in  Geoponicis  11.  49.  fub  Varronis  nomi- 
ne  idem  confilium  datur^  ibique  monetur,  fabros  ferrario^, 
lignarios  et  figulos  praecipue  effe  in  villa  habendos. 

Tertio']  Crefc.  quarto  ^  funi  quibus  plaujlravelna- 
ves  portare  ac  exportare  necejfarta  poffunt.  Columella  L  3. 3. 
multum  eonferre  agris  iter  commodum  —  deinde  ad  inuehen^ 
da  et  exportanda  vtenftlia;  quae  resfrugibus  conditis  auget 
pretium ,  et  minuit  impenfas  rerum  inueSarum »  quia  minoris 
apportentur  eo  quo  facUt  nifu  perueniatur.  Haec  ille  velut  e 
Catone  refert^  in  quo  hodie  nihil  tale  exfiait 

Quarto]  Crefc.  refert  etiam  ad  fundi  fruffus  JjfeSam^ 
dum.  fed  antiqua  mea  omittit^^Aamffim.  ^ 

ad  multa  praedia]  Ad  omnia  praedia  muita  innehan- 
tnr  et  euehuntur  inde ;  igitur  maltm  multa  adpraedia^ 

Umitem']  Crefc.  limina  quercum  habeat,  non  poffSs  rt-^ 
ffe  fub  eam  quaedam  ferere*  vbi  antiqua  mea :  vt  pofRs  reSe 
Jiib  eam  filuam.  Formam  antiquam  querquetum  fettitai  ex 
Pol.  libro.  Hinc  Querquetulanae  Nymphae  et  p&rta.  Varro 
apud  Nonium  p.  199.  tum  vtfifupemus  cartex  aut  cacumina 
morientum  in  querqueto  arbarmm  aritudine.  vbi  vulgo  eft  ii/. 
iitudine  vel  amaritudine. 

oleam]  Crefc.  oleamque  *—  recSneui  et  in  confinio  vitem 
et  fundum  faciant  fterUem*  De  noxa  oleae^  pofitae  in  locop 
vnde  quercus  effona^  dicemus  ad  Cblom.  V.  9.  I^iinms  24. 
£  I.  quercus  et  otea  tam,  pertinaci  odio  cUffidentp  vt  altera  in 

..  '  atterius 


VARRONIS  LIB.  L  CAP.  XVIL        999 

alterius  fcrohe  depaSae  fuarianitir,  qmereus  vero  et  iuxta 
iuglandtm  nucem.  Pemicialta  et  brafficue  eum  vite  odias 
ipjum  olus^  quo  vitisfugatur,  aduerfitm  cydamino. 

vt  introrjiim]  Vrliniid  malebat  et  introrfum  fe  recHneut 
omiilis  infundum,  qoae  vei^  fpuria  efle  cenfebat 

adjita']  appoiita»  iuxta  braflicam.  Hanc  enim  praeci- 
pue  olus  Latini  ^vocabant>  docentibus  ad  h.  L  Scaligero  et 
Vrfino. 

fundi  oram  ^Jlerilem']  Haec  yerba  fpuria  cenfebat 
Vr£nu8 ;  at  habuit  Crefcentius  in  libris  fuis. 

Cap.  XVn.  Jiue  quibus  rcbus']  Vriinus  deleri  volebat 
rehuSf  quod  tunen  Varronianum  equidem  puto  efle  cum 
Gefiiero. 

tres  partes}  Edd.  1. 1-  G.  tres  pattes  fciiicet  in  vocate* 
vbi  VrjQnus  verba  partes  fcilicet  tolli  volebat.  Vnlgatam 
cquidem  non  fatis  intelligo,  nifi  diftinguas  injlrumenti  ge* 
mus,  fc.  diuidunt^  vocak  effentiuocak  etc. 

iique  quos'}    Vnde  haec  pendent?    Malim  iifque. 

Obaerarios]  Varro  L.  L.  VI.  p.  S^-  Liber,  quijuas 
operas  in  Jeruitute  pro  pecunia ,  quamdebeat,  dum  folueret^ 
Mexus  voccLtur,  vt  ab  aere  obaeratus.  vbi  Geiher  malebat 
quam  debebat,dabat^  De  nexis  videlnterpp.ad  Liuium  Il.aj. 
Columelia  I.  3.  f.  12,  nexu  ciuium  et  ergajlulis  tenere  agros 
hinc  dixit  Antiquae  leftioni  obaeratos  refte  hanc  ex  libris 
fcriptis  fubftitui  iuilii:  Pontedera.  Si  enim  nexos,  a  merce- 
nariis  diuerfos»  intelligi  voluiffet  Varro,  dicendum  erat  iif 
que  quos.  Sed  nexos  eiufmodi  liberos  fub  Augufto  vix  m 
agris  babebant  Romani,  vt  libera  republica.  Varro  fcilicet 
obiter,  vt  folet,  etymolc^am  vocabuli  operarius  tradere  vo- 
luit^  monente  Pontedera.  Ab  ob  aera  fit  opera ,  hinc  ope^ 
rarius,  quB&  obaerarius.  ^vero  Uqueproiiquefunt.  Mu- 
retus  ad  Taciti  AnnaL  IQ.  42.  et  Fruterius  p.  346«  corri^ 
gunt :  quos  operarios. 

De  His  ctdufmodi]    Scilicet  de  feruis, 

imperatis']    id  cft,  imperiis,  rebus  imperatis. 

vno  eorum']  Gefner  interpretatur  vulgatum  antea  fifor« 
incdarum,  vnde  ad  nos  venerunt  reqnifito  ex  nOdltiis,  et 
requifito,  quld  apud  priorem  dominum  fafiitarent  Anti- 
.  quam  Codd,  leduonem  Scaliger  ita  corrigebat  et  in  eo  eorum 
i  nouitiis  reii ,  quis  itio  ad  priorem  dominum:  quid  fafHta' 
rent.  Idem  imperatis  rerum  interpretabatur  imperitos  re- 
rum,  eofdemque  quos  deinceps  vocet  iumitios  reii,  i.  e.  rei, 
.  mti^uo  iwre\  verba  quis  itio  ad  p.  d^  ej^plicat:  an  GiepiQa 

ad 


300  COMMENTARIVS  IN 

ad  priorem  dominum  eant  ad  opns  faciendtim  et  qoid  apnd 
eum.fa6titarintf  ceflatorefne  an  lalK>ri  inteuti  fuerint.  Sed 
haec  mihi  interpretatio  vaticinii  fpeciem  babere  videtur,  Vr- 
finus  corrigebat:  imperatis  it  refuifitione  ad  ffr.  d.  Popma 
leftionem  et  in  eo  eorum  e  nottitiis  ret^uijito  interpretatur: 
et  fi  quaefiueris  in  opere  rniUco  e  nomtiis,  quid  faftitarint 
apud  priorem  dominum.  Pontedera:  in  eo  eorftm  e  nqv. 
redinquifito,  Equidem  egregiam  et  facilem  I.  Fr.  Gronouii 
emendationem  pofui. 

neque  fornudohfa  neque  animqfa']  Hoc  praeceptum  cum 
quibufdam  aliis  omifit,  qui  cetera  repetilt  Columella.  Ipfe 
Varro  duxerat  ex  Ariftotele,  cuius  in  Oeconom-I.  c.  5.  haec 
et  plura  ieguQtur,  quae  Varro  in  vfiim  fuum  conuertit.  Haec 
igitur  hoc  in  loco  colle^hi  ante  oculos  leftorum  ponam. 
Primnm  igitur  Phiiofophus  graecus:  yiv^  6*  ivei^  xpoc  r« 
ipifx  fiiXri(rrx  fv^rs  ieAx  fiijrB  xvipsTx  xyoaf  xft(f>irBpx  yxp 
xi^WML  xe^  yxp  «/  xfxv  tetkoii  ix  vwoftiptttrL  %Xf  01  ^fioetieti; 
iu  evxpxot.  Vides  rationem  a  Varrone  non  bene  omiflam 
praecepti!  .  Alter  locus  eft  infra  feft*  5.  neque  eiufdemna' 
Uonis  plures  parandos  ejje.  ex  eo  enim  potijjtnmmjotere  of- 
fenjioms  domeJHcas  fieri.  Quae  fic  tradidit  Ariftoteles  1.  c. 
%OLi  fiif  nrxffd-eq  ifioed^ueti  TdXX«c»  iiinrep  luif  iv  reSc  mkBcau 
quae  integriora  legifle  videtur  Varro.  Idem  praeceptum 
pofuit  Philofophus  Politic.  VII.  c.  ii.  ric  ii  yevpy^f^oyrx^ 
ftxh<rrx  fxht  iskn^  eTvcq^  f^^rs  ofM(piikm  lexvrosv  ftTfre  ^vfMet" 
iSv.  iroo  yxp  xv  Trpoe  rs  rfjv  ipyourlxv  sTsv  XPV^¥^^  ^  '"^P^ 
ro  fiTfikv  vstorepf^etv  xer^xXeTi.  Ofienfionos  igitur  caufatur 
Varro,  vbi  Ariftoteles  timebat,  ne  plures  eiufdem  nationis 
ferui  confentientes  feditionem  fugamque  molirentur.  Ter- 
tinm  praeceptum  eft  Varronis:  Praefeflos  alacriores  fadun- 
dum  praemiis  dandaque  opsra,  vt  hdbeant  peculium  et  con- 
iunSlas  conferuasy  e  quibus  habeant  fiUos.  eo  enimjhmt  fir- 
miores  ac  couiunRiorcsftmdo:  quod  repetiit  Columella.  Sed 
idem  non  de  praefeftis  feu  iirtrpixotQ^  fed  de  feruis  omnt- 
bus  tradidit  Philofophus  l.c.  ietik  ucq  i^fiTfpsverv  tcSq  r^xvo- 
voticuQ  \  admirabili  breuitate !  Ad  reliquos  tamen  feruos  et- 
iam  referri  voluKTe  praeceptum  hoc  videtur  Varro  cum  ad- 
dit,  Epiroticas  familias  propter  has  cognatione*  iiluftriores 
ac  cariores  effe.  Quartum  eft  praeceptum :  Studiofiores  ad 
opus  fieri  liberalius  traSando  aut  cibariis  aut  ve/litu  tar^io- 
re  aut  remijjione  operist  qnae  fic  graece  docentur:  itoxnp 
tsT  voteTaSeq  ouiyf/tv  neil  itxviftetv  rs  uoi^  xvtivoq  uxr  oi^lxv 
Hux^rrx  uaLf  rpo^TJv  xeq  iaS^ijrx  xo^  dpytxv  ue^  uokiU^t^.  Porro 
incapite  Xlll»  itmt  quaedam  praecepta,  quae  ex  Ariftotele 

duiibi 


VARRONIS  LIB.  L  CAP.  XVU.       301 

dufta  videntar^  qaanqaam  ca  a  Varrone  fant  accoratlus  de- 
finita;  velut  iliud  fed:.  6.  iUi  enim  (antiqui  aedificationem 
viiyLejfaciibant  adfruffuum  ratianrm:  comparare  licet  cum 
lioc  Ariifcotelico.  1.  c.  6.  oinfcev  ii  'jrpig  rs  rcc  xr^pLcirct  uro^ki" 
rovrx  naroaxivwriov  xotf  vpoc  uyisfcLv  xotf  tpoe  ewifiepiav.  A/- 
yo»  ik  xr^fJLOLra  /xkv  oTov  xxpicoTi^  Hoif  itrdiljri  voU  <rvfi(Pipsi^  xot^ 
rSv  xccpxSv  iroU  SJlpoTc  xoif  rolot  vypoTg.  xotj  rSv  iXicov  xrtf^ 
fMrosv  rofet  dft^f/vxoiQ  netj  rofet  ct^o%oiCy  ^tetf  iikoi^  xoif  iXsvS^i^ 
f  01«  xai^  yvvou^l  xotf  ivipcitrt  xof  ^ivoiQ  xoif  itrroTQ.  Vnde  fru- 
^tos  aridi  et  humidi  dLdindtionem  duxiiTe  Varro  initio  huius 
capitis  13.  videtur.  xn^fxurx  SfJL^^x^  ^^  u^pvx»  Varro  cap. 
17.  interpretatus  eflfe  videtur  injlrumentum  vocate  ac  mutum. 
Poftea  quod  ait  Varro  cap.  Xllf.  f.  2.  villici  proxime  ianuam 
cellam  yfe  oportet^  eumque  fcire^  qui  introeat  aut  exeat  nO'» 
Su  quidue  ferat,  praefertim  fi  ojliarius  efi  nemo:  coDUenit 
cum  hoc  Phiiofophi  praecepto:  ioxBT  ik  iv  reSc  uiydKcue  e/. 
novcftletic  %(}3fo'/;£Oc  ^Tvotf  ^pcopo^y  og  uv  «%|M7<rroc  y  rSv  ukXav 
ipyofv,  TpoQ  aosrtjpfxv  rSv  sf^CPepOftivoov  xotf  ix^MpofUv(av. 

formidolofa']  Liber  Polit  fomiidulofa.  Ita  alibi  rutunda* 
Ita  in  Nonio  p.  465.  /anguinulcntus  ex  Codd«  pofuit  Mer^» 
cerius. 

literis  ef}  Interim  ex  Edd.  aliquot  addidi  et  fuadente 
Gefnero;  Scaliger  ff/m>delebat;  Vriinus  corrigebat  qui  /i" 
tcris,  qui  fint  atiqua  etc.  Scaligeri  ratio  plane  iuepta  eft. 
Literae  enim  hae  funt  plane  diuerfae  ab  iis^  quas  humanita- 
tis  vocabulo  complefti  folent  veteres  fcriptores.  Quas  Var- 
ro  poftulat  nunc,  pertinent  ad  rationum  librum  conficien- 
dum*    Comparo  Columellam  I.  8«  4« 

quam  —  dipci']  Has  quatuor  voces  a  glolla^re  efle  cea« 
febat  Vrfinas. 

maiore'}  Columella  XI.  i.  3.  viliicum  probat  annos  tri'* 
ginta  natam  vfque  in  fexagefimum. 

iis  auam  minorel  Pontedera  corrigebat:  ii  quam  mi^ 
nores.  V  illicos  enim  ipib^  natu  maidres  magisr  ait  efle  do- 
ciles  et  difto  audientes  domino^  quam  minores.  Sed  re^ 
Scaligerfcriptoram Codd.  Viftorii ii quam minore probabat; 
interpretato^  ii  antiqui  difbim  pro  ei.  Atque  omnino  verum 
vidit  Scaliger.  Ecce  enim  Columeila  I.  $•  f«  3«  iamqui  is 
tranfcenderit  aetcttem  primae  iuueutae  --**  ne  auSoritaicm  de* 
trafiat  ad  imperium,  cum  maiores  dedignentur  parere  ado* 
fe/centfUo.  Iterum  XI.  i.  f.  3.  eiufdem  praecepti  caufam  red- 
dens;  namferuitiafic  tirunculum  contemnunt,  vt/enem.  Ce- 
terum  re^  montiit  ScaUger^  ktine  dici  fratrm  maiore  et 

minore 


3oa  COMMENTARIVS  IN 

ndnore  natu;  itaque  leftionem  minore  natu  b.  1.  probauit 
etiam  Gronov.  ad  Saetonium  T«  L  p.  p.  347. 

et  vjii]    Cum  £dd«  prlmis  haec  verba  damnat  Vrfimis. 

pofJis\  Legendumefrejffo/^,  vidit  etiamGefner.  Paulo 
ante  Aldinum  coherceat  eieci/  nulla  Varronis  aut  iibrorum 
fcriptoruin  au6)x>ritate  munitum.  Plures  Aldinae  letiiones 
Vicborius  ddmifit  in  fuam,  quam  debebat,  aut  qoam  fecera^ 
fi  primarum  Editionum  fcripturam  ante  .oculos  habuiflet. 
Alioquin  infni  cap.65.  cohacejcant  fcribendum  fuerat;  etni. 
16.  f.  15.  cohangujlet.  Similiter  incohare  pro  inchoare  in 
Columella  primae  Editiones  (aepius  dant^  quam  annotauit 
Gefner.  Vide  ad  IV.  3.1.  de  vocabulo  cohors^  chorsad  Var- 
rou<  I.  13.  In  loco  Varronis  apud  Nonium  p,  478.  in  verbo 
wurnturari  Codex  Guelferbyt  coherceam  dat  In  Plinii  £pi- 
ftol#  V.  ep.  5.  f.  4.  incohatum  dat  editio  Romana  anni  1490. 
a  folo  L  M.  Heufingero  comparata. 

firmiores']    Dequibus,  nc  aufugiant»  minus  timeas. 

Epiroticae]    Ix>quitur  fcilicet  £piroticus  pecuarius. 

M  iniiciendwn]  Cum  libro  Polit  faciunt  libri  Vifl»- 
rii  f  qai  maiehsLt  votuntatenu  Scaliger  hinc  corrigebat:  /m- 
iiciendam  voluntateni,  praefeitos  in  aliquo  honore  habeudop 
et  de  operariis  9  qiti  praejlabtmt^  aliquot.  Vrfinus:  ad  inii^ 
ciendam  voluntatem  praeccptorum,  cUiquo  honore  habendijunt. 
Idem  tamen  ex  fcriptura  Codicis :  cui  iniicieneUm  voluptatem 
praefeSorum  malebat:  ad  eliciendam  volmtatfin  pratfedUh 
rum.  Popma  legeh^t :  Iniiciendum  voluptatcm,  praefeSlos 
in  honore  aiiquo  liabendo;  Pontedera  ad  inliciendum  volunta- 
tetn  praefeHorum^  honore  aliquo  habendoy  et  de  operariis^ 
qui  praejtabuni  alios,  communicandum.  Etiam  I.  Fr.  Gro- 
nou.  eui  iniiciendam  votuntatem  coniecerat 

et  de  operariis]  Vrfinus  deletis  verbis  de  operariis  ma» 
iebat:  et  qui  praejlabunt  cdios.  Sed  operariorum  mentio- 
nem  eiTe  neceflariam,  docebit  locus  Columellae  1.8-  f.  15. 

peculiare']  Quodad  peculium  eorum  pertineat,  refte 
monente  Vrfmo.  Pitutus  Afmar.  HI.  i.  36.  etiam  opilio  qm 
pajcit  mater  alienas  oues^  atiquam  iuibet  pecutiarem^  quijpem 
Joieturjuam.    Idem  Aulul.  L  17.  peculiarem  gatlum. 

qui  conjotando]  Vriinus  malebat:  vtfit  qui  confi^latulo. 
Cui  affentior,  eamque  leftionem  interpretor,  vt  habeat, 
quo  confolari  vilicund  eiufque  voiuntatem  iibi  reconciliare 
poflit 

Cap.  XVHIi  dirigit].  In  jibro  Viftorii  antiquiffimo  hic 
^t  oiibi  fuit  derigit,  ex^  qua  forma  antiqua  fupereife  moaet 


VARRONIS  LIB.  I.  CAP.  Xvm.        303 

dereSarios  in  libroPandeAanun  XLV.  De  extraordin.  crinu 
Leg. /accularios, 

haec  mancipia']  Diftinftionera,  vulgo  poft  haec  pofitam, 
fuftuli,  monente  Pontedera.    Idem  p;ivJo  poftea  feci. 

Optlionem}  Scaliger  monet,  vocabulmn  efle  deriuatum 
ex  graeco  oi^oXo^,  oiTaAioiy.  Sic  cuTciXoe  etiam  dicitur  oa* 
prarius. 

XV.  fnancipia']  Cato  vulgatus  cap.  XL  numerat  XVI, 
praeterea  faliftarium  nominans.  VrAnus  monet,  in  vetere 
codice  poit  Jubulcum  fequi  ScUiBtariuin  vnum;  cuius  notam 
Gefner  male  retulit  ad  formutam  oliueti.  Ceterum  Nonius 
p.  50^.  ex  b.  I.  laudat:  Centum  iugeribus  vinearum  opus  ejft 
qtdndecim  mancipia. 

quatcmis  operis]    Vide  Colum.  II.  4.  8* 

indulgentiae]  Edd.  primae  indiligentiae.  Vulgata  ad  ^ 
dominum  refertur,  ii  vera  eft.  Indiugentiam  proprie  de 
parentiim  in  liberos  aifeftu  dixere  veteres,  feu  potius  indul'- 
gitatem;  in  Virgilio  enim  indulgentiam  coeli  iioue  diftum 
vult  Seruius  ad  Georg.  U.  345.  qui  ex  COelio  indulgitatc  li» 
berum  ponit;  Sifennae  locum  habet  Nonius.  Ceterum  pro 
Lidnius  in  Brufch.  eft  fola  L.  litera.  Demum  capite  XXIL 
fecl.  3.  Itaquef  Stoh  inquit^  vnde  arguo,  eo  vfque  Stolonem 
efle  locutum. 

vti  pro  portione']  Leftio  Viftoriana  vti  proporti&ne^  ad 
waiorem  fundum  et  cet  in  errorpm  induxerat  Scaligerum, 
vt  a  Varrone  poiitum  crederet  vocabulnm  proportionis ;  ita- 
que  corrigebat :  vti  proportione:  ad  maioremfundum  vel  mi^ 
norem  addere  vel  demere.  Quin  adeo  verba  ad  maiorem  — 
demere  ex  gloflemate,  voci  proportionis  addito,  orfai  putabafr. 
Vrfinus  leftionem  Ba-  G.  ante  oculos  habuit:*  vti  proportiO" 
ne,  vt  ad  maiorem  altenunque  vt  tolli  voloit,  l*efte  mdnens^ 
vti  efle  aduerbium,.  non  infinitom  verbum.  Cum  Vrfino 
Gefner  etiam  monuit,  vti  efle  coniunftionem,  diftinftionem 
tamen  pefiimam  reliquit  Pontedera  a  fententia  loci  plane 
abefrauit,  dum  nimis  argutabatur  in  verbis.  Male  etiam 
vti  proporfiom  phrafin  efle  putauit. 

extra']  £^  £dd.  antiquis  Pontedera  praeterea  addi  ma» 
lebftt. 

vtjijit']  £x  antiqila  leftione  quodji  confragofus  et  ar^ 
duis  cliuis  Scaliger  efficiebat  quod  Jit  confr.  atque  arduis. 
Vriinus  etiam  arduis  probabat.  Infra  c.  20.  t  5.  confrago- 
fom  et  difficilem  agnim  ad  folum  faftigium  foli  refert  ite- 
ram;  led  Columelia  H.  2.  8- locum lapidibuscotiiVagofum 
habet;  fed  VL  17«  C  3.  jQiApIiciter  confragofis  locis  habet  pro 

monta- 


304  QOMMENTARIVS  IM 

montanis ;  vbt  tamen  llbri  qaidam  anttqui  itmplex  fragofis 
praeferunt.  Feftus:  ro»/7ag^ff^  loca  dicuiltur,  in  quae  vndi^ 
que  cof^uunt  ventu  vbi  rede  Dacerius  cor^nt  emendat  A 
conftatum  fiunt  coifages.  Fidorus  Orig.  XIV.  58.  confrages 
in  Fefto  fegit;  vnde  confragofus  ducitur.  Contra  conflu- 
ges  loca,  in  quae  diuerfi  confluunt  riui  apud  Nonium,  graece 
/afio-aYxeio/.     Ita  flaces  et  fraces  dicuntur, 

Modicus]  Gefner  interprietatur  menftiram  menfuran- 
tem  feu  normam  normantem.  Rcliquarum  Editionum  le- 
ftionem  modius  vitio  operarum  adfcribit. 

parsfit']  Pontedera  legi  voluit  abfit. 
feoctam  partem  (et)'\  Vulgarem  interpunftionem  par- 
tem:  et  de  Xlllmancipiis  nihilo  magis  et  cet.  intelllgere  fibi 
vifus  eft  Gefner,  quia  de  loco  hoc  nihil  monuit.  At  fen- 
tentia  au6tbris  ita  plane  aboletur;  quare  eam  correxi,  et 
fententiam  Ita  explanaul.  Docet,  de  nentro  numero  fextam 
partem  pro  modo  agro  demi,  vel  addi  pofle.  Copulam  et 
vt  inutilem  inclufi. 

in  Cit^eribus']  Nonius  libro  de  numeris  h.  1.  laudaui^ 
fed  ab  initio  praopofitionem  in  omifit.  In  Catone  funt  nunci- 
pia  XVI.  Formam  iugeribus  ex  Varronis  libro  I.  R.  R-  lau- 
dauit  etiam  Cliarifius  grammaticus  libro  L  monente  Vrfino. 

aitfingula]  Vrfinus  corrigit  ait  ad  fingula  iugera  qua- 
ternas  operas.    Refte! 

frndo  in  Gallia]  Parum  de  vita  Safemae,  minus  etiam 
de  fundo  eius  Gallico  conftat ;  quod  tamen  fcire  inter^t 
eorum,  qui  libros  eius  de  re  ruftica  iegere  et  companire 
volebant 

quam  aUt]    Haec.verba  fpuria  cenfet  Vrfinus. 

Cflip.  XDC.  Cato']    Cap.  X.  vbi  vide  notam. 

trinos]  Varro  refte  tria  luga  interpretatur ;  noh  opU3 
igitur  cum  Pontedera  poft  oftogena  add&re  vnufh  bouem,  fed 
intelligendum  ex  fuperioribus  iugum,  refte  monente 
Gefiiero. 

vt  Sqfema  dicat]  Gefiier  interpretatur  quafi  diftum  fit 
fi  Sqfemae  credimus.  Sed  nullo  exemplo  nouam  hanc  dicen- 
dl  formam  confirmauit.  Debebat  effe^^  vt  —  opusfit.  Sed 
fisttim  feittis,  deefle  aliquod,  cui  refpondeiat  membrum  alte^ 
rumy?  Cato.  Vrfinus  corrigebat:  opus  ejje^  Cato  ad  oSpge-- 
na.  Sed  vel  ita  fententia  imperfeda  relinquitur,  et  ^tet^ue 
fcriptor  verum  dixifle  perhibetur;  quod  falfum  efle  Varro 
Mnuihcit  ipfe.  Liber  Politiani'  viam  monflrauit  milfi  ad  Ve- 
J911A  leftionem  inu^ftigaadam^  itaque  lego:  ItUf  fi  Sq/ema 

dkit 


VARRONIS  LIB.  I.  CAP.  XDt.        30$ 

diciivenm,  ad ^ opus efi,  fi Bato,  ado&ogemu  Ceterum 
refte  Vrfinus  monuit^  concinnitetem  poftulare  praeterea,  vt 
ceniena  legamtu. 

jitiam  terratn]  Ita  fuadenteGefnero  exPoHt  libro  de* 
di  pro  vulgato:  efi  alia.  Terram  quod  Vriuius  corrigebiit: 
faciliorf  aHa  difficiiior  efi.  jilte  terram  et  cet  Pontedera^ 
nihil  in  vuigata  leftione  deeife  afSrmans^  docere  debebat 
ignaros  iilosagricultnrae^  quos  dicit,  quomodo  Varro  ter- 
^  ram  aiiam  aiia  difficiliorem  dicere  potuerit,  fi  bobus  ad  eam 
profcindendam  vbique  viribus  magnis  atque  aequis  opus  eft. 

iwereo}    Nonius  in  Bura  ex  h.  1.  iaudaf  vomeretn  in 
aruo.    Nefcio  vnde  Pontedera  duxerit  Nonii  iedionem^  'vhi 
deeHe  ait  in.  Editio  Parmenfis  i^go.habet  in  agro.  De  bura 
vide  ad  Varr.  n.  i.  lO.  Hoc  loco  iatis  erit  annotafle,  buram 
efle  aratri  partem  pofteriorem  curuam,  olim  latine  vruifm 
dictam,  graeceyiS^ifCy  quaeficum  temone  fuerat  ex  ea<{em 
materla  continuata^  nulia  intercedente  iun6tura^    aratrum 
graece  dicebatnr  duriyvov.    Etymologiam  habet  Vatro  L.  L. 
IV.  p.  33.  bura  a  hibus,  alii  hoc  a  curm  vruum  appeltctnt*    - 
Burae  ab  anteriore  parte  iungitur  dens  cum  vomere,  a  po- 
fteriore  et  fuperiore  fliua,  haec  graece  ^%^rXjf,  dens  cum 
vomere  t/w/c  vocatur.    Virgiiius  Georg.  I.  170.  fnagna  vi 
fiexa  domatur  in  burin  efcuruiformam  accipit  vlmus  aratri* 
Hodie  vocamus  KrUmel,  fimili  notione.    Burae  inferius  iun- 
giturdens  cum  vomere;  hos  dentem  Hacken/chuhf  Pfiug* 
hauptf  Scharbaum  vocamus ;  Graeci  ikvpLx.    Etytnologiam 
burae  ex  Varrone,  ni  fallor»  integriorem  habetlfidorusXX- 
14.  buris  efi  curuamentum  aratri,  diffum  quafi  bo/oira  (1.  e« 
jSqoc  oipi)  quodfit  in  fimilitudine  caudae  bouis.  ^  Sed  re^Riu^ 
baec  Seruius  ad  Virgilium  ita:  diflum  quafi  ^oc  oifoi^  quod 
fit  in/knititudinem  caudae  bouis.    Aiii  Burin  curuaturam  te* 
'monis  quae/upra  efi^  et  quod  efi  infra  vruum  dicunt;  buris 
enim  vt  curuettir,  ante  igni  domatur  et  amburitur;  vnde  et 
quae  naturaliter  inuenmntur  curuae  ita  dicuntur.    Vides,  Var- 
ronem  vruumderiuafle  ab  vrendo^  atque  ita^  quicquid  vrendo 
vel  natura  curuatum  eft,  vruum  feu  curuum  di6mm  voluifle. 

molarium;  in  vinea}  Vulgomolarium^in*  Diflinjfcio^ 
nem  mutaui,  admonente  Vrfino«  Ita  etiam  deinceps  vul- 
g^tam  mokaium:  inhae  correxi,  mutata  diflinftione.  De 
priore  vitioadmonuitetiamPontederiy  qui  in  librp  Caefe^ 
nate  efle  ait  priore  loeo  molarium,  altero  molendinarium 
fcriptam. 

pecuarick\    In  Polit  et  Cod.  Parif.  eft  peckliariaf  quo* 
etlam  Vrfinns  in  Codice  foa  ibriplum  rqperit^  iatieqprettt- 
Tam.I.  P.Il  V  tos: 


ao6  COMMENTARIVS  IN 

tns :  ex  peadioferuorum  quaefunf,  Ita  Tupra  dap.^  17.  vtft^ 
euliare  aliquid  in  fundo  pafcere  liceaU  Itaqae  I1.  i.  ita  corri- 
gebat :  quaefolent  ejje  peculiaria ,  pauca  kabenda.  Sed  otni* 
fitvir  iTagacimmus  docere,  quem  verbahaec  cum  fententia  re- 
liqoa  nexam  habeant.  Mihi  probatur  opinio  Gelheri,  verba 
vtfolent  effe  pecuaria  velut  aliena  includentis.  Forte  exci- 
derunt  quaedam,  in  quibos  Varro  de  pecuariis  dixerat^  vbi 
fcilicet  non  pauca  agri  colendi  caufa  domi  aluntur  pecora, 
Hdd  quam  plurima  mercaturae  caufii  iibera  pafcuntur.  Sed 
Yide  notam  ad  fefb  4. 

tueri  ef]  Pontedera  corrigebat:  fe  tuerierf  ajfidua  effe 
pojfint*  Contra  vulgatam  Gefner  interpretatur;  vt  manci- 
pia^  quae  ipfa  fe  tuentur,  nec  opera  aliena  indigent,  vt  pe- 
cora,  et  effe  polTmt  plura  in  fundo,  et  effe  affidua  in  opere 
&ciundo.  Equidem  Pontederae  correftionem  cum  inter- 
pretatione  Gefneriana  probo  vnice. 

Ineo  numero]  Quo?  pecorumne,  quae  agri  coiendi 
caufa  aluntur?  de  quibus  praeceffit  fermo.  At  hoc  ineptif- 
fimum.  Interpretes  tacent.  Mihr  videtur  effe  manifeftun, 
excidiffe  hinc  verba,  in  alienum  locum  a  Ubrario  relata  et 
vitiata:  Ft  fotent  ejje  pecuaria.  Quae  retradbi  hic  colloco: 
Pbifolent  ejje  pecuaruUf  in  eo  numero  non  modo  et  cet  Var- 
to  enim  pecuarias,  ouarias  et  equarias  dixit  n.  Praef.  6.  Ce- 
terum  in  Varrone  exempla  plura  alia  habemus  talium  trani^ 
locationum. 

pratqrum  eaufa'}    Alioqui  aiienum  pecus  vendito  pa- 
bulo  pafcendum  in  fundo  monet  infra  cap.  31.  in  fine. 
Jlercus]    fuiilum  enim  ad  agriculturam  contemnebant 

Cap.  XX.  qui  idoninjint.  Boues]  Vulgo  inepte  diftin- 
'  gttebatur  qui  id.  Jint  boues.  —  parandum.  vt.  Ceterum  in 
libro  Polit  hic  et  pluribus  in  locis  legitur  fcriptum  ^tadri" 
pedibus  et  iic  ex^Iibris  fcripds  apud  Noniiun  p.  69.  edidit 
Mercerius  in  fragmento  Varronis,  quod  ponam  ad  II.  6. 
Ibidemp.  144.  NoniUs  Mercerii  ex  Accii  Thebaide  liabet: 
mtidantur  vulgo,  quadripedantur  fonipedum.  Mercerius 
corrigit  quadripedantum  Jbnipedum.  Editio  Parif.  1583» 
l»bet:  pripendantur  Jbni  et  in  varia  leftione.  qua  praepe" 
diantur  foni  pedum.  Sed  Parmenfis  1480.  qua  priped^miur 
infonipedumf  vnde  Mercerii  correftio  confirmatur. 

minoris  trimos'}  i.  e.  minores  quam  trimos.  Ita  faepe 
ftriptores  noftri  loquuntur  cum  aliis.  De  verbis  quae  PoL 
)tlNr>HUictt  fini-capitis^vide infrit  aH  initiumcap.  21. 

naribus 


VARRONIS  LIB.  L  CAP.  XX.         307 

.  nariln^s  Jimis]  la  Nonio  p.  94.  Merc.  v]>i  h.  1.  hiuda- 
tar,  Editio  Parmeiiris  1480.  habec:  finiutato  peftore  claffis 
coxend,  De  re  vide  ad  n.  5.  feft.  7. 

nec  non\    Colutnella  VL  3.  X2.  longeque  omnis  bos  indi' 

fenus  melior  ejl  qnam  peregrinus ,  nam  neque  iquae  nec  pch 
uli  nec  cdeli  mutatione  tentcOurf  neque  infejlatur  tonditione 
regionis^  Jicut  ilk  qui  ex  planis  et  campejiribus  hcis  in  mon* 
iana  et  q/pera  perdt^ffus  eft  vel  ex  montanis  in  campejlria. 
Atque  ita  etiam  ex  Columella  Palladius  Martio  XI.  3.  Ex 
Columella  Vriinus  h,  I.  legi  volebat:  locis  emendum,  non  in 
dura  ac  montana,  nec  contra.  Nouelhs  et  cet.  In  Codice 
Viftorii  vetuftiflimofuit:  nec  nojlraji  incidit.  vnde  Vifto- 
rius  legebat:  nec  contraji  incidit  vt  Jtt  vitandum.  quaii  non 
fit  reformidandum  agricolae  emere  boues  ex  duris  etafperis 
locis  in  campeftria.  Ita  Varro  plahe  difceiTerit  a  fententia 
Columellae,  nullaratione  edita,  quam  excogitare  nec  ipfe 
poffum.  Contra  Popma  ampleftitur  quidem  emendationem 
Viftorii,  fed  aliter  interpretatur:  nec  contra  ex  montanis  /0- 
cis  in  ptana  et  campejlria.  Itaque  Ji^  itafert ,  vt  fint  emendi 
boueSy  idvitandum.  Is  itaque  ita  diftinguivolebat:  nec  con* 
tra;  fi  incidit  vt  fit  vitandum.^  Hatic  rationem  equidem 
cum  Dick/bno  Vol.  II.  p.  474.  fequi  malim.  Pontedera  fe- 
quitur  rationem  Vittorii  et  quau  ex  Brufchiana  laudat  nee 
contrafi. 

dejlitutas^  It^  in  libris  fuis  omnibus  reperlt  fcriptum 
Vi^lonus,  etin  fuo  Vrfinus,  qui  reAe  interpretatur  fbcas 
et  ftatutas.  Furcae  quae  iint  h.  1.  intelligendae^  dicimus  ad 
Columeliam  VI.  3.  Virgilius  Geox^.  UL  166.  vimineis  cir- 
culis  colla  inneftit;  quos  eofdem  eue  cum  furcis  Varronis 
yoluit  Pontedera  in  Curis  fec. 

eo  leut\  £dd.  principes  legunt  leui  fmul  gradi  fcuias^ 
et  priHcipio  —  terram  leniter  procedant.  quod  fupplemen- 
tum  non  folum  probauit,  fed  comparatione  etiam  Virgiliani 
loci  confirmare  voluit  Pontedera.  Ait  enim  in  poetae  ver- 
bis  cogegradum  conferre  iuuencos  apparere  veftigia  leftiohis 
jimiU  gradi  facias.  Vii^ilius  tamen,  diuerfam  iuuencorum 
domandorum  rationem  docens,  vix  potuit  Varronis  locum 
exprimere.  Mihi  tamen  pariter  neceflarium  videtur  id  fup- 
plementum^  ita  tamen,  vt  t6tum  h.  1.  ita  legas :  ajjiiefacias  -* 
adiungas  —  eo  teui  fimul  gradi  facias,  vi  prindpw  —  ter^ 
ram  kniter  proeedant.  Secunda  enun  perfona  melius. verba 
fitbigendum  conoenit^  eamque  ftatim  in  feqq.  addit  Varro« 
^t  alibi.    Interim  ne  vim  Varroni  f$dam  dament  religk^ 

V  3  '  lumis 


}08  COMMENTARIVS  IN 

nlmid   homines,    leniore    medicina   vfos    fupplementum 
correxi. 

per  arenafn]  Crefcentiii»  IX,  S^^fubaSo  prius  folo  ex^ 
ircendifmt  in  arena,  Quos  ad  vefluram  et  ceL  Priora  ver- 
ba  funt  Paiiadii  IV.  I3.  3.  Ex  Crefc.  paras  addi  volebat  Ponr 
tedera ;  quod  facere  ne  ncccflTe  effet,  comma  poft  veSturas 
pofitum  omifi  cum  Brufch.  iiiueftum  ab  Aldina. 

inJHtuendum\  Crefc.  Quos  ad  ve&uram  paras  fac  prt^ 
fHum  inania  dueere  plauftrat  —  oppidum  vbi  Jit  ftrepitus  ^  du- 
caset  quefnfeceris  dextrum,fac  etiam  ftntftrum,  etfic  la- 
borafiH  reqmes  erit.  Vnde  vbt  inferi  h.  I.*  voiebat  Pontedera, 
annuentibus  Edd.  primis;  quo  tamen  ne  opus  efret,  poft 
oppidum  punftum  pofuit  Gefner.  Equidem  malim  oppidum  s 
vbi  creber  —  celerrime  ad  vtilitatem  adducit  eos. 

celerrimd]  Malim  ceterrime.  Ad  vtilitatem  adducere 
eft  ad  vfum,  feu  domare.  Ita  Plautus  Epidico  V.  i.  2$. 
Satiii^  ego  ocutis  vtititatem  obtineo fincere  an parum?  i.  e.  fa- 
tiihe  ego  oculis  vtor? 

vt  in  Vdmpania']  Gefner  malebat :  ibi  non  bobus  graidm 
bus  vt  in  Campaniaf  quia  de  Laborino^  Campaniae  campo 
Plinius  XVn.  f.  3^  idemfolum  vbicunque  arduum  opere^  diffi^ 
dle  cuttUf  bonisfiUs  acrius  petie^  quam  vitiis  pofjet^  affligit 
agricolam.  At  vide  tu  mihi  locumCat.  c.  135.  aratra  tn  ter' 
ram  validam  Romanica  bona  erunty  in  terram  pullam  Gsrm- 
panica.   Columella  n.  10.  i8*  Campaniae  folum  putre  vocat 

bubus  grauibus']  Crefc.  leuis  eft,  nonfbrtibus  bobusfed 
vaccis  et  cJmis  vtipoffumus  (antiqua  mea  habet  p5t)  et  in  leui 
plauftro  Jmiliter  et  ad  molam  olei  facile,  vt  fwuus  labor  et 
cet  quae  funt  Palladii.  Vriinus  h.  i.  malebat  grcmdibus. 
Varro  de  L,  L.  VI.  p.  77.  e  queis  vt  diSH  valentes  glebarii, 
quifacile  profcindunt  glebas.  vbi  Scaliger  comparabat  Hefy- 
chii  xccfitvit^  ivrKeipuQ  /Soft^,  kfxvfb^u<^  iviTxl^^* 

ajinis]  vili  afeUo  arari  Byzacii  folum  in  Africa  tefta* 
«ar  Piinius  XVH.  f.  3. 

jid  motas]  Hucufque  de  boue  domando  ad  vfum  ani« 
iri.  Quae  fequuntur  alio  aperte  pertinent;  quis  enim  ianus 
bouem  ad  molam  vcrtendam  adhibebit^  cum  aiinus  operi  St 
apttor  et  viliori  conftet?  Igitur  poS:  pqffutU  pofui  punAunu 
Nouam  enim  fententiam  exorditur  Varro;  deinceps  poft 
eonuekuntur  fublato  punfto  inciiionem  pofui,  verbaque  ue 
^ua  re,  quae  fententiam  turbant  et  fuperuacanea  funt; 
mclufi. 

exinde]  Ita  etiam  infra  cap.  24.  Male  igitur  Vriinua 
coerigi  TOiebat  jvrofW^. 

gu0 


VARRONIS  LIB.  I.  CAP.  ^XXL        309 

quofaJHgio]  i.  e«  qoa  inclinatione,  pofitione  tequali, 
an  inctinata.     Vide  ad  I.  14. 3. 

haec  valentiora]  Pontedera  pntat»  ex  caeteris  praece* 
ptis  Varronis  de  pecore  et  re  ipfa  patere,  iocis  montanis  et 
ticcis  non  apta  eHe  pecora  maiora ;  neqae  enim  (atis  fru<ttas 
ferre,  nec  commode  ali.  Igitur  corrigebat  nec  valenthra* 
At,  bone,  qui  pecora  inualida  in  loco  difficili  opus  facient 
melius  quamin  campofaciii?  Inftat  vir  doftus,  fupra  Varro* 
nem  cap.  ig.  f.  4.  praecipere,  fi  fondus  fic  confragofus  atque 
arduis  oliuis,  pauciores  boues  et  bubulcos  opus  elTe.  ]Re« 
fte;  addit  enim  ibidem:  fi  ita  dijjimilis  eft,  vt  totus  arari 
non  poffit.  De  difficili  fimul  et  cunfragofo  agro  Varro  nunc 
dicit:  Deinde  Pontedera  atiud  afiert  argumentom.  Q*m  id 
operis  faciunt  ^ita  enim  li.  1.  laudat)  Quod  fi,  inquit,  id  ope- 
ris  faciunt  boues  validi  ac  vaccae  afellique  pro  loci  condttto- 
ne,  nunquamprofe6k>iIlosexpeditliabere,  cumplurispa- 
rentur  atque  alantur.  Praeterea  vaccae  latte  profunt,  afini 
ad  molas  et  clitellas  adhibentur.  Sed  vna  efl:  ad  haec  omnia 
refponfio,  Varronemnon  loqui  d|B  pecoribus,  ad  aratrum  ad- 
hibendis,  fcd  de  iis,  quae  molis  et-ve6turis  feruiunt  In 
loco  igitur  confragofoet  difficili  vacca  potius  eaquevalentior 
adhibenda  efi:,  quam  afelli  muliue,  quod  vacca  idem  opns 
faclt,  et  maiorem  fruftum  affert^  quam  afellus  mulufile. 

Cap.  XXI.  claufos  dormire']  Codices  Viftorii  omittunt, 
quae  deinceps  Edd,  principes  habent,  et  reflituL  Kcce 
enim  Cato  c.  124.  Canes  interdiu  claufos  ejfe  oportet,  vt  no^ 
ffu  acriores  et  vi^ilantiores  fmt.  quae  quidemverba,  iocopla- 
ne  alieno  ibi  pofita,  forte  ex  h.  1.  tranflata  fuerunt  Admo- 
nebo  praeterea  leftorem,  fupra  in  fine  capitis  XDC.  Politiani 
librum  haec  inferere :  De  canibus  vero  vtUe,  quod  vilta  Jine 
iis  parum  tuta.  quae,  vndecunque  fumta,  arguunt,  locum  de 
canlbus  domefticis  parum  integrum  ad  nos  peruenifie.  De 
paftoriciis  copiofe  tradit  Varro  II;  9.  Argumentum  antii. 
quum  habet:  De  canibus:  Jine  ^mbus  vtique  villa  partim  tuta 
/it.  Vnde  Caput  totum  ita  ordinauerim:  De  canibus,  quod 
fnltajine  iis  vtujue  parum  tutafd,  canes  potius  et  cet 

faciundum}  Primum  Scaliger  damnauit,  inclufit  Gef* 
ner.  Scaliger  verba  haec  ad  fequentta  refert,  etindomitas 
pecodes  dici  ait  oues,  capras,  fues,  quae  non  domentur ,  vt 
boues  et  equi.  Lemma  lenf.  et  Brufch.  antea  pofui.  Vifto- 
rius  inter  lemma  cap.  XXI.  Decanibus  et  XXH.  de  ntuto  in- 
ftrumento,  medium  aliquod  pofuit,  nulli  annexum  capiti:  Si 
pratafunt  infundo^  pecusnonefl,  quidfitfaciendum.  Quae 

V  3  potiu.? 


310  COmMENTARIVS  IN 

{Mios  eft  olaufiila  pera6faie  xuuratioms  cap.  XXI.  4b  imhmi' 
tis  quadr.  de  pecare  inJiruSo  ac  cambus  hoc  faciundum ,  quod 
dixu  Itaque  hino  Pontedera  arguebat,  boc  breue  capbt  ex 
duobus  conflatum  effe^  et  probabat  verba  quod  dixi  quae  H- 
Stepb.  ex  Codice  addidit  Sed  pecua  inftru^bim  quaie  fit, 
non  explicauit  Pontedenu 

domiuus  habei]  Admonitus  a  Pontedera  reftitui  domt» 
nnSf  fine  quo  poftrema  vacillant.  Nofter  IL  Praef.  5.  patm^ 
hm  iufmdo  compafcere  quam  vendere  plerumqne  magis  expe^ 
dU  dominofundi, 

Cap.  XXH.  materia  ru/Hca'}  Etfi  nemo  adbaefit,  mihi 
tamen  ruftica  materia  difplicet  Speciem  nominari  oporte- 
bat;  alioquin  omnls  materies  ruftico  vfui  feruit  Igitur  cor- 
figo jn$fcaria.  Sic  in  Catone  et  deinceps  feft,  5*  fakes  nsr- 
fticariae  vel  ruftariae  pro  rufcariae  irrepferant  per  librario- 
rum  ignorantiam.  Ru/cum  Caftor  apud  Plinium  33.  f.  83* 
oxymyrfiHem  mifrti  folUs  acutis,  ex  qua  fusnt  ruri  fcopae^ 
yocabat;  etficFeftus:  Rufcumeft,  vtait  FerriuSy  ampUus 
pauto  herba  et  exiUus  virgtUtisfruticibufijue,  non  diffimik  irni- 
cOf  cuius  cotoris  rebus  vti  muUeres  JoUtae ,  commemorat.  Vir- 
gilius  Georg.  IT.  413.  nec  non  afpera  rufci  vimina  perfyluam 
et  ripis  fluuiaUs  arimdo  caeditur.  Columella  XII.  38*  4-  ^ 
JcopuUs  aridae  mtfrfiferiajujffricatur.  vbi  myrtum.  filueftrem 
feu  rufoum  Intelligit 

pcUmofcirpo^  Quoniam  iuncus  apud  veteres  fcriptores 
Idem  fit  cum  fcirpo,  Pontedera  fdrpo  mutabat  in  fparto, 
quod  iungit  reliquis  cap.  33.  etfi  vulgatum  exftat  etiam  in 
Konio,  qui  h.  I.  laudat  in  vocabulo  Tegetes,  vbi  Editio  Par- 
menfis  anni  1480.  habet  cannabiU  tino  —  tegetes  quoque/un- 
do  fumi  non  potuerunt.  Codex  Guelferbyt  fi  quaeflunt  — 
t^eiis  quaeque  fundo  f  n.  potuerunt. 

Cato^  Cap,  X  et  X[.  ad  quem  fatis  diftum  fuit  de  fin*. 
gulis  verbia. 

3  ad  muttitHdinefn]  Spurias  has  duas  vooes  cenfebat 
Vrfinus, 

4  torcutariaJi  Vrfinus  malebnt  torcnla,  Vide  ad  Ca« 
ton.  XI, 

ferrcas  oSo']    Furcas  ferreas  probaui  ad  Caton.  c.  10. 3, 

effejexl    In  libro  vetufliflimo  Vfftor.  reperit  effe  exii 

vnde  effioiebat  effe  XL.  quem  numerum  liber  Polit  et  Vifti 

babet  in  Catone;  vbi  tamen  Pontedera  XI,  &tis  eflfe  numero 

oper^iomm,  a  Catone  pofito^  ceo&t 

ruff^ariae] 


VARRONIS  LIB,  I,  CAP.  XXni        sil 

,  '  rn/cariae^  Hoc  dare  voluit  ViAoriiM^  ei,^  vt  lUfpicOr 
€X  nota  ad  Caton.  XI.  4.  Gefner. 

tn  vrbe]  Vrlinus  malebat:  in  vrhe  iomimm^  vUBam 
contra  ea  ruri  omnia/uo  quaeque  loco  pofita.  Sed  malim 
cum  ^ldina  vrbe  dominum  et  rure  vilicumf  aique  ea  omnia/ua 
quaeque  hco  pofita;  et(i  certo  abefTe  poterat  melius. 

debefU  ejfe']  Verba  haec  admonente  Vrfioo  inclufit  Gef- 
ner ;  F.dd.  principes  omittant  debeni. 

oportet]    Deieri  voluit  Vrfinus» 

Cap^  XXni.  £t  quoniam]  Vrfinua  et  delet,  Sdioett- 
gen  defendlt  loco  funili  ihfra  c.  27. 

quadripartita]    Vide  fupra  c.  V.  4. 

^aeter  cicer]  Plinius  XVH,  C  46.  Subtilis  et  itlafin* 
tentia ,  /erenda  ea  in  tenuiore  terray  quae  non  muito  ind^eni 
fuccQ^  vtctfti/us,  et^  cicere  excepto  f  legumina  quae  vetluutur 
eterraj  non /ub/ecaniur :  vnde  et  .tegumina  appellata,  quie^ 
ita  leguntur.  In  pingui  autemt  quae  cibi/unt  maioris^  vt 
oius,  triticum ,  fitigo ,  linum.  Ita  enim  ex  correftione  Vr^ 
iini  edidit  Harduinus,  vbi  antea  legehatur  (t  cicer  exceptis' 
teguminibus. 

quoque  tegumen]  Intellige  efi;  alioquin  reliqua  vacH- 
lant  Quod  cum  au6tor  Edd.  Ba-  G.  fenfiffet,  dedit:  /«^- 
santur  ^  Juccum  tottunt.  ^ 

pro/picientem]    Graeca  phrafis  (nt»frioy  —  «^dowTroif. 

cwn  necdum]  Ex  leftione  librorum  optimorum  cim 
dominus  Popma  cum  non  nimis,  Salmafius  quando  minus, 
Pontedera  donicum  efficiebat.  In  Catone  146.  f.  2.  fmuliter 
donicum  a  librariis  fuit  mutatum  in  domino  cum.  Piinius  iii 
eadem  re  XVII.  9.  antequam  fitiquetur.  Capere  radices  Pli- 
nins,  granum  Cato  dixlt. 

fabalia']  Codex  Pol.  fabulia  infra  cap.  51.4.  fdbulifi' 
ges  eft.  ad  quem  locum  Scatiger  Catoni  cap.  7.  3.  reftituere 
vohxltfabutium  atarum  pro  v5gato  vti/tdbilia  mala  fiant  ex 
lednone  Codicum.  Ex  Catone  37.  2.  fabalia  retulit  Pliniua 
XVII.  feft.  6.  ex  Columellall.  10.  9.  idem  XVm.  feft.  la. 
Fabatia  prifco  ritu  in  ikcro  eft  diis  apud  eundem  XVm.  ft^t 
30.  vbi  Codices  fabata.  Vincentlus  fabacia  habet  Faba' 
£ias  virides  Apicius  V.  e.  6.  Fabulos  albos  Catonis  70.  f . 
CoiumeUa,  Vl;  4.  repetiit>  fed  ibi  Codices  balbuhs  erui 
alii  batbulos  atbos  habent  Sont  fabalia  caules  cum  fo- 
liis,  .graece>^7  nvaftoev  qua  boues  pafeere  iubet  Ariftote* 
les  H.  A.  Vjn.  7.  cf.  infi»  ad  cap.  3 1. 

V  4  fruSho* 


Sid  COMMENTARIVS IN 

frvShof($i  firoftefl  Haec  vitiofii  efle  fenfit  moJSfot  AI- 
dinae  lucundas ;  qui  dedit :  fruffmja  ab  Us,  quae  fitmt  fro- 
pter  voU  Fontedera  oonigebatyrfiffiM^a  praiter  voL  queni 
fequor. 

diiunSta.  Idoneus}  Haec  vfqoe  ^Afic  alia  vna  oratio* 
ne  continuanda  et  copulanda  efle  cenfebat  Scaliger. 

ibifabanQ    Polit  vU,  atque  ita  legi  volebat  Vrfinus. 

fic  vt^  corrudam]  Vulgatum  Artt/  ex  Edd.  B.  R.  cor- 
rexipropter  fequensf^ajmrffy  vtmjeras  violam,  monen- 
te  Vrfino,  quocum  mutaui  etiam  vulgatum  corruda.  £dd« 
primae  habent  corruda  non  noceat^  Grauius  igitur  vlcus  ia- 
tere  videtur;  neque  enim  corruda  eadem  eft  cum  afparago, 
quod  le^o  vulgaris  videtur  arguere.  Verum  licet  etiam 
afparagum  interpretari  turionem  corrudae,  quam  vmbra 
arundineti  gaudere  afli^rit  Cato  cap.  6.  vbi  vide  notam.  et 
infra  ad  cap.  24.  4.  Cum  et  fequentia  verba  in  Edd.  primis 
aliter  legantur,  fufpicor,  fuifle  olim:  vt  corrudam,  quod  it0 
non  nocent;  contra  petit  afparaguSf  vt  aprica  fit  tcrra,  vbi 
firas  et  vioiam  et  kortos/dcias, 

tajble^    Vrfinus  malebat  afole. 

viendo  qmdl  Hanc  lefljonem  habet  etiam  Nonlus  in 
viere.  Sed  Editio  Parmenfis  1480.  ibi  habet :  vt  kabeam  auf 
minam  viendo^  Codex  Guelferb.  hdbeam  vt  mina  inueniendo 
quod.  Viftorius  in  Codioe  vetufliore  fcriptum  reperit 
vtendo  L  quid.  vbi  literamL  varie  interpretati  funt  viri  doftL 
Pontedera  ortam  putabat  ex  reliquiis  vocis  aliquid  quam 
princjpes  Edd.  habent  Ceterum  malim  h.  L  vt  vimina,  vt 
habeas  vnde  et  cet  A  viere  verbum  faftum  viefcere  reftitui 
ex  libris  Columellae  XII.  15.  i.  Vietus  eft  rugofus,  flexuo- 
flis  per  feneflwtem,  mollis,  caducus,  Seruius  ad  Aeneld.  DL 
p.  364.  ed,  Danielis!  lentum  vimen  moUe  ei  flexuofum,  vnde 
§t  vietos  dicimus  curuos  perfeneftutem.  Auguftinus  de  Prin* 
cipiis  Dialedic.  f^a  dicitur  aflexu,  quiaflexum  vetut  incur' 
eum  vietum  veteres  dixcrimt  i  vnde  vitos,  quod  cantko  am^ 
biaHtur,  roiarum  ligna  vocawt.  Seruii  locum  correxit  Zisu 
zerling  Promulfid.  cap.  5.  Ad  Auguftini  vitos  facit  locus 
Marli  Viaorini,  laudattis  a  Scaligero  Epiftol.  333,  Gloflae 
Gr.  Lat.  FituSt  noivdoQ  rao%w,  Taudante  Cangio.  In  Plauti 
HudentelV.  3,  51.  libri  fcripd  cum  Gloflis  vitorem  habent 
pro  vietorum,  Indidem  ducuutur  vimina^  vitiUs,  vitis  ipf^ 
et  vitex. 

vallos']  A  vanno  deriuat  cum  Scaligero  Geiher.  lo 
Codicibos  qnibuftlam  qutdos  «ffe  mcnuut  Vrfious. 

eratesl 


VARRONIS  LIB.  I.  CAP.  XXIV.       313 

rraiesj   £x  ligno  ftereorarias  crates  ex  Cttone  c.  X.  3^ 
lia&et  ipfe  Varro  I.  aa.  3. 

aucnpare]    deftieT  vasleh^t  amcuperi.  reSceX 

bobui  pakasl  Vitiom  loci  fenfit  lucondus.  Pontedera 
ex  j^o/f o^  efficiebat  jDa/mam  et  llc  legebat:  iuncum,  pahnam 
ffartum.  De  reliquis  verbis  non  dixit,  qold  fentiret  Ita 
mpra  cap.  22.  i,fic  quaefiunt  de  canndbi,  Um,  iunco,  patma, 
Jcvrpo^  vtfimes,  reftes^  tegetes.  Nihiio  tamen  mintis  pro- 
bo  emendationem  Guilandini^legentis :  vnde  ne&as  bobus  Jo^ 
kas,  Sparteam  foleam  habet  Coimneila  VI.  12.  2.  et  Gde» 
aiis  De  Alim.  Facult  I.  9.  ua^aitap  i  nufroQ  ipofiec{ofi6vig 
d^iVf  i^  ol  vksKcvffty  vTtMifioir»  tqTq  vTo^tfyfote*  Varro  de 
Liberis  educandis  apud  Noninm  p.  234.  h.  Noninfuarum 
manuum  opificio,  gtubus  almo  tino  quid  facimU  aut  patma. 
Nam  Hb.  IL  Quaeftuis  cauj/a  deridebant  Juas  res  pueris.  vbi 
A.  lunius  corrigebat:  Nam  Uberti  quaeftuis  --^  diribunt. 
Editio  Parmeniis  pofteriorem  loci  partem  tantum  Iiabet  ita: 
M.  Cato  tib.  IL  Qiiaeftuis  cauja  et  cet  Merceriiis  p.  483.  ex 
Codd.  pofuit:  Nan  injinuarum  manu  omficio  quibus  atmelino 
quidfaciunt.  —  nam  tiberti  —  deribebant.  Corrige  quibus 
Cannabi  tino  quid  —  diribebant.  In  Codice  Gueiferbyt  eft 
nam  Ub.  u  quaeftuis  caufa  deribant  i.  e.  libro  IL 

tineas2    Quid  faciam  tineis  nefcio;   Aidina:    mde  li^ 

neas,  reftes^Junesfacias,  quibus  neftas  boues.    Sedadvfum 

,  pecorum  vix  linum  feri  volnit  Varro.    Forte  fuit  vnde  tineas 

veftesfacias.    Sed  locum  non  expedio.    Lineae  pofltmt  et* 

iam  eiTe  funicuii  tenuiores. 

eadem  atid]  fimul  ad  alia  et  diuerfa  ferenda  interpreta- 
tnr  cum  Pontedera  Gefher. 

defitis2  In  libris  fcriptts  ViAorius  reperit  deJUiSf  quod 
cum  Vrfino  Pontedera  interpretatur  diSitis^  per  interualla 
feparatis.     Scaliger  vulgatam  interpretabatur  depoiitis  fatis. 

defationibus]  Has  duas  voces  fpurias  cenfebat  Vv&r 
nus.    Catonis  locus  eft  cap.  6. 

Cap.  XXIV.  Capnt  hoc  temere  a  praecedente  fepara- 
tum  fuiue  agnouit  etiam  Gefner  cnm  Pontedenu 

conditaneam^  Cato  cap.  7.  vnde^^hoc  caput>^tnm  eft 
tranf iatum ,  habet  conditiuam  —  cohninianam.  Sed  Nonius 
ex  ViUYone  conditaneam  habet^  monente  Vrfino.  Scilicet 
Nonius  Mercerii  p.  94.  babet  ex  h.  1.  conditaneam^^  pu/iam 
Serginam  «—  cotmineam.  Ita  etiam  editio  Parif.  1583.  niii 
quod  Rauftam  et  Sakntinam  babet  Sed  Parmenfis  1480, 
craj/h  et  caHdo  oleo  canditaneum  r^fatentinani,  korti:  tempus 

V  5  ^^?/i 


314  COMMENTARIVS  IN 

caufa  Serginam  abUiiram  cotmimam.  vbi  latet  tntiqnt  fcri- 
ptura  horcitetn,  Ita  fupra  c.  IV.  2.  fiorcho  EdcL  primae  daojt 
pro  arcko  vel  orco.  lo  Codice  Guelferbyt  poftea  iiqiiliter 
otio  cofuUt.  —  horcUcmt  /m/Jiam  ^abicurm  fcriptom  reperL 

2.  oporterc]    Codex  Vrfini  oportet 

ferendo2  £x  Edd.  primarum  foecimdo  reAe  Pontedera 
elicityerfriMfo. 

3.  reficiti§r2    Gefner  malebat  coH^itur  vel  e^itur. 
exinde2    Ad  proportionem  referri,  vt  permde>  etiam 

L  30.  4.  admonuit  Gefiier«  . 

froHs\  CharUius  ex  h.  L  laudat :  vlmos  ac  populos ,  vu- 
de  eftfros.  alia  quooue  Varronis  et  Piinii  exempla  addit^  vt 
doceaty  veteres  dixlire  fros  pro  frons.  Igitur  et  Popma  et 
Pontedera  h.  L  maluerunt  reftitui  veterem  le^ljonem.  Sed 
in  Nonio  Mercerii  p.  114.^^011«  ex  h.  L  laudaturi  andqu^ 
Parmenfis  1480.  habet:  vlmos  populos  -<«  bpbusjtt. 

Jed  hoc\  Pontedera  monet,  re&iufi  abeiTe  fed;  aut  ab 
initio  omitti  debere  cpnod. 

Jine  detrimentci]  Pontedera  hoc  membrum  a  praece* 
deiitibus  maiore  diftinftionefeparari  volebat;  contra  Gefner 
poft  ponmtur  inferi  malebat  ntfi;  vt  fententia  fit  haec:  nec 
in^omnibus  fundis  opus  eft  fronde  vlmorum  et  populorum, 
nec,  vbi  ea  opus  eft  maximfe»  arbores  iftae  fine  defarimento 
ppnuntur^  niu  a  feptentrionali  plaga,  ne  calorem  folia  in* 
tercipiant  Equidem  hanc  Gefneri  rationem  probo ;  quia  in 
Pontederae  diflinftione  non  apparet,  quid  fit.illud  alterum^ 
qiiod  Catoni  apponlt  Varro.  Nifi  dicas,  Varronem  in  altera 
argumento  opponere  ifhid,  vt  non  vbique  fronde  maxime 
opus  eSe  dicat,  fed  materia  tamen ;  itaque  eum  ob  vfum  fi 
ferantur,  monet,  vt  a  fepfientrionali  plaga  collocentur.  Fa- 
cilior  eft  Pontederae  ratio;  quia  alieno  non  eget  adminico^ 
lo ;  igitur  eam  (ecutus  fum. 

ploga']    £ddt  primacum  parte  praefert  Pontedera. 

itte  adiicit}  Lioinius  Stoio,  quibucufque  iocutos  foe» 
rat;  red:e  monente  Gefhero. 

eandetn]  Vrfinus  malebat:  apta  effe  vtrique  eadem. 
Temere!  Verba  Catonis  diuerfa  funt^  fed  eadem  fententia 
cap,  6. 

Cap.  XXV^  Caput  hoc  ex  Catone  cap.  VI.  tranf  latum 
eft^  vbi  de  varietate  leftionis  vide  notas, 

oftentusj  Laudat  baec  verba  Diomedes  Grammaticus 
p.  37^»  Virgilius  Georg.  n.  260.  aquHoni  oftendere  gtebasp 
NemeiiaQOs  aog.  t^pidoque  oftendcrc  foli  dixit 

Cap. 


VARRONIS  LIB.  t  CAP.  XXVL       315 

Cap.  XXVI.  ob/eruani2  Vrfinus  malebat  obferuatur. 
Pftieceptiimipfum.habet  etiamCoIumellalV.  16.  3.  i/que  pa- 
ius  fic  ponendus  ejl  vtfrigorum  et  aauUonum  excipiat  violen^ 
tiam  vitemque  protegat.  vnde  habet  Palladius  IV.  7.  3.  Vide 
etiam  Geoponica  V.  23.  3. 

abfeptentrione']  Reftius,  VtputoEdd..!.  I-  G.  adfe- 
ptentrionem  verfus. 

.  cupreffos  viuas2  Corumella  IV.  36.  pedamlna  teretia 
vinearum  ex  lauro  et  cupreffo  fieri  tradit  et  Plinius  17.  f. 
35.  no.  10.  Hunc  vero  vfum  cupreflbrum  viuarum  pro  ridi- 
cis  fatorum  nemo  praeterea  commenioraulC  Sed  ecce  PU- 
nius  16.  f.  60.  vtraque  autem  immittitur  in  perticas  afferefuB 
amputatione  ramorum^  qui  XIII  anno  denariis  fmgulis  ven- 
eunt.  Quem  locum  male  interpretatur  Hardoinus.  Hanc 
cupreflufti  puto  fuiffe  vulgarem  feu  femper  virentem  Lin- 
naei,  alteram  contra  caeduum  in  palorum  feu  pedaminum 
vfum  horizotttalem  Linn«  deqliibus  dixi  ad  Caton.  48.  et  151 . 
altemos  ordines']  Plinius  16.  f.  60.  Ditifacra  et  ideo 
funebrijigno  ad  domos  pojita.  Femina  Jierilis  diu  9  metae  Je^ 
mum  aJpeSu  non  repudiata^  dijlinguendis  pinorum  ordinibus. 
mnc  vero  tonJUis  fa&a.  vbi  rette  emendauitPintianus:  femi^, 
nafpreta  diu.  deinde  malebat  ex  hoc  Varronis  loco :  vinea* 
rum  Ordinibus.  De  altera  emendatione  dubito  cum  Hardui- 
no ;  bene  enim  diftinguere  ordines  pinorum  in  viridariis  di« 
cuntur  cnprefli,  quod  fit  hodieque. 

neque  eas]  Leftionem  librorum  eos  fc  ordines  proba- 
batScaliger,  et  imponunt  hiterpretabatur  interponunt. 

propter  eas  ad/ertMt]  Libri  fcripti  eos  vt  adfenmt. 
quam  Sealigerinterpretabatur :  nqp  effe  adferendas  tam  pro- 
pe  cupreflis  vites  vt  vlmis  cum  maritantur,  fed  vt  cupreffos 
fcandant  vites,  vt  in  rumpis  et  traducibus  folent.  Quam  in- 
terpretationem  repetiit  Gefner^  etfi  plane  Varronis  verbis 
contrariam,  fi  pro  ridicis  quidem  viuae  cuprefli  inferuntur 
vineae.  •  Quare  probo  egregiam  Pontederae  emendationem 
propter  olus  id  eft,  ca^es,  fei^  brafficam,  cuius  cum  vite 
inimicitiam  poft  Tbeophraftum  aliofque  fcriptores  tradidit 
ipfe  Varro  cap.  16.  6.  vt  viti^  adjita  ad  otusfacere  fotet.  In 
verbis  eos  vt  veftigium  verae  leftionis  indagauit  praeclare 
virdodhis. 

veniat  huc2    Vrfinus  deleri  malebat  huc.    Ceterum  lo- 

eumhunceffe  lacunofum,  monuit  Gefner^  qui  quartum  aftum 

inteiligi  putabat  membrum  quartum  diuiiionis,  fupra  I,  5.  4. 

propofitae,  de  temporibus,  in  quibus  quartum  tempus  vel 

^radu^  (vt  loquitur  L  37-  5-)  fit  legendij  .in  eoque  effe  vin- 

demianu 


}i6  COMMENTARIVS IN 

demiam.  de  qaa  cap.  54.  praecipitor.  Ifcaque  nlmis  matof e 
fifcinam  et  vrnam  boc  io  loco  iam  expediri.  Praeterea  ter* 
tiam  hanc  libri  partem  a  capite  23.  ad  26.  toBltcf  efk  ceteris 
n^Iig^ntius  tra^tam.    NoUam  enim  verbum  legi  de.  kis, 

ru  ad  quamaue  rmftint  praeparandat  quod  promittitur 
5.  4.  Ex  catone  etiam  plura  fuiiTe  inculcata,  quam  ad 
rem  facere  videantur.  Ex  his  argumentis  coliigit  vir  doAus» 
luxatum  efle  hae  in  parte  aut  truncatum  Varronis  libnnn. 
Sed  incommoda  inprimis  h.  1.  erat  vnlgata  le6):io,  quam  Vi« 
QiDrius  pofuit;  antiquamreftituif  quae  magis  adremperti- 
netj  hac  fententia:  deinceps  de  vindemia  tradet 

Cap.  XXVEL  Cmjus  maaMs}  Vox  atmaMs  Vrfino  ab- 
vndare  videtur. 

Jationes  quaedam}  PoL  librifM^  probO;  ita  enfm  ora- 
tio  dilToluta  vincitur. 

glebas  —  fercatefaSas']  Vlfinus  vulgatam  plane  in- 
eptam  ifca  voluit  corrigi ,  vt  legeremus  gmas  —  percaUfa- 
Sas  aptioresfieri  —  etad  opus  faciUores  reddi*  Neque  eant. 
Omifit  igitur  relaxatas^  quod  ego  vocabulum  adiungendum 
cenfeo  aiteri  percatrfaSas »  et  relaxatas.  Cum  in  &id.  Ll« 
G.  fit  fieri^  Vrfinus  ei  ledjoni  accommodault  fequens  reddij 
quod  de  fuo  addidit  Hanc  meam  rationem  probauit  edam 
ipfe  Pontedera;  nam  altera,  quam  iUepropofuit,  stfegetes 
iuterponeremus  et  neque  eas  legeremus,  longe  eft  dimcilior» 
et  minus  apta..  Ceterum  ctaeuam,  vt  eft  in  Codd.  fcriptum, 
deriuat  Pontedera  a  graeco  xXfV  fi^angere  et  cua  pro  ycuop 
vt  a  oum  Hitaeuumn 

mejfes  oporterej    V^inas  omitti  maluit  oporter^, 

commodijfime']  Pontedera  cum  Edd.  primis  hoc  voca* 
bulum  ad  fequentia  refert;  contra  Vriinus  fbquens  oporien 
delendum  aut  in  opportune  mutandum  eJTe  cenfet 

Cap.  XXVm.  Rafiones  aftronomicas  et  chronologicas, 
hic  traditas,  non  folum  non  explicauit  Gefherus,  fed  etiam 
contemiit  Itaque  quae  Pontedera  cum  in  annotationibus 
prioribus  tum  in  Andqq.  p.  355  feqq.  accurate  ad  hunc  Var« 
ronis  locum  difputauit,  omnU  huc  in  vfum  leAorum  tran& 
lata  fuis  locis  difponam.  Ante  omnia  igitur  fcire  oportet, 
Varronemhicfequi  rationem  anni,  a  lulio  Caefare  A.  V.  708. 
ordinati,  correftis  faftis ;  itaque  fcripti  effe  debent  hi  de  re 
ruftica  libri  poft  annum  vrbis  708.  Ex  Eufebii  rationibus 
Vriinus  annum  vrbis  717.  coUegit,  eique  hos  libros  afligna* 
vit    luliam  rationem  aperte  refpexitVarrohis  verbls:  quae 

redaffa 


VARRONIS  LIB.  L  CAP,  XXVIIL      $17 

Tidadla  addies  cimks  nojlros  qtn  nuncfunU  vbi  poSiJunt  in« 
cidftndam  efTe  oratio&em^  re^te  monuit  Pontedera. 

Nttmeri,  inquit  Pontedera»  quibus  anni  tempora  et 
ofto  anni  partes  defcribuntnr,  in  eKeuiis  libris  variant.  lenf. 
et  Brufch.  aeftatem  95.  dies  habere  oiliendunt;  reliquae  edi« 
tiones  94,  Aotuimnum  illi  91.  di^bus  conibire  faciiuit  cum 
Gryph.  Steph.  Commel.;  contra  ^ldus  lunt-  Gymn.  93, 
HiemS/apud  illos  89  dies  complefcitur,  quibus  cum  Gr}rph« 
Steph.  Commel.  conueniunt;  fed  Ald.  lunt  Gymn.  88  hie* 
mi  attribuunt.  Quare  anni  fumma  apud  lenfon.  et  Bfufch. 
366  dies  iit,  apud  alios^  vt  rationi  eil  confent^eum,  365. 
•Item  anni  partes  ofto  apud  lenf.  et  Brufch.  perperam  recen* 
fentur;  quarum  fumma  eil  dies  361  cum  eife  debeant  365. 
quot  Aldus  eumque  lecnti  Editores  ponunt  Gryphii  quo- 
que  Commel.  dt  Steph.  editiones  vitioiae,  ex  quibus  coUi- 
gitor  fumma  362.  Vaticanorum  porro  Codicum  leftionetf 
praetermitto ;  funt  enim  omnium  mendoiiiluiiae. 

Ipfam  anni  lulii  ordinationem  ita  exponit  Pontedera 
Antiqq.  p.  353.  tabulaque  etiam  appoiita  iUidbaujt  quam 
huc  tranflatam  volui  in  vfum  leftorum.  Temporibus,  in- 
quit,  in  antiquam  rationem  redaftis,  admonitus  Caefar^  ma- 
le  anni  cardines  in  o^iauis  iignorum  partibus  conititui  et 
haberi^  qui  ad  primas  fpefbmt,  cum  ab  inueterata  Italica 
«t  romana  confuetudine  recedere  nollet,  cardines  quidem 
ad  iignorum  principia  traduxit,  fed  iigna  ad  fuperiora  ita 
protufit,  vt  bruma  et  iblilitium  atque  vtrumque  aequino- 
ftium  in  partibus  oftauis  elTent  Id  vero  ita  praeflitit,  die- 
bus  XIV.  quibus  romanus  annus  a  fple  fubiidebat,  per  men« 
fes  digeiHs:  primnm  duobus  Decembri  annexis,  bruma  a 
Cal.  lanuariis  ad  III  Cal.  eafdem  traducitur ;  fubindetotidem 
lanuario  datis,  ad  V  Cal.  mox  IV  cumulato  Februario,  a<| 
DC  A  qno  principio  annus  fokris  exordium  capit  Quan* 
qnam  autem  ab  a.  d.  IX  Cal.  lanuar.  adCalendas  eafdemdiea 
eA  nonus,  non  o6:auns,  hanc  tamen  fedem  Aegyptiam  ma« 
loit  Caefar  aut  Soiigenes.  Quod  emendauit  deinde  Augu« 
ftus  atque  annum  Italo  coelo  accommodauit,  in  a.  d.  Vlll 
Cal.  lanuar.  retraCba  bruma,  vt  poilea  oilendam.  Interea 
Caelaris  tabulam  retineamus.  XVI  Cal.  lanuar.  fol  in  Capri« 
comum  introitum  habet,  et  die  o^l^auo  poft  bruma,  vt  dixi, 
coUocata.  Cumque  aeqttinoAium  vernum  anno  II  Pompilio 
IX  Cal.  April.  conficeretur,  diebus  a  bruma  XC^  id  eit  re<* 
tentuoL  Nono  aUtem  die  tradito  Aprili,  folftitium^  quod 
eo  anno  veteri  in  a.  d.  IV  Cal.  Quint.  incidebat,  pridie  eius 
41*1  jSxi^  vt  dies  XCXV  inter  lolftitium  etaequinodium  pri* 

mum 


318  COMMENTARIVS  IN 

mum  conuenirent  Ita  faftam  eft ,  vt,  cum  decimo  die  In- 
nium  amplificafletf  VI  Cal.  Quint.  annotaretur  folftidQm* 
Tum  diem  vndecimom  et  duodecimum  Sextili  adiecit  etter- 
tium  decimum  Septembri.  Quare,  vt  dies  XCII  inter  foJfti- 
tium  autumnique  aequinoftium  feruentur,  aequinoftium  a 
Cal.  Oftobr.per  quinque  dies  contrahitor,  iiftitarque  VICaL 
Odx>br«  Superfunt  in  brumam  dies  XXCK,  decimo  quar* 
to  intercalario  die  Nouembri  concedlb.  Ne  vero  inueterata 
Mercedino  menfe  foluendinomina  confuetudoomnino  tcdie- 
retur,  quatuordecim  Mercedini  diebus  per  annum  difpc^tis, 
alios  Cae&r  fubftituit,  Mercedonio/que  vocauit,  vt  in  anti- 
quis  &ftis  excufum  videmus.  Sex  enim  menfi  Qnindli  at- 
tribuuntur»  fignanturque  IUerk  videlicet  prid.  Id.  Quint 
XVn. XVi. XV.HV.  Xm.  Cal.  Sextil.  quatoor  Septembri 
Xn.  XI.  X.  IX.  CaL  Oa^obr.  totidemqueNouembri  XIV,XIII> 
XIL  Cal.  Decembr.  namextremus,  qui  XL  Cai.  eafdem  nota« 
batur,  vel  aeuo  de  marmore  extritus  eft,  vel  ab  operis  ex- 
fcribendo  praetermiflus.  Quos  dies  Tertullianus  libro» 
quem  de  Idoiolatria  edidit,  defcribit;  et  quofdam  Chriftia- 
nos^  quafi  fuperftitioni  addiftos^  obiurgat,  quod  dies  (biuen- 
dis  nominibus  atque  exigendis  infignes  obderuarent 

tertius  et  vkefimus]  £t  tamen  Florendnus  in  Geopon. 
J.  I.  ex  h.  I.  retttlit  ifkls  iv  vif^x^V  ^^^Q  *^  rpiSv  ^  TivTa 
fi^ifSy  yev^fiiytif  tftrim  rpS^  ^  irivre  iffUfa^  iv^  r^  ^»it^ 
ix^vrc^.  vbi  eiTe  debet  rpuiv  xo/  efxoo'/.  Similiter  vitiatos 
Piiniosy  vbi  vere  aperiri  ait  nauigantibus  maria,  cuius  m 
principio  FauonU  kibenmm  coeium  moliiunt,ybIejiquariiX2n^ 
obtinente  partem. 

aeftiui  ex  a.  d.  VII  Idus}  Hunc  numerum  ex  Edd.  pri- 
mis  reftitui  monente  Pontedera.  Sic  etiam  initium  adbtift 
ponitur  fine  varietate  in  Columella  XI.  3.  f.  39.  Male  itemm 
Florentinus  ex  noftro  refert:  cufiwX7ifi<rd^etf  ro  .eaf  W  vitmc 
ftcupi^,  d^ifQg  f  ifx^^etf  iito  r^Q  icfi  oxra^  «dov  fiouuVy  rS 
^fkiftivniupifovroc.' 

autunmales  ex  a.  d.  III  Id.']  Hunc  numerum  redoe  po- 
fuit  Aldus  quem  ex  irationibus  Pontederae  reduxi.  Hiemis 
initium  Aldus  iterum  vitiauit^  verum  liabent  £dd.  primae. 
quod  ex  Sangerm.  reflitui  CoIumeUae  XL  2.  fe6t  84*  Flo- 
rentinus  ex  noftro:  Sifoc  'rhffitr^oif  ac  r^v  itfo  hrri  mXev 
ivyicrwv.  Hrt  ii'  fnsrirufov  ifxecd^etf  iri  riJQ  rpo  eH  cnKw 
iui^ivrwf,  jfXA  ivro^  iv  kiwrt.  Verum  nnmerum  feiurait 
Piinius,  vitiofum  tamen  fed:.  69.  no.  4.  et  CoIumellaXL  9. 
a  57.  vbi  vide  notam.  Ceterum  autumnalis  malebat  Pontc- 
dera^  ad /mporf ^  referens.    ¥otm\xUm  ex  M*  d*  m  primis 

Edd. 


VARRONIS  LIB,  L  CAP.  XXVni-      3»9 

!Edd.  obfcuratam  pritnns  fa.  L  ex  Codd.  reftituit  Vl^boilus 
ad  Cicerod.  Epift.  ad  Diu.  VUI.  8«  et  in  Caftigat  fuanim  Ex- 
plicat.  p.  636. 

fuaedamjiini]  Pontedera  maiebat  quidem;  equidemle- 
6tionem  antiquam  nsflitui.  Vulgata  enim  nuUo  modo  fertl 
poffe  mihi  videbatur. 

m  partes^FIir]  Interualla  haec  dfto  quanquam  m 
Graecis  fcriptoribus  nondum  a  me  obferuata^  ab  iifdem  ta- 
men  tranflata  eiTe  a  Varrone  fufpicor^  Vulgaris  enim  anti« 
quiffimis  iamtemporibus  Graeciae  fuit  anni  diuiiio  in  feptem 
partes  fafta  et  rationibus  rei  rufticae  praecipue  accommoda- 
ta,  quam  commemorauit  et  fecutus  eft  HippbcratesinLibro 
deHebdomadibus,  copioiius  autem  interpretatus  eft  Gale- 
Bus  initio  Commentariorum  in  Epidemie.  Hippocratis,  cu- 
ius  locum  pofuit  etiam  Mercurialis  V.  Left.  I.  p.  30.  Ver 
^(M»f)  incboabant  ab  aequinoftio  vfque  ad^xortum  Pleiadum; 
ab  hoc  aeftas  {^ipoQ)'  erat  ad  canis  ortum ;  a  cane  vfque  ad 
Arfturi  exortum  mrdpit  durabat;  {ohcf^  C^^  ifrmXSjc  rS  nwic 
iHtmuwi  ri  &ipPCf  ivrsv&sv  ii  p^ixp^^  dpnripit  r^y  iitdpKV 
verbo  funtGaleni.)  dehine  fegu^batur  (p.^/v^»pev  vel  >er^. 
^(ap9V  vfque  ad  HPleiadum  occamm.  Hiemem  in  tres'  partes 
diuidebant  ^  cuius  mediam  (riv  itsp}  rig  rpweic  XP^^^V  ^^^^ 
brumam  tempus  %«r^Sv«  proprie  vocabant^  priorem^  autu- 
mho  continuam,  <ncop7iriv,  quafi  (ementiuum  tempus,  ter- 
tiam  (PvraXioif  appellatam  fuiffe  apparet  a  plantatione.  Po- 
ftremum  hoc  tempus  idem  eft^  quod  Varro  primuni  pofuit 
interuallum  inter  Fauomum  et  aequinbftuim  verhum,  vbi 
feminaria  et  falifta  feruiltur,  putnntur,  vites  ablaqueantur. 
Hoc  tempus  Grae6i  hiberno,  Romani  verno  atlribuebant 
Alterum  interuallum  ab  aequinoftio  ad  Vergilianim  exortum 
Graed  Ikp  voisabatit;  tertium  di^hinc  interuailuni  ad  Cani- 
cutae  exortum  Graeci  ^ipoc  appeilabant,  Romani  vero  in 
duaspartes  diuidebant,  quarum  prioredi  ad  folftitium  per^ 
ducebant,  alteram  ad  Caniculae  iignum.  Quintum  Varro- 
His  interuaUom  vfque  ad  aequinoctium-.autumnale  defcribit 
Varro,  Graeci  vero  ivtipav  a  Canicula  ad  Arfturi  exortum 
definiebant  Sextum  interuallum  Varrdnis,  vfque  ad  Vergi* 
liarumoccafum  decurrens^Gl^aecorumAMr^a^^ovet  (P^^/i/ortf- 
fw  compleftitnr.  Septimum,  ad  brumamvfque  durans,G/ae- 
eis  070^0$  vocabatur;  o6biuUm,  Fauo^nio  conclufum  a  Var- 
i^ne,  Gniecorumx«f>iA/«  (euhiememdeiinit  Vides  igitur^ 
Graecorum'  difciplinam  a  romana  nulla  alia  re  difcrepare^ 
fiiii  quod  Varro  aefliatem  in  duas  partes  diuifit,  atque  ita 
feptenariam  Gniecoram  >xiameram-  vtio  aiojit     ^oftfTiv 

apte 


jao  COMMENTARIVS   IK 

^>te  Grtec!  dixenmt,  qaonUni  poft  bniauim  nifi  qute  ne* 
ceflkria  caafa  coegerit^  non  ferere  cenielMt  etiam  Varro  L 
c.  94«  Ceteram  hoc  quali  nidimeatum  ephemeridis  rufticae 
fiiit,  qnam  deinde  Coiumella  curiollas  per  menfes  diefqae 
expoliaitf  ita,  vt  demum  Paliadius  omnem  rafticam  difcipii- 
nam  per  menfes  digereret,  cui  fimilem  rationem  Gec^ni* 
ca  habent;  fed  recei.tioris  aetatis  ea  pars  libri  videtar  effe. 
Haec  temporam  (dpSi)  interualla  cum.difcipiiml  ruilica,  in 
tot  partes  defcripte,  Varro  I.  36.  vilUcum  iubet  fcripta  et 
propofita  in  villa  habere,  ne  quid  operis  omitteretur  fuo  tem- 
pore. 

vemum  dUs  XLl^J]  Hunc  namerum  poflnlabat  lulii 
anni  ratio.  XVj  enim  Cal.  Mart  fol  in  pifces  tranfitum  fiicit; 
et  XVL  Cal.  April.  in  arietenu  DC  igitur  CaL  April.  aequi- 
noftium  vernum  in  oftaua  Arietis  parte  diebosXC.  a  brunuk 
Quod  fpadum  aeqoo  dilcrimine  per  ver  feparatiir.  Igitur 
re6be  Varro  deinceps  a  bruma  adfattanium  dies  XLV.  Prio* 
rem  hanc  nomerum  librarii  vitiarant 

FergiUarum  exortum  dies  XLFL}  Hanc  numenimve- 
rumefle,  demonflrantrationes,  aPontedera  deduftae:  igitur 
veterem  XLIV.  correxL  Ceterum  Plinius  ait,  Robigalta  a 
Varrone  determinari,  fole  tauri  partem  decimam  obtinente, 
et  Floralia,  decimam  quartam.  At  a  tauri  principio  ad  Ro- 
bigalia  diem  nonum»  ad  Floralia  decimum  fecondam  haberi, 
monet  Pontedera.  Contra  PfafF  de  Ortibus  et  Occafibus  Si- 
deram  Goetting.  1786.  p.  48.  monuit;  vulgarem  numenim 
cum  Ettdaemonis  aeuo  et  coelo  graeco  conuenlre.  At  quid 
haec  ad  annum  lalium»  quem  Varro  fequitar?  Scilicetet 
lero  Pfaffius  librum  Pontederae  infpexerat,  Vt  ipfe  p.  7& 
fatetur,  nec  omnino  annilulii»  Aaguftei  vel  veteris  r6ma« 
ni  rationes  chronologicas  etdifcriminacurauit,  afltonomi- 
cae  veritati  vni  intentas«  Hinc  eius  dilTenfus  a  Pontedera 
nullam  piane  in  hac  critica  difputatione  poteft  habere  mo* 
mentum. 

Camadae  «->  dies  3CXIF.1  Hunc  numenim  pofai  cum 
Pontedera.  SoUtitium  enim  anni  lulii  eft  VI.  Cal.  Qaint. 
Canicuia  mane  oritur  XIIL  Cal.  Sextiles.  Columella  DL  c. 
14.  f.  5.  peraSo  Jolftitio  v/que  ad  ortum  camculae,  qmfert' 
dier  trigiuta /unt.  vbi  numerus  pariter  vitiofus;  nunusm 
PlLniu,  qui  caniculam  diebus  XXTII.  a  folftitio  prodire  ait 
vbi  tamen  Germanici  antiquus  Interpnes  verum  numenun 
XXIV.  ex  Codice  (uo  Plinii  pofuit^  monente  Pontedera. 

autumnale  dies  LXJ^HL'\  Vulgarem  numerum  LXVH. 
cma  PoQtedera  correxL  I»  q&imixu  enim  lihrae  j^rle  VL  Cal, 


VARRONIS  LIB.  I.  CAP.  XXIX.       sat 

O^br.  autamnale  aeqa!Do6:tanr  confici,  docet  p.  )6o.  Aa- 
guftus  deinde  appofuk  ad  V  Cal.  Oftobr .  Cetenrm  ex  Cha- 
rifio  monet  Pontedera,  in  Varrone  hic  et  infra  cap.  34et  35. 
autumml  reftituendum  efie. 

f^tirgitiarum  occqjum  dies  XLV?^  Hanc  numerum  re- 
ftituit  Pontedera  in.  Antiqq.  p.  362.  in  Annotatione  ad  h.  1. 
Gefnerus  numerum  XLIV.  prodidit.  Contra  PfafFp.48.  mo- 
nnit,  antiquum  numerum  XXXII.  aeuo  lulio  et  coelo  roma- 
no  proxime  conuenire,  oppofiiitque  locum  Columellae  11/ 
g,  s.vbi  vide  notam« 

ad  brumam  dies  XLIF.]  Hunc  numerum  vulgato  LVII-- 
fubftitui  cum  Pontedera:  Quomodo  enlm  Varro  potuiiTet 
antea  hiemi  dies  XXCIX.  afiigiiare,  quae  occupat  interual- 
lum  mter  Vergiiiarum  occafiinrmatutinum  et  Fauoniam. 

Cap.  XXDC  inprimis']  Ex  librorum  le^tiftne  putati  in 
pratis  Scaliger  h.  1.  legi  volebat:  putari^  circumv.  abl.  vu 
pretas  radices^  ^e «—  praecidi.  Popma  inde  efificiebat  i» 
^paratiSf  vineis  intelligens.  Pontedera,  improbata  Scaligerl 
emendatione,  vulgatam  leftionem  egregie  tuebatur;  ibd  de« 
itide  in  Curis  fecundis  ex  leftione  antiqua  efficiebat  putari 
imputataj  vel  putari  in  prati^  diftum  putat  pro  prata  pur- 
gari.  Equidem  vulgatam  teneo,  et  vinearum  vel  adeo  fe^ 
minariorum  putationem  inteliigo.  Dick/bn  II.  p^  304.  cor- 
rigebat;  vtjerantur  parari  in  primis  ad  feminaria  referena* 
Pontedera  in  Curia  fec.  verba  Polit.  putura  in  pratis  gloflim* 
efle  cenfebat  verborum :  purgari  prati^ 

fegfs]  Jn  £dd.  primis  efi;:  Seges  dicitur  fuod  aratumi 
Jed  necdum  /atum  efl.  Nbualis  etc.  reliquis  omilHs  atque  ita 
arguore  videntur,  fegetem  efle  aruum,  nondum  fiitum ;  quod 
innuit  etiam  locas  infra  c.  69.  vbi  eft  de  farre  promendo  ad* 
iationem :  am  fegetes  maturaefunt  ad  accipiendum*  Multa* 
praeterea  fcriptoVum  loca  congeiTit  Pontedera,  vtdoceret/ 
/egetem  dici  agram,  qui  vel  ad  furculos  vel  ad  froges  vel  ad 
vtrumque  accipiendum  praeparetur;  nunquam  vero  fegetem 
dtd:am  fuiiTe  agrum  aratum  et  fatum.  Fruges  etiam  ipfas 
yigetem  dici,  res  nota  efl:.  Solus  fuperefl:  Fefti  locui :  S$geS 
didtur  ea  pars  agri^  quae  arata  et  conjita  ejif  a  ferendo  vu> 
deUcit.  quem  vitiofum  efTe  pronunciat  Pontedera.  •  Ponte-^ 
derae  in  fententiam  facilis  conceflit  Gefner ,  quod  a  me  ipfe 
Iropetrare  nondum  potui*  In  loco  enim  Vflrronid  L  50.  yer-^ 
ha/iramenta  reUnquunt  infegetct  vt  toUantur  in  aaruum^ 
item  eodem  loco  reliqua :  et  Jtramenta  Jlantia  in  fegete  tt^ 
iinmdt  pt  pofteafubfecenturtqmd  aliud  fignifioant^  nifi  agruoy 


3aa  CQMMENTARIVS   IN 

frugibus  eonfilitiii  et  i^m  demelTum?  Qood  ^ui  uegare  po- 
tuerit  Pontedera^  ipfum  Inmc  locum  afferens,  equidemplane 
non  video.  Permanfit  tamen  vir  doftus  in  fiia  fententia,  et 
in  Curis  fecundis  h.  legi  maiuit  quod  aratumfatui  ejl.  £go 
vero  fegetem  dici  cenfeo  agrum,  ad  frumenta  et  furcuios 
)>raeparatami  fed  etiam  frugibus  confitum,  denique  ipfas 
irugesy  auAoremque  ipfum  Varronem  et  Fefhun  fequor. 
Dubius  eft  iocus  Attii  apud  NoniuminjSii^^:  quodbenrfi- 
cium  haud  in  Jlerili  figete  rex  te  objeffe  intelligis.  Alterum 
Attii  locum,  in  Oenomao  a  Voilio  proditum^  ita  corrigit 
Pontedera: 

Cum  efomno  iufegetem  agrejiis  —  comuios  cieui 
Vt  rorutentas  terras  terantferro  infidas 
Profcindaut  glebas  aruoque  moUi  excitent. 
Injidas  enim  a  verbo  findere  deriuat,  vnde  bifidus  et  fimllia; 
terere  interpfetatnr  arare,  vnde  boues  funt  triones. 

Aruum']  Operofe  docuit  Pontedera,  aruum  dici  agrum 
feu  terram  nec  aratam  nec  fiitam ,  deinde  tcrram  et  aratam 
it  conjitam  frugibus  vel  furculis,  denique  terram  aratam,  fed 
nondum  fatam.  Atque  inde  concludere  conatur,  arui  nomi- 
ne  contineri  etiam  agrum  noualem,  itaque  verba  aruum  — 
/atum  eft  e  margine  in  orationem^Varronis  temere  illata 
fuifie.  Scilicet  vt  priori  fententiae  fuae  et  ie(itioni  prima- 
rum  £dd.  fuppetias  ferret,  tam  ftrcnue  in  his  duobus  voca* 
bulis  argutatur  vir  egregius.  Sed  meminilTe  leftorem  opor- 
tet,  Varronem  voces  rufticas  fingulas  perfequi,  et  etymolo* 
gias  captare,  quibus  accommodare  folet  figniilcationeSyquaf- 
cunque  vfu  vulgaris  fermonis  receptas  reperifiet^  vel  adeo 
a  re  ruftica  vel  ioco  alienas,  aut  non  vfquequaque  veras. 
Ceterum  Seruius  ad  Georgic.  L  ita:  Omnis  ager^  vt  Farro 
decet ,  quadrifariam  diuiditur.  Aut  cnim  aruus  efi  ager,  id 
sfitfationalis  aut  amfitus,  id  efi  aptus  arboribus^  aut  p^cuus^ 
qm  h»rbis  tantum  dut  animalibus  vacat,  autflpreuSf  f»  quQ 
Juut  korti,  apibus  cougruentes  etfioribus.  Quae  irepetiit  Ifido- 
rus  XV.  13.  Plautus  Trucul.  I.  a.  verf.  47.  uon  aruus  hic, 
/id  pqfcuus  eft  ager;  fi  arati^es  habituris,  qui  ararifoleut, 
md  pueros  ire  meUus. 

renouetur']  Vrfinus malebat r^iidft^^ftrniiyMMi.  Terram. 
Gefner  renouaretur.  Sed  male  hic  fecundam  arationem  tn-. 
terpretatur,  iterationem  a  rnfticis  diAam,  eaque  in  nomdi 
opus  Aon  efie  ait  Noualem  dicit  Varro,  vbi  antea  fiitam 
fttit,  antequam  tertio  anno  iterum  aretur  et  ferator.  Dum 
efymolc^iam  confeOBtiir  Varro^  in  obfcuritatem  ikepe  ia* 

,     »  .  ixsita- 


VAKRONIS  LIB.  1  CAP,  XWL      333 

ixatari']  Qnae  vulgo  deinceps  l^ontar  cum  Ueratur^ 
offiriMgere  vocant  re6:e  cttni  Vrfino  et  Pontedera  damnauit 
adeoque  inclnfit  Gefner.  Sed  fieri  etiam  potefi:,  vtinhb 
verbis  iateat  alia  Varronis  annotatio,  vbi  dixerit  offi-ingere 
terram  dici  etiam  itcrare»  Feftua  ofiringi  terram  ait,  cum 
iterum  tranfuerfo  fulco  aratur. 

(baues)  Hrare'i  Rcfte  au6h>re  Vrfino  boues  damnauit 
h.  1.  et  indufit  Gefner.  Praeterea  Vrfinus  malebat  dicunt. 
Refte!  Lira  dicitur  tabella,  aratro  addita,  qua  fatum  lirari, 
m  Uram  retHgi,  Uratim/eri  dicitur.^  Columeila  H.  4.  g.  de 
pingui  campo,  qui  diutius  aquam  condnet:  in  Hramjatum 
redigitur.  Liras  autem  rufiici4H>catU  eajdem  porcas,  cum  fic 
arattm  ejt^  vt  inter  duos  Mtius  di/iantes  fukos  medius  cumu» 
tus  ficcam  fedem  Jrumehtis  jpraebeat*  Idem  fe6L  fi.de  gra* 
cUi  ciiuo :  neque  in  Ura ,  Jed  fub  fuko  talis  agerjhninandus 
ejt.  Idem  H*  8*  C  3*  tods  vUginofis  atque  exiltbus  autfrigi* 
ais  cfut  etiam  opads  «-  eauebitur  tamen,  vt  patentes  Uras  cre^ 
bro/que/ulcos  aquarios,  quos  nonnulU  elices  vocant,  faciamuSf 
et  omnem  humorem  in  coUiciaSf  atque  inde  extrajegetes  deri^ 
vemus.  Denique  XI.  3.  2a  vlpicunf  •-*  Uratimjeri  debet,  vi 
M  puhnnis  pofitae  (fpicae)  minus  infeflentur  hiemis  aquis.  Efi 
autem  Ura  fimiUs  H  porcae,  quam  m/ationibus  can^efiribus 
ruftici  faduni  f  vt  vUginem  vitent;  /ed  fiaec  in  hortisminor 
^'   ■     '         ' ^J^difi    ^    •     ""-     ' 


eji  facienda  ^  /uld  Urarum  inter  fi  difient  /emipedaU/patic 
Lira  igitur  dicitor  etiam  porca  in  agricultura,  paluinus  in 
borto ;  fpatia  eius  latiora  in  agro  quam  in  horto  lulcis  vtrin^ 
que  feparantur,  quos  quidam  elices  vocabant,  quia  aquas 
eltciebant  et  deducebant  agro.  Denique  lira  fit  folitai  in. 
agro  campeflri  atque  vliginoia»  qui  Urari,  Uratim  vel  in 
tira  feminari  dicitur.  Contra  graotlis  et  ficcus  ager  non  ti- 
ratur,  uec  in  lira,  fed  fub  fuico  feimnatur.  Haec  meminifle 
lectorehi  vbique  oportet  in  legendis  his  fcriptoribas.  Ejc 
Varrone  Seruius  habere  videtur  ad  Qeorg.  L  97.  eum  pri* 
mum  agri  aranturf  qiiando  duri  /unt',  profdndi  dicuntur^ 
quando  iterantnr,  objringif  cum  tertiahtur,  Urari.  Super« 
eft  locns  Columellae  XI.  3.  fed;.  ^6.fifadUs  eft  terra  ^  li* 
rantur  vna  iugera  quatuor,  cum  in  JiAaBa  iam  terra  latio* 
res  porcae  Jidcantur.  vbi  verba  pomema  ex  gloflk  orta  vel 
loco  fuo  mota  efle  fufplcabatur  Gefiier;  igitur  inclnferat 
Contra  Diddbn  L  p.  510.  defendebat  ea  ratione,  vt  bis  ver* 
hW  diceret  edi  canfam,  cur  tot  iogeni  lirari  vna  opera  poC* 
fint^  cum  plnribus  profcindatur  vnum  iugerum.  Itaaue  ver^ 
tebat:  thi kmd  beeing  in  its natwre free  and  weU reekced  b^ 
l^ougkmgSf  eMm  hroeidet  ridps  %o  fe  madettm^dheruifif. 

AM  mmkl 


ya4  COMMENTARIVS   m      . 

wot$ld  bi  proper.  Vim  totius  fententiae  vir  docbu^  quaeCiut* 
in  vocabulo  latiores:  fed  ermuit;  iti  enim  deinceps  efle  de- 
bebat  Jutcentur  non  fulcantur.  l^itur  fimpiiciter  voluit  Co- 
lumeila  lirationis  opus  interpretari;  fulcare  porcam  eft  fulco 
includere  et  diuidere  porcam,  Suicos  interdum  cum  liris 
permutant  fcriptores.  Ita  Palladius  I.  43.  Aratra  Jmtplicia, 
velfiplana  regio  permtttitf  auritd^  quiims  pojpnt  contrajla- 
Uoncs  huntoris  hwemifata  ce/fiore  Jnlco  tolli. '  Sunt  aures  in 
Aratro  tabulae  a  Varrone  diftae.  Virgilius  nratro  fuo  L  173. 
binas  aures  et  duplici  dorfo  dentalia  aptat;  et  Varro  tabulas 
cum  dicity  geminas  intelligere  videtur.  Contra  Plinius  i8> 
£  49.  no..3.  de  iteradone:  haec  quoque^  vbi  confuetudo pati^ 
tur  t  crate  dentata  vel  tabula  aratro  adnexa ,  quod  vocant  li- 
rare,  operiente  Jemina;  vnde  primum  appellata  deliratio  ejt* 
De  quo  ioco  deinde  accuratius  dicam.  Catoc.  135.  aratra 
romantca  dicere  videtur  aurita,  in  terra  valida  adhibenda* 
campanica,  in  terra  pulla  et  leui.  In  loco  Palladii  corrigcre 
Ttalxmx  fimplicia  vel.planaf  fi  rrgio  pcrmittit;  aurita  etc. 
Nam  fimplicia  in  omni  regionc  plana  non  poiTunt  adhiberi, 
ied  in  ficca  et  leni  foium.  Adiuuat  conieduram  locus  Toz- 
a&etti  fuU'  agricolt.  Tofcana  p.  lOi.  AUri  vomerifono  piani 
per  i  terreni  dociU,  efi  chiamano  Fangh^ggie  o  ydngheggw^ 
fe,  attri  congH  or£chi  peruterreni  groffi  efnjfojfi^eftckia' 
tnano  Bomberi.  Imporcare  dixit  Columejla  eojdem  fenlu,  quo 
in  liras  reaocare  11.  lo.  6.  de  iAsii  profcijfani  in  iiram  reuo- 
cabimus,  occabimu/que ,  quo  attius  largiare  hmno  contegatur 
^femen  inarabimus,  imporcatumque  occabimtts:  quoMiis 
/mtf  qui  negent  ^  occarifjabam  t  quia  extantes  gtebae  a  ge- 
Ucidiis  adhuc  eam  teneram  vindicent.  vbi  Paliadius  Nouem- 
bri  L  fulcare  dixit  iterum  pro  lirare  et  imporcare.  Vfum 
imporcationis  docet^^tiam  locus  Colameliae  XI.  3.  44.  w 
locisftccis  partibusfukorum  imis  djjponcnda  funt  femna^  vt 
ianquam  in  alueoUs  maneant,  at  vliginofis  econtrario  injim' 
mo  porcae  dorfo  coltbcanda^  ne  humore  nimio  laedantur.  vbi 
Palladius  rurfu^:  in  fitnimitate  Jukoh^m  .di\it  Satis  bene 
vfum  lirationis  et  diuerfitatem  docuit  pickfpn  L  p.5ia  feqq. 
nifi  quod  ficcumetiam  agrutn  asTatro  aurito  exaratum  fiiille 
falfo  pofuit  Nomen  porcae.ItaIi  hodieque  retinent  Graeci 
iiriPvpuc  dixerunt;  Pollux  enim  ^(pvpav  int^^tatur  ri  /i«r«- 
fu  rSv  (hffipofffUyi^p  iiyixw,  nc^  VTco^^vpeTff^^  ol  Toofrai  ri 
vrupSauf  kiywi.  quem  Jocum  iam  qHiu  r.^le  interpretatus 
eftConr.Gefner  inSue  p,  I022.  .TabuJUs,aratro  additas,  Bri- 
tanni  MoU  boardsg  n<^rate«  Streichbretter^  ybCant  Agrum 
io  lirm  X94ig«f^FjraiicoiUA^  rufti<;i  .digv9t  j^Hcb^  a^  4» 


VARRONIS  LIB.  I.  CA?.  3paX.       jaf 

Beetf  fal<^re  va*o  ftreickeu  in  die  Furcke;  nitiotiem  arancU 
hanc  egregie  explicait  Hofnidm  in  Frankifchen  Sammiun- 
gen  in.  p.  350.  Ceteram  Plinius  h.  1.  Varronis  refpexiffe 
videtar  ig.  f.  49.  no.  3.  vbi  Dalecamp.  malebat  legi  aratro 
adnexa^  operiente  /eminaf  quod  vocant  tirare.  Ante  Har« 
duinum  erat  operientcs /emina,  quae  verba  adaenticia  effe 
cenfebat  Pintianus.  Equidem  Dalecampio  affentior.  Sed 
ipfioscapitis  initium  infpiciamus :  Aratione  per  tranjkcrjum 
iteratay  occatio /equitur ,  vbi  res  po/cit ,  crate  vel  rajlro ,  et 
Jatojemine  iteratio.  Haec  quoque  vbi  confuetudo  patitur  cra» 
te  dentcUa  vet  tabuta  etc.  Nihil  hic  libri  variant,  uiii  quod 
Pintiani  et  ChiffleL  Codex  contenta  habet,  quod  in  contcxtm 
mutat  Pintianus.  Sed  vulgata  bene  habet,  vt  docebo  ad 
Coium.  n.  9.  4.  Vbi  glebas  farculis  refoluit  Columella  et  cra» 
te  indufbi  coaeqoat,  grumofqae,  qoos  ad  verfuram  crateg 
tra6tae  facere  foleut,  di/Tipat.  Crates  igitur  iafto  femine 
inducitur  ibi  etin  locis  Plinii  illuc  apponendis.  Interdum 
ager  tertiatus  occabatur,  deinde  conferitur,  poftea  feminn 
jraftris  obruuntur.  Vide  mox  ad  cap.  31.  i.  Sariri  terra  di- 
c^itur  raftris  ligneis  vel  ferreis  quadridentibus ,  autfarculist 
a  feriendo  difSs,  auftore  Varrone  L.  L.  IV.  p.  33.  Sari- 
tio  fit,  poftquam  feges  germen  et  radices  egit  Vide  ad 
Colum.  II.  13.  hic  vero  apud  Varronem  iartores  occant^* 
id  eft^  glebas  grandiores  concidunt  et  femina  operiuiit  fta- 
tim  poft  fationem.  Videtur  igitur  Varro  dicere-occationenv 
quae  flt  farculo  eodem^quo  farritio^non  crate  dentata;  quam 
ipfam  occam  failTe  diftam,  ex  Vegetio  cognofqimus.  Hinc 
patere  pato  vitium  in  loco  Plinii,  vbi  iteratio  fieridicitu^ 
lafto  femine.  Iteratio  fequitur  profciilionem,  iterationem 
tertiatio,  Igitur  locum  fic  corrigo:  per,tran/uer/um  itera^ 
iay  occatio /equiiur,  vbi  res  po/cit,  crate  vet  rafiroy  et/a^ 
to/emine  iteratur  haec  quoque,  vbi  con/uetudo  patitur  crate 
dentata  vet  tdbtita  adnexa.  <—  Ceterum  aratra  aurita  Pal« 
Jladii  cum  loco  Varronis  refte  comparauit  etiam  Dickfon  L 

P-  378. 

lacunam']  Vrfinus  in  Codice  fuo  deefle /aomam  mo« 
nuit ,  ideoque  gloflam  effe  cenfuit ;  quem  fequitur  Popma* 
Contra  Pontedera  vocem  Sriam  fuipe6bmi  habuit,  aut  ma« 
tandum  cenfuit  ex  Nonio  m  inftriamp  interpretatus  tacunam 
injtriamf  fulcum  perpetuum,  qui  firiis  priaatur.  Gefiiero 
Varro  videtur  oppofita  fibi  vocabula  coniunxifle,  vt  ruta 
Mffaf  emtio,  venditio  et  fimilia.  Proprie  enim  firia  eft  pars 
eiata,  lacuna  vero  caua.  Locas  Nonii  eft  I.  305.  vbi  ex  h.  L 
laudat:  Qua  aratrum  vomere  tacunam  iftriam/edtf/utcus 

X  3  vocO' 


B9«  COMMENTARIVS  IN 

9otaiur:  quod  eft  itUer  dnos  /uteos,  elata  t&nradUUmr  por- 
ta,  qmdea/fgesfhifneHtumporrigif.  Stria  alibi  ftriga  di- 
citur  in  arando  et  metieiido  agro,  Vide  ad  Colaiii.IL  19.  3. 
Varro  apad  Noniam  in  porea:  nou  vides  mpubHca  moftra 
ic^ema,  qua  poputus  ambukmdo  perinde »  vt  in  arato  por^^ 
eas  facit  ?  Idem  ibidem :  in  pauimento  non  audesfacere  b- 
sunam,  at  in  humo  cakeosfads  e&xos.  vbi  vtraque  Mercerii 
Editio  habet:  nonvides  in  publica  noSe  te  tabemas  ^por- 
sas  reddit  ?  pofterlor  etiam  peias  arairo  dedit  Pofiii  cor^ 
rfeftiofiem  Scaligeri,  ni  falior. 

Jeges  —  porridt']  Segetem  h.  I.  pro  iserra  fiita  diftom 
rffe ,  et  porrigit  leftionem  Edd.  primarum  damnandam  nwv 
linit  Vrfinus,  allato  ioco  Macrobii  HI.  2.  et  Fefti,  qui  ita 
tradit:  Porcas^  quae  inter  duos /ulcos  fiunt ,  ait  Farro  diei, 
fuod  pQrrigant  frumentum.  Sed  idem  aliam  affert  et^rmo- 
logiam:  porcae  appeUantur  rari/utci^  qui  ducuntur  ^^V*^ 
derruandae  gratia,  diSi  quod  porcant,  id  ^fty  P^^j^^ 
mquamfrumentis  noeere;  nam  crebriores/uici  timi  (alio  leftio 
iumi  habet)  vocantur.  Ibi  Vrfinas  lirae  fubflitui  voluit  Km. 
Nonius  in  loco  fupra  laudato  aliam  praeterea  ponit  origi- 
liem:  porcae/unt /tgnafiilcorumf  quae  vttra /e  iaci /emma 
frohibeant:  porcere  emm  proliUfere  jfaepius  tegimus.  De 
Julco  aquario  porcam  dici ,  ex  Alfeno  in  Legem  24.  Dig,  de 
«qua,  dooet  Vrfinus;  ibi  enim  eft:  vicinus  lociJi$periorisUa 
arabatf  vt  per  /utcos  itemque  porcas  aqua  ad  tnferiorem  ve^ 
eUret.  Hos  ftilcos  graece  uju»q  dici  vult  ex  Fefto  in  HeUces. 
Sed  apud  Feftum  elices  refte  dicuntur.  De  graeco  parcarum 
tocabulo  diuerfo  vide  ad  Columell.  n.  3, 

Cap.  XXX.  boues  terram  profcindere']  Re6fce  monct 
Vrfinus,  effe  dehere  omiflb  vocabulo  boues,  quod  «liunde  ir- 
irepfit,  terram  pro/cindi. 

prata  defendi'}    a  paftione,  vt  infra  dioit  cap.  37.  5. 

fieri  oportuerat']  Malim:  tempore  oportuerat,  et  non 
Jknt  ab/oluta ,  fieri.     vrfinus  corrigebatT^ri. 

antequani']  Vulgo  haeo  leguntur  fic  diftinfta:  ab/olutaf 
«ntequam  ^  incipiant ,  fieri.  Qjiafi  haec  omnia  copulanda 
fint  cum  fliperioribus<7iwyi»|pmor^  temporefieri  oportuerat. 
!n  Edd.  primis  eft  fiant  pro  fieri.  Sed  ita  intermedia  verba 
nntequam  —  inciptant,  quo  referantcir,  non  habent  Ea  ve* 
To  eiTe  de  arboribus  ferendis,  fequentia  docent  Miror  In» 
terpretes  omnes  taoere.  Mihi  fieri  interim  injeri  mutare 
vilUm  eft,  quanquam  plura  exoidiffe  puto,  etfleri  forte  ex 
k.  l  retr^endum  eft  ad  ftiperiora»  eiu(que  looQ  reponend^ 

haeos 


VARRONIS  LIB.  t  CAP.  XXX.  XXJtL   337 

haec:  arbores  feru    Sed  imtic  demam  video,  Vrfinilm,^ 

voloiiTe  fcribi»  proliante  Gefnero. 

mittcre']  PeiTime  Viffcorias  leftio&emflnttquftm  rnuta* 
vit  in  amtterey  cnm  deberet  efmttere.  Deinceps  lefi:ionem 
etm  dedi>  qaam  manifefto  praeferunt  Edd.  pnmae,  obfca* 
rias  aatem  Codices  Viftorii;  Vulgatam  leftionem  noUos 
Interpretum  tetigity  nedum  explicauit,  niil  quod  Pontedera  ' 
«ntiquum  mittere  et  deinceps  idonea  reiUtui  malebat  Mitti'* 
re  interpretatur  amittere  et  reparare  vere;  de  fenq^er.fron* 
dentibus  enim  fequi  ibtim  ait:  Oleam  feri  etc. 

Cap.  XXXL  occidunt']  Pontedera  malebat  occaedunfp 
fcfriptura  antiqua^  quia  iic  iacilior  et  probabilior  fiat  etymo* 
logia.  Cicero  de  Seneftute  cap.  15.  ab  occaecando  deriuat 
occationem,  atquc  alii  apud  Nonium.  Hinc  occare  arbores 
ablaqueatas  dixit  Palladius  Maio  4.  quod  ipfe  operire  inter* 
pretatur.  Tertiatus  ager  et  coniitus  plerumque  occabatur, 
vt  glebis  conlraftis  altiore  humo  femina  tegerentur.  Sed 
Interdam,  vt  in  medicae  fatione  ager  tertiatus  prius  occa- 
lur,  deinde  conferitur,  poftea  railris  fcmina  obruuntur.  Vide 
Columell.  n.  1 1.  feft.  4.  Occatio  in  agro  humido,  denfo  et 
pingui,  cratitio  in  iicco  ct  leui  loctim  l^buit.  In  fegete  non 
adeo  lata  occari  poffe,  monet  Varro  fupra  c.  29.  vbi  eft^jp^ 
faritores  occarefolent.  quanquam  iarritio  eft  diuerla  ab  occa- 
tione.    Vide  ibi  notam. 

afciente]  De  pampinatione  vide  ad  Caton.  33.  4.  et 
Columellam  IV.  6  et  27.  vbi  Theophrafti  locum  fimul  appo- 
fui.  Graeci  pampinationem  ukiciv  et  fikotaroKdyfot»  dicunt. 
Male  liidorus  XVII.  5.  Pampinus  ejl  foliumj  cuiusjtbjidio 
vitis  afrigore  vel  ardore  defenditur ,  atque  aduerfus  omnem 
iniuriam  munitur.  Qui  ideo  alicM  intercijits  efif  vt  etfotem 
ad  maturitatem  fruSus  admittat ,  et  vmbram  fetciat.  £t  di- 
fhts  pampinus,  quod  de  palmite  pendeat.  Nonius  p.  93.  Mer- 
cerii :  caulem  vitis  robur.  Varro  de  Re  rujlica.  quem  dici^ 
ntus  cau/em.  Exfarmento  cauteSf  am  nattjimt  de  Us,  qm 
plurimum  valent,  primwn  i$efecmumm  etc.  Editio  PariC 
1583*  de  iis  plurimum  vatent.  Sed  editio  Parmeniig  i^ga. 
de  his  qui  pUirimum  «-  mmmmqnam  et  tertium.  Varronem 
pampinum  genere  ft>emineo  dixifle,  tradit  Seraiua  adEclog. 
Vn.  58«  Exemplum  Claudiani  XXXL  verfu  5.  annotaait 
Geiheri  Thef.  L.  L.  Aitenim  exftat  in  eodem  XXIV.  367. 
"EKfarpaf  farperCj  de  qaibus  vocabulis  dixi  ad  Caton.  XI.  4« 
deriuantyarimjf^iiiff,  quod  tamen  Crefcentii  antiqua  me^i  vbi^ 
que  fcribit  lermentum,  quafi  SLfereredoBanxL  In  Planti  fHo* 
^  X4  ftell. 


jas  COMMENTARIVS   IN 

ilell.  V.  ^  verAi  6^.  /amtm  pro  farfftentaf  quod  antea  lege» 
batur,  pofoit  I.  Fr.  Gronouios,  afcque  id  in  Excerptis  Codd. 
CamHrariorum  fcriptam  liquido  teftatur.  Addit  ex  alio  Sar^ 
nem,  ex  principe  Veneta  camem.  Equidem  in  Veneta  149$« 
carmm  reperio;  fed  in  Veneta  1511.  ett/armentaf  vbi  ta* 
men  Vallae  annotadoyarnfff»  pTo/armenio  interpretatur. 

e  terra  exeat']  Vrfmo  voces  r  terra  fpuriae  videban- 
tur;  immerito  Veteres  fcilicet  agricolae  primi  anni  incre- 
Inenta  malleoli  intafta  reiinquebant^  poft  biennium  omnem 
fuperficiem  folo  tenus  amputabant^  vt  e  duro  pullularet,  te- 
fte  Colamella  I\^  1 1.  qui  vitem  ita  ad  terram  deqidi  ait,  fea 
▼t  libri  meiiores  habent,  a  terra.  Hinc  e  terra  exire  h.  U 
dlcitur  vitis,  folo  tenus  amputata. 

Eiuncidum']  Ita  pro  euincidum,  emucidum  Edd.  reli- 
^uarum  dedit  Viftorius  ex  libris  fuls.  Pontedera  probabat 
funcidum^  quod  Gryphiana  habet  Scripturam  vero,  a  Vifto- 
rio  poiitam»  repetit  ab  antiqua  orthographia,  vbifffwr,  eidem^ 
fuei,  po/eiui  et  alia  iimiliter  dicebant  Infra  II.  10.  g.  mulie- 
yes  eiuncidas  reftituit  fimiliter  Viftorius,  vbi  libri  habent 
knuncidas,  knimucidas,  Plinius  17.  f.  35.  no.  9.  de  viuira- 
dice  vitis  putanda!  aUas  feftinatione  pariendi  gracUis  et  eiun- 
eida,  ni  cokibeatur  cafiigatione  tati^  in  foetum  exeat  tota. 
Ita  ex  MStis  libris  emendauit  Harduinus  vulgatum  emucida. 
Idem  feft.  eadem  no.  14.  vitis  antequam  feptimum  annum  a 
^rculo  compfeat,  euocata  ad  fru£lum  eiuncefcit  et  moritur. 
Ita  ex  MStis  iterum  H^rduinus  edidit  pro  vulgato  euanefcU. 
Inde  apparet  orlgo  errorls  in  Columella  de  Arboribus  c.  17« 
atiae  in  proceritatem  extenduhtur,  euanidae  f^mt,  parumque 
jyutlusferunt.  vbi  fimiliter  legendum  eft  ««;*  idcie  fiunt. 

maiorem  etiam']  Gefner  malebat:  maiorem,  vnde  etianu 
Pontedera:  maiorem  enim^  vnde  ^  flatu  flabellum  fimititer 
0c_flageUum. 

ventiflatu']  Ifidorus  17.  5.  fummitates  vitium  et  frutu 
cum  flageUa  nuncupantur,  eo  qwni  flatu  agitentur.  Deinde 
patmes  vitis  maieria  moUis,  quia  per  nouella  braetiia  emijfus 
fruSum  affert.  Ceterum  reftius  Feftus :  pcUmites  vitium/ar" 
fHenta  appeUantur^  quod  in  modum  palmarum  tiumanarum 
virffutas  quafi  digitos  edutU.     Galii  flagellum  vitis  vacant 

^  exin  mtUatis]  Vi6borius  ait  parua  licentia  (b  vfiim,  ita 
ex  ingenio  correxifiie  vulgatum  antea  ex  immutatis.  Scili- 
cet  in  Polit  Iibris  erat  exinmutatis.  Pauio  antea  pariendas 
VUlgatom  ex  £dd.  I.  B.  Bn  R.  A.  Ba«  G»  correxi. 

Bx 


VARRONIS  LIB.  I.  CAP,  XXXL       ds» 

Ex  atiera  parte  ]  Reftimi  leftiooem,  a:  Vi£torio  in  li- 
brls  re^ertam  ex  parte ;  totam  probat  Scaliger.  Itaqae  lib|:i 
Poiit  ita  habent  roriptttm:  is  enitn  vitis  quibus  teneat:  id 
aua/erpit  —  capiendumf  quo  eapiendo  eap.  diSus*  Qoaqi 
icriptaram  Sealiger  ita  volebat  diftingui:  is  emtnvitis:  id 
eft^  is  enim  cincinnas  vitis  eft.  Reliqoa  enallage  doriifima 
excufabat  Vrfmus  corrigebat  b.  I.  is  enitn  vites  vt  teneat^ 
guod  ferpit  etc.  Contra  Pontedera  vulgatam  probabat:  ex 
eUtera  parte  caprea  diSa »  quod  parit  capreolunu  et  putabat; 
a  Varrone  vitem,  qua  parte^capreolum  parit,  capream  fuifle 
diftam.  Feftus:  capreoU  vUium  cincinni  intorti,  quia  ad  to^ 
eum  capiendutn  tendunt  appelhtL  Theopbraftus  ^(rrfixiovh 
L  e»  cincinnum  dixit  capreolum.  Sed  cum  eius  locum  de 
Ckofis  Plant  IL  25.  confidero  de  vfu  capreoloram:  i  yap  otv 
ivvcuTo  ^i^Biv  T»  xk^fAaTA  Mo}  'Hfy  fiXu^cty  if  ajuxekoc  y  ^X 
ilAolosQ  uaXoi  firj  exwu  ro  iwepeTjov*  (ita  enim  refte  iftum  lo^ 
cum  correxit  Moldenhaucr  in  Tentam.  p.  151.)  puto,  locum 
Varronis  ex  lide  librorum  ita  legi  debere:  is  enim  vitis  quo 
fe  teneat  atqueferpat  ad  locumcapiundum,  vt/eerigat.  ex 
quo  capreolus  etc.  Pontedera  in  Uuris  fec.  malebat:  is  enim 
vitis  quUms  cum  teneat  id  qua/erpit  (fcU.  vitis)  ad  loc.  cap^/e 
erigit,  ex  quo  a  cap.  f •  diftus.  Capreoli  etymologiam,  a  capi- 
endo  du6&m,  falfam  et  ineptam  cenfet  cumScaligero;  ipfam 
tamen  Scaligcri  rationem,  a  lafciuia  caprae  duftam,  impro* 
bansj  a  caprinorum  cornuum  iimilitudine  nuncupatum  ca« 
preolum  putat  At  ecce  Columella  IV.  14*  de  oanterio  vitis : 
vt  fit  qutm  teneriadhuc^  pampini  capreolis  iUigent  fuis.  vbi 
£dd.  primae  hhhent  capulis/uisprolixius  iiligent.  Polit  liber 
tc^reolis /tus  cau/a  proteifm  inligent.  in  qua  fcriptura  latet 
varietas,  vocabulis  capulis/ms  adfcripta  in  margine  capreo- 
Jis  /uis.  FuiHe  igitur  olim  videtur  capulus  di^tus  a  capiun- 
do,  vt  refte  monet  Varro,  quem  poftea  capreolum  dixerunt, 
Oblitterafca  origine  vocabuli.  Capulum,  genus  laquei^  quo 
boues  indomiti  capti  laqueantur»  babet  Columella  VI.  3,  4« 

immitiitur']  Ciceronis  locum  de  Seneftute  c.  15.  ap* 
pofuit  etiam  Gefner»  vbi  Cato  itsn  /armentorum  atiorum  am^ 
fmtatio  aliorum  immiffio.  vbi  ineptiillme  Ernefti  in  fcrobem 
immiirionem  interpretatur,  Columella  V.  ^.  31«  immitti 
pampinarium  viti  dixit,  vbt  antea  editi  libri  dimitti  babebant 
fcriptum,  Dicitur  etiam^6w««^^  Tbeophraftus  H.  P.  IV. 
15.  irifiiXKsiv  Hk^fiaru  dixit  inunittere,  Hinc  igitur  emen- 
datio  A.  Scbotti  Obferv.  V.  24.  a  Ge&ero  omiiTa,  refelli- 
tar,  qui  h.  I.  malebat  legi  quod  ea /ubmittitur  ^  omiiTo  voca- 
balo  vitis. 

X  5  cincbu 


J30  COMMENTAMVS-  IN 

cktimms^    Edit  Br.  dmekms. 

muiatis  titeris']  Schottiu;  L  c.  oorrigelNit:  exm  mmu- 
iis»  re€te  pato.  Atqae  hac  ducit  leftio  editiononi  quanm- 
dain.  mwtitatis  nulebat  BQmuuui  ad  Vif^iitttm  m.  p.  666. 

qmnlvetdteitoi  PIMum  i^  e.  16.  rarro  appetlatmm  m 
seleritate  prmteaiemfi  a  (iraeco  ^mod  dicmit  oceos.  vbiveteres 
Editiones  duvQ  habent  Npnit  Editio  prior  Merceriaoa  p* 
367.  iiabet  ex Varrone:  Oeymmm  qmod ocimmm  didmms.  Far^ 
ro  *—  Prinmmm  ocymmm^  fimragimemh  vidam  momjfimi  foemtm 
vocari.  ^  Ocjfmmmi  diSmm a graeco  verbo  «rxvc»  quod  venit  a. 
to^  fimmiiter  qmod  ocmmm  im  korto»  Altera  p.  55^  dedit: 
Ocymmm  i/mod  ocimmm  -«  octfmmmif  viciamt,  momffimefoenmmje^ 
caru  Ocummm  —  graeco  verbo  mtUmct  qnod  valet  cito,  fimi^ 
titer  qmoaocjfmmm  im  korto.  £x  priore  editione  Pontedera 
duxit  ledionem,  a  me  reftitatam  Varroni.  Inepfe  enim  is  in 
vulgata  graeci  vocaboli  vim  interpretabatur,  cum  id  Iedx>- 
rem  deberet  docere,  quomodo  ex  graeco  vocabulo  ocynum 
^iftum  fuerit  SciUcet  mtod  vemU  dto ,  i.  e.  nafcitor,  pro- 
venit  Cui  leftione  et  wnvc  et  AJmc  accommodatum  eft; 
priorem  formam  ex  Edd.  antiqois  reftituL  Nonii  tamen 
auAoritatem  Plinianae  in  hac  emendatione  poftfaabendam 
cenfeo;  imo  vero  dubiam  facit  Merceri  Edido  poilerior. 
Editio  Parmenfis  1480.  Iiabet :  Odmmm  mowffmumfoemim  vo* 
carL  Ocimmt  dicUSmm  -*  oceos  m§od  veticos  fimiliter.  Merce- 
f  u^  ^mod  ocynmm  im  chorto.  Adr.  lanios  ex  Codice  corcho 
pofatt,  quod  in  corchoro  matabat  Codex  Guelferbytanus 
membranaceus,  antiquus  et  bonns,  qui  cum  Codice  S.  Vi- 
600TXA  optimo  confentit,  ita  fcriptumhabet:  primmmodum 
viciam  momiffime  fremmm  vocari.  odmmm  diSum  a  graeco  ver* 
bo  ocaeos  quo  duae  dto/fimititer  qmod  odmmm  iu  corcho.  Ap- 
paret  igitur,  Mercerium  Nonium  ad  vulgata  Nonii  exempla« 
ria  refinxiiTe,  nec  correftioni  Pontederae  praefidii  quid  fu- 
perelTe  vel  in  andquis  Nonii  exemplaribus  vel  in  libris  fcri- 
ptis.  In  fcriptura  chorto  et  corcho  latent  veftigia  veteris  or- 
thographiae/quae  hoitum  ex  graeco  %ofr^Q  duAum  fimul 
cumcorte,  chortCf  cohortemoioortmm,  interdam  rAor^iifsi» 
forte  etiam  cohortum  dixit  £x  ehorto  in  Coiumella  V.  9* 
f.  5.  vulgatum  chordis  vitio  ortam  eife  docebimus  ibi. ' 

citat  atuum'}  Plinias  L  c.  apudamtiquos  erat  pabuli  ge^ 
nus ,  quod  Cato  octfmum  vocat ,  mofiftebamt  aluum  bubus.  Id 
ercU  e  pabulis ,  fegete  viridi  de/eaa,  antequam  getaret.  Sura 
Mamilitts  id  cuiter  interpretattmr ,  et  tradit  fabae  modios  de» 
cem,  viciac  duos,  tantumdem  erttitiae  in  iugero  autumtto  mi- 
fceri  et/ert/olitumt.  metias  etauettagraeca,  cui  non  cadit/t^ 

fmem^ 


VARRONIS  LIB-  L  CAP.  XXXL       §31 

iivi»,  (uhmxta.  Hot  vodUstmm  oejffHum »  boimque  eaufa  Je-^ 
rijolitum.  vbi  re6te  Brotier  ex  Codd.  Regiis  dedit  ocjffmm 
^  ferifotitos^  Praeterea  Pinttani  Codex  habet  fcriptam: 
pabuHjegete  viride  de/eSumt  et  re6):e  iam  Pintianas  vidit;  ex 
Varrone  eJTe  legendam  citabant  vel  debant^  deinde  filiqua- 
ret.  Facile  autem  nunc  apparet^  qaomodo  totus  ille  locoa» 
tam  negltgenter  ab  Harduino  traftatus,  iit  corrigendos.  Ge* 
micularet  in  Plinio  emendabat  Scaiiger.  et  Vriiiuis;  hic  qui* 
dem  ex  vetere  Piinii  codice  pofuit  eandem  ledionem  quaa 
Pintianus* 

fabuli  fegete'^  Refte  confentientibus  Scaligero,  Vrfi- 
no  et  Pontedera  pofuit  Gefner  librorum  fcriptorum  Vi£h> 
rii  le&Xonmifalmlif  vnde  detorta  fiiit  leAio /laMi  in  reli^ 
quis  libris  etiam  Plinii*  Ge&ero  praeiuerat  PopnuL  Ita  fu* 
pra  c.  23.  3.  libri  VoWt  fabulia  habent  'profabatia.  Contr» 
fabalia  ex  loco  Columellae  IL  lo.  9.  excerpfit  Plinius  ig. 
c.  13.  Cato  37.  2.fabaUay  acus.  vbi  dooeo,  iegendum  eth 
fabalium  acus,  ex  c»p.  54.  3.  vbi  fimt  fabagiuum  acus.  Pli- 
nius  ex  dXonefabaHa  habet  17.  fed.  o.  Keliqua  vide  fupra 
ad  cap.  33.  Ceterum  etfi  librorum  fcriptorum  leftionem  po» 
fuij  magis  tamen  proho  fabalia;  n^mfabuHa  aliunde  nUi  a 
forma  diminutiua/a6ii/0rfimy  quas  habet  Pkutus,  deriuari 
non  poflxmt  Pontedera  tamen  pabulum  antiquia  fabulum 
diflnim  fuiiTe  cenfebat»  ex  ifaydo  et  iSXf  du6nim.  In  Curis  fe^ 
cnndis  idem  ait,  Brufchianam  habere  iei  exfalmlifegete  viri* 
defeSum  antequcmi  geuat.fiL  quae  ciun  Codd.  Vioorii,  Cae« 
fen.et  Veneto  conuenire  monet  et  probat  vnioe  cumPopma» 
AtBrufcfaiana  cum  lenfon,  plane  facit! 

exjigete'}  Vrfinus  verbum^a  vt  gloffiun,  contra  Pon^ 
tedera  ex  f^ete  deleri  mahiit  Aheram  verbum  certe  in* 
vtile  eft. 

quod  ferro"]  Vulgo  interfertnm  far  refte  indafen^ 
Gelher»  ego  vero  deleul  cum  Pontedera.  . 

ferrago']  Ita  re3;e  Polit  et  liber  Caefenas,  tefte  Pon- 
tedera  pro  valgatoj^ami|go.  Eodem  etiam  Pontedera  auOo* 
re  comma  poft  caufa  pofui^  ante  poft  viridia  pofitunu 

autnifi']  Reliqui  vttlgatam»  etfivitiofiun.  Cod^Ryk* 
aut  inde  quod.  quam  leftionem  cum  Schoettg.  probabat  Ge& 
ner.  Prinms  Vi^rius  in^rtnno  loco  nifi  inferuit  Aut 
plura  defunt,  quod  fufpicor,  aut  nifi  delendum  efl:,  Forte 
fuit  olun  ^  autfarrago,  quod  pnmum  ^  coepta.yel:  di' 
ffa:  nififarragOf  quod  primum  —  coepta.  Scilicet  dupU« 
cem  etymologiam  affert  Varro;  alteram,  qua  a  ferro  quafi 
{nraginem}  aiteniQi^  qao  a  farre  Xvr^iaem  difiwi  fuiflb 

puta-» 


33a  COMMENTARIVB    IN 

putabat.  Pliniu»'  1.  c.  farrago  ex  reermhitis  farris  prae^ 
denfaferitwTy  admixta  aliquando  vicia^  Eadcm  in  Africafit 
ex  hordco.  Feftus :  farrago  appetUUur ,  id  quod  ex  pturibus 
fatis  pabuli  caufa  datur  iumentis. 

farraeia^  Vrfmus  nuiebat:  farraeea,  contra  Ponte- 
dmfaracia,  qood  ipfum  liabent  Edd.  quaedam. 

equi  —  Jaginantur']^   Ariflxjtelea  H.  A-  Vin.  8-  V  '* 

nhfpi^f  iu  otrfci^  vbi  Codex  Medic.  cum  verfioue  Thomac 
Yidhet  x\Biorpix%Ty.  Scoti  verfio  nominat^a2ra^am.  THpimif 
hodieque  Itali/iTraifa  n^minant  Pullis  quadrimis  et  fenio- 
ribus  hodieque  farraginem  praebent^qua  purgatur,  non  fagi- 
natur  corpua.  ]^itur  YxXjatiuantur  efl:  legchdutQ.  Saepif- 
fime  verba  haec  inter  fe  fuerunt  a  librariis  permutata.  Poil 
illam  &rrigine  faftam  purgationem  equos  corpuleatiores  et 
piios  puriores  et  nitidiores  fieri,  teftatur  Brugnone  p.  185. 
qui  praeterea  monet  p.  184.  ex  vfu  farraginis,  fi  arifiam  'uxa 
germtnauerit,  rigorem  conciliari  humeris  et  cruribus  ante«- 
rioribus,  faepe  etiam  poflierioribus,  quem  morbum  graece 
nfid^twDf  dici. 

ferpit  adfa^uml  Vrfinns  emendabat:  ferpit,  et  adfca* 
ptm  uliudue  quid  adfioeret ,  idfolet  vinCire.  quam  leftionem 
vnice  equidem  probo.  Lupinus  inepte  non^inatur^  etli  ge- 
nus  lupini  efl:  altum  aliquod.  fed  iupinom  vix  puto  mifttim 
cum  vicia  fatum  fuiiTe  vnquam.  Gemer  tamen  vulgatum  le» 
6:ionem  nefcio  qua  enallage  defendi  pofle  putabat 

euicti  quotidie']  Nonius  p.  30.  in  voce  pomum  habett 
addi  quotidievefperi  -*  indigent  potu.  Sed  idem  p.  343.  b» 
potid  ex  h.  I.  liabet,  et  datiuum  pro  ablatiuo  poiitum  eflfe  ait 
Ex  Nonio  eC  £dd.  quibufdam  addidi  vefperi,  fuadente  etiam 
Pontedera»  et  antea  Mercerio  ad  Nonium  p.  iii.  Vlde 
Variet  ledibnis.  Nonii  Editio  Parmeiifis  1480.  in  priore 
loco  habet  potui ,  in  altero  omittit 

Cap.  XXXQ.  quindeeim']  Plinius  18.  f.  10.  4.  Farro 
quater  nouenisdiebusfruges  abfolui  tradit  et  menfe  nono  metim 
vbi  Pintianus  ex  h.  L  legi  volebat:  quiHquies  nouenis  vel  ter 

rindenis.  Illud  malebat  Pontedera,  qui  ex  Plinio  fuppIelKiC 
I.  cumfit  maturum  nono  menfe.  Veftigia  integrioris  Ic6tio« 
nis  fuperefle  putabat  in  varietate  L  B.  R.  vbi  cft:  maturHm 
coUige.  Inde  arationes*  Vrfinus  h.  L  ex  vetere  Codice  ma- 
lebat  quodfit  maturumf  et  in  Plinio :  quadragenis  quinis  die' 
bus,  confifus  auftoritati  Theophrafti  H.  P.  VHI.  3.  fierci  ik 
rijy  dww^^ffiy  iifivoyrofi  rvfkithf^  Kcq.Hfi3'if  rs^npcMovrcS» 


VARRONIS  LIB.  L  CAP.  XXXU.       333 

fM^ktaru.  vbi  cap.  7.  ait,  eadem  framenta  pofc  dics  qnatuor 
aut  quinque,  quam  fpicam  emiferinty  florere»  feptem  vt  p}u« 
rimum  diebus  deflorefcere.  Vides,  his  aoftoritatibiis  Varro* 
nis  locum  magis  implicari  quam  expediri.  Vix  annotari  me* 
retur  Scaligeri  emendatio,  cum  fit  maturum  legentis. '  Plura 
h.  1.  vitia  haefiQe  fufpicor.  In  Plinii  loco  ex  Theophrafto 
torrigitPontedera:  defbrefcunt  triticum.et  kordeum.  vmtm 
cum  tardijfme  feptem.  Columella  tardiiTune  o^uo  abfolul 
ait  In  Gallia  Cifalpina  nunqnam  vltra  decimum  diem  pro- 
duci,  obferuat  Pontedera.  Interuallum,  quod  Varro  ponit 
inter  fpicarum  exitum  ex  vagina  et  deilorefcentiam,  diuiden- 
dum  ait  in  duas  partes.  Priorem  continere  illas  IV  vel  V 
dies,  quos  cum  Theophrafto  Plinius  refert,  quique  inter  fpi' 
carum  florumque  explicationem  intercedunt;  alteram  reli- 
quos  feptem^  quibus  fpicae  flores  fimdunt  et  quibus  depd-* 
nunt  Summum  autem  numerum  noni  menfis  fiimiit  Varro, 
tcnquam  Italico  coclo  coi^uenicntiorem,  qoam  mediom,  qnl 
jGraeciae  aptior  videbatur.  Eadem  de  canfa  Varro  melTeai 
ad  nonum  menfem  produxit»  quae  citior  in  Graecia.  Iii 
Aegypto  etiam  citior,  quam  in  Graecia,  tefteTheopbr.  VHr. 
Hiftor.  iueTydp  xpid^cLJ  fiiv  iv  i^fiTjvt»,  Tvpo}  ik  iv  rS  ipHfi»* 
XBp}  TTfv  'EJSLeiiA  6i  leotpx  ro/<;  irKtlcr^ii;  eyioUf  rrvpoi  ii  tn 
Tepo^nrikcLfi^ivwnf.  Sic  enim  refte  Pontedera  Antiqq.  p.  141^ 
corrigit  locum  ex  altero  de  C.  P.  IV.  vbi  eft:  wcvep  iv  A/- 
•ywrrf  ^ourl  firfvi  wporepov  ^  iv  r^  ^EXLaii :  et  Plink) :  In  Ae^ 
gypto  enim  ordeum  Jexto  a  Jatu  mcnjc ,  Jrumentajeptimo  mt* 
tuntur.  In  Hellade  ordeum  (in  Pehponne/o)  oRauo  j  et  fru* 
menta  etiamnum  tardius.  vbi  verba  m  Peiopdnnejb  fpuria  cen* 
fet  cum  Salmafio.  Varro  igitur,  tertio  gradn  defcendens,  ncH 
no  menfe  in  Italia  meffem  fieri  indicauit.  Hucufqne  Ponte- 
dejra,  cuius  annotationem  omiferat  EmeftL  Ceterum  con- 
fer  infiii  cap.  45.  f.  I. 

arationes  abfalui^  Ex  leftione  Edd.  L  B*  R.  adfokm 
Vontedertiefficittabjoluendnm. 

ermiam^  Ita  ex  libris  fnis  dedit  Viftorius  pro  eruUumk 
In  iragmento  Varronis  apud  Nonium  in  Eruum  p.  97.  b.  le« 
^tor  eruiUam.  Sed  eius  lod^  vt^ote  vitiofi,  dubta  dk  aufto- 
rltas.  Feftutf :  eraam  et  ermlia  a  graecofimt  diSta  9  qwa  itB 
eruum  opofio^,  ermtiam  ipofinm  appettant.  Nonii  locam  p. 
^04.  edit  aiten  Mercerii  ita  corrigit  lutnus :  Sedvt  is  eratp 
haec  legumiM,  arte  parata,  pauea,  cieer,  eruUiam,  cepa  regith 
nUa  cypria  caeteris.  vbi  vulgo  eft  ^jMn^a  alia/piria.  Sed 
caepas  CyprisMi  babet  Plinius ,  non  alKiip  Igitar  locom  4e- 
.rdinquatiio  •*.#  ...>.*.  \^.  .;..•* •...,#.  ..-»''*•  ^  .  ^-.v.  a 
-:.v...*  a  legen- 


}I4  COMMENTARIVS   IN 

a  tegeudo^l  Nonias  p.  30.  a.  l^arro  iUBbi  exi/Hmat,  noa 
quad  fecentur ,  fid  quod  vellantur  a  terra^  quae  quod  ita  b* 
guatur  l^umaa  diaa* 

Cap.  XXXm.  aratro  ofringi']  Ex  Codice  Vrfinas  ]m* 
iutarataf  quod  praefert  Pontedenu  Idem  ex  Ghariilo  de 
Analogia  annotaoit,  Varronem  aequiuoSium  autunmal  dixi& 


Ci^.  XXXnr.  /cribmt}  Cum  Vrfino  damnauit  et  in« 
dofit  (^fner  verbum. 

XCTA  Pontedera  monet,  ab  aequinoftio  autamnali  ad 
bramam  mea  efle  foltmi  XXCVHII.  Quin  etiam  agricolas 
quindeciem  diebus  ante  bramam  et  totidem  poftea  non  fere* 
re*  Vide  cap.  35.  vbique  notam.  Itaque  relinquundir  diea 
tantum  LXXQL  vel  LXXIV.  Sed  in  Antiqq.  p.  362.  ratio« 
nibua  annilulii  reftiua  putatis  docet,  brumam  abaequinoftio 
autumnali  diftare  diebus  XXCDC^  quem  numerum  Varroni 
reftitui  iuffit 

auie  brumam']  Plinius  ig*  24«  f-  56.  iuter  omnes  autem 
cmmenitf  circa  brumam/erendum  non  ejfe^  magmo  argumento^ 
quoniam  hibemajemina,  cum  ante  brumam/atajintf/eptimo 
die  erumpant;  fi  pofi  brumamf  vix  quadragefimo*  vbi  Vr& 
nns  corl*igebat  citra,  Pintianus  aut  vttra  aut  citra  maiebat; 
Harduinus  vulgatam  defendit  ex  Columella  11.  8*  2.  et  Var- 
rone  L  3$.  qui  quindecim  dies  ante  brumam  et  totidem  poft 
bramam  liberos  a  (iitione  efle  velint  Bramam  collocat  Co* 
ku&eUa  XI.  2. 94.  XVI.  Calend.  lanuarias ;  aequinoftiam  au« 
tumnale  VDI.  CaL  Odobres. 

net^antel  Geoponica  IH.  13.  u^i  ilxTjq  irpi  t(  w^ 
IjoafiSif  Onr»fiftuv  ri  ffirs/psiv  iieia^eckic*  iv  yip  ctixf^ 
itUM^Xu^Wffiv,  ifu(p<^s/ps^af  r»  cieipfinrou  Eadem  n.  14.  }. 
ferere  hordeum  et  triticum  vetant  poft  hiemale  foUHtiunu 
Eadem  m.  13. 9.  ante  Calendas  O^bres  ferere  ^c^pam 
TClaot    Cf.  ad  ColutneUam  IL  8-  4* 

Cap.  XXXV.  ^cmnfl  Danmauit  etiam  Vrfinu^  wAme^ 

quod iam  egit  radicem]    biepte  haec  ad:  lilium  et  cro* 

eum  referantor  in  editionibus.    Liiia  enim  bulbis  ferantor^ 

vt  crocus,  nec  alias  habent  radices.    Sata  vero  aut  oculos 

Xt  furfam  et  fcapum  cum  florem  protrudunt»  aut  mim>* 
bulbuiis  anfra  terram  pullulant.  Vidit  hoc  et  monUit 
Pbntedera  etiatn;atque  itah.L  fcribi  iuflit :  qaod  iam  egit  ra^ 
dkm^  ro/amz'm  (y^ietii^  ixtl^etj  condditm'*    Sed  inhaa 


VARRONIS  LIB.  L  CAP.  XXXV.       335 

ledione  incominodA  font  verBa  quod  iam  egU  rtuUcan.  auan- 
quam  ea  Pontedera  de  viuiradice  fafta  in  ieminario  roia  in« 
terpretatur.  Legendom  igitor  cenfeo:  qnod  iam  egit  radi-» 
cem  rojitum  coudditur.  Atque  eo  ducont  variae  libronim 
leftiones. 

coHciditur']  Palladios  Nouembri  XI.  fi  indigus  plauia» 
rumvolueris  ex  paucis  virgutis  habere  copiofa  rojeta,  quater^ 
norum  digitorum  furmlos  gemmantes  cum  gemculis  Juis  debe'» 
bis  excidere  — >  vbi  anni  aetatem  compleuerint,  pedisjpatio  mi« 
ierfe  tranjferre  difiunSos  etc.  Theophr.  H.  P.  VI.  6.  uatu^ 
xorroyrs^Tov  xcwkoy  (pvrwitvsy.  Geoponica  XL  18*  •/  i^  ^ 
eXiprsg  furci  rSy  ft^v  xurctuiirrwiv  sig  TuXecteruuu  fuyi^ 
rariart  rBrpctiaxrvkteSaf  rig  fl^ot^  rs  uof  ro  i^  cwrSv  ix«« 
(puxoQ  udl  rdprot  ri  rfUffictrx  ^uretW/y  iri%ovrot  djkjjhcv  ci^ 
T^%i/y.  Radicitus  additur,  quia  tefte  Piinio  91«  f*  10.  et  ocel* 
lis  radicis  vt  arando  prouenit  rofa.  Ideo  etiam  paulo  antea 
dixit:  quod  iam  ^  radicem  rojetum*  Violkria  deidcepi 
Pontedem  de  leucoiis  noftris  interpretator. 

terra  adruenda']  Hanc  librorum  antiquifnmorum  Ieftio> 
nem>  a  Gefnero  reititatam,  (contra  morem  fuum)  probauit 
iam  olim  Fruterius  Verofim.  II,  22.  deinde  Pontedera. 

abluunt']  Fruterius  diiTolaunt  interpretatur  ex  vetera 
luo,  kvcc  apud  Feftum  in  lues,  probante  Gefnero. 

macriorem]  Ita  Viftorius  ex  libris  fuis.  Antiqaumta- 
men  minorem  probabat  Pontederii;  rationem  non  addidit 
Videamas,  quid  fit  puluinas.  Palhdius  IQ.  24.  6.  de  cauU- 
bus  brafficae :  ctiuis  deliSatur,  ideo  ponendaefmt  plantas  per 
puluinos  arearum.  Idem  f.  13.  de  idula:  Jeritur  oculis  vt 
calamif  quod  abjcindere  et  terra  leuiter  debemus  obruerefoffa 
et  fubaSa,  excitatis  ad  liueam  puluims,  quibus  eius  ocuIom 
cportet  infodere.  Columella  in  abiaqueatione  vineae^  in  colie 
poiitaey  neri  iabet  a  fuperiore  parte  lacufcalomy  ab  inferiore ' 
puluinalum»  quo  plus  aqoae  limiqae  contineat  Arbor«  X.  4« 
Puluini  igitur  fiant  terra  alte  pttHnata^  arei^  altioribas  peT 
femitas  diftinjtis.  Sunt  qoas  breaiter  areas  dicottt  Scripto« 
re^  R.  R.  De  ipfis  vioKs  Columetla  Arbor.  30.  terramjter^ 
coraiam  et  repa^natam  ne  mimts  afte  pedm  in  pukduos  rediU 
gc^.  Hinc  manifeftnm  fit^  aut  Varronem  nihil  plane  in  hor« 
tDnun  areis  feri  voIuiiFe,  aat  leftionem  vulgatam  efle  fid^ 
iam.  Macrior  enim  terra  fit  nuUo  modo  \  ftercos  enim  (em* 
per  additur  terrae  paftinatae ;  minor  tantum  ea  ratione^  qood 
m  femitis,  ^reas  dtftingaentibus,  nihil  poteft  ferL  Qood  fi 
puluinos  dqcliues  cogites^  ftercus  elutom  ad  inferkm  dc« ' 
fertiir^  et  iaperipra  fiunt  iMcrionu .  VMxfifM  pttlttiiionim 

toroi 


336  COMMENTARIVS   IM 

toros  habet  Plinliis  IQ.  €.4.  pronam  pulttiniun  Plinius  Epift. 
V.6-I6, 

Ab  Fauomo']  Hoc  fpeftat  ad  primum  interuallam  in* 
ter  Fauonium  et  aequinoftium  vemum,  monente  Pontedera. 
Columella  etiam  XI.  3.  40.  circa  aequinoftium  vernum  ferit 
ferpyilum.    Palladius  Martio  IX.  17. 

quodferpWl  Ita  etiam  Graect.  Vide  ad  Nicandri  The* 
riac.  verfu  67.  Contra  Plinius  oo.  f.  90.  SerpyUim  a  fer^ 
pendo  putani  iHFhim:  ^tiodimfilueJMeuenitf  in  petris  maxi- 
me*  Satiuum  nonferptt.  Scilicet  Iiortenfe  diuerii  plane  ge- 
neris  eft  a  iilnemi,  aquas  amat,  muros  et  arbores  fcandit; 
vt  hedera,  flore  inter  coronarias  herbas»  et  fruftus  odore, 
qui  et  totum  fruticem  occupat,  antiquiscommendatumGrae- 
cis,  qui  genere  mafculo  ifrvkov  dixere,  vnde  alii  SfrvXLoVf 
Latini  ferpyllumeffecerunt  De  eius  cultu  dicetur  ad  Palla- 
dium  IV.  9*  17.  Frutex  ipfe  ignotus  hodie  eft;  ex  gener» 
hederarum  cffe,  fufpicatus  fum  adNicandriTheriac.  verfu67. 

XF.  dielmsl  Columelia  V.  10.  17.  pofuit  XXV.  fed 
vide  ibi  notas. 

Cap.  XXXVI.  propojka  ]  Ita  ex  iibris  cum  Vrfmo  fcri- 
j>fi.  Idem  Vriinus  paulo  antea  hibemo  omiflum  malebat.  Vi- 
detur  igitur  Varro  ephemeridem  in  pubUco  fcriptam  propo» 
nt  velle,  vnde  viliicus  ipfe  cognofcat  atque  alios  adraonere 
pHo/Iit  j  quid  quoque  tempore  fit  agendum.  Talem  epheme* 
ridem  viilico  etiam  proponi  poftuknt  Geoponica  11.  45. 

Cap.  XXXVH.  bipartiti']  Vriinus  ex  fequendbus  ar- 
^guebat,  quadripartiti  legi  debere.  At  ii  quadripartitam  lu^ 
nam  dicere  voluit  Varro^  non  (blum  intermenftruam^  (ita 
enimVrfinus  malebat)  fed  etiBm  dimidiatam  ponere  debebat 
Hanc  enimqfuadripartitam  rationem  docuit  Plinkis  i^  f.75. 
Forte  tamen  nouamcrefcentem,  decrefcentem^  plenam  et 
intermenftruam  nominare  contentas  fuit  Varro,  eamque  vo« 
cauit  lunam  quadripartitam. 

ad  nomm  lunaml  Haec  verlia  omitti  voluit  VtfinilS} 
et  fequentia  fane  ad  fententiam  fuificiunt 

quod  veniatl  Antiqmim  quoad  reftitui  et  deineeps  iu' 
termenfiruam  iegi  volebat  Vrflnus ;  negat  entm,  latine  diem 
iBtermenftruum  dici,  contra  red:e  iunam,  apud  Caton.  37« 
7.  etPlittium  ig.  i2. 

•^no  rfi>]  Vulgatum  e  quo  die  cum  Vrfino  correxi.  Vnua 
•nim  eft  dies  quo  luna'  ita  vocatur  ab  Atticis,  Idem  Vriinus 
vocabulom/iffiiietiamvolitit^Meri.   • 

atii^ 


VARRONIS  LIB.  l  CAP.  XXXVH.     337 

aUi]  Primas  Solon  AtkenU  hxAe  nttmerandoram  die- 
rom  lanarium  rationem  recepit  et  fanxit,  tefte  Diogene 
Laertio.  Primos  etiam  Viftorius  h.  1.  ex  iibris  ftiis  confti- 
tttit  Varro  de  L.  L.  V.  p.  45.  AmenJSms  intermeftris  di'^ 
Bu5 1  quod  putabantf  inter  priaris  menfis  Jenejcentis  extreinos 
dies  et  noium  tunam  ejfe  diem,  quem  diligentius  Attici  SvTfy 
ueif  vUv  appeilarunt^  ah  eo,  quod  ea  die  poteft  videri  extre* 
ma  et  prima  luna.  vbi  Vrfmus  corrigebat:  intermenftrua  di^ 
ffa  et  deinde  prioris  delebat  De  dierom  Atticorum  nume« 
randorum  rattone  vide  Scholia  Ariftoph.  ad  Nubes  verf.  1 1 39. 

caeduas]  Refte  Pontedera  monuit>  legendom  eife  et 
caedas  vt  filuam.  Caeduam  enim  filuam  crefcente-iuccidi, 
quo  citius  refurgat^  iiluam  vero  caedi  decrefcente,  peren- 
nitatis  materiae  caula. 

vt  de  crefceute']  Le6tionem  Edd.  primarum  refHtai  va> 
luit  Vrimus^  laudato  Plinii  loco  XVL  39.  Tiberius  idem  et  in 
capillo  tendendo /eruaui  interhmia.  M  Farro  adtier/us  de^ 
fiuuia  praecepit  obferuandum  id  a  pleniluniis.  Scilicet  Pli« 
nius  monet  ig.  f-  75-  omnia,  quae  caeduntur^  carpuntur,  con- 
duntur^  innocentius  decrefcente  luna  quam  crefcente  fiunt. 

tondens]  Antiquam  fcripturam  tondes  ccUuos  illuftrabat 
ViAorius  exemplo  praegnas,  pro  ptaegnans  dl^;  addit 
Pontedera  ex  lapidibus:  clemes,  crefces^  dotes,  lacrimaSp 
libes. 

quadripartita?]  Vnde  haec  quaeftio?  In  prioribus 
nihil  de  quadrataris  his  lunae,  quas  vulgo  vocant^  praecef^ 
jit;  et  tamen  deinceps  Varro  ait:  dtxi  ae  quadripartita  for* 
ma  culturae  agri.  Igitur  vitium  alicubi  latet,  autlacunofum 
eft  hoc  caput  Nifi  enim  ftatuas  notia  crefcente,  noua  de" 
crefcente,  plena  et  intermenftrua  lana  a  Varrone  cenferi 
qoadripartitam  illam  rationem,  (qoae  tamen  latis  obfcure 
ita  docetur)  deefle  videtur  dimidiata  luna.  Deinde  quomp'* 
do  quadripaf(||!a  forma  cultarae  agri  dici  poteft  ea  caltum 
agri,  quae  ex  quadripartita  forma  lunae  pendet  ? 

rure]  Vrfinus  rure^  deinde  et  ante  crejcentem  delet^ 
poftea  oporteat,  tamen  metiusfieri  ~  tunam.  Etfi  quae  eC 
cet.  legi  vult 

lanam  Imumii  Gefiier  luMm  Veluti  gloflam  bis  incla« 
fit,  iimiliter  et  ante  tamen,  nifi  malis  attamen  Iegere«  Ma^ 
crobius  Satum.  L  9.  Pronundamt  NjgidiMS  Apottinem  lanum 
effe  Dianamque  lanam,  adpofita  d  tittera,  quaejaepius  i  Ht- 
terae  decoris  cauja  adponitur.  Gefner  etiam  conferre  inbet 
Scaligerum  Emend.  iemp.  lihto  X  p.  174.  Pontedeta  putat^ 
lanam  lunam  effe  plenilaniom^  vel  ita  dici  lusgua  liaikin,  . 
.JJm.MP.Il  Y  vt 


338  COMMENTARIVS  IN 

vt  fol  Tanus ;  ideoquc  VIII  lanam  lunam  effe  o6lauum  ante 
{deniluniumy  i.  e.  diem  lunae  feptimum,  item  po/i  VIII  Ic^ 
nam  lunam  diem  a  pienilunio  omuum,  id  eft,  ianae  circi- 
ter  vicefimum  primum.  Nnnc  video,  Scaligerum  ad  Varro- 
nem  de  L.  L.  p.  8o.  comparare  cum  hnius  loci  fententia  ver- 
ba  Hefiodi^^Epyw  verfu  717.  iyiottTTi  r  ivarri  r«,  iiia  ye  fih 
ijfiMrot  firpfig  i^x  i^^OfiivM  Ppor^tx  ifyct  TivMa^ctf.  Pon- 
tedera  addit,  Dianam  faftamfibi  videri  ex  dia  lana.  In  loco 
de  L.  L.  V.  p.  49.  Primi  dies  menfium  nominati  Kalendae^  ab 
eo  quod  heis  diebus  kalentur  cius  menfis  nonae  a  pontificibus^ 
qmntanaene  anfeptimanae  fint  futurae  in  curia  Katabra  fic 
aiSae:  Quinque  kcUo  luno  nouella:  Septent  kato  luno  nouella. 
Scaliger  ex  noc  noflri  coniiciebat  legendum  lana  nouelia. 
quod  tamen  facere  vetat  locus  Macrobii  Saturn.  I.  15.  de  lu- 
none  Kalendari. 

quadripartUa'}  Geftier  cenfet,  eam  ipfam  effe,  qua  lu- 
nae  periodus  in  quatuor  quadraturas  diuiditur.  Nam  ofta- 
vam  lanam  crefcentcm  eUe  primam  quadraturam,  o6tauam 
lanam  decrefcentem,  quartam  efle.  Sed  vide  notam  ad 
fea.2. 

£fi  altera'}  Hanc  diuifionem  exfequitur  hinc  vfque  ad 
finem  libri. 

quae  infex]  In  hac  leftione  vitii  aliquid  latere  fulpi- 
oor,  quod  arguit  etiam  antiqua  quinfex  partita. 

Ad  aiia']  Vrfinus  ait,  in  Codice  vetere  eiTe.  In  prae* 
parando  ad  aliafcrobes  faciendi.  Ceterum  fcrobes  genere 
mafcuio  dixilTe  veteres,  monuit  ex  Nonio  Vi^orius. 

Ljfceo]  Locus  Theophrafti  eft  in  H.  P.  I.  11.  vnde 
Plinius  12.  i.celebrataejiint  primum  in  ambulatione  Acaie* 
miae  Athenis  cubitorum  trigintafex ,  vnius  radice  ramos  an^ 
tecedente.  vbi  Vrfinus  corrigebat;  Ljffci  —  triginta  trium 
vnius  radice  ramos  agente  ;  Harduinus ;  cubitomm  XXXUL 
aradiceramos  anteccdente. 

Quaedamfil    Vrfinus  malebat  Ad  quaedam  fi  —  pro- 
fciderisj  iterandum  et  ceL 

.  fi  quae]  VrGnusfi  qua  —  pratis  ea  efi  corrigebat,  et 
deinceps  verba  a  pafiione  4>uria  effe  cenfebat^  qoia  alibi 
Varro  non  addit. 

piro  florente]    Vide  ad  Caton.  c.  149.  i. 

;    Ca^.  XXXVm.  vtfemen']    Ge<^onica  H.  ai.  iii  nvsc 
foi  ffHsvd^wTBQ  itmlu  ukki  iwcln  iarnf  Oh^  cuv  rS  ovopf . 


VARRpNIS  LIH  I.  CAP.  XXXIX.      339 

nawtium'}  Varrotiis  romanorumque  agricolarum  fen- 
teatiae  adaenatar  germanicus  interpres^  Mayer,  rerum  ni^ 
fiicarum  experientia  fatis  emditus^  anferinuin  ftercus  bene 
quod  confracuerit  egregiam  agro  pinguedinem  largiri  af« 
nrmans;  idem  anatinum  facere.  .  . 

bubus]  Pliniua  17.  9.  M  yarro  principatum  dat  tur^, 
dorum  fimo  ex  auiarifs,  quod  etiam  pabulo  boum  fuunique. 
magnijicatf  neque  alio  ctbo  cekrius  piHgue/cere  ajfiuerat. 
Comparabat  Pontedera  narrationem  in  Samariae  obfidione 
quartam  partem  cabi  ftercoris  colttmbini  quinque  argenteis 
veniiTe. 

Cajfm]  Crefcentius  !!•  la.  Caffius  vero /cribit ,  vt  r&. 
fertVarro,  columbinum  ejfe  praecipuum ,  pojl  ipjum  Jlcrcut, 
homimsj  tertio  capriuumf  ouium  (antiqua  mei^  ouinum)  et 
afininum,  equinum  non  bonum  nifipratis.  Plinius  17.  g...frar» 
ro  praeceptis  adiicit  equino ,  quodjit  leuijfimum,  fegetes  aleth 
das ,  prata  vero  grauiore  et  quod  ex  hordeo  jfiat ,  muttafque 
gignat  herbas.  Sed  hic  plane  a  fententia  verbifque  Varro* 
nis  aberrauit,  vtrefte  monuit  Pintianus^  ecrorem  tollere 
voluit  Dickfon.  I.  p.  270.  lcgendo  ommno  pro  equino. 

tertio]  £x  loco  Geoponicorum ,  vbi  tertius  locus  afiv 
nino,  quartus  caprino^  quintus  ouillo  ftercori  afHgnatur, 
Vriinus  maiebat  legi:  tertio  ajininum,  tum  caprimm,  ddnde 
ouillum.  Plinius  etiam:  proximum  deinde  awrarum  ejl,  ai 
hoc  ouium,  deinde  boum,  nomjjimum  iunientorum. 

Sterquilinium']  Haec  claufula,jterum  afienoloco  pofita, 
pertinet  ad  Cap.  }dll.  4»  vbi  e&:Jecundum  villamduo  haben 
oportet  Jlerquilima. 

robujla"]  Hinc  Plinius  17.  9.  pato  e  robore  de  paSofie^ 
ri  iubet.  Vrfinus  praepofitionem  iu  onutti  malebat  propter 
locum  Columellae  U.  i^.Jed  eodem  mcdia  loco  robujlam  ma» 
teriamjigere  conuenit.  Germanicus  Interpres ,  Mayer,  cua 
robu/lam  materiem  non  intellexiiTet,  pontillbus  tobuftia 
medium  fterquiiinium  conftemendum  voluiiTe  Varronem 
fufpicabator. 

Cap.  XXXDC  Nam  refcrt]  Mali^  cum  Heruag.  Nam 
vt  refert,  quam  cum  Vrfmo  Nam  refert,  vt  in  agro  legere. 

fieos']  Crefc.  V.  10.  Varrofcribit,  quod  ea  quae  vema 
tempore  inferuntur,  pojfunt  etiam  circa  Joljlitium  injeri  vf 
ficus  quod  denfa  materia  non  eji^  £t  idep  Jequitwr  calidiorem 
et  cet  Ceterum  adficos  inferi  Geiner  cc^itatione  l^et  fup« 
pleremeUuseA,  ne  opns  fit  corre^one  £dd,  ^uarundam^ 
qmehsibentficusfolet* 

Y  a  "  hrumO' 


340  COMMfeNTARIVS  IN 

brtifHOtibus}  Crefceiit.  V.  5^  Farro  fcribH  nuod  injeri' 
ttnr  teniporibus  brumalibus,  hoc  eft  adie  duodecima  Decentbris 
vjque  ad  Calendas  Februarii.  • 

generum}  Pritnum  genua  deefl*e  omnes  fatentur  Inter- 
pretes,  varie  fupplere  conati»  Scaliger  addebat:  primum 
quod  priulquamfatumj  natum.  Popma:  quae  nata  vel  quae 
prius  quain  Jatd  nata.  Vrilniis:  quae  primigenia;  qua» 
tranjfiruntur  e  terra  in  terram:  quae  ex  arboribusj  et  quae 
inferunfur,  Reliqua  intermedia  verba  fpuria  effe  cenfebat. 
Pontedera  tdtum  locum  egregie  fanauit  et  explicuit  Pri- 
mum  igitur  ponam  locum  Tbeophrafti  H.  P.  H.  i.  vndehaec 
Varro  duxit:  t^  ysvime  rSv  iivioiov  %oq  tXac  rSv  (pvrSv  ii 
dvrifiictTeg ,  Tf  iiti  (nciffiaroQ^  tj  ivff  il^Qj  ?  oaei  TetpotffTciio^ 
i  oiTO  itKpifiovoCf  ^  ccvo  Hkavo^f  if  oeto:  rS  o:rsXi%8$  iffrh^  ,^ 
fn  rS  S^ks  karctHoitivTOc.  Primi  huius  generis  ctvTOfiirft  ex 
femine  obfcuro  fua  fponte  nati  et  aiterius  induftria  homana 
ftti  veftigia  reperit  Pontedera  in  iftis  verbisj  quae  primae 
Editiones  alieno  locopoft  verba  e  terra  in  terram  inferunt: 
per  fe  a'  natura ,  alia  ex  ihduftria ,  vt  faciunt  viuiradices. 
Hinc  igitur  eSecitqudeperfefunta  natura  alia  ex  indujlria. 
quae  verba  in  ipfa  Varronis  "^oratione  pbnere  non  dubitaui. 
Hoc  genus  primigenium  vocat  cap.  40.  i.  et  naturale  41.4. 

vt  fdciunt  vitUradices']  Ita  e)c  Edd.  primis  h.  1.  confti- 
tuit  egregius  QDntedera,  qur  tamen  male]»t  cum  libris  fcri- 
ptis  viuas  radias.  Hoc  alteriim  getius  eft  «to  ff^g  |  «ro 
TccpounriioQ. 

demta']    Ad  hoc  tertium  genus  pertinent  Theopbrafti 

Srenera  «to  oMfipiovoCf  »ro  leXivyoc*  i.  e.  de  cacumine  ieu 
arculo,  et  ramb  feu  palo,  «'«wrS  rif  frTeXixnQf  ^  rS  ^A» 
%ciTctU9itiyro^9  i.  e.  de  trufico  etcaudice.  Refte  monet  Pon- 
tedera,  in  loco  Theotohrafti  verba  ual  iwo  |tJAir,  qu«e  paulo 
poft  leguntur  ante  Oco  pi^s,  fpuria  et  gloflkm  effe  verbo- 
rum  ri  vpiftvit  xotTaUoieTofiiifit 

quae  infetunturj    Quartum  hoc  genns  continet  Theo- 
^hrafti  ift^vTaot^  xe^  ivotpd^ecKfufffiic.    Gefner  in  explicandis 
is  generibus  adeo  poft  diligentem  et  copiofam  Pontedene 
interpretationtai  maie  confuluit  eruditionis  Aiae  laildibus. 


t 


Cap.  XL.  et  fi  aqua]    Vrfinus  malebat  legi  et  aquOf 

rH  pluity  inferre  JblH.'    Dbcus  Theophrafti  eft  in  H.  P. 
^  25.  et  de  C.  P.  I.  23.  riv  iiptt  nrivTOJv  ^etv  nipfutrct  um^ 
ravTot  ffvynotTa(p8pofisi/u  T^Sictu^ei^vSv  Tcc^pvri. 

,   ad  agricolds]     u  e. '  apttd.     Sed  VritflU«  haec  verlia 
omniQo  improbat. 


z 


VARR0NI5  LIB.  t  CAP.  XL.         341 

cimendum  vffue]    Viilgata  poft  Viftoriam  genendum 

propterea  v/que  adeo  ferri  non  poterat,  etfi  propterea  iam 

n»  damnauerat  inclufum  Gefner, ,  ;De  vi  generandi  liic  nonagi^^ 

tur,  fed  de  nu^nitmline  confpicaa  feminis. 

[::  ^   .    vtfint  obfcmrd]    Theopliraftus  C.  P.  I.  5.  de  cupreiTo: 

r^  na^  iQ^ifKTM^  neu  puxfx  ndf  rSv  Hyipcti/  ifvsot  aripfiarot  rvfx^ 

.^  V€t  noAixsf  nol^  ryc  nvrctolrru.  ravnfQ  yif  ix  ^^^c  i  napm^ 

-i  ^(Pcufocii^f^  iariv,  iXkal  ro  iyytvifisvov  iv  rir^  kavrol  xdf  utr^ 

rtef  xirvStsQ  ndf  ifxsvTfvoVf  iiref.iHTiramtf  iiaxcmivrmv  rS9 

^cufSy.    Piiniud  17.  f.  14.  d^femine  cuprefli:  minimis  id 

g^ams.con/iai,vtvix.perJpiciquaedampoffiHt^  InTheophr» 

.  fto  ex  cap.  33.  legi.debere  vfHMvSisQ,  refte  nuper  annotautt 

.;  Moldenhauer  in  Tentam.  ad  Theophraft.  p.  139. 

l  galbuti]    Turnebu^  Aduerf.  aa  16.  globuli  legendom 

r*  elTe  cenfebat^  vt  Gnieci  v^cufo^f  o^eiftx  et  pilulas  dicunt 

femina  cupre/n.    Scaliger  emendatione  hac  reied»  vulgatam 

^  p^obat  et  veteres  galbidos  et  galgulos,  dixifle  putabat  pro 

^  globulis  feu  piluiis.    Aifert  ex  gloflarlis  fuis:  GW^/Mfi6^ 

ca,  irvf sfy.    Vriinus  verba  interpolita :  idejt  '^  corticiae  ex 

interpretione  orta  et  fpuria  cenfebat  effe.    Non  nude  l  Ej&. 

igua  animalia,  in  aefculis  nata^  galbas  dipi|  monet  Suetonius 

in  Galba  c.  3.    Quod  galgulum  etiam  et  galbuhm  dici  mo^ 

net  Scaliger,  nititur  fortalTe  etiam  obferuatione  ea>  quod 

galbulam  auem  Martialis  13.  68*  quidam  eandem  elTe  putant 

cum  galgulo  Plii\ii.    Sed  anis  a  coiore  galbeo  feu  galbineOi 

ideftflauo,  difta  fuit 

intus']  Formnm  interiorispilae  operofe  et  accurate  de- 
lcripiit  Aihertus  Vegetab*  p.  436.  - 

Theophrajlus]  C«  P-  !•  6.ci;^oi  ik.udi  df  Spof^  ftak* 
kAlf  ik  TffooQ  ivayndiocf,  11«^'  ae  ndf  SXa^  iirifiXamfme  yhw^ 
recf.  furiroopiv  re  ndf  ifap  ndf  nwi^  inemikfi.    . 

in  ficco']  Theopluaftus  C.  P.  L  oap.  7.  iS  ik  ndf  wpoQ 
T«c  X^pucirpoffXafiBivetv  ra^  olnma^  SpaQ  ndf  wooe  rac  rSu 
iivipoov  (f>v<r€ic.  Jira  ra  /uiv  ^ipoh  ra  ih  ^aa  neq  koirriytuh 
mdf  ifieivov  ro  iap.  ohteiov  yap  irtoo  iia  ro  iktyov  ifxetv  ri 
vypiv.  iv  ii  rij  ivydtp  ndf  mfhiim  ro  furirroopov.  ri  yoip  ^po^ 
roKkif  klav  vyporTje  irpoQ  ro  iianfpSv,  2w(  IVi  it^tfUuei  roii^ 
npvov.  ipf^ovrotf  iinvsQ  rSro  rpianovd'^  ^fUpouc* 

fecwuia  femiiia]  Intelllgit  viuiradices,  fecundum  or« 
ndinem,  c.  39.  p^opoiitam.  Non  inteli^Ot  ouis  error  animum 
Geiheri  tantopere  caecaaerit^  vt  putaret»  iecunda  haec  feml«* 
Jia  non  elTjs  interpretanda  ex  diuiftonfi,  tradita  c«  39.  fed  ex 
generali,  qoa  modo  femina  diniferit  CHnnia  in  prima  et  ie« 
conda.    At  enim  vero  haec  ipfii  fenuna  fecunda  funt,,  quae 

V  y  3  experien- 


84^  COMMENTARIVS  IN 

experientia  coloni  inueDit;  quae  cap.  39.  dicantnr  efle  ex 
indoftria*  Verba  deinceps  tempus  mm  et  cet.  ipfe  Geftier 
oenfebat  pertinere  ad  diftinftionem»  cap.  39.  traditam.  Sl- 
gnum  igitur  lacunae,  a  Geihero  appditam^  foftuli. 

caniculae]  Generatim  de  inutione  et  iaoculatione  haec 
Theophr.  C.  P.  I.  6.  ac/XoYO/  ih  nett  Spai  %oA'  «c  xa^  "iha^  in^ 
fiXxarii^etc  ytyovrmiy  fisrorvpip  rs  %afif»p  ko^  kwo^  iitirokif* 
Pertinent  igitor  haec  ad  fecunda  femina,  omnia'  ex  indoftria 
nata  eoloni^  viuiradices»  furcolos  et  c^tera. 

inficeo  et  fnacrd]  Theophr.  1*  c.  c;  7.  i&  il  na^  xpi^ 
^^4  OC^pa^  itpoffkxfifiimy  rw;  ohmot^  £pag  luu  xpig  roQ  rth 
Uvi^  <Pvfretg.  ir^i  r»  f/Liv  AvipcCf  ri  ih  ^px  xeif  kerriyeieh 
»«/  ifietvov  ri  iap.  oAiooy'  yip  Sr»c  *«  ro  oXfycv  ^etv  ro 
iypiy.  ybi  ex  h.  1.  legendtim  eft  oi  ifmvov  ro  Ifap.  Varro 
de  fuo  argiUofim  addidit;  fed  praeterea  h.  1.  iegendum  eft 
fuod  miHus. 

^  bona  ac  pingui]  Theophr.  iv  ih  if  iuym^  nd)  rTfhiiei 
To^furiTwpov.  rs  yocp  Ifpoc  *oAi.jf  Xfxv  vyporTi^  rpoQ  ro  iMmi^ 
fSv  £w«  iri.  itotfUvm  ro  iecHpvov.  opf^ovrof  ii  nvsg  rSro  rf lo- 
upvra  lifUpcug. 

;  defartur]  Vrfmus  malebat  differtwr  ex  cap.  43.  Quod 
in  Cod,  Vrfini  eft  d^eritur  faepenumero  cUm  differri  et  i&. 
ferri  permutatur  in  libris  fcriptis,  vt  optio  flat  diffieilis;  et 
vulgatam  bene  defendit  Popma.  Nec  opug  eft  multis  ver- 
bis  ad  Scaligeri  coniefturam,  dejeritur  legentis,  conuin- 
cendam, 

(fic  in  —  tamen)  eft]  Vritno  haec  verba  fpuria  viden* 
tur.  ScaHger  iam  antea  daninauerat  verba  fi  in  kumum  ifc- 
mittiturj  itfque  in  margine  Codicis  adfcriptam  primum  fuiffe 
putat  annotationem  hanc:  in  quibufitum  eum  (cum  effe  debe* 
ret  non)  eft,  eamque  ipfam  deinde  orationi  ftiiffe  iilatam. 
Equidem  tueri  non  aufim  verba  inutilia;  fed  cum  Scaligero 
in  margine  fuiffe  adfcriptum:  Sic:  in  humum  demittitur  in 
fuibu/dam  tamenk.  libris  legitur  fcriptum.  His  igitur  in- 
elufis,  vti  feci,  reliqua  apte  et  bene  procedunt:  quod  —  t» 
terramj  eft  videndum.  Sic  feft.  5.  quortum  genus  feminis^ 
quod^  in  atiam,  videndum  qua  ex  arbore  in  quam  tranffe. 
ratur. 

drfringas]  Virgilii  locum  Georg.  U,  jca  ueue  flageU» 
fimrna  pete  aiafumma  defrif^e  ex  arbore  plantas  ex  h.  !• 
Varronis  aiiquo  modo  expreflSm ,  certe  verbum  defringere 
hlnc  tranfiatum  effe  cenfebat  Viaorius.  Sed  aiii  Ubri  de^ 
yJni^f^habentin  Virgilio,  quodverbura  minus  eft  ineptum 
rei;  dicimus  enim  ferro  deftringerej  contca  maledefrin* 

guntur 


VARRONIS  HB.  t  CAP.  3CL.         $4J 

gxmttir  ftiglslla. .  Paulo  allter  CoJLomella  II.  s.  36.  pofult  dx* 
flantare  ramum,  vbi  videtur  efle  prp  defringere. 

quo  tatiusl  Hinc  apparet^  quid  Varroni  fit  deplautan, 
Plinius  XVn.  f.  15.  auuljique  arboribus  ftolones  vixere.  Qm 
in  genere  et  cum  pema  Jua  auelluntur^  partemque  aliquam  0 
matris  quoque  corpbre  auferunt /ecum  finibriato  corpore.  JIoc 
modo  plantantur  punicae,  cortfli,  mqlii  forbi\  mefpiliy  fra- 
xinij  fici  inprimtfque  vites.  De  vite  item  feft.  35.  no,  3. 
poftea  auelli  cum  fua  caice  coeptus  eft,  vt  in  fico.  nequeefi 
aliud  viuOcius, 

.  demittendum.  /«]  Ita  vulgatum  cUmittunt.  Demum 
in  ex  veiligiis  antiquaefcripturae  quae  dum  babet  ^todemum 
cofrexft  Scaliger,  cui  affentituf  Pontedera,  nifi  quod  malit 
admittundum.  Vrfinus  dum  librorum  fcriptorum  mutabat  in 
tum.  Ceterumh.  L  refpicit  Nonius:  tdleas  fciJjSon^  ligno^ 
rum  vel  praejegmina  Farro  dicit  de.re  ruftica  Ub.  L  Nam  et* 
iam  nunc  ruftica  voce  intcrtatiare  dicitur  diuidere  vel  eocjcith 
fiere  ramum,  ex  vtraqm  parte  aequabiliter  praecififm  y  quds 
atti  ctauolas,  atiitaleas  appetlant.,  vbi  reliqua  ex  marglne  et 
glofla  Itali  homiiiis  irrepfiJTe  putat  Pontedera.  Italis  enim 
tagUare  efl:  putare;  verbum  autem  intertatiare  non  efle  lati* 
num.  Sine  vlla  tamen  vitii  nota  in  Thefaurum  fuum  retijk- 
iit  Gefner.  Parmenfis  Nonii  Editio  1480.  praefegmina. 
Varro  miilis  verbis  quas  alii  ctauolas. 
'■  tateas'}  .  Graeci,  inprimis  Theophrafl:us,  cacumina  ar- 
borum  VQcat  3^aX«ay,  vnde  Latini  f^i^^w  effecerunt,  fehfii 
tamen  variato  aut  mutato,  vt  monuit  Scaliger  ad  Theophra- 
flum  p.  78.  pofl:  eum  Bodaeus  p.  7 j.  Ita  Theophraftus  C.  P, 
nL  6.  ^ocKesccv  rSh  nkoHoov.  Idem  H.  P.  II.  3.  iiv  rspiKoirryg 
TTJv  ^cthoiv  oleaftrum  ferre  phaulias  ait:  vnde  Plinius  16.  C 
92.  oleaftro  deputato  quod  gignatur ,  vocant  pkautias.  Ita 
enim  pro  phamios  refte  emendauit  Salmafius  ex  PoUuce  I.  C 
241.  V\.  45.  In  genere  etiam  oleam  decacuminatam  proflr 
cere  docet  Theophraftus  H.  P.  IV.  39.  xepixoTrresv  dicit  de- 
cacuminare.  Latini  fcriptores  taleam  diuerfo  fenfudixerun}; 
rami  partem,  vtrinque  praefeftam,  eandemque  a  fimilitudine 
clauam.  Ita  Cato  45.  tripedaneas  oleagineas  taleas  habet, 
Taleas  oleae  f^rquipedales,  vtrinque  praefedtas,  dicit  Colu- 
!^ella  V.  9. 3.  eaidemque  paulo  poft  libri  optimi  joa/oj  appel* 
lant.  ,  Plinius  .17.  f.  27.  ficum  omnibus  aliis  modis  fatam 
iiafoi.ait,  praeterquam  talea;  ex  TheophraflX)  fcilicetH.  P. 
n.  I.  vbi  eft:  iro  ii  Trpifivuv  xoij  rSv  SvXoov  i  (fvero^.  Igitur 
taleam  Plinius  interpretatus  eft  £vXoy,i.e.ramipartem,  vtrin- 
gue  praefeftaoi;  cum  truncus  in  partes  diffecatur  plantan- 

y  4  dus. 


J44  COMMENTARIVS   IM 

dud ,  iir&or  dicitur  plantari  £iti  itfiftuw.  -  Contra  Paliadiiu, 
qul  in  arboram  difciplina  multo  accuratior  et  copiofior  Ca- 
tone,  Varrone  et  Coiumelia  graecos  fcriptores  inlatinuin 
*fermonemconuertit,  taleam  a  ckua  diftingttit  IV.  lo.  I3. 
clauammanubfii  craJIitudine  vtrinque  6x  ramo  citri  praefe» 
ftam  dicens;  taleam  contra  graciliorem  et  breuiorem  efle 
monetj  clauam  totam  obrai,  taieam  terra  exftare  debere. 
vbi  Geoponica  X.  8-  ramos  dicunt  rofWoAjfc»  clauam  wofwnfv, 
taleam  novtoi  iPMffaXuL  Deinde  altero  loco  Palladius  fe(it 
113.  taleam  ipfe  cacumen  interpretatur. 

Oleaeplantam,  cum  parte  trunci  ablatam  et  vtrinqup 
praefeftam,  Graeci  generatim  (Pvrgvnjflov  dixere,  tefte  Xe- 
Hophonte  Oecon.  XDC  13^  Generaplantarum  oleae  nomi- 
Hant  Geopon.  IX.  11.  cruvriikx^  %ip«xa^f  noffiic  feu  rfifivee^ 
tfoxou».  XxvrxXotf  dicuntur  ex  ramis  craffloribus  in  magnf- 
tudinem  cubitalem  defecari.  Verfio  male  coduJer  dixit  Sunt 
cnim  clauae;  in  vite  trxvrecXfisc  diftae  ibidem  IV.  3.  11.  %»- 
jpaH^tffeU  pali,  ex  ramis  craffioribus  inmagnitndinem  duortittl 
cubitorum  defefti,  plantantur  in  fcrobe  refti.  Sunt  ergo  Xot- 
foixsQ  eaedem  quae  clauae,  longitudino  tantum  diuerfiie. 
Hinc  Columella  taleas  (i.  e.  clauas)  pofteJi  etiam  palos  dixit 
"Tfo^^oux  itsL  parantur,  vt  de  tranco  refecentur  adlongltudi- 
nem  cubitorum  qiiatuor  aut  quinque,  iatque  ita  plantentur 
in  fcrobe,  Hac  ratio&e,  fi  bene  celTerit,  plantam  citius 
compreliendere  et  fruftum  educere.  Vnto ,  rfirouot  dici, 
quod  trunqi  pars  infime  relinqultur  et  in  fcrobe  ponitur. 
Eft  enlm  rfirie  carina  feu  infima  hauis  pars,  Alii  plantad 
antequam  tranfferarit,  In  ipfo  tranco  adhuc  ifeliftas  falce 
vndique  purgant  et  clrca  Arfturi  ortum  in  fcrobem  demit- 
tunt  (^^  ivTH  rS  (rrekixsQ  ifri  ovra,  (fvrd.)  Quod  genuft 
plantarutti  quale  fit,  nondum  fatis  intelligo.  Alii  truncos 
olearum,^  concifos  in  ftipites,  (jtofjxic  fiet^aQ)  deponunt  in  fcro- 
he,  cortice  furfum  verfo,  et  terra  obruunt  Hoc  igitur  g«* 
lius  alteran^  partem  nudam  cortice  habere  debet;  et  vereor, 
vt  refte'vernoftipItem  appellet  Quidam  ex  trunci  parte 
terra  obrata  fegmenta  palmorum  quatuor  longitudine  cum 
cortico  exfcindunt  terraqiie  obruunt  in  fcrobe.  Porro  Geot 
ponlca  XI.  13.  (alicem  plantari  dicunt  dji  TiofivKiQ  xotj  ircur^»^ 
latTKouv,  quod  Columell^  IV,  30.  4.  dlxit  cacuminlbus  et  ta- 
leis,  Eadem  X  65.  6.  in  nuce  vocant  npfivp  r^mi  (Ummaiii 
parteni  feu  cacumen,  inferendum  in  alla  arbore.  Similiter 
Theophfaftus  H.  P.  III.  6  et  9.  germinis  arborum  cacumea 
uofvvTjv  fikccffri  dixit  Nunc  de  fcytalis  videamua,  Geopo- 
nic4  X  22,  in  pyroram  plantatione  aiunt  quoCiam  ex  trunoi 

J)arto 


VAS.RONIS  LIB.  I.  CAP,  XL         345 

parte  geMrdfifltma  fecere'  wtfnika^et  plantare  vk  oleas^  ex 
feytala  faftas.  Nominant  ^ikex^a  i.  e.  trancam  fuperio» 
rem;  nam  inferiorem  feu  codicem  irpipLvov  Graeci  vocanl^ 
terra  obrutum  magna  ex  parte.  Tbeophraftus  H.  P.  11.  i. 
oleam  nafci  ait  ex  trunco^  caudice^  ligno  (i.  e.  ramis  crat 
fioribus)  et  radice  concifis,  {iu  T7<rre}Jx^Cf  »to  ri  itfifiy^ 
xaretuMeropiivHy  iri  rijg  fl^rjQi  «ro  r5  ^iihi)  avii^a,  i.  e.  fto- 
lone  (^«/3&)  et  palo ;  i%(lif<t%o^)  cacumine  negat  prouenire 
(iri  xkofvig).  Caudic3>us  feftis  oleam  prottenire,  cecinit  et- 
iam  Virgilius.  Oieaod  propagari  ftolone,  in  matre  reli(lx>, 
HUt  cum  parte  radicis  vel  trunci  recifa,  monetTheophr.H.P. 
n.  7.  illud  genus  yocat  trfofio^sveiv  ix  ivrSSy  rSp  iivifm^, 
boc  (pvra  ineif^ti^  et  iriirfsfAv»,  StoIonibUs  a  radice  feu 
.fapite  <deam  propagat  Cato  c,  51  et  133.  Denlque.addit 
Theophraftus  oa[x  ^  i%  rS  arakixnQrViMj  itxxerrofiavot  (pvr8vt>- 
rctf9  nirof  rfirovra  rrjv  rofi^v  iS  (pvrivetv^  itxKorretv  ii  fiyj 
ikirr»  irrk^oLfiicuiav^  notj  rov.iPkoiov  rfoffSvctf.  (Pverctf  ik  iit 
rSv  rofitrwv  spvTf  BXMarxvovrwv  f  tUi  rpoaYwWvetv ,  «vp^c  ? 
XV  yivTfrof  xfrfov.  xvrri  fikv  sv  rTjg  ihctiotQ  iiix  xotf  r»  fivfffv». 
quem  locum  vertit  Pliwiis  17.  f.  28.  Haec  erant  monenda^ 
Be  leftor  in  fcriptbribus  hiset  comparandis  cumGrtiecis  ab* 
erniret;  etfinon  diffiteor,nondttm  frtispotuifle me ad liquii 
dum  perducere  omnium  locorum  interpretatioaem,  quae 
lupra  poftti.  • .  • 

*  iu  afiatn'}  .  Vulgarem  dlftinftionem  atiam*  fldendum 
thutaui,  monente  Pontedera.  Poftea  idem  verba  ita  voluit 
diftingtii';  neqnB^  eiiamfi  maf^s  pirum\  (recipit)  koejequun* 
furmuitip  qui  art$jfpices  etc.  Egregie  ct  vere,  nifi  fallort 
Sed  iamailtea  Vrfinusconiecerat,  legendum  eflTe!  neque  emm 
fi  matum  pirus  fkoc  fequendum,  Sfutti  aru/pices  aud.  Gefner 
malebat:  nequs enim  fi  mafusphrumrecifkt  etiam,pirum re- 
cipit  quercus.  ,  * 

arufpiees']  Plinius  i$.  f.  17.  neque  omnia  infita  mifce^ 
fi  fas  ejt^  fici4  nec  fpiwis  inferi^  quandofu^ura  expiari  non 
tjueantfaale  ;  quotque  genera  infita  fuerunt  ^  tot  fulgura  vna 
ifiu  prpnuncia^itur.  Idem  17«  f-  ^8«  qukmiam  tn  vlmo  eam 
"(morum)  inferi  rcligio  jfvfguruTn  prokibet.  Palladius  Februa- 
rio  25.  30.  Morus  vfmo  infita  comprek&ndii,  fed  parturit  ma- 

r\e  infeticitatis  argumenta,  Huc  pertinet  locus  Macrobii 
16»  vb!  pontifices  alunt  fiicum  albam  ex  felicibus,  contra 
nigram  ex  infelicibus  arboribus  efie.  Piro  infita  mala  meli^ 
mela  bv/bent  Geoponica  X,  9«  Arofpicem  fblguratoreim  ex 
C^tone  habet  Nonius, 

y  5  mm 


346  COMMENTARIVS  IN      < 

wm  fore  tam  mnmdMmX  Theophraftag  C  P. L  7.  ko/ 
pJXtcrr»  idv  r»  iffupx  bIq  ri  ccjfi»  rt^of  rSv  (fk^iSv.  %irfc* 
(pfx  ioip  cvfifiou¥ei  TkBluif  iti  r^v  /a%t)y  rSv  vroHsijUvmf.  iii 
nc^  xsisiiuri  uorfvH^  (pvrevvxvrs^  ivoif^otkfju^uy  |  ifjjpvreim 
iarspov*  oafaXxfi^vovrc^  yip  fj^iX^v  /(j%irporc^y  lu^roo^v 
iwtnifisvA  notXJiMfvov  ro  idvipov  votsi.  ird  eiyg  rt^  oofirot^ 
hv  ro  oiyptov  slg  ro  ijftsfov  SjfipxAot,itx9ofiv  fidvrtvx  ronnrth 
ro  H  MfitilLiKCifrstv  i^  SSei.  et  cap.  9.  cirxvrx  x^fa  rx  i% 
9r£pfJLxro^9  m  ir/rxv.  iv  H  ro7o  ijfAifotQ,  oTov  pix^  avn^f  xfn^ 
rukoQ  xfivyixhf*  Kcif  yxf  okx  yiv^  furxfixA^t  3ux^  iKrcerri- 
rxf  roXLcMtQ  ivtcL  Ceteram  h.  1.  refpexit  Crefcent.  II.  22. 
itm  ait  Fdrro,  quod  meUor  cft  mfitio  m  arbortm  damefticam 
quamfytueftrem,  quia  meliores /ruBlus  producU* 

vtfi  vtraque']  Ita  cum  Vrfmo  fcripfi.  Valgo  vt  fit. 
Exemplum  affert  illaftrandae  fententiae  aptum: 

referentem  adfruRumJ  Otiola  Ihaec  verba  cenfebit  Vx*- 
fiaus;  quae  fi  abellent^  vnde  iudicabitur  genus  melius  fur- 
culi? 

traducit']  Pontederae  nptam  ad  h.  1.  priorem  quidem» 
vbi  vir  doftus  varietatem  leffcionis  e  CrefcentiOy  nuUo  ta- 
men  interpofito  iudicio,  adfcripferat,  omifit  Gefherus,  vt 
nimis  longw;  neque  adeo  ledtionem  Crelibentii  inde  excer- 
pfit,  quam  nunc  ex  eadem  editione,  qua  vfus  erat  Pontede- 
ra»  pQdTui,  In  Curis  fecundis  Pontedera  leftionem  lenfonia- 
ftiam  merito  probat,  quam  fecutus  et  ipfe  locum  ita  legea- 
dum  eife  cenfeo:  impticat  eum*  Tfam  rdmuli  locus,  qui  cou^ 
tingitf  ex  vtraque  parte,  quafijfuram  intrat,  falce  extenua^ 
tur,  ita,  vt  ao  vna  parte,  qua  coelum  vi/urus  e/i ,  corticem 
cum  corticejofoequatum  kabeat.  Quanquam  reftiorem  et 
naturalem  verborum  ordinem  hunc  elCe  puto,  a  librariis,  vt 
tot  aliis  in  iocis,  turbatum;  traducit.  tum  ratnutum  ex  vtra- 
que  parte,  quafijfuram  intrat,  fake  extenuatum  in  eiusramo 
praecifo  ac  difijjo  impUcat,  qui  contingit  ita,  vt  ex  vna  par^ 
te,  qua  cQclum  vifurus  eft,  corticem  cum  cortice  exaequatum 
habeat.  Gefnerus  vulgatam  interpungendo  poft  contif^: 
loci  interpretationem  adiuuare  voiuit,  cum  antea  punftum 
efiet  po&implicat,  quod  reflitui.  Sententiam  loci  quafi  per 
tranfennam  vtditGeuierusy  ieftionem  tamen  coi^tuere  non 
eftaufus :  Qua  coelum  vifurus  eft  redae  interpretatur  quapat^ 
tejurculus  exfiiat^  in  ipia  conuniirura  debet  liabere  cordceni^ 
matris  cortici  accurate  aequatam,  ne  commiiTura  tranf  luceat. 
Propaginis  hoc  genus»  cum  infitione  permiftum,  veluti  fuum 
commentum^  copiofius  expofuit  Coiumeiia  V*  ii«  li*  ^^  ^^ 

eo 


VARRONIS  LIB.  l  CAP.  XLL        347 

cO.PIinfais  17.  f.  30.  no.  7*  qua  de  re  miror  nos  admonaifle 
Pliniizm  nec  Editores  Ccdiiniellae  et  Varronis. 

in/eret'].  Ita  refte  Bn  Ald,  Crefc.  Cum  Vi6borio  male 
Gefneriana  in^eret,  cui  Gelher  inferit  vel  i$iferet  fobitititi 
malebat  Cacumen  ad  coelum  dirlgitar^  ne  plauia  in  fitit 
obliquo  conliftftt  . 

ab  altera  arbore']  Gloflam  efle  putat  Vrfinus^  aiTentie^* 
te  Gefiieroj  qui  incluferat  Verom  defideratur  vocabulum^ 
quo  ramus  praecidendiu  %Kiificetun  Nonc  dicitur,  vnde  fit 
praecidendua.  Igitur  mallem :  comprehenderit^.  id  quod  pro^ 
pagatum  ejt  ab  altera  arbore  praeddit,  Cteic,  habet  vmm 
prppagatmn,  ab  alt£ra. 

Cap.  XLL  jQtftitiali']  Crefcent  V.  la  Farro  fcribit, 
qmod  ea,  quae  vemo  tempore  inferuntHr,  poj/imt  etiam  cirea 
Jot/liiium  in/m,  vt  ficus,  qmd  denfa  meteria  non  eji  et  ideo 
Jequitur  calidioremf  aquojit,  vt  —  aqua  recens  intmica  eftp 
tenetlum  eito  Jacit  putrejacere,  ita  quod  caniculae  ftgno  com- 
modiffime  extftimetur  ea  inferi  -^Jupra  ligatur  -—  prius  are^ 
/cat  —  et  ita  exacuendum  — *  diuidetur  meduUa  ~  et  tibro  ti^ 
gandum^  Cato  /cribit  quod'  etiam  per  vindemiamjicus  inferi 
potefts  vbi  Editio  mea  antiqua  habet:  decifa  materia  -*  aqua 
reeenti  in  ftco  in  nuca  tenellum  etiam  cito  Jacit  putrere  ita 
quod  —  exiftimatur  ea  — .  nimis  /unt  moltia  -—  obliniendum 
—  Cato  enim/cribit.  Idem  Crefc.  U.  22,  Jit  etiam,  vt  ait  Var- 
rOf  haec  infitio  commode  injotftitio  aefttuo  et  caniculae  figno 
gt  praecipue  injico^ 

catdoremj  Pontedera  probabat  leftioneni  catidiorem 
et  iatelligebat  locum  aut  menfem.    JMihi  aiiter  videtur. 

aqua  recenti  iufito  fwmira]  GeoppnicaX,  75,.  ip^Qf^t 
rS  piv  iyuevrptcfiuf  Xf^oipjd^  r^  i*  ifyvTLuriJiJ^  itfvp/Pof^^. 
Eft  vero  iyHevrpt^fiicf  cum  furculus  fiffo  trunco,  iii^vXU- 
cfioQ  autem^  cum  inter  truncmn  et  corticem  inferitur.  Pofte- 
rior  ratio  locum  hab^  in  arboribns  humidis ;  igitur  ex  ra« 
tioue  Theophrafti,  qui  ifi(PvTe/^  reliquae,  praeter  inocula- 
tionem  pluuiam  vtilem  cenfuit,  nifi  arbor  fit  natura  humida^ 
aqua  et inoculatione  eti/x^Aacpif  recenti nocet, 

itaqtie  quod}  Vifton  Codicum  leS&onem, itaque  qui 
probabat  Pontedera ;  antiqaum  enim  qui  fuifle  generis  com- 
munis.  Idem  Caefen.  Codicia  te^nem  quodfit  C /  com^ 
niodijjime  exiftimatur  ex  ea  inferi,  Veneti :  quifit  CJ*  conm. 
exijitmatur  injeri  memorat.  Cetemm  totum  hoc  caput  ex 
Theophrafto  C,  P,  L  6.  tranf  latum  elTe,  egregie  admonuit 
Vi^rlus.    Ita  igftur  Theophraftos:  ri  f  ii»e  rffiiv  iv. 


348  COMMENTARIVS  IN 

^(P^xkpu^ftS  itoUfuov.  iwr^ru  yif  xeif  droAvci  rafttphv  iti 
.  r^v  ia^ivuotv.  iio  xof  M  Kwi  toKsT  i^oiJJffraro^  sTvai  ^ 
ry  i'  if/^vrtloi  xpi^ifiov  (ro  2*»f)  iv  fol  S  vyfov  if  ^wr«. 
^/0  xo^  ol  fikv  avrSv  infXov  irmoSLeisfftv  ^  of  ik  xitfKV  xfo^. 
piHLiSfrtv  viaroi^  HarB  xeiisi»  fuupiv  ittt^^A.  iv»§^pcuverai 
yip  iv  TAX^ffi^  «%ov  vy^onfra  iti  ro  ftiysSoc  ti^  Ooteitreaec» 
op^S^  ii  ok  fo  iMrTfpeHf  u^^BTrov  o(f>^eAfiov  ne^  rov  (pXotiv, 
Heij  ro  ifv&Bfiet  'ir»g  Aro^veiv  lirre  ftif  yvfiviv  rsfv  fJBfrpeof.  faf- 
yivroc  yip  f  yvfivted^sftnfc  iyet^peiveruf  Keif  iteUP>^eIpereef.  iti 
rHro  yio  %etf  rtptHkft  (PikvpetQ  M^i^ev  (pXiotou;'  uaif  hr}  rirotg 
Tco/aXgKpKo-i  •rijA^  rsrptpcwfUvw  f  vkwc  fftfiovoc  3f  vyoin/c  »  jm^ 
fiTjd^  ifkioc  ft^fd^  yietp  pairs  -^irxfic  rapakvwf  -•  xfi^  '*  »«/  ^ 
vypivjroc  r^c  avrSv  ervfifisrpbtv  rtvi  wripxeiv,  ito  xeif  r^v  fikv 
'afirekov  rpoarortfivnctv  ^fUpeuc  rptff}  (ita  ex  Varrone  legen- 
dum  efle  pro  r/^j»  motfuit  etiam  Viftorius)  reerepov,  ^ee^ 
rpoarofpwj  ro  iinpvov  xeif  /ty  ajjrTfretf  pufi*  evpoerta.  ^a  ia 
xeif  orvnTJ  neij  oaa  rirwv  irr}  ^ifporopa,  rapaxpijftet.  In  qai- 
bus  vertendis  magnopere  aberrauit  Varro,  et  quaedam  te- 
mere  omifit  Primum  infitionem  ab  inoculatione  non  di- 
ftinxit.  Inoculationi  enim  aqua  nocet  Deinde  quae  nattt* 
ra  ntinus  moUiafimti  debebant  vertt  humida.  et  pertinent  ad 
inlitionem,  proprie  di(f)lanu  Poftea  tranfitum  facit  nimisab- 
ruptum  ad  vitem. 

defecanf]  Crefc.  IV.  ii.  Varro  fcribitf  vitem  infereH' 
damficcari  debere  triduo  antequam  inferaturj  vt,  qm  in  ea  ifr- 
mius  (antiqua  mea  nimis)  ejl  humorj  diffluat  a  vite^  antequam 
ift/eratur,  aut  paulo  infra  infitam  incidatur  vt  inde  humor^ 
V  nde  comprobatnr  emehdatio  Pontederae,  ftatim  memoran- 
da,  Ex  Crefcentii  ^rari  efFicit  Tontedera  deAcant,  qoam 
formam  multis  in  locis  Polit  liber  praefert  Ceterum  dein- 
ceps  poft  ante  (Uftuli  comma.  Vltis»  quam  irtferunt,  oppo- 
nitur  ei  in  qua  tnferunt. 

aut  in  aua'}  Si  fcilicet  ftatim  furculum  inferere  volunt» 
non  antea  aeitccato  nimio  humero.  Ita  enim  reAe  ex  £dd. 
primis  et  Codice  Caefenate  fcribi  iuflit  Pontedera.  Ceterum 
haec  verba  hodie  non  exfliant  inTheophrafto.  De  furculo  in- 
ferendd  eadem  docent  (jeoponica  IV.  12.  et  ratio&em  edant» 

{)auIo  diuerfam  a  Theophraftea  X.  75.  14  feqq.  vbi  edam  re- 
iqua  Theophrafti  doftrina  de  infitiQne  et  inoculadone  ex- 
ftat  In  malleolo  plantando  alia  ratio  eft ;  is  enim  quam  re* 
<:entifKmus  deponitur. 

tran/fcttur^  Vlftbrianam  tranffirat  Pontedera  osuta- 
bat  in  tranjfcra^  yel  tranfferatur.  Eqoidem  fequor  Edd. 
Itl-G»' 

D$ 


VARRONIS  LIB.  L  CAP.  XU        349 

Di  his  primt  ]  Gefner  voeem  primis,  vt  fuperuacuam^ 
inclofit,  Refpicit  enim  Varro  ad  qoataor  iila  genera,  de 
quiblis  tradiderat  cap.  39.  f.  3.  Triller  Obferv.  IV.  27.  di 
nis  inprtmis  vel  dt  his  priuis,  i.  e.  iinguiis,  coniecit 

tardiofay  furculis']  Thedphr.  I.  %.jvpkotTn  ih  irtt)  av- 
av^  rx  iu  rSv  (pvrev^fiivvv  ftSJSLov  ^  rSv  cnrepfiaroov.  «t/Xo- 
ya;c*  ct^m  re  xiv  tJro  V;^»  >^V^^':  PHnius  XVIL  feft.  10. 
Quaedam  non  dllter  proneniunt  qnam  feminey  vt  cajlaneae, 
iuglandes.  Ex/emine  ea  quoque,  quae  et  aSis  modts  Jirun-' 
tur,  vt  vites,  mata  atque  pyra.  —  Omnia  haee  tarda  pro^ 
vcntu  ac  degenerantia  ct  inftto  rejtituenda.  —  (piibu/dam 
Hatura  contra  omnino  non  degcnerandi,  quoquo  modo  feran- 
tur,  vt  cfiprejjfs,  lauris. 

/emen  naturalc']  In  fico  roi  irpoTtrar»  Ifptvx  florls  vicfem 
obtinere  ait  Theophraftus  H.  P.  I.  6  et  g.  i.  e.  groflbs,  pri- 
mo  vere  erumpentes  et  cadiuos.  Flore  carere  ficum  dixit 
etiam  Plinius  16.  cap.  15.  Grana,  quae  refte  Varro  femina 
dixit,  Theophraftus  et  Graeci  nejxpxfitioc^,  Plinius  grana 
et  frumenta  dixit.  Totiafn  interiorem  ficorum  pulpam  Co- 
lumeMBifarSliim  vocauit  Semina,  inclura  fico,  nafcuntur  ex 
JHoribiis  malculis  et  foemineis,  eodem  fruttu  inclufis,  fed 
loco  fuperiore  atque  inferiore  diftinftis,  quod  primus  ad 
Theophraftum  fofpicatus  erat  Bodaeus  a  Stapel.  Flores 
mafculos  accuratiflime  nupfer  defcripfit  et  pinxit  Bernard  in 
Memoires  d'Agricultttre  de  la  Societ^  de  Paris  ann^e  1786. 
paruis,  quod'}  Vitium  yidit  Gefner,  qui  malebat:  quod 
paruis,  quod  interim  probandnm  piito.  Male  vero  cum  hia 
paruis  ficorum  feminibus  copulauit  verba  Theophraftj,  vbi 
pefilme  fiM/i  vertit  minuta,  quae  debebat  taxa»  Quae  enim 
denia  et  arida,  minus  efle  ait  Theophraftas  ad  increinentum 
prona.  Sed  nunc  demum  video,  poft  longam  parenthefin 
Varronem  ad  fuperiora  haec:  vix  queunt,  redure  demum 
feft.  S'  in  his  yerbis:  quare  ex  terrapotius  etc.  et  oratio- 
nem  flbft)lueref 

fmmtta']  Tbeophraftiis  C.  P.  L  %.ru  fth  yip  muvu  uei 
j^fi  ^CBufifru*  iriv  yip  ri  ipmffoy  mmvop  uof  ftifiv  ual  rt^ 
upoVf  imrs  fipcMicaf  e&eif  rijv  ixiiociv.  ^aripip  ik  ri  vypiit 
rroXv  iii  ripf  iiavirTfn*  %a\  'iku^  ^  vypirw;  svfikasrivrB  uci 
mvrpo<Pw.  i^avwpiS^  ii  ucu  ivl  rSv  oMmv  {tmv  rsro  avfifieSvw 
%cii  fMAiuffra  irl  rav  iv^pmeav*  svavfirspa  yap  ru  ^Xmu  rSh 
i^iivoov  vjptrMpa  ueid  fiovcirepa  rifv  (Pvciv  ivru.  ^Xov  ii  %ri 
ucu  ire  uvrSv  rSv  iivipwv  fiu  piiv  ueu  av»»  ueu  afMr*\og  sv^ 
mviSf  ^ttf^f^  ^  uvroftrT^  um  ^yy  uai  m«»f  umi)^ 
.  .  ivff9V$f. 


35<y  CQMMENTARIVS  IN 

itHfw^.  In  Varroiie  deinceps  mallem  cum  Edd.  L I-  G. 
legi:  etqme  laxiora  ea  et /oecundiora. 

et  proportione'}  Ita  rette  PoUt^libri  pro  ex  proportione. 
Peflime  Gefiier  in  Indicem  h.  L  retulit  cum  altero  L  i8«  }'• 
vt  au^ritatem  vocabuli  proportio  comprobaret  De«ioco 
Catonis  ig6.  fupra  dixi. 

tfi  hoc  enim  humidiora}  Vrfinus  haec  cum  fequenti  ex 
ierra  fpuria  efle  cenfebat  et  totum  locum  ita  concinnabat; 
tarda.  quare  potius  in/emifMriis  etc.  Pontedera  fufpicaba- 
tur,  a  Varrone  fuifle  exprefla,  quae  fequuntur  in  Theophra- 
fto :  Su  ik  tfC(;  riroic  kvm  vro  r^c  'iffd^svefocc^  xcti  yif  roMcv- 
r«  ivvw^  %m  ivcrpo(px.  Igitur  emendabat:  in  hoc  etiam 
imbecilUora.  Sed  verba  ipla  haec  qua  ratione  eam  fenten- 
tiam  reddant,  non  explicauit  Equidem  tranipofitis  verbis 
lego:  tarda.  ea  quae  taxiora  et  foecundiora.  in  hoc  enim  ku* 
midiora,  quam  aridiora.  ExpreiTit  enimTheophndtea:  ^o. 
tipf  ii  ro  vypiv  'foXv  iix  r^  fiotyotifTx. 

ex  terra']  Vrflnus  delebat  haec;  Gefner  in  et  terra 
mutata  tolerari  poflie  cenfebat ;  quod  mihi  non  videtur. 

vbi  obrutae  ]  Vriinus  malebat  vt  obrutae.  Geoponica 
X.  45.  iiy  ru;  Bfi^x^  cvxa  rsptvXiffeii  iu  irx^ivla  %eu  rSro 
(PvrevcuQ  ipievcy,  ifi^v^asrotf  iro/SLci  ^vr»,  ccrivx  %f7j  furx* 
^vreieiv.  Aeneas  Gazaeus  in  Theophraflx)  p.  67.  olyeosfyesw 
ieivo)  ffvnov  crxoivfy  irpoTrpf^xvrec  nou  nsyxpcifLtiuv  ifurk^T 
vxvrec  nxrixwoLV  ro  0%o/vioy.  %f>oyo«  fipxxv^  ncu  trpoi  /tcrpoy 
rSv  neyxpxfiJiwv  cvncS  xxtx  ctIxov  neffievxf  i(pxv7i<Txv. 

quam  et  cUeisl  Haec  verba  fpuria  efle  cenfebat  Vrfinus. 
Deincepsy^m»r  malebat  Gefner,  quoniam  praeceflit  tnafcS" 
hatur. 

Cap.  XLH.  De  medical    Haec  duo  verba,  in libris  anti- 

quioribus  non  reperta,  Viftorius  alieno  loco  pofita  pertinere 

uifpicabatur  ad  yerba:  in  iugerum  vnum.  reliqua  vero  dein- 

ceps  verba  ad  oleae  femen  adhuc  referenda  efle.    Quem  fe- 

cutus  Scaliger  opinionis  iftius  argumentum  quaerebat  in 

▼erbo  demittas.    Medicae  enim  femen  fpargi,  oleae  demitti. 

Sed  reAe  cenfoit  Pontedera,  haec  omnia  ad  raedicam  perti- 

nere ;  et  oleae  femina  feu  nucleos  in  fatione  oleae  impro- 

bari  a  Varrone.    Praeterea  in  medicae  fatione  adiici   de* 

bttifle  a  Varrone  terrae  naturam,  vt  in  cytifo  fa^faim  eflle 

videmus,  # 

variam  3    de  qua  vide  ad  Catonis  cap.  V.  fe6t  6. 

/^quimodium]    Colum.  IL  11.  in  locum,  decem  pedi* 

im  longina  et  ^piaqoe  latum.,  deputat  byathos  Qogalos  it- 

"      "  mkus; 


VARRONIS  LIB.  L  CAP.XLm.XLIV.  351 

minis;  Plinius  18«  T*  4)-  tn  uigera  tnodia  vieena  ponit  fed 
ibi  ffi  HtgerufH  modii  bini  fcribendam  elle  fafpieor. 

id/eritur]  Iti  Codice  reperit  Vrfinos  id  difirtur.  Qaam 
le6Honem  edi  etiam  Pontedera  probare  videtur,  ipfe  tamen 
plane  abiiciendam  cenfeo.  Dicitur  enim  difFerre  de  plan« 
lAa,  in  alium  locum  tranfTerendis ;  medica  aatem  non  tran& 
plantatur. 

iaffatur']  Gefn^r  et  PontederaioirM/flir  malebant;  hie 
quidem  etiam  /emei  iaciatur,  ne  fcilicet  fit  necelTe  inter^ 
ferere. 

/cilicet'}  Pro  voce  hac  in  Codd.  Viftorius  icriptam  re- 
perit  literam  L.  atque  omnino  vt  aiienam  deleri  voluit  Pon* 
tedera. 

Cap.  XLIIL  brajficae]  Colum.  V.  12.  cum  terram  bene 
/ubegeris  areolar /acito ,  ibfque  vetut  ocimi  /emen  cytifi  au^ 
iumno/erito.  Plinius  13.  f.  47.  /erttur  cum  kordeo,  aut  ve*. 
re,  /emine,  vtporrum.  Varro  igitur  voluit  intelligi,  ferefi* 
dam  efle  in  areolis^  velut  femen  braflicae. 

/efquipedem']  Columella  1.  c.  pkmtas  deinde  vere  di/fHhi 
nito,  ita,  vt  inter  /e  quoquouer/us  quatuor  pedum/paiio  di^ 
ftent.  An  potius  de  fcrobe  Varro  intelligendus  eft.  Pliniu» 
enim  I.  c.  plantas  cubitales  in  fcrobe  pedali  feri  iubet. 

virguiae']  Columella  cacumina  cytifi  vere  deponit;  et 
ramjs  ferit  Igitur  male  h.  1.  Editiones  primae  bAentdu*^ 
fiares^ 

Cap.  XLIV«  fi  macer,  mnus]  Contra  plane  praecipit 
Columella  IL  9.  vbi  accuratius  de  ea  re  difpatabitur. 

erit/erendi]  Vffinus  omitti  malebaty^fiMiff.  Ceterum 
refte  et  egregfe  is  b.  i.  ita  corrigebat:  conftietudo  erit ,  vt 
tantumfacias:  quod  tanium  valet -^  terrae ,  vt  ex  etc.  Bre* 
vitt0  etiam  fic  corriges :  facias.     Titntum  vaiet  etc. 

decimo]  fc.  grano.  Vfum  loquendi  exCicerone  edom^ 
Verrin.  HI.  47.  annotauit  Gefner. 

Garada]  Cum  Bocharto  Geogr.  L  34.  p.  5^.  Gadara 
oorrigebat  Sdioet^en,  approbante  Gefnero^  Alterum  no» 
men  ignotum  aUunde  eft. 

nafci  ceutum]  £x  Plinio  centum  et  quinquaginta  corri« 
git  Pontedera.  Scilicet  Plinius  17^0.  5.  contra  in  Byzantio 
Africae  itlum  centena  etquinquagena  fruge  fertitem  campum 
etc.  fed  ideffi  5.  f.  3.  IMnfpkoenices  voeawtuirj  qui  B^zacium 
incotunt.  Ita  appettatur  regio  CCL.  M*  paffuum  per  ctrcuii 
tmms  /efrtit&etHi  sximiae,  cumimtefimpnfgi  agnsMi/on» 

red» 


55a  COMMENTARIVS  IN 

reddente  terra.  Idem  ig.  t  2f.  cum  e  wodto^fifit  aptumfo* 
lumy  quale  in  Bjfzatio  Africae  cdmpo  centem  quinquageni  tmh 
dii  reddantur.  Campi  hitius  nome^  in  monumentis  antiquis 
yariatur.  Libri  enim  Plinii  quidam  fimiliter  Byzantium  no- 
minant;  et  Graeci,  tefte  Stephano  Byz.  incoias  Bv^oanct^ 
oppidum  Bv^iyrioy  vocant. .  Varro  oppidum  dicere  vifus  dl 
Salmafio  ad  Soiini  cap.  27.  fed  redie  monet  Schoettgen,  ad 
etiam  dici  pro  a/MMfy  itaque  campum  ftiam  inteliigi  pofTe. 
Herodoti  Gyzantes  male  mifcuit  cum  Byzantibas  his  Ste- 
phanus.    Vide  Interpretes  Herodoti  IV.  194. 

veruaSo']  Reftibili opponitur.  Columellae  libri  fcri- 
pti  appellant  vbique  veteretum^  quod  refte  probabat  Scali- 
ger,  qui  monet,  Gallos  fuos  hodieque  agrum  eiufmodi  par- 
tim  Gueret,  partim  Fdret  appellare.  Locus  eft  manifeftus 
Columellae  n.  10.  5.  fabae  pwguijjinius  locus  vel  fiercoratus 
defiinatur  etfi  veteretum  erit  in  vdikfitum  —  fin  autem  pro- 
xtmae  meffis  occupandum  erit  reftibile  —  et  fimiHter  cum  fe- 
men  crudo  Mo  ingefferimus  ^  inarabimus  imporcatumque  oc* 
cabimus,  vbi  crudo  folo,  et  reitibiliagro,  opponitur  vete- 
retum.  Faba  autem  femper  in  agro  non  profciiTo  ferebatur. 
Gefner  vbique  praeferebat  veru^mum,  fed  rede  eum  refuta- 
vit  Pontedera. 

quotannis  reftibilia']  Puto  quotanms  vitiofum  elTeaut 
redundare,  Refubilis  enim  ager  eft^  qui  quotannis  obfe- 
rltur. 

Dicetury  inquit'}  Refte  Pontedera  corrigit:  Dice  igi' 
tur,  inquit.  vt  irJra  libro  lU.  16. 

De  nutrucationibus  atque  alimomis  eorum']  Haec  ver* 
ba  ex  capite  94.  inepte  repetita  fuilTe  a  glofratore  cenfebat 
Vrfinus.    De  tertio  hoc  gradu  vide  cap.  37.  £4. 

.  LiciniuSf  ^uae']    Refte  antiquam  ieftionem  t/i^^  quae 
praefert  Pontedera  vulgatae. 

cumfunt  matura]  Inepta  haec  effe,  yidit  etiam  Vrlinas» 
fic  ordinans :  praegnantia  pariunt  poma  dutfpicam  ;  fic  aUa, 
quae  cumfiint  matura,  fimile  ci,  a  quo  profeSafiint,  redibmt 
/emen.  Ir^erim  vulgai^em  dtftinftionem  cumjunt ,  matura  p. 
poma  correxi.  Neque  eniin  vel  arbores  vel  fegetes  ftitim 
pariunt  poma  matura  aut  fegetes  maturas>  fed  praegoantia 
pariunt  demum,  cum  maturatuin  .fuerit  kmen  conceptum. 

diem  idem]  Antiquam  leftionem  reftituendam  efie  vi- 
derunt  Vrfinus  et  J^ontedera,  confirmantes  ex  loco  Theo- 
phrafti  C.  P.  I.  14.  iul  rSro  ydcp  iik  iiv  tiq  dipiXy  riv  wfrrii^ 
7f  ciy^oe,  ivv^tce^  Tcihv  erspdt  ysvv^Vf.itci  ri  fi^  ha^fidyeiv  ri» 
ff$«  icvfV<4V.^^^y.  .^  yade  VrQxm  voceia  6»iideffi  ettam 

voloit 


VARRONIS  LIB-  L  CAP.  XLV.        %$$ 

volait  Gefiier  vnlgatam  praegnatiams  veliiti  pro  pniegtiA^ 

tiones  diftum  ineptiflime  defendit. 

Cap.  XLV.  prodit /eges}  TheophraftiM  H.  P,  yni.  i. 
vnde  haec  font  dufta  habet:  xiofiOQ  ih  uc^  rSv  ^irdiSv  Hf 
«-Xc/otfiv.  vnde  maiim  h.  1.  quamjeges,  i.  e.  quam  fhunentau 
In  Plinio  i3«  cap.  7.  qui  eadem  tranftulit  legitor:  kgumina 
quartOf  vel  cum  tardtffime /eptimo.  vbi  Vrfmus  corrigebat; 
quinto.  In  hoc  Varronis  loco  Vrlinus  deiebat  verba:  /e^e^ 
ojlendit.  Crefcentius  III.  i6.  His  temporHms  et  eodem  modo^ 
vt  triticum  /eritur  et/eptem  diebus  /iA  terra  moratur  tt  cum 
egreditur,  vt  ait  Varro:  legumina  vero  quinque  diebus  prae^' 
terquam/aba. 

natajfi  toca']  Malim :  quae  in/eminario  nata  moUi  m- 
tura/untffi  toca  erunt  /rigtdiora ,  per  etc.  Crefc.  habet: 
nata/unt  —  erant  frigidiora  —  ne  alictjin  —  vemmm  ejl 
proptergeh.  — 

gelum'\  In  Catonis  cap.  40.  feft.  4«  gek$s  pro  gela»  es 
libris  fais  dediC  Vi^rius.  Varro  apud  Noniam  p.  491.  Mer» 
cerii:  Pieridum  eomes  quae  tenes  iata  geto  putri  montium 
laxa.  vbi  antea  erat:  Pueri  dum  comite/que  tenent.  Quidaoa 
corrigebant  yfro^a  pro  cata.  Libri  Mercerii  habentrom^i, 
in  reliquis  pofuitScaligeriemendationem,  de  £cho  interpre- 
tatus  cum  eb.  Editio  Parmenfis  1480.  pariter  come/que  ha» 
bet.  Scaligeri  probata  corredtione  cauatagelo  -*  montinm 
/axa  legi  vult  Gebhard.  Antiq.  Left.  IL  19. 

quam  qucte/upra']  Ita  refte  eihendauit  Pontedera  ao* 
flore  Theopfaralio  H.  P.  I.  13.  Vulgo  quae  deerat  Ita  vera 
graece  legitur :  riAq  ^otal  ruc  fx^v  §1%olq  ai^ivw^on  fiMroToipu 
xcq  XsifiSyoc.  r»  ik  crsXixf  ^  ^^^  dnfs^vnQ  iufOQ  nc^  d^i* 
ps^f  xal  iiikivy  viti  ri  xTTfoif. 

terrae  tepore"]  £x  graeco:  crsyn^Sfisun  fjf  Tjf  Pontf^ 
dera  malebat  teffae  terra. 

dnguntur'}  Viftorius  dederat  tinguntur*  ipfe  tamen  m«- 
lebat  tanguntur.  Pontedera  malebat /7rfii^fifi^»r^  Scaliger 
reftringuntur,  Vrfinus  re/Hnguntur.  Graece  eft:  on  rn  f^ 
av»  nwkisraf  iii  riv  itipiS.  aifoc  '^^vxfov  Hvrcu  vnde  facilii 
emendatio  cingutUur,  quod  habet  etiam  Crefc.  Vltem  poft 
vindemiam  ab  onere  racemorom  liberatam  et  nondam  a  gla- 
cie  afieftam  vhres  recipere  et  inprimis  radices  «agere  tr»> 
dant  Geoponica  V«  6« 

nam  prius  radicis^    Graeceefl::  iv  im&n  yif  fily  ^^nf 

TffirefovrivfiXeunivMkvmvAneu "    ' 

Tom.LP.U.  -      Z  hngiuJ/^ 


354  GOMMENTARIVS  IN 

/bi^ff»!  Graece  eft :  we  tii  tXsTov  nxrxKxfi^xvMtTaf  j3»> 
i^ec  7j  vfkt^i  u^tTtveTraf.  TkTJv  iiv  xa  riroQ  siihioQ  Jf.  vbi  Sca* 
liger  legt  voluit:  ^  ^  o  ^fX/oc  i^invsTrt^.  fentcntia  tamen  ea- 
detiL  vnde  h.  1.  emendabat  niji  quo  peruenitJoL  Vrfinus  de- 
leri  tongius  et  tmpore  mutari  in  tepore  volebat;  addidit  Pli- 
nianam  eiurdem  loci  interpretationem  i6.  f.  56.  quidamtion 
attius  defcendere  radices,  quam/olis  calor  teprfaciat ;  idque 
natura  toci  tenuioris  Jiue  crajfioris  dixcre,  Contra  Pontedera 
volgatam  defendebat,  et  ex  Charifio  admonebat,  Varronem 
radicium  dixilTe  non  radicum.  Itaque  videndum  ejGTe  ait, 
liaec  forma  mim  fit  inducenda.  Crefcentius  h.  1.  ita  iaudat: 
mamprius  radiccs  na/ci/otentj  nec  longius  procedunt,  niji  quo 
tempore  venit/oL  Equidem  malim:  nijiquotenus  peruenit 
/61;  aut  cum  Popma :  nifi  quo  tepor  venit/olis,  Nam  fequens 
kis  velut  inutile  refte  omittit  liber  Pol.  et  Crefcent  et  po- 
tait  nafci  ex/oUs,  Teporem  iblis  ad  altitudinem  quatuor 
pedum  penetrareinterramfoium,  nifiiitrimofa,  affirmant 
G^ponica  V.  12.  ^tque  hinc  definiunt  menfuram  fcrobium 
arbomm  feminibiis  deponendis.  In  Theophrafto  ex  Codi- 
ce.  lege  %%  iv  cum  Moldenhauero  in  Tentonu  in  Theophr. 

his  dupkxj  Polit.  omittit  his  cum  Crefcentio  qui  ita 
habet:  duplex  cau/a  radicum.  nam  quaedam  arbores  naturO' 
Uier  kn^ius  producunt  radices  quam  aiiaef  et  quia  atia  terra 
faciHus  viam.radicibus'qucMt  aua  dcU.  ex  qua  ieftione  veram 
hulus  loci  fcripturam  inueftigaffe  mthi  videor.  Vulgo  enim 
erftt:  quod  et-radicwn  materiam  atiam  quam  atiam.  Andqua 
mea  editio  Crefcentii  habet:/2inVi«f  vic^m  dat.  breuius  et 
rettius. 

Cap.  XLyi  dici  poteft']    Ex  Theophrafti  H.  P.  l  i6. 

Xevxf  avfipcuvov.  crpiCPeiv  yeip  iouSffi  rx  ijrrix  fisrx  rpori; 
%«//{t6f/j/(W*  .ncq  rirfjyveop/^isfftv»-  on  yeyevTjvrecf  rpovoq.  Pli- 
nius  n.  41.  oleaet  populus  alba  etJatices/olJlitio/oHa  tircumr 
agunt,  —  Miretur  hoc  qui  non  ob/eruet  quotidiano  experimen^ 
to  herbamvnam^  quae  vqcatur  k^tiotropimn ,  abeuntem/btem 
iniueri /emper ,  omnibu/que  horis  cum  eo  verti  vel  nubito  ob^ 
vmbrante.  Idem  i8*  f*  68*  nominat  oleam,  tiliam,  popu- 
lum  albam,  vlmum  falicem^  eq/que  nit  alla  parte  coetum  re^ 
fpicere  brumae  con/eSae  die,  quam  qua/peSauere  pridie.  Ce« 
tefum.Pontedera.malebat  b.  L  fcribere  di/cif  eamque  emen- 
dationem  loco  Theophrafii  confirmari  putabat  et  lemmate 
buiw  capitis,  vbi  efl::  ex  qiHbusfotiis  copio/ei  ponint  amU 

ter^ 


VARRONIS  LIB,  I.  CAP.  3avn,      35$ 

tempora*  Plantaram  plarimaram  folia  et  petala  florom  lu- 
cem  foHs  fequi  cmn  antiquitate  agnofcimus  hodie;  de  arbo- 
ribus  dbferuationem  rocentiorem  ignoro.  Ex  annotata  hac 
foliorum  natura  videntur  quidam  oiim  botanici  cOnieciflTe, 
folia  tum  etiam  conuerti,  cum  folis  curfus  conuertttur;  fed 
ex  verbo  crpi^erj  ortus  efle  videtur  error,  vt  fuperficiem 
folioram  circumagi  putarent  Scio  equidem,  plantas  ailiquot 
pinnatifidas  conniuere  in  tenebris  et  noftu  foliis  conuerfts 
et  complicatis ;  fed  haec  foliorum  natura  vix  pertinet  ad  ex- 
plicandum  veteram  crrorem.  Oleam  Panthei  foliorum  can- 
didam  iiiperiiciem  pronam,  viridem  contra  fupinom  habere, 
refert  Audor  mirabil.  Aufc.  c.  53. 

Cap,  XLVn.  Jn/eminario']  Crefcentius  IT.  20.  oml/lls 
iis»  quae  caput  46.  loco  plane  alieno  interferit,  haec  cum 
cap.  45.  ita  iungit:  Si  autem /eminafHum  JiircuHs  conjitum 
fjl^  cacumina^  auae  molHora  erunt  natura^  vt  olcae  autficus^ 
tntegenda  Junt  hinis  taOellis,  dextra  aut  finiftra  ligatis.  vbi 
antiqua  mea  Editio  habet:  aut /eminarinm  Jurcnlis  confitum 
eji.  cacumina  quae  metiora  erunt  natura  oleo,  vt  olea  autficus, 
tntegcnda  Jtmt  etc. 

molliora']  Vrfmus  malcbat  molHore.  vt  fupra  c.  45.  2. 
quae  molli  uatura/unt. 

deligatis']  Hoc  verbum  veluti  gloflam  deleri  volebat 
Vrfiuus,  defendit  Crefcentius.  Aliter  licorum  cacumina  tUr 
tatur  Columella  V.  10.  21.  et  Palladius  IV.  10.  23. 

et  dum  tenerae  Junt']  Vriinus  malebat:  aut  dumtene» 
rae/mity  vellendae  potius.  nam  aridae /dSae  rixantur  ^  i.  e. 
reliilunL 

prlus  enim  aridae]  Pontedera  emendabat:  priu/quam 
adultae /aSae  ;  etenim  rixantur.  Deinde  nliam  conieoniram 
propofuit;  hanc  fcilicet,  vt  legimus:  prius  enim,  adultae 
/affcte  rixantur.  Gefner,  inveftigia  induftus  a  Pontedera, 
hanc  reperit  emendationem:  prius  enim  adok/aSae.  et  com* 
parat  TertuIIiani  abole/aSlus,  Valeriique  ob/otefalfus.  In  ipfa/ 
quam  praeterea  laudat,  Infcriptione  Fratrum  araalium,  ab 
Vriino  edita,  adotendamm  et  adote/affarum  dicitor  potius 
pro  comburendarum.  Leuiori  mutatione  po/lls  legere  vali- 
dae/aStae;  quam  emendattonem  video  nunc  occupalle  Trit-^ 
leram  Obferv.  IV.  27.  Quamcunque  licet  emendatlonem 
fequaris ,  vul«ita  certe  falfa  et  inepta  eflr. 

rixanturj  1.  e.  renituntur.  Ita  PJInius  16.  f.  2.  rumos 
inter/e  rixantes  dixit.  * 

Z  2  /omti^ 


J56  COMMENTARIVS   IN 

foenificiael  Infra  cap.  49.  fopnificiac  cuniuluni  addcre. 
(^^p.  56.  foenificiae  conduntur.  £t  tamen  idem  Varro  cap. 
XVII*  2.  foenificia  dixit  neutro  genere,  iterumqoe  et  tertio 
p.  1 1.  7.  III.  3.  6.     Honim  priore  in  loco  Polit.  liber. 

in  fuUricatu']  Haec  verba  fpuria  vifa  funt  Vriino.  Se- 
qnens  quo  licet  interpretari  quarc ,  nift  malis  cum  aliis  Edd. 
quin  legere. 

Jhlum']  i.  e.  veftigium,  plantae  folom.  Exempla  alia 
dabit  Gelheri  TheC  L.  U 

Cap.  XLVin.  in  quo']    Ita  cum  Pontedera  correxi  vul- 

gitum  quod  cutmus  extulit.  Spica.  Edd.  primae,  Codex  Cae- 
nas  et  Venetus  habent  extulit  fpicam.  Deinde  pro  quod  in 
iifdem  libris  eft  quo.  Vrfinus  in  vetere  codice  quom  reperit; 
vnde  malebat:  infegetibus  autem  quum  culmus  extulU  Jpu 
cam.  Contra  Gefner  corrigebat:  frumentorum  qnod  cutmus 
extulitjfpica;  ea  quae  etc.  Quam  pofti*emam  rationem  nur 
hi  magis  placere  non  dilfiteor.  Cum  fpica  crumpere  inci- 
pit,  atque  iutumefcerc  cuimus  extremus  ^/ra^rare  dicitur, 
au6lx>re  Fefto. 

fpicam"]  Cato  apud  Ciceronem  c.  15.  quae  ntxajibris 
Jlirpium  fenjim  cubte/citf  cuimoque  ereSa  geniculcUo  vagims 
iam  quaji  pubefcens  inctuditur;  e  qutbus  cum  emer/erit ,  fun' 
dit  frugeni^icif  ordine  JlruHam  ct  contra  auium  minorm» 
motfus  munitur  valto  arijiarum.  Idem  de  N.  D.  II.  43.  Jjpi^ 
€um  iUuJlre  tenensfptenaenti  corpore  virgo.  Feftus  edam  ma- 
fculine  fpicum  dixme  veteres  annotaliit.  Nonius  ex  Varro- 
iie  p.  107.  b.  pofuit  locum :  neque  in  bona  fegete  nullum  eft 
firicum  nequam,  neque  in  ntala  non  atiquod  botiam. 

mutiiata']  Confuetudo  Varronis  poftulare  videtur  m«« 
titata  non  e/l,  vt  in  ordeo  et  tritico,  Nam  in  vtroque  genere 
framenti  Ipicae  arift:atae  et  mutilae  reperiuntur,  agri  quali- 
tate  variante  fpicae  naturam. 

tonga  eminet]  Nonius  p.  57.  a.  feu  p.  i ig.  ed;  fecnud. 
gtumam  Varro  foUiculum  grani  frumentarii  dici  putat  4e  n 
rujlica  tibro  L  Granum  diflum  quod  eji  iwtimum  folidiem  s 
gfumaf  qui  efffotticutus  eius;  arijla^  quae  vt  acus  temus  lom^ 
^e  eminet.  Sed  Edido  Parmenfis  anni  i^ga  diffum  ejl  quod 
mtimum  «-  gtuma  quod.  Codex  Guelferbyt  Mercerianam 
lcffionem  exhibet;  nifi  quod/rfiffim^ari,  vt  in  fimilibos  ge- 
jiitiuls,  y elnd  conjiti  j  deinde  cum  Polit  libro^oMiim  anti' 
quum  retinuit  ex  fuga,  quod  probo. 

Euhemeri]  Polidanus  ex  Codice  Mediceo  et  compara- 
to  La<iantio  1 11.  et  Columella  IX.  2.  fa.  1.  cqrrexit    Vide 

eius 


VARRONIS  LlB.  1.  CA*.XLVm.       J$f 

elus  Mifcellanea  c.  35.  et  Reinefii  Var.  Left.  m.  2.  p.  3^4. 
Monuit  Gefner. 

degbtbitur]  Feftiu :  Gtuma  hordeifimiculaf  diffmh  quod 
gtubatur  idgrannm.  Idem  clumae  foUiculi  ordei.  vbi  Seali- 
ger  ex  Gloflario  pofuit:  dunar  upt^Q  Xtjrvf^. 

id  enim  vt  gerat']  Ita  ex  Edd,  prirais  vulgatunl  id  enint 
feritur^  vtijpica  gerat  frumentum  correxi,  fuadente  eti^iii 
Ponte<fera ;  etfi  non  ignoro,  fpictim  ab  ipfo  Virrone  etian* 
diftom  in  aliis  libris,  tefte  Nonio. 

afpe"}  Eandem  cantilenam  in  libris  de  L.  L.  repetiif 
Varro.  Spicum  acutum  quiduis  dicebatiu-  olim;  vnde  fpP 
culum.  Infpicare  faces  Virgiliiis  dLxit  Georg.  II.  291.  Gra-' 
tius  verfn  1 19.  exigui  fpicant  hoftilia  dentes.  Faces  incidere 
Columeila  K.  22.  j. 

S^pica  mutica)^  Feftus:  pennatas  impennatafqtfe  agnai 
mfaliari  carminejpicasjignificat  cum  ariftis  et  akasfihe  ari^' 
ftis  agnasnouas  volunt  tntelligi.  vbi  egregie  Scaliger  compa- 
rauit  locum  Theophrafti  H.  P.  VHf.  7.  vbi  fpicae  paruae  di- 
cuntar  ruftico  vocabulo  «pvc^.  Ceterum  h.  1.  Vffinus  nude«' 
batr  mutila  Icgi. 

comua']  Cato  apud  Ciceronem  de  Seneftute  cap.  15. 
fundit  frugem  fpici  ordine  ftru&am  et  contra  auium  minorunt 
tnorfus  munitur  valb  ariftarum»  Manilius  V.  271.  iSJwV^/Jr* 
ret  praefe  vallantes  corpus  ariftas. 

vagina']  Supra  cap.  L  32.  i.  ej/i  in  vaginis.  Stipulam 
dixit  Virgilius  Georg.  I.  316.  fntmenta  in  viridi  ftiputa  ta-i 
Sentia  turgent.  Frumentorum  vaginas  ex  commentariitf 
Pontiiicum  memorat  Piinius  18.  f*  3.  monente  Pontedera. 

gladium']  Gencre  neutro  dici  ex  Varrpne  de  L.  L.  et 
Ifonio  admonuit  Viftorius; 

frit]  Vulgo  a  friare  deducunt,  Pontedera  contra  a 
graeco  (Ppt^aenf, 

quod  in  infima']  Vrfinus  malebat:  quod  infima  ad  cuP 
tnum  ftramenti.  Sed  is  ie^onem  £dd.  primarum  in  firmA 
corrigere  voluiflfe  videtur;  quam  ipfam  probabat  Pontedera. 

vrruncum']  £x  graeco  iffvynov  qva^ferum  taSis  de« 
ducit  Pontedera,  infelici  fiine  conieftura.  Geftier  verbuni 
vrruncum  ortum  putabat  ex  initio  capitis  fequentis :  verufiH' 
cum  tacuijfet.  Ineptiffime!  Defideratur  enim  vocabulum; 
quod  refpondeat  alteriyW^  Miror,  ab  vtroque  omiffum  lo^* 
cum  Bocharti  Hieroz.  T.  11.  p.  590.  qui  comparauit  locum^ 
Aeliani  H.  A.  VI.  43.  vbi  de  formicarum  pabulatione  eft: 
ol  il  ifyefiivsQ  ivipxMt  uec^  ri^  nuhsfiitng^  ipdxicrSv  TCaprf* 
pm  iMTfajivrsg  ry  iijfitp  tf  uir»  ptTrrm.dlikt^pie^i^''' 

Z  3  r«tf 


358  COMMENTARIVS   IN 

rsQ  r^c  fii»  iSifcti  dnnirTmf  htkirwi  il  rxQ  riv  xv^v 
irrsyiaetcrM  nei  xspiec/tTBxi^*^  &vKcmfietQ.  Bochartus  in  Ae- 
liano  ex  Varrone  legi  volebat  ifvytusg.  Sed  praeftat  A^liani 
ifOLyiif  interpretari  de  iniinia  fpicae  et  fuprema  culmi  parte» 
qua  fefta  fpica  ipfa  decidit  FortaiTe  in,  leftione  Polit,  f/m»- 
wm  et  verucum  latet  vox  vragum  vel  vracum.  Aruncus  ca- 
pranim  bnc  vix  poteft  trahi ,  quem  habct  Plinius  8«  ^*  76.  de- 
pendentem  mento  viliam  interpretatur  refte  ex  Ariftotele 
H.  A.  IX.  3.  qui  Tjpvyyov  dixit  Latini  tefte  Fe^o /pirWum 
dixerunt  caprae  barbam.  Sed  nunc  malim  deriaare  a  graeco 
%poyMOQ,  quod  apod  Nicandrum  Alexiph.  verf.  42.  cacumen 
Qnontis  iignificat;  eft  igitur  vruncus  quafi  culmen  culmi. 

Cap.  XLIX.  Dicam,  inquit']  Agrium  loqut  et  Six>Io- 
nem  vocare  ad  reliquam  partem  explicandam ,  patet  compa- 
rato  Cap.  44.  3.  Dicetur^  inquit  ^grius,  de  tertio  graau^ 
4e  nutricationibus  atque  alimoniis  eonm*  Atque  infra  c«.  56* 
Jdm  dudum,  inquit,  in  viUafedens  expeSo  cum  ctaui  te,  Stolo, 
dumfruSus  1»  vitlam  referas.  Vulgata  igitur  leftio  huius 
loci  inepta  eft,  inprimis  propter  feqnens  et  ille*  Praecefiit 
enim  dicam,  inquit.    Quare  probo  leftionem  1. 1-  G.  diCf  in* 

J)^uit  j^rius*    Tum  vero  verba  ct  ille  ad  Stolonem  referenda 
unt    Pontedera  vero  vulgata  contentas  et  ilte  voluit  deleri. 
Vffinus  ex  vetere  Codice  malebat:  Perum  quom  tacuijfet. 

de  nutricatu']  Diitinftionem  vulgo  pofitara  poft  hoc 
Vocabulum  fuftuli,  et  poft  interrogaretur  incidij,  refte  mo« 
l^ente  Pontedera. 

fruSibus  maturis]  Hic  eft  gradus  quartus  eorum,  de 
quibus  I.  37.  4* 

et  itle2    Licinius  Stolo.    Ita  fupra  c.  34.  4. 

de  his ]  Edd.  quaedam  de  ea.  Scilicet  Varro  loquiturf 
fUaii  hcrbas  vet  gramina  antea  nominaflet  Sic  infra  opo- 
rodbecan  nominat,  deinde,  quaii  pomarium  dixifiet,  pei^it 
loqui.    Vrfmus  duas  voculas  vt  gloiTam  tolli  voluit 

tum  de  pratisl  Verba  de  pratis  fufpefta  fuerunt  Vrii- 
ho.  Infra  cap.  s^^fi^ificiae  leguntur,  fme  varietate,  at 
h.  I.  libri  variant  A  graeco  (pw,  feo/fetus,  fenus,  fenum 
deriuat  cum  Varrone  Feftus.  Varro  L.  L.  VI.  p.  'i/o.faeniJU 
cia  ^tfenijicia  dici  tradit;  item  a  rufticisjpr^torw ,  hedMm 
pro  praetore,  haedq.  C^tonem  fenus  dixiile  iine  Utera  a,  vt 
fetum  etfecundum,  Varro  de  L.  L.  IU.  tradit  apudNoniump. 
54.  Merceri.  Feftus :  Orata  genus  pijcis  appetiatur  a  coton 
quri ,  quod  rujlici  orum  dicebantf  vt  auriculas  oricutas.    Sic 

oreae^ 


VARRONIS,  tlB.  I;  CAP.  U  sj» 

oreaif  fremiUf  origat  auriga,  phjlrum,  oUa  etfimiles  for- 
inae,  rufticis  vfitatae. 

cumulwnl  Heiniius  ad  Aeneidem  III.  p.  170.  corrige* 
h^itcumulos. 

Sicilienctd]  Gloipie  veteres  Sicilam  interpretantor  9ftU 
Xav^  ipfiijhov^  ^fovffxvrso^.  Inde  Siciliam  di6iam  fuifle» 
volebat  Scaiiger  ad  Fe/lum.  Contra  Plinius  VI.  f^  15«  ex 
Varrone  hBbetJicitis  fimjlitudine,  vbi  libri  olim  editi/c^thid 
arcus  habebant.  Feftus  haftarum  fpicula  lata  interpretatiir 
et  exEnnio  laudat:  Licedii  veles  volgo  ficilibif  latis.   . 

tuberojum']  Plinius  ig*  cap.  ag.  quoties  jeSa  fint ,  fici* 
tiri  prata ,  hoc  efi,  quae  foetiifices ,  praeterierunt ,  Jecc%'ii  Efi 
inim  in  primis  inutile  eHqJci  herbas  fementcUuras.  Vnde  con» 
illiutn  iilicitionis  ilt  manifeftum ;  idcmqije  exprimere  voiui& 
fe  videtur  Varro ;  fed  verba  eius  vitiofamihi  videntur;  fal« 
tem  non  intelligo  campum,  herba  tuberofum.  Sicilimenta 
condere  iubet  Cato  c.  5.  Vfum  filiciendi  non  plane  intellt* 
gere  me  non  infiteor;  putaueram  cnim,  purgari  prate  ab 
herbis  naxiis  et  fruticibus,  cum  ficUiuntur. 

Cap.  L.  metuntur]  Viftorius  edidit  ex  libris  metimurf 
abufus  loco  Varronis  de  L.  L.  8-  P-  114*  q^i  ad  rem  plane 
non  pertinet,  vt  refte  monuit  Gefner.  Quanquam  nujla  ita 
abfurda  etymologia  excogitari  poteft,  quin  a  VarrOnis  in* 
genio  polfit  expeftari;  quod  monet  ad  h.  j.  Gefner.  ^ed 
nunc*  non  agitur  de  etymologia,  quae  poftea  tradetur,  ma- 
gis  etiam  inepta,  quam  ea,  quam  fibi  h.  I.  reperilTe  vifi  funt 
Viftorius  et  Gefner;  fed  voluit  docere  Varro,  de  quibus 
rebus  proprie  dicatur  meifis.  Itaque  habet  leftio  qoidem 
Vi^riana,  quo  defendi  poffit,  magis  tamenmihi  placebat 
antiqua  leftio. 

eft]  Ita  cffe  in  vetere  Codtce  pro  effhf  mcmet  Vrfi&us^ 
idque  adeo  recepi. 

frumenti]  Vocabulum  hoc^  abundare  putabat  Vrfiiius» 
Male  inEditione  Gefneri  eft/rffnfM^a  exprelium  errore  ope- 
rarum.  * 

,tria  genera]    De  his  vide  ad  Columellam  11.  ai .  }• 

batiUum]  Inepte  comparabat  Gefner  batillum,  qiio  ad 
ftercora  coUigenda  vti  iubet  nofter  III.  6.  5.  Manifefte  ex 
h.  I.  Plinius  ig.  f.  73.  GaUiarum  tatiJundiis^vaUi  praegran^ 
des  dentibus  in  margine  infeflis  dudbus  rotis  psr  fegetem  m* 
peltuntHr,  iumento  in  contrarium  iHuSa:  itadireptae  in  vat* 
ium  cadunt  fpicae.  vbi  Dalecampios  ex  Palladio  maiebat  pro 
¥atlo  iegi  velUcutum  praegrande,    Harduiaus  vehicubun  in- 

*Z4  ter- 


t«o  COMMENTARIVS  IN 

JMrpwfaibiitiir  mni  grtndioris  infiv  compa^bEun.  In  Pfinio 
poft  verbutn  iuuSo  Vincentins  addit  vel  afl&.  A  valli  miii*. 
Inris  firailitudine  dieittir  valias  bic  propter  deHtea  mar^inia 
infeftoSy  ^uos  cum  ferrula  comparauit  Varro.  Ita  vulmii 
jieftinis  dixit  Oudins  Amor.  I.  14.  l$.  *Hinc  tn  Varrone 
«tiam  baeUbnm  vel  batUhm  in  valbm  mutuidom  efle  cenfeo^ 
Multo  clarior  eft  eiufdem  vdKiculi  mefforii  deferiptio,  a  Pi|I* 
kdio  pofita  lunio  3.  Pars  GalHarum  plankr  koc  compendh 
wtkur  a4  metembm  et  praeter  komimtm  labores  vmus  boms 
opera  fpaiiwm  totius  megis  abjumit.  Flt  itaque  vetdctdmm^ 
fuod  duabus  rotis  breuibus  fertwr.  kuius  quadrata  fuperfi' 
eies  tabulis  mumtur,  quae  foriu/ecus  recliues  injummo  red- 
ekmtjpatia  targiora*  oi>  emsfronte  carpenti  breuior  ejl  alti- 
tudo  tabutarmu.  Ibi  denticuH  phmmi  ac  rari  ad/ptcamm 
mnfuram  cmJHtmentur  m  ordinem  adjupcriorem  pariem  re* 
smuL  A  tergo  vero  eiufdm  veUcuH  duo  breuijlfmi  temones 
J^uranturf  vebtt  amites  bajtemarum.  ibi  bos  a^te  m  veki' 
embm  verjo  itfgo  aptatur  et  vincuUSf  mem/uetusjane,  9«»  non 
modum  compmforis  excedat.  hic  vbi  vekiculum  per  mejfes  coe^ 
pit  impeUere,  omnisfpica  in  carpentum  denticulis  comprehenfa 
mmmiatur,  abruptis  ac  rettSis  pakis,  altitudinm  vel  kumli- 
tatm  plerumaue  bubulco  moderante,  amfcquitur  etc.  vbi  vide 
aotas.  De  fiilcis  genere  aliquo  h.  !•  Varronis  interpretaba- 
tnr  Diekibn  IL  p.  354.  nec.is  animadnertit,  de  eadem  machf- 
Wloqui  Plinium  et  Palladiom.  Poflquam  haec  fcripferam 
multo  ante  tempore,  eoepi  tandem  ipfe  dubitare^  an  macbi- 
aa,  a  Plinio  et  Palladio  defcripta,  intelligi  h.  1.  poffit  Taba« 
he  enim  quadratae  fnperficiei  reclines  vlx  poterant  Varroni 
yerfiiadere,  vt  batiilum  incuruum  ligneum  nominaret;  niiin 
mAa  ia  illa  machina  incurui ,  praeter  dentes  marginis  ante« 
rioris.  Quid  fi  le^o  prifca  baciUum  vera ,  et  a  lucundo  te« 
aMre  mutyita  fuerit?  Columella  n.  Sf  •  falces  veruncidatas, 
velroflrabiSj  vel  denticulatas  nominat,  quibus  medius  cul* 
ms  fecetur;  fed  hae  pertinent  ad  tertlum  modum  Varro« 
sds,  Deinceps  Columella:  multimergis  alii  peFHnibusfpicam 
^/2im  l^unt.  vbi  liber  Polit  mergita:  pcSinibus  liabetr  Pe« 
funes  qoo  pertineant^  docet  locus  Plinii  i8«  fe^  ja.Jlipu* 
tie  alibi  mediae  falce  praecidmtur  ^  aHbi  inter  duas  mergas 
t^a  diftringitur  -«<-  pauicum  et  miUum  Jingutatim  pemne 
mama&  legunt  GalHae.  Ita  enim  oum  Pintiano  legendum 
eft  pro  atque  inter  duas  mergites.  Vincentius  habet  merge^ 
te*  Mergas  velut  inflTumentum  mefibrium  nominat  PliHi» 
Ins  Poenulo  V.  2.  58.  et  Rudent  Hr,  4.  58*  Feflns :  Mer* 
§aefiirMa$  quibus  acerui  frugum  fim^t  ^  Jic  m^ores- eas 

in 


VARHONIS  LIB.  L  CAP.U.         s6l 

mfri^es  demergmt^  vt  eteuare  pofffnt  maniputos.  Sbemnia^ 
Puaeinon  de  Di^rentiis  Vociim  editas  in  Obferv.  Mifcelh 
nouis  T.  IX.  p.  990.  inergae  funt  fufies  deduffi^  qmbus  meti^ 
iwr  in  aquis  profimdi  quantitatis.  vbi  puto  faUTe  didkRi  -« 
mrms  profundae  quantitatis.  Sciltcet  fuftes  deduAi  viden- 
tur  fitrcmfte  dict;  et  Plinii  verba  inter  duas  mergas  videntur 
gemina  fbrcae  feu  mergae  cornua  arguere.  Hunc  ipfum 
fiiftem  Varro  bacillum  incuruum  dicere  videtur>  quem  cum 
merga  comparautt  etiam  Dickfon^  quanquam  dubius  p.  359. 
fed  male  is  vulgarem  Plinii  le^lionem  defendere  conatur. 
In  loco  Virgilii  Georg.  III.  51 7.  eerealis  mergite  cutmi.  Ser- 
tius  interpretator  manipulnm  fpicarum,  igitur  fafeem  fpica-* 
rum  mergis  comprefaenfum  et  colleftum.  Peftinem  manua- 
lem  iine  manubrio ,  contra  mergae  haftile  incuruum  fuifle' 
fiifptcor.  Si  furcata  fixit  merga,  tum  ferrulam  ferream  cor- 
nu  altemm  mergae  effeciiTc  piito,  additamque  fuifle  alteram 
partem,  quae  coUigcrct  et  feruaret  manipulos  decerptos. 
Nani  merga  cum  fuerit  haftili  infixa,  manu  fpicae  coUigi 
non  poterant  Videtnr  igitur  mer^ae  exempium  vallo  de- 
inde  conftruendo  occafionem  dedi{fe,  quem  Varro  et  Colu- 
mella  ignorafTe  videptur. 

corbibus  in  aream^  Hunc  morem  hodieque  efle  Britan* 
nomm,  monuit  Dickfon  II.  p.  354. 

vt  fiamen']  Hacc  verba  ex  giofla  fiiiffe  orta;  fufpicaba- 
tttr  Vrfinus. 

cum  in  ea  ]  Verba  in  ea  deleri  voluit  Vrfinus.  De  ob- 
finiritate  loci  conqueritur  etiam  Gefner.  Equidem  totum 
hoc  membrnm  alieno  loco  pofittmi  efle  fufpicor,  aut  exci- 
£fle  quaedam.  Neque  enim  fatis  apparet,  ad  quod  metendi 
genus  referatur  haec  operarum  definitio,  quae  tribus  enu- 
meratis  mddis  omnibus  eonuenire  non  poteft.  Nec  repe^ 
rio  aliquid  ea  de  re  annotatum  a  Coltimeila  vei  Plinio,  In- 
terim  malo  legere:  cum  in  iugerum  etc. 

Cap.  LL  rotundam}  Seneca  Q.  N.  I.  c.  a.  quiafete  fe- 
remRs  frugibus  toca  deftinatafimt  rotunda.  Partem  extu* 
midam  extremam  rikov  vocat  Aenophon  Oecon.  vnde  ttpptt^ 
rety  cfum  quoque  aream  rotundam  inftar  iphaerae  fieri  voluiC> 
fe.  Nam  in  iphaera  mundi  neik^i  dicunnir  partes  extremae 
vtrin(]^ue. 

Jolidam  '•"pauita'}  Ita  monente  Vrfiio  fcripfi  profoU^ 
da  terra  pauitam. 

paemfnofal  Nonius  hanc  leftionem  habuit  et  a  paedo- 
le  deriuans  mali  odoris  interpretatuc    Sed  idem  fitu  pra^ 

Z  5  aefiu 


36a  COMMENTARIVS   IN 

aeftu  rcriptum  exhibet  Gefner  paedorem  cum  ^vxfiic  ^m* 
parat,  et  paeminofum  interpretatur  avxM^iil*  Sed  mihi  le- 
ftiohaec  difplicet  oon  folumproptereatquodftrufturaverijo- 
rum  vacillans  vitium  aliquod  arguit;  fed  notio  ipfa  verbi,  a 
fframmaticis  tradita,  ab  hoc  loco  plane  aliena  eit  Ceterum 
Vrfinus  corrigebat:  ne  aeftafiat  pemnofa  et  recipiat  aqumn 
et  oftia  aperiat  muribus  ac  /.  Nonii  Editio »  Parmae  faftft 
annp  1480.  hsibetifolida  terra  pauita  —  fitu  penmiofa  esus 
grana  obtitifcant.  In  Codice  Gueiferbyt.  antiquo  et  bono 
eft:  pominofa  virimis  eius^  quod  deinde  correraim  pofterio- 
re  manu.  Cum  Nonio  faciunt  omnes  Codd.  Vi6lorii;  pr!« 
mae  tamen  led;iones  praeferunt  perrimofa.  vbi  tamen  nimis 
ingrata  accidit  mihi  repetita  ftatim  vox  rimis.  Originetn 
vocabuli  paeminyofa  ignoramus ;  equidem  nulium  fuiflfe  fufpi» 
cor,  fed  errore  ubrariorum  natum.  Hinc  Virgilius  Georg. 
I.  igo.  de  area:  neupuluere  viSta  fatifcat.  vbi  Burmannus  ia 
Varrone  praeferebat  perrimofa. 

eft  inimica']  Haec  duo  verba  in  libris  fuis  non  repertai 
ViJborius  omitti  maluit;  quare  Gefiier  inclufit  Nofter  ia- 
fra  cap.  55*  de  amurcae  vtiiitate:  et  vbicunque  in  agro  herbm 
nocet. 

Bagiennis'}  Plinio  m.  f.  7.  et  20  et  f.  34.  audiunt  Va- 
gienni  in  Liguria  collocati;  et  in  Lilio  Vin.6o7.  Pernix  LU 
gus  etfparfi  per  faxa  l^agenni  ediones  vetuftae  Bagenos  ec 
Jiagennos  habent  Auguftam  Ba^iennorum  ex  Infcriptione 
apud  Sponium  cum  Ptolemaei  AvyvoTf  BurtmfSy  comparat 
Cefner,  qui  red:e  monet,  in  locis  montanis  haud  procul  m 
tnari  iltis,  nimbos  eJDTe  debere  frequentes. 

refeSa}  Male  Scaliger  Bvimviv,  adloca  referens^  reA» 
Vrilnus  aream  apertam  interpretatur, 

tempore  meruUano}  Sufpefta  Vrfino  verba  haec  vifk 
funtimmerito^  vt  puto, 

Cap.  lXLfeorfum'\  ex  ea  fpicas  feceriui  oportet  Vrfi- 
Qus  tamen  mjebat:  Quae  efegete  gramdiffmae  atqueoptimae 
fuerintfpicaefeorf.inareamfecemi  oportet  vtf.H.  Quidni 
baefit  in  habeat  ?  quod  cum  Gefnero  muto  in  habeas. 

tribulo'}  Nonius  p.  109.  a.  ex  h.  1.  habet :  auodfit  apud 
atios  iumentiSf  hic  tributo  fit.  fed  libros  Nonii  rcriptos  cum 
Varronis  editionibus  confentire,  monuit  ad  h.  I.  Viftorius. 
Tribulam  dixit  Colomelia  U.  21.  4.  cuius  fabricam  et  vfum 
illuftrauit  Schoettgen.  in  Antiquit  THturae,  Traiefti  1727. 
p.  35  et  feqq.  Interrecentiores  vfum  tribuli,  apud  nationes 
AiiAe  multas  adhuc  vigentem^  de&ripferunt  Schaw  Voyages 

Lp. 


VARRONIS  LIB.  I.  CAP.  LH-  Xm.  LIV.   J65 

L  p.  287.  Kaempfer  Amocnit  p.  683.  ;GmeIin.  Itiifer. 
RuiliQ,  III..p.  14.  Suecl  adoptarunt  eom  et  correxerant, 
narrantibus  Aftis  Stockholm.  XIU.  p.  53.  XXDI.  p.  220. 
XXXI.  p.  236.  veriionis  germanicae. 

quod  Vfigulis]  Schoettgen  rede  legendum  effi?  motttut 
quoad. 

et  ibi  agitatq  perticisl^  Ridicule!  Gregem  iumentorum 
perticis  agitari  in  area,  vt  /rur?ienti  grana  extserant!  Infer- 
pretes  tameu  tacent  Quid  vero  caufiie  effe  dicemusi  cur 
Varro  omiferit  modui^r  iUum,  quo  fuftibus  excutiebatur  gra* 
num?  de  quo  vide  Colum.  II.  2 1.  Igitur  lacuna  eft  manife- 
fla,  ex  qua  reliqua  habemus  verba  faaec  de  grano^  fuftibus 
excutiendo  ex  fpicis.  » 

ventilabris]  Feftns^:  Euelatum  eimtilatun^^  tmde  vela» 
bra,  quibns  frumenia  ventitantttr.  ;  S^d  ibi  Salmafiu^  corri* 
' giti  euall ,htm  ^  vnde  valii.  ,r  .    - 

.  euaunatur]  Nonius :  euottHrtur  ^Shm  eft  vewtUetuTf 
vel  moueatur  a  vannOf  in  qua  kgumina  ventilantur.  Deinde 
locum  kudat,  vt  valgo  legitury  ntfi  quod  habet  acus  acpa- 
Ua.  Mercerus  edidit  vannu,  fed  Editio  Parmenfis  1480. 
vanno  in  quo,  et  in  loco  Varronis  vannatur  habet  Prifcia- 
nus  V.  p.  654.  ex  Varronis  rerum  ruflicarum  tertio  kudans 
verba  acus  in  area  exeutitur  refpicere  h.  1.  vifus  eft  etiam  an-' 
te  me  Gefnero  in  Thef.  L»  L.Feftus  vakiolifolliciMfabae  ap^ 
getlati/unt,  quafi  vatliuotij  quia  vallo  fralK  excutiantur. 
Scilicet  a  vanno  fit  vannere,  •  vannare  et  yannuere.  Huc 
enim  ducit  leftio  Edd*.  principum  et  Codicum  ViAorii,  vbi 
cft  euannuatur.  Hanc  formam  verborumy  in  vere  et  vare  Ae*^ 
finentium>  antiquitas  romana  ftequentauit^  veluti  caeduai  et 
flmilia  apud  Plautonu 

Cap.  Lm.  Vfnf rV|  i.  e.  ▼endi.  Col  opponitur  domi 
I<egere  feu  mauis  cum  Gefoeroifomannlegere,  et  referre^non 
vendere.  Cum  Gefnero  facitDickfon^  qui  putat^  fpicilegium 
dici,  cum  ftramenta  reli(ibi  defecantur;  quod  milii  falfum 
efle  videtur.    Grauius  vlcus  iatere  fufpieor. 

Cap.  LIV.  nigram]  album  mifcellum  nominat  Cato 
c.  106. 

in  vindemid}  Ita  ex  Ji.  1.  laudat  Nonins  in  legere  et  eti- 
gere.  Vulgo  erat  to  vindemiam.  Sed  altera  editio  Merce- 
riana  p.  444.  dedit  vindemiam  diligentiuSy  cum  prior^iVi^m- 
tis  haberet  Vtraque  deincepsT^rf  etiam  etigitur  habet  Co- 
dex  Guelferbytanus  hahet  fcriptum:  ds  rufticistione  tibrb  L 

jlfrica 


364  COMMENTARIVS  IN 

Africd  prius  d.  defcendere  vitae  vindemia  diligentis  tma  non 
fobm  legitur,  fed  etiam  eligitur  ad  viuendum,  eligitur  ad 
edeudum* 

fed  eligitur'}  Nonius  hshetfed  etum  eUgitur ,  probant» 
Pontedera. 

kSiusl  Vitium  viiigatae  corrigere  voluit  auftor  Edd^ 
Ba-  G.  qui  leBlae  i«j  dedit  VHinua  in  Codice  repertum  kdta 
mutat  in  kfta  o^iftf;  Pontedera  corrigebatyfnW,  i.  e.  vnt 
deterior  defertur  in  torcularium.  Equidem  cum  Sclioettgefi 
probo  kSa,  cui  deinceps  opponitiir  ekSa. 

forum\  torcuiarii.  De  quo  Cato  ig.  i.  etalii.  Do* 
Hnm  inane  deinceps  milii  difpiicet;  fatis  entm  intelligit  ipfe 
le£ix>r^  inane  eiTe  debere,  qup  vinum  fit  indendum. 

addatur']  Vrfinuscorrigebat/ifti0^iifr,  malebat  tamen 
m  oUulaSf  eae  in  d*  p.  t/.  condantur,  Catonem  enim  expret 
fum  elTey  cap.  7.  vbi  eft:  Hae  iu  otlis,  oUae  in  vimaeeis  con* 
dantur.  Vulgatum  addatur  Gefner  defendit  comparatione 
ni.  1 5.  2.  et  fimilium  locorum. 

pifcinani]  Quo  muftum  etiam  defertur,  vt  fiat  ielyXmh 
u^f  aere  exdufo  omne  et  feroore  inteftino  mufti. 

aream\  Vrlinusmalebat:  horreum  aut  camarimff,  ex 
Coiumelia  XIL  43.  in  horreojufpendunt,  in  quo  tritkumjup- 
pojitum  ejl.  Idem  ait,  alips  corrigere  arcam,  in  Codice  alt- 
quo  efie  aerch  Pontedera  cprrigebat:  cdia  quae  in  aream, 
vnde  in  camarium  qfcendat;  verum  inCuris  fecundis  mutata 
fententia  probabat:  alia  qucte  in  aena  (i.  e.  ahena)  vt  in  car- 
narium  efcendat.  Gefner  aream  probabat  et  ad  ipfum  carna* 
rium  pertinere  putabaty  laudato  Catonis  ioco  cap.  VIT.  3. 
vbi  vua  apud  (al^um  ferrarium  fufpenditur,  quae  vocabatur 
fabriUs.  Mihi  etiam  area  difplicet,  et  praeferrem  aram,  fi 
locus  Columciiae  X.  354.  innataue  aris  nigra  fatiare  fauiUa 
fatis  efiet  certus ; '  sdii  enim  libri  kuris  babent  Quid  fi  olim 
fdrreum  fuit  fcriptum?  Ita  enim  veteres  faorreum  vocabant/ 
tefl»  Fefto. 

extrema']  Pedem  vinaceoram  ciroumcidere  dixit  Colu« 
mella  XII.  36  et  43.  vbt  vide  notas. 

rurfus  cum  exprejfum]  Vrfinus  malebat  fuccum  ex* 
preffkrtU 

circumcifitum']  £x  leftione  Poi.  Scaliger  circumcijitiufn, 
cum  Vrfino  PopmBL  circunfcijiuum  corrigebant  Cato  clrcum- 
cidaneum  cap..  33.  Columeiia  et  Plinius  tortiuum  mufhmi 
vocant    Equidem  vulgatam  ipfe  etiam  improbo. 

quod  exprejlum  efi]  Gefnerus  haec  verba  abundare  fu- 
fpioaoatur»    Varro  apud  Nonium  p.  55 1  •  Mcrceri :  Autiquae 

mulleres 


VARRONIS  LIB.  L  CAP.  LV.        365 

mulieres  maiores  bibfibunt  hram  aniAfaipam  aut  defruhm  aut 
paffum^  quatn  murrhinam  quidani  Ptautum  gppeUare  putant* 
Idem  VaiTO  ibidem:  non  modo  vinum  dare^  Jed  etiam  vt 
Plautus  aity  niurrhi$am^  paffum  defrutum.  Alibi  idem: 
Tum  autem  murrhina»  Loram  dicebant  in  vindemia,  quum 
exprejpffent  adnis  nmftum  et  foUUulos  in  dolium  conieaffent. 
Idem  ibidem  p.  eadein :  Moriolam.  Vino  addito  loram  paffi 
vocare  coeperunt:  moriolam  nominabant  quod  ex  vuis  expref 
fum  erat  paffum .  et  ad  foUiculos  rei ,  quos  et  vinacia  ea  dice* 
bantjapam.  vbi  Alercerus  et  ante  adfoUiados  addidit»  prae* 
terea  nihii  aifententiam  expediendam  adiedt.  luMus  corrim 
gebat:  et  adfoUicuhs  reUquos,  et  vinacea  adiiciebantfapam. 
Feftus  murrinctm  interpretator  graece  neftar,  eandemqae  a 
mulieribas  murriolam ,  a  quibuff^am  murratum  vinum  voca* 
ri  refert;  ab  aliis  denique  deriuari  ab  vuae  genere  murrhi- 
nae.  Varronis  locum  recitauit  etiam  Geliius  X.  23.  Mur- 
rhinam  Plinius  ex  Plauto  interpretatur  vinum  myrrhaeadore 
conditum  XIV.  f.  15.  et  fett.  19.  Sed  Varronis  moriolm 
a  Fefti  murriola  diuerfa  videtur  effe ,  et  expreflk  ex  vuarum 
pallarum  folliculis^  addita  cum  fapa  aqua.  Fuit  igitur  lorad 
genus  deli^tius. 

Cap.  LV.  OHueto']  Refte  Pontedera  emenisiktLtolimtats 
Vide  infra  cap.  6o. 

'  fcalis}  Geoponica  IX.  17.  triangularia  fcabella  (ivaPa* 
rsfp/a,  fcalas)  commendant,  luperimpoiita  lata  tid>ella,  vbl 
ftantes  bleas  iegant 

quatere']  Plinius  15.  f.  3.  Qiti  cautiffime  aguntf  arun-^ 
dine  leui  iffu ,  nec  aduerfos  percutiunt  ramos.  Sic  quoque  aU 
temare  firuffus  cogitur  decuffis  gemiinibus.  vbi  Vincentiua 
iBhi  leui  deiiciuut  —  Jic  enim  aiternare.  refte!  Graeci  perti« 
CM,  quibtts  decutiebant  baccas ,  6aHrptaQ  dicebant,  tefte 
Polluce.  Crefcent  V.  19.  Menfe  Nouembri  oliua  toUitmv 
com  varia  eiTe  coeperit,  vel  manibus  vel  excutiendo  pertici$ 
fuauiter,  ne  ramufculi  laedantur.  Ipiis  enim  lAeiis  leqaenti 
anno  fruftui  plurimum  derogabitur.  Cf.  Theophr,  C.  P.  L 
aa.  et  Geopon.  IX.  17. 

I^itur']  In  libro  optimo  Viftof.  fcriptam  reperiC^  quo4 
ex  PoUt  etiam  annotauit  Geiher:  laudabUiorL.quam  e^cet» 
Vrfinusait,  in  vetereCodiceelTe  pro  legitor  fcriptamL,qaam 
literam  alios  in  laudabiliter^  alios  in  kgitur  mutiMTe  cenfet 
Literam  iftam  faepius  in  Codice  fuo  appofitam  explicare  naa 
potatt  ViAoriu«,  nec  alii.    Vo^abalum.  taudabUioTp  m  pri- 

mii 


3§6  COMMENTARiyS  IN 

ini|3  etiam  Edd.  repertam,  forte  debet  rubftitui  alteri  melior. 
Verbnm  iegitur,  qaafi  ex  litera  Lx^rtum,  expungit  Soaliger. 

eaf  quae}    Vrfinus  malebat  et  quae.    Sed  quae  manu 
fbingitur ,  non  diuerfa  eft  ab  ea ,  •  quaie  digitis.  • 

digitalibus]  Libri  Medicet  'digitoMis »  a  GePnero  in 
Thef.  L.  L.  omifium>  probiibat  Scaliger,  comparans  ignita- 
bulam^tacetabulum/ et  Vrfinas,  qui  ex  GIoflTarto  attulit: 
.  diffitalmlim  ixKTvhf&pAfJitie  digitcue.  Vbcem  iooirvikiij^fa 
hiJbet  Xenophon.  Cyrop.  VIII.  8-  17.  Manicaah.  L  cogitare 
non  licety  fed  inftrumentiim  ligneum,  in  effigiem  digitorum 
diiiifum  9  quo  comprehenfae  baccae  flringerentur. 

non  joliim\  Nonius  dib  verbo^  ftringere  h.  I.  ita  lau- 
dat:  Quod  nonfolum  celeriter  praeterire ftringere  vocaHt,Jed 
€ticm  te  tranjglubitf  vbi  verba  celeriter  praeterirett  gtojQkto- 
re  adiefta  fuifle,  vocani  vero  ex  vacam  pro  bacam  ortxmu 
monent  Vrfinus  et  Viftorius.  Fcu:am  pro  baccmi  b.  1.  etiam 
eft  in  Medic.  tefte  Vi^torib.  Idcm  Nonius  fub  verbo  gluberi 
habet  ex  h.  1.  durities  enim  ea  quod  nonfolumftringit  bacanVf 
fed  etiam  ramos  glubit ,  ac  relinquit  et  cet  Eiurjem  leftio- 
nis  vefljigia  funt  in-Edd.  primis,  vbilegitur:  quia  mnfolum. 
In  Medic.  eft  quod  nonfolum,  quam  probabat  Sc^iiger.  Ve« 
rum  ita  fententia  imperfeflii  relinqiiitur  et  apodolis  deeft. 
Pontedera  ex  leftione  prioris  loci  Noniani  colligebat,  olim 
h.  1.  fuifie:  nonjoium  nonftringit.  quod  gloiTatorcm  piitat 
expycafle  per  praeterire.  Nonlum  enim  locum  Varronis 
laudaife  in  exempium  figniilcationis  eius,  qua  Virgilius  eam 
glandes  ftringere  dixit,  pro  decerpere.  Deinde  fuipicio- 
nem  aliam  fubiicit:  iegendum  nonjbtum  nimium  ftringiL 
Scilicet  vir  egregius  duplex  digitaliumincommodum  memo- 
rari  putabat,  ita,  vt  aut  praeterire  bacas  multas,  aut  nimium 
ftringere  et  cum  amurca  qlei  quiddam  exprimere  dicatur, 
Equidem^  prioris  loci  Noniani  leAione  contemtay  alterius 
lecbionem  quod  non  folum ,  quam  etiam  libri  fcripti  optimi 
exhibent^  accuratius  inueftigandam  et  explicandam  puta- 
bam.  Forte  igitur  Varro  graecum  ftTJ  on  —  cckKi  xocf  ex- 
primere  voluit,  et  dvnit  durities  enim  eorumnon  quodjotum  - 
ftringit  et  cet.  Mercerus  in  Nonio  p.  403.  edidit  qnod  non 
Jbtumjhringit  bacamfed  etiam  ramum  gtubit.  et  verba  ceteri' 
ter  praeterire  ad  fequentem  notato  Nonii  reiecit  libris  fuis 
au^ribos.  Idem  in  optimis  Varronts  libris  efle  ait  quod 
nonfolmn.  Intellexifle  videtur  Codicem  regium  Parif.  quem 
alibi  laudauit  Ex  fcriptura  librorum  Nonii  ram  gtubit  fii- 
ftum  monet  tranfgtubit.  In  pofteriore  Nonii  loco  Editio 
Parmenfis  i^ga  habet  dmitia  eft  enim  —  ramis  gluuU.    Co- 

dex 


VARRONIS  LIB.  I.  CAP.LV.         567 

dex  Gaelferbyt  duricia  eft  mhn  —  raffiis  gluuit  ac  retiqiUt. 
Prior  Editio  Mercerii  ex  Varrone  reteSos  afTuit  In  alterd 
loco  Codex  optimus,  certe  optimis  Mercerii  par,  habet: 
quod  nonfolum  celeriter  praeterire  ,  ftrigit  vacam  Jed  etiam 
ram  gkMt. 

percujfa  oka']  Vocem  olea  vt  fporiam  deleri  volebat 
Vrfinus. 

plautam']  Germina  Plinius,  ^otXiiotc  dixit  Theophra- 
ftos,  rette  monente  Viftorio.  Locus  eftde  C.  P.  I.  24.  vbi 
de  arboribus»  ex  ramis  annotinis  fru6him  aiFerentibus;ponit 
exemplum  oleae^  naj  &fi»  fu^it&fiivTj  voyS  noil  KccruKeMptfii* 
yif  ric  d^etXaxc,  ittei  xotf  otroi  ys  /e^  iroo  cvXLiyfsany  «JAua  xoe|  av- 
rofMTooQ  aei  rjfy  iico^^iwoaf  iiromwrsQ ,  #T<rcM(pbpciy  t^otffi 
pLoiAjov.  Confentiunt  Geop.  IX,  17.  irei  eJ^  ro  fiiikjoy  ^rrw 
uaproiPofS. 

Altemis  annis']  Vitium  vulgatae  bene  vidit  Pontedera^ 
contra  neq  admonitus  quidem  Gefner  agnouit.  Ex  compa- 
ratis  locis  Plinii  et  Columelliie  V.  8-  Pontedera  legi  volebat 
fingulis  annisy  aut  non  altemis  annis,  Equidem  maiim  at- 
ternis  anms  non  Jmgulis  ferre /ruffus.  Vulgatam  Gefner  in« 
terpretatur  cdtcro  quouis  anno  non  fetre  frSSus.  Cetemm 
cau(am  hanc  efTe  veram,  negat  Bernard  p.  143.  et  p.  248.  vbi 
docet,  ea  olearum  genera^  qua^  cacumina  longa  proferunt, 
iinguiis  annis  fruftum  eJFerre,  contra,  quae  breuibusger* 
minibns  diftinguuntur,  altemis  annis  frufhmi  ferre,  vt  et 
lila,  qnorum  cacumina  longa  nimia  frudnmn  fertilitate  ex- 
irberant.  Praeterea  tinearum  genus  quoddam  ramulos  ranl« 
tos  erodere  atque  exii<?care,  qui  deinde  percuili  pertica  fa- 
cile  deferantur  cum  baccis.  Scilicet  larua  phalaenae  olea- 
ris,  pifta  et  defcripta  ab  eodem  p.  290.  non  folum  frondem 
oleae  erodit,  inter  duas  foliorum  tunicas  habitans,  (de  qoa 
erucaram  noxa  locus  cft'  PUn^i  XVII.  c.  34.)  fed  etiam  vere 
germina  perforat,  atque  in  nucleum  oleae  crefcentis  fe  per 
vmbilicum  infinuat,  ita,  vt  olea  plerumque  praematttrata  de- 
cidat  fterilis  .oIe|.  Quaecunque  menfe  Augofto  et  Septem* 
bri  nucleoa  verme  perforato  decidunt^  inutiles  ad  oUuita- 
tem  funt,  quia  parum  olei  tum  habent  inclufum  adhuc;  ve* 
rum  quae  poftea  deciduiity  cum  vtilitate  aliqua  coI%i  et  ex* 
primi  poilant,  etfi  nigris  vermium  excrementis  in  nucleo 
reli^,  mire  iaporem  olei  vitiante^  fi  mideus  frangator» 
Atque  hinc  ortam  efiefcriptorumnoftrorumopiniotiem,  a 
nncleo  vi^ari  faporem  olei  aeftlai  et  viridis^  refte  moneC 
Pemard  p.  299,  Qiiare  etiam  molas  olearias  ita  ruQ)endeii* 
das  efle  cenfaenmt,  ne  nuidei  eum  camibiifl  oiearum  0021- 

fria- 


368  COMME.NTARIVS  IN 

friiigerentar.  Camofifliixia  olearum  genera  praeferontlii 
vermes ,  oleaftris  raro  nocent  Cafum  oleanim  falfo  hodie- 
que  iiccitatibas  adfcribont.  Theopbrafti  de  vermicoiatione 
olearom  falfam  pofai  ad  Coiumellam  XQ.  5a  i.  vnde  expli- 
t»tur  altera  quam  pofui  ad  Catonem  cap.  93.  Morbum  aUum 
pl(B«rum  Florentini  la  rogna  vocant,  cum  crebri  corticis 
nodi  vermes  includunt,  tefte  DozzetH  Itiner.  T.  L  p.  6a* 
verf.  germanicae. 

reditl  Antiquum  cedit  pro  it  mulds  exemplls  proba- 
tom  confirmat  Pontedera. 

el^Uur']  Leftionem  librorum  laedatur  plane  damnat 
Scaliger,  et  omitttt  vel  laedatur  vel  iligitur^  c^ia  interpre- 
tatus  alia  via ,  viam  enim  in  biuio  iatere.  £x  leftione  dtUur 
Vrfinus  efficit  vt  condatttr.  Pontedera  vetus  laedattir  pro- 
bat  vel  in  caedatur  mutat,  de  varla  conditura  interpretatus. 
Sed  in  Curis  Secundis  Morgagnianum  inuentum  laadatur  et 
ipfe  magis  probat 

et  balneas]  Hanc  ledlonem  Vi6fcorius  ita  defendeba^ 
y t  dominum  fequi  dicatur  olea  cum  coenae  adhibetur ;  quafi 
non  eundem  in  gymnafium  et  balneas  fequatur  eadera.  Ita- 
que  Gefiier  intell^i  cenfebat  praepofitionem  in  ante  balneas 
ft  gymnafium^  eamque  eUipfm  fatis  freqaentemeiTe  in  libris 
fcriptorum  putabat  Quod  mihi  aliter  videtur;  puto  eniffl, 
iliam  praepofitionem  plane  addendam  eife.  Ceter um  balneas 
pul)licas  ejQTe,  contra  balneum  eife  priuatum,  fiagulari  nu- 
mero  pofitum»  cenfebat  Varro  de  L.  L.  VII.  p.  93.  et  VDL 
p.  114.  quam  formam  tamenceteri  fcriptores  nonfuntfecati. 
£ft  a  graeco  fiukavSoy. 

per  diesj  £dd.  primae  cum  Codice  Ryckiano  omittont 
per;  idemque  facere  libros  Nonii,  qui  haec  verba  laudat  in 
verbo  fraccefcere  cumCodice  regio  Varronis,  monet  ibi  Mcr- 
terus.  £quidem  vulgatum  teneo ;  iubet  enim  Varro  fit^. 
lorum  dierum  vindemiam,  mediocriter  antea  fracefcentem^ 
mature  expfimete^  nec  fimul  omnem  olearum  copiam  in  ta- 
bulata  congerere. 

mediocriter  fracefcatl  Crefc.  V.  19.  Ariftoteles  dicit, 
quod  nunquam  parfea:e  inarbore  maturefcunt,  etiamfi  per 
itialtos  annos  ibi  eiTent,  fed  vt  veram  et  perfeAam  confe- 
quantur  maturationem,  oportet^  vt  late  coUefUe  de  arbore 
per  jplures  dies  in  vna  congerie  coaceraentur,  vt  lic  per 
preiuoa.em  mutoam  confortato  calore  el^r^tentoad  interior» 
,ad  plenam  maturationem  producantur.  Locum  pbilofoplii 
«qoidem  ignoro.  Falfum  etiam.quod  ex  Plinio  addit  Crefe* 
^uameku  m  artifitt  dMnittw^tur,  ,eo  fiifiUw.is  fiwU  i  /emper 


VAKK0MI8  LIB.  I.  CAP.  LV.         tH 

mft^9ouasviruJummt,etdigi€Ums  eadmi.  SedverbafiMMi 
4iu  ^  famt  hodie  in  Plinii loco  15.  f.  3«  non  legontur.  « 
Jmas2  Leftionem  vetuitifEmi  libri  Pol.  /ena  Scaiigeff 
de  faio  inCerpretabatar,  quod  in  fcriptis  Nonii  libris  vbique 
Jhmm  non  Jtnuni  fcriptum  repererat  Nonii  locns  eft  IX.  34^ 
Scaligero  aflentitur  Salmaflas  Exercit  Plinian.  p.  165.  Con« 
tra  Vriinus  legi  voiebat:  demiittUur  adjirias  per  trapeta. 
Oka  kffa  et  cet  Verba  enim  interiedb»  ac  vaja  okaria  in« 
terpretatioHem  vocabuli  firiaSf  et  reliqua  gloilam  trapetia 
ddieftam  eiTe  cenfebat  Popma  leftionem  vtramqueynia  et 
Jerias  damnat  Serias  enim  eiTef  in  quibus  oleum  exprel^ 
fum  reponatur ;  fenum  atttem  vel  finum  vas  vinarium  gran« 
dius ,  te&e  ipfo  Varrone  Tibro  IV.  de  L.  L.  nulliufque  vfua 
in  faftura  olei.  Itaque  fufpicabatur,  legi  debere  demittatut 
fir  Jiad  vqfa:  L  e.  vnufquifqae  aceraus  feparatim^  feor* 
lum  ad  trapetas  demittatur.  Deinde  putat»  trapetEis  Varro*  ^ 
nem  ipfum  interpretari  molas  oleariasj  etfi  Columella  molas  ' 
a  trapetis  diftingBat  XH.  50«  6.  Formam  loquendi  quae  res 
illuilrat  aliis  Varronis  locis^  velut  iilo  m.  10.  quos  alii  fi^ 
li9^orpp(pSu  appeliottt,  edmdem  rem  alii  quidam  melktria» 
Pontedera  ex  ledione  Crefcentii,  fuprapofita^  quam  gemina 
verfip  italica,  antiquior  et  recentior^  expreiTerit,  conieftu- 
ram  hanc  duxit:  dmittatur  perfenas  partes  ad  vafa  okaria 
et  trapetas.  nuUa  tamen  addita  interpretatione.  In  Curii 
tamen  fec.  leftionem  perfena  ait  probat,  vaiis  genus  inter- 
pretatus.  Equidem  ex  eo,  quod  intelligi  voluiile  in  ernen* 
datione  videtur  vir  egregius,  aliam  conie^ram  duxi,  mul^ 
to  quidem,  vt  mihi  quidem  videtur,  probabiliorem.  Cen« 
feo  enim,  iegi  debere:  perfena  vaja  okaria*  aut  perfeua  jam 
ga  va/a  okaria  ac  trapetas.  Cato  enim  in  torcuiari  pofixdat^ 
vt  adiint  va(a  olearia  infia^ufta  iuga  V.  cap.  lo.  quem  locum 
repetiit  Varro  L  aa.  Idem  tamen  Cato  cap.  145.  vbi  oleam 
faciundam^oCat:  Ji/ex  iugis ,  inquit,  vajis  opus  erit,  /adto. 
Sciiicet  in  magna  olearum  vbertate  vafa  iuga  quinque  noa 
fiifficiebant,  quorum  numerus  fuiife  videtur  ea  aetate  fole« 
mnis  in  mediocri  oliuitate«  Poifis  igitur  h.  1.  legere  etiam 
per  fex  iuga  va/a  okaria.  Vlx  temperaui  mihi,  quin  Imno 
emendationem,  in  cuius  veftigia  me  Crefcentii  leftio  et 
Pontederae  conatus  induxit,  in  Ipfa  oratione  Varronis  re- 
ponerem.  At  bene  cecidit  can6faitio  mea!  Ecce  enim  Var« 
ro  HL  a.  8*  ^  villa  Seiana:  uikilo  magis  torcuk  vafa  vinde^ 
fniatoria,  autferias  okarias  aut  trapetas  vbi  Aldus  iimili 
aodacia  pofoit  trapeta.  Vides  igitur,  ibi  ferias  ac  trapetas  * 
Mponi  vafis  vindciniMoriii;  hiiic  loewiBk  fiuua  lu«  obtinere 
Tom.lF.U,  A«  foeUe 


370  COMMENTARIVS  IN 

fiunle  pttiar,  fed  wfa  okaria  cum  Vrfino  damiio.  Neqne 
enim  alia  vafa  ad  faAm*am  olei  adhibentm*  qnam  trapetes  et 
torcalar;  feriis  vero  coaditor  oieum.  Nifi  malis  vqfa  oka- 
fia  torcular  fen  prelum  olearium  inteipretari.  Praepoile- 
Tom  tamen  ordinem  vbtque  mirari  vei  m  iicebit  Denique 
jn  eadem  cbgitatione  perfiftens  errorem  a  Popmaad  reliqooB 
interpretes  tranflatum  efle  animaduerti.  Sctlicet  is  feriad 
oleo  condendo  vbique  feraific  cenfebat;  quod  faifum  eiTe 
nunc  video.  Quid  enim  Catoni  cap.  12.  feriae,  in  torcolari 
pofitae^  volunt?  Seriam  vinariam  idem  in  Capitis  XIII.  tor* 
culari ,  in  cella  vero  olearia  tfullam(ibidem)  punit.  Viden- 
tur  igitur  feriae  in  torculari  vfiim  excipiendo  oleo  pri- 
mum  exprefib  et  in  cellam  tranlTerendo  atque  in  alia  va& 
tranffundendo  praebuiiTe.  Quanquam  bene  fcio,  Columel"» 
lam  Xn.  50.  f.  14.  teftari  dolia  et  ferias,  in  quibui^  oleum  re^ 
condatur.  Operae  etiam  erit,  annotaflcy  in  loco  Catonis  cap. 
\2.ferias  inCodice  Wratisl.  traniiiire  mutatas  mfenas. 

quae  res^  Veterem  leftionem,  a  Viftorio  etiam  reli< 
ftam,  reuocaui,  quam  probauit  primus  Scaliger,  iifdem  et 
pluribus  exemplis  vfns ,  quam  Popma,  vt  formulam  quae  res 
pro  quae  trapeta>  aut  qui  trapetes,  illuftraret  et  confirmaret 
Eandem  le^onem  etiam  in  libris  Vaticanis  exftare  teftatur 
Pontedera,  ipfe  tamen  iudicium  fuum  non  Interponit  Prae- 
tere/i  affert  Crefcentii  leftionem,  fupraetiam  politam:  trape^ 
taSf  etfubmittitur  tnolae  okariae  9  quae  eft  de  duro  et  q/pero 
lapide.  quam  magis  approbare  vidctur,  vt  multo  lucidiorenu 
Quod  qUidem  et  mihi  videtur,  etfi  miror,  ne  leuiffimum  qui- 
dem  eius  veftigium  in  reliquis  libris  fcriptis  cx/hire.  In  Cu- 
ris  tan\en  fecund,  verba  qim  res  —  tapide  damiiauit  vt  glof- 
lam,  e  margine  infertam,  et  ex  vocabiilo  trapctas  du6tam. 

afpero  lapide]  Trapotum  vetus,  Stabiis  repertum,  habet 
molam  ex  duro  et  afpero  lapide  elus  generis  fritaram,  quas 
Vefuuii  incendia  reicftant.  Teftator  i^refta  in  libro  fecun- 
do  p.  141.  qui  lapidem  vocat  pietra  duraet  bucherata. 

fracffcit]  Cato  c.  64.  olea  in  terra  et  in  tabulato  pute* 
fcit  —  faftores  volunt,  vt  in  tabulato  diu  fit;  vt  fracida  fit; 
quo  facilius  eiHciant.  Situ  fcilicet  oleum  coalefcit,  amur- 
caque  putida  oleum  inficit  foetore  fuo.  Fracesproprie  fuiit 
carnes  fra^Urum  oliuarum  et  preio  expreflarum  reiiquae ; 
htnc  verbum  fracefcere,  quod  proprie  mollitiem  fru6):uum 
initiiunque  corruptelae  indicat,  vt  h.  1.  Caldorfem  et  frigus 
oliuis ,  praefertim  in  aceruo  compofitis ,  mollitiem  et  cor- 
ruptelam  inducere,  notum  eft.  A  frangendo  dicunturfra* 
ees,  vtredemonuitetiamGefn«r.  *  In  Columellae  de  Ar^ 

'  -'•  -\ '  '  bor. 


VARRONIS  LIB,  t  CAP.  LVL  LVH.     371 

bor.  libro  cap.  14.  libri  optimi  dant  fragibus  pro  Jracibus, 
Sic  pira  fragiliA  Celfus  11.  04.  opponit  iis,  quae  ponuntur 
feu  feruantur;  et  alibi/rflg//fa  poma  et  piranominat,  id  eft, 
quae  facile  fracefcunt,  ceterum  aullera« 

Quod  ignorant2  Si  Codex  Vrfini  habait  vere  eam  fcri- 
pturaqi,  quam  inde  vif  fagaciflinius  laudat,  non  efl:  quod  de 
au£ix>ritate  £dd«  Ba.  A.  Gr.  G.  dubitemus^  vbi  eademcx^ 
ftat.  Sed  interdum  fubdubitare  coepi  de  Codice  iiio  Vrfini ; 
et  nottimus,  Meurfium  Codicem  vetuftum  crepare,  vbi  leftio- 
nem  voluit  antiquanim  editionnm  aliquot  dicexre. 

torcuUs}  Torculiim  et  vas  torculum  feu  torcular  dici- 
tur.  Varro  apud  Noniiun  p.  47.  vineis^  vbi  atnp/a  caella, 
torculum  refpondeaU  quod  Notiius  torcular  interpretatur. 

modicus]    Itiepte  Pontedera  corrige1>at  medicus. 

Cap.  LVt^  £f»]  Eandem  fcripturam  pro  en  Mediceum 
librum  habere  in  Epift*  Ciceronis  ad  Caefarem  Xni.  15.  mo- 
Quit  Vi^lx>rius. 

aceruis"]  In  metas  exib-uftum  foenum  vocat  Columells 
n.  19.  Vide  ad  Caton.  c.  55. 

quoditafit]  Vrlinus  ex  vfu  Varronlano  malebat  legi 
fiet,  Geftief,  magis  de  fententia  loci  foilicitus,  fcribendum 
eJTe  cenfebat:  id  ex  eo  —  illud  libentius  eji^  aut  Quod  Cu  e* 
vtrttm)yi^  iucundius,  ex  eo  int*  —  ittud  libentius  efl.  Rette  19 
vidit,  illud  inferendum  effe ;  rellqua  equidem  fie  lego  2  acer*' 
vis.  itafit  iucundius  pabutum^  quod  ex  eo «—  illud  iihentius  eft, 

Cap.  LVn.  u4b  exortu  ac}  Plinius  XVm.  feft.  73.  atii 
ab  exortu  tantum  aefliuo  autfeptentrione  [afflatixmiidmitxixnts) 
Geoponica  11.  27.  naXSc  dxoukeUrof  trTroQ  iv  ipity^otc,  ri 
ifwc  diFo  dvxtoX^g  Sxacrs,  irponvw^M  Si  0  rorog  lurp/wc  ifri 

argilli]  Geoponica  1.  c.  niAtov  ik  rjfv  etfijMxoy/civ  (1. 
e.  calcem  areuatam)  iixofyy  ppixetv.  ciurri  yip  Uotf  xivrot  ri 
J^pfx  iift^d^p^pet  «0/  rov  crTrov  arepeurspov  uetl  ruKvorsf 

fOV  VOlS* 

acere']  Feftns  in  acus  ex  h.  1.  habet  argiUam  mixtarH 
acere.  et  iic  etiam  Prifcianus  V.  p.  658. 

confpergunf]  Codex  vetuftiflimus  Viftofil  liic  et  ybi- 
que  cohJpargUHt.  Plinius  18«  qmiam  ipfum  triticum  diu- 
turnitatis  caufa  adfpergunt  amurca  in  mille  modios  quadran^ 
tal.  yllii  CliaUidica  —  aut  Carica  creta  aut  etiam  abfinihio. 
Clialcidem  Euboeae  intelligi  puto,  cuius  loca  hietnc  it- 
pere,  aeiiate  ferucre  ait  Columella  I.  4.  9.  I)e  terra  Ceritt- 

Aa  3  tlii 


37a  COMMENTARIVS  IN 

fhi  in  Eabo«a  idem  affirmat  Theophraftus  H.  P:  VHI.  cap. 
vltimo.    Vide  Reinefii  V.  L.  III.  5.  p.  418-  Geopon.  11.  27. 

Item  kmus  generis]  Vr/inus  corrigebat:  Item  huius 
gimris  quidam  nabentjub  terris  vtijpeluncas  reliquis  verbis 
tanqoam  gloflis  omiilis.  De  ipiis  firis  laudauit  Vriinus  lo- 
cum  Curtii  VII.  triticum  vbi  in  firis  conditum  dicitur,  et 
Plinium  18.  30.  vtiliirime  autem  in  fcrobibus  feruatur,  qaos 
firos  vocant,  vt  in  Cappadocia  et  Thracia.  Artemidorus  t 
Sdioettgen  laudatus  11.  24.  vocabula  eiufmodi  fcrobium,  vbi 
femina  feruentur^  pofuit  apolf  jtaersroiy  nifXsoL  Hirtios 
BelU  Afric.  c.  65.  Efl  in  Africa  conjiutudo  incolarum^  vt  in 
agris  et  in  omhibus/ere  viUis  fub  terra  Jpecu^  condendifrU' 
menti  gratia  clam  habeant.  Vfus  fux>rum  durat  hodie  in 
Hungaria,  docente  Mitterpacker  in  £lem.  rei  ruiticae.  Bu< 
dae  1777.  T.  L  p.  439.  vbi  monet,  alios  frumenti  cumulos 
leuiter  et  laepe  confpergere  aqua,  dum  grana  fumma  germi- 
nare  incipiant,  radicibufque  inuiccm  implexa  corium  indu- 
cant  aceruo  imperuium  fpiritni^  alios  cumulum  tegere  prae^ 
terea  calce.    Vide  etiam  infra  ad  cap.  63. 

aut  a/pergit2    GloiEim  verbi  adfriat  haec  duo  vociibula 
tSe  cenfebat  VriinUs. 

folum'}  Crefcentius  ID.  2.  korumjblum  et  tatera  pa^ 
lAs  —  promitur  <—  gurgulio  —  manet  annis  —  muttum  vero 
ptus  annis  cetUum.  vdi  antiqua  mea  promittitur.  vnde  Ponte- 
dera  h.  1.  addi  volebat  verba:  et  tatera.  £a  enimeiTeneceC- 
fiifia,  ii  fnimentum  excufum  et  purum  ponitur;  quodfaffaim 
arguere  verba:  niji  cum  promitur  ad  tfum.  Cootra  Piinins 
L  c.  In  ISfpania  et  Africa  ante  omnia  vtficcofotofmt  ch* 
rant,  mox  vt  patea  jubflernatur ;  praeterea  cum  Jpica  fua 
€ondmtur  itafrwntnta^fi  nuUus  fjpiritus  pcnetret,  certum  ejt, 
uihil  malefici  nafci.  Farro  auftor  eft^fc  conditwn  triticum  du- 
rare  annts  quinquagmta ,  milium  vero  centum.  At  in  Curis 
fec.  Pontedera  fententiam  mutauit;  fatis  enim,  ait,  intelligi^ 
lateribus  quid  faciendum,  ex  verbis:  ue  tiumor  et  cet 

Aputia  quidam'}  Ita  fcribi  volebat  Pontedera  Vulga- 
tum  jlpulia.  Quidam  nimis  ineptum  erat.  In  Edd.  antiqais 
multo  redins  erat  olim :  Aputia ,  ita  vt  nanfotum.  VrGnus 
in  Codice  fuo  non  reperlt  ita:  In  libro  Caefenate  Pontedera 
reperit  Aptdia  quaedam  quae  nanfotum. 

refrigerare}  In  libris  fuis  regerare  reperit  Viftorius, 
vnde  effecerat,  quod  eieci,  regetare.  Vriinus  etiam  in  fao 
libro  repererat  r^erarCy  fed  refte  mutauit  in  refrigerare^ 
laudato  Plinio  XVni.  feft.  73.  Aia  cofUra  fufpendunt  grama- 
ria  tignea  cotumnis  et  pefflari  vndique  makmt,  atque  etimn  a 

fundo^ 


VARRaNIS  Lia  I.  CAP.  LVin.  LDt.     37 J 

fwido.  Contra  hanc  rationem  tnbnebatit  aUi,  qaae  refert 
Plinias  ibidem  a/f f  Qmfmo  pendente  tabulato  extennari  gra- 
mum  arbitrantur,  etfi  teguHs  Jubiaceat ,  con/erue/iere.  De 
poftremo  hoc  genere  iatellieo  verba  Geoponicorami.  c.  i%^ 
rof  ii  rxmviQ  comjvotq  ii  »v  ^re  SspM;^  irfik  initvdoi  nal 
etSfx  yl^890i  tiarvioi*  Infra  cap.  64.  regermt,  tum  ilmili- 
ter  ex  rrfrigeratum  efle  ortum^  docebo  ad  cap.  61. 

Cap.  LVm^/ate  ef}  Male  Viftorius  et  deleuit.  Pon- 
tedera  ex  Crefcentio  HL  8*  malebat/^  cetera.  Sed  noftra 
medicina  eft  fiicilior.  Plinius  I.  c.  Fabam  et  legumma  in 
oleariis  cadis  oblita  cinere  longo  tempore  feruari.  vbi  Codex 
i>*/itfi  reftius  habet.  Plinius  addit:  Idem  (Vmo)  fabam 
a  Pyrrhi^  regis  aetate  in  quodam  fpecu  Anibraciae  vjque  ad 
piraticum  Pompeii  magni  bellum  duraffe,  annis  circiter  ceth 
tum  viginti.  Quae  h.  1.  excidilTe  videntur,  eorumque  locum 
occupaiTe  verba,  ex  Cafcone  excerpta.  Varro  claffi  praefuit 
Graecae  in  bello  Pompeii  piratico,  vt  ipfe  alibi  narrat  Geo- 
ponica  11.  35.  fabas  aqua  marina  afpergunt»  aut  filpbii  de- 
cofto.    Lenticulam  ita  feruat  Colum.  U.  10.  16.. 

in  lora']  Haec  verba  exCodice  fuo  addl  voluit  Vrfinus ; 
eaque  funt  in  Catonis  loco  cap.  VII.  vnde  Plinios  etiam  tranf- 
tulit 

Scaniianus']  Vrfinns  verba  et  Amineas  deleri  volebat, 
quia  Plinius  XI V-  f.  5.  Amineam  proxime  diStam  (maiorem) 
Varro  Scantianam  vocat.  Et  Edd.  optimae  omtttaot  et: 
poflunt  igitor  iungi  Scantianae  Amineis ,  vt  notius  vpcabu- 
Inm  ignoto  nomini ;  aut  et  mntandum  ^midefi.  Cato 
nominat  folas  Amtqeas  maiores.  Accedente  aoftoritate 
Pontederae  in  Cur.  fec.  com  £dd*  primis  copulam  omifi. 

Cap.  LIX.  meUmela']    Plinios  .15.  f.  i$.  mufiea  a  eeleri^ 

^  iate  mitefcendi ,  quae  nunc  metimeidweuntur  a  fapore  metteo. 

£adem  inter  mala  nominat  Coiameila  V.  f  o.  19.  et  XII.  45. 

5«  Sed  muftea  Columella  facit  tertium  cydoniomm  genus. 

JMartialis  1. 44.  dulcibus  aui  eertant  quae  melimelafamis.  Idem 

VU-  25.  iftfanti  melimela  dato  fatuaf^ui  marifcas.  IdemXHL 

24.  &  tibi  cecropio  faturata  cydonia  melle  ponentur,  dicas 

Jjoec  meUmeta  licet.    vbi  Ifiddras  Orig.  17.  7.  l^it:  ponat^ 

.  tur,  dUes,  haec  tnetimeta  ptacent^    (^donia  jn  melle  condi- 

ta  mel  ipfam  medicatum  cmicere,  quod  melomeli  inde  voce- 

tur,  ailerit  Colamella  Xn.  45.  3.  Eadem  ratione  etiam  me- 

limela  et  alia  mala  feruari  pofle  in  meUe,  addit  kdi.  $.  Hora* 

1  tias  Serm.  n.  8*  3 1  •  metimeta  rubere  nUnorem  ad  tunm  d^ 

i  Aa  j  leSa 


374  COMMENTARIVS  IN 

kSa  vbl  Schol.  cydonia  mala  interprebitar  peffime,  quia 
rubere  dicuntur.  Videntur  igitor  gemina  melimela  diaai 
faifle  et  cognita  veteribug ;  genns  mali  cydonio  infitom,  ru- 
beum  colore,  alterum  genus  cydoniorum. 

ad  aquitonefn  vtfeneftras]    Plinius   15.  f.  iS- pomaria 

tn  tocofrigido  acftcco  contahtUari,  feptentrionalibus  feneftris 

Jereno  die  patere  auftros  fpecutaribus  arcere^  aqtiilonis  quo- 

^e  afflatu  poma  deturpante  rugis.  coltigi  mala  poft  aequino- 

Stium  autumnafe,  neque  ante  XVJ  Lunam,  ncque  antepru 

mam  horam,    Cadiua  feparari:  ftramentis^  ftoreis  pateijue 

Jiibfterni.    Mara  fomponi^  vt  tiptites  peruii  fpiritum  aequaltm 

accipiant.    jimerifta  maxime  durare^  meltmela  minime.  vbi 

Plntianus  malebat  ex  h.  I.  legi  Jeptentrionifeneftras  deinde 

rj^menta,fcobes  paleafuejub/iernii  contra  Vrfmus  volebat: 

Jeptentrionatesfene/lras  legi. 

pe^ftentttrj  Pomis  cotoneis  fpiramentum  in  conelufo 
omne  adimentum  effe,  ex  Plinio  XV.  16.  excipit  Schoettgen. 

foricutis']  Fores  funt,  quibus  feneftrarum  foramliia 
clauduntur;  quarum  vices  gerebant  fpequUria,  feneflxis  iu- 
4ita,  quas  patefe  nolebant. 

Pfrtinaci]  i.  e.  cQntinuo  Hante,  Pertlnacem  in  lufci- 
nia  fpiritum  mirabatur  olim  Plinius,  qui  et  famam,  et  gra- 
tiam  candori^  pertiiwcem  fimiliter  dixit.  Haec  prima  verbi 
QOtio, 

camaras']  AlVi  enlm  contabulabant  pomaria. 
facUmt]  Quod  reliquerat  Gefner  ante  hoc  verbum  po-^ 
fltnm  taudabiliter ,  etfi  damnatum  a  viris  doAis^  omifi,  vt-' 
pote  ffententlae  inutile.  In  fibris  fcriptis  fuis  Vifljorius  re- 
perit,  quod  Edd.  etiam  principes  praeferunt  pamntentaque 
L  tatidabititer  faciunt.  vbi  literam  L  effe  notam  grammatici, 
fententiam  fcriptoris  approbantis,  in  margine  appofitam,  vti 
folent  graeol  Grammatidi  *in  eiufmodilocisXapponere;  coui. 
tra  vero,  vbi  improbant  looum  aliquem  et  obelo  configunt, 
Jitera  Theta  in  margine  adicripta,  praeclare  docuitScaligcr. 
Atque  in  nptis  Probi  eft  L,  L.  qua  loeus  taudabitis  annotarl 
ibleat.  Hinc  ortum  effe  vocabulum  taudabiUier  in  h.  L  mul- 
tifque  aliis  in  locis  Varronis,  vbi  reliquis  verborum  formis 
▼arie  acconunodarunt  librarii  feriores ,  egregie  vidit  Scali- 
ger.  Inepte  igitur  Vrfinus  ex  nota  hac  effiQiebat  pammenta 
toriccta;  quae  nemo  veterum  vnquam  dudt  Ex^  emenda- 
tione  viri  dofti  orta  efli  etiam  leftio  Edd.  Ba^  G. 

frigiditis']    Quafi  pomarium  non  oporothecam  (Uj^Ufet. 
^W  ^m^pdirunt  looum  £ditt.  ^uaedam» 

y  JStcfUm 


VARRONIS^  LtB.  t  CAP.  LDT.         57f 

.  Etmm  in  iis]    Malim  ^tenim  ii,  fmbus.     Deincepf 

iVt  inp.faciant  interpretor  vt  coment  ia  puiacotheca. 

ab  arte]  Pidoria,  cui  fpeftaculum  pomarii  bene  difpo- 
£ti  et  inftrufti  opponit 

quod  natura']    Vrfmus  malcbat :  quod  a  natura  datum, 

^imitamur.      Leftionem  imitamur,    quomodo  interpreter^ 

non  habeo.    Quod  anatura  datur  fpe^taculum,   eft  poma* 

rium  bene  ordinatum  et  inftruftom;  idque  opponitur  pina* 

cothecae,  vbi  ars  pi6borum  fola  fpeftatur  a  conuiuis. 

in  venufiate  —  pomarum]  Haec  fpuria  cenfebat  Vrfi* 
nus;  male! 

Romae]  in  fagra  via  veoalia.  Vide  ad  cap.  2.  lO.  Se- 
qoeps  intulerit  ex  vulgari  regula  debebat  efle  infemnt;  fed 
eam  fcriptores  vetuftiores  contemferunt. 

in  op.  —  cau/a]  Haec  etiam  Vrfinus  fpuria  cenfebat; 
temere! 

in  tabuUs]  Gefner  veram  leftionem  in  tabulis  efle  cen- 
febat,  fc.  fiftilibus,  quae  operis  marmorati  inftar  eJTe  pof* 
fint.  Quam  equidem  interpretationem  non  capio.  Oporo* 
theoas  alii  contabulabant,  alii  cameris  et  pauimentis  inflrue- 
.  bant,  quo  frigidiores  efient  In  contabulato  igitur  pomario 
poma  ponuntur  in  tabulis,  in  camerato  vero  in  pauimento 
feu  opere  marmorato.  Legendum  igttur  fufpicor:  autiu 
op.  mar.  Columella  XII.  45*  tabulatum  frigidnm  et  ficcum 
nominat     Poft  commode  diftin^tionenx  ineptam  fufinili. 

fiocds]  Meminit  etiam  Pllnius  I.  c.  et  plura  ea  de  re 
dicentur  ad  Columellam. 

dolio  arenae]  Plinius  15.  f.  ig*  M.  Farro  punica  et  im 
doliis  arenae  feruari  iubet.  ipfe  Varro  deinceps  matnra  in 
arena  feruari  ait  Intelliglt  igitur  dolio  indita,  qnod  in  are- 
na  conditur. 

iunflis]  Polit  vinBlis.  Vrfinns  ita  aut  tfinSas  malebat 
legL  cum  Scaligero.  Pontedera  vinSlis  interpretatur  didam 
pro  vinFfuis,  vt  donmis^  et  fruStms  vefienum  (xxpvK^.  2.  19. 
Pendere  vinilu  dixit  nofter  I.  8«  6.  Gefner  interpretatur^ 
tanquam  penfilia;  et  comparat  locum  I.  68-  Mihi  rationes 
haedifplicentomnes.  Varro  infra  c^.  ipia  pomavocat  pan- 
Jilia.  atque  etiam  Plinius.  Cotonea  vero  et  ftruthia  omnes 
conciudunt,  ventumquearcent;  folus  Palladius :  atUtantum 
locisjiccis  reponunt,  a  quibns  ventus  excluditur.  Igitur  nd 
poma  penfiiia  non  pertinent  cotonea  et  ftmthea;  conta;a 
vuae,  forba  et  mala  quaedam  penfilia  fiierunt  Multa  ergo 
h.  i.  excidifte  puto.  In  oporotheca  enim  lAentio  fieri  debe- 
bat  penfilium  pomorumjL  vbi  reliqua  feroandorum  firudxmlii 

Aa  4  gcnera 


47«  CdMMENTARIV$  IN 

^nera  eaamntiir.    Poft  verba  9nala  cottma » Jtmihia  nota 
lacunae  apponenda  eft,  ex  qua  reliqua  et  vi^ia  habemM  ' 
terba  penJUibus  innSis. 

Jmentiua']    Sant  matnra.  Ita  fromenta  fementlnt  itfttt- 
^itopn  fea  matoro  fata.    Cf.  ad  Columellam  U.  lo.  8- 

•  forba  diffeSa}  Dio  in  oratione  Enboica  T.  I.  p.  347. 
ed.  Reifkii  %a  rsrptTifiiy»,  Diofooridea  L 174.  2«  rdt  fiTfkl^W' 
■r»  HOf  p.'^»  rirmp»  rfUf^ivra  nmj  (ifpoafSiyr»  i»  pJ^  vroA^ 
rtni  yfyirof  »oA/«^, 

rapa  con/e&a}  Male  Edd.  antiqaae  diJfeSbi.  Modum 
docet  Columella  XII.  54.  vbi  vide  notas^ 

immatura}  Pliniua  1 5.  f.  i8«  A£  l^arro  et  in  doliis  are^ 
nae/eruari  iubet  0t  immatnra  obrui  terra  in  olHs  fimdo  effra- 
ROfJid/piritu  exclu/o  acjurcuh  picc  iiHto:  Jic  etiam  crejeere 
'Omplitudine  maiorey  quam  poJJSnt  in  arbore.  Crefcent  VUL 
7,  Farro  —  iSi'  mala  punica  mmatura,  cum  haereant  iu/na 
virgat  demerferis  in  oUam  Jtnefundo^  ecmquejipofiiieris  in 
terram  et  operueris  circa  ramuim^  ne  extrinjccus  Jpiritus  afhi^ 
$a  non  modo  integra  eximi,Jed  etiam^^  penderint:  vnde Vrfi- 
nua  h.  1.  emendi^at  obrueris  feu  obruas  «-  ui  extrinjecus  i.e. 
ne  extr.  Popma  etiam  ni  u  e,  malebat;  pro  obteres  vuigato 
Crefc.  operueris.  Pontedera  malebat  objeris  vel  ob/eres  i.  e. 
Ittto  circumdas.  et  «#  ex  Crefcentio  praeferebat  In  Curia 
vero  fecundis  obteris  interpretatur,  terram  circa  ramum  efle 
oomprimendam,  ad  includendum  fpiritum  intemum,  e  terra 
emimim,  e  quo  crefcere  poma  tradat  Theopiu*aftus  de  C.  P. 
V*  5.  ideo  fine  fundo  oUam  efle  velle  Varronem,  ne  humo- 
rem  ft)i  et  aer  extrahant  At  vero  ita  ex  Theopbrafto  emen- 
dare  cogitur  Ji  intrinfecus/piritus  afflct.  Scilicet  Theophra- 
ftas  1.  c.  quem  attulit  etiam  Vrfinus,  etfi  de  fundo  eftraAo 
oUae  non  meminit,  punicum  tamen  ait  humorem  terrae  at<* 
trahere^   atque  ita  corticem  punici  fieri  craifiorem,  grana 

•  tamen  natnra  non  maiora.  Mala  autem ,  ita  fimul  ficri  infi- 
pidiora.  £)(  Martiali  idem  experimentum  tradit  Palladius 
iV,  10,  5.fed  de  fundo  ollae  et  ramo  obterendo  tacet  Theo. 
phraftus  paucum  ex  ramo  nutrimentum  pomo  accedere  ait; 
qulppe  ouruato.      Quod  tamen  fi  impedire  Varro  voluiiTetj 

Soterat  ramum  obterere  i.  e,  quflfiare^  vt  fenflm  marccfoeret 
ed  voluit  is  {||>iritum  feu  aerem  arcere;  igitur  cum  Plinio 
lego:  obliums.    In  Creibeotia  antiqua  mea  babet:  eamque^ 
.  :Ji  0(necerir^ 

Cap.  LX.  De  oHuitate}  Hteo  In  libro  andquiftlAno  ver^ 
'^l*  reperit  ViAoriusf  atqne  ita  b.  k  refi^rtNooiusin  oHuitas: 

non 


VARKONIS  LIK  I.  CAP.  LX.  LXI.     J77 

mm  modo  iniegra  eximi/ed  eHam  maiora  qum  m  arbore  vfh 
mam  pependirint.  De  oUaitaie ,  okas  ejid  optme  cotuS/cri^ 
titCato.  £x  quo  loco  Pontedera  ai^ok»  Catoois  librom  tem- 
pore  Nonii  nondam  faifle  in  capita  difluid9im,  vt  hodie. 
Praeterea  monet,  verbi  oHuiMe  e&  interpretationem,  quae 
addontur :  oteas  e/ui;  quare  comma  poft  okuiiate  toili  male* 
hat  Eqnidem  tamen  titulum  fuUle  capitia:  De  o&uitaie. 
credere  maiim.  In  Nonio  Parmenfia  c^tio  1480»  habet: 
maior  • —  pependerii  —  exui  optime  de/cribii  Cato.  Prior  eC- 
iam  Merceriana  Editio  maior  -»  pepaderit  baibet  cum  Codv« 
ce  Guelferb^rtano. 

aridas]  Hoc  vocabulam  non  eft  in  Catone  eap.  7.  n^ 
de  haec  tranflata  funt,  nec  in  Plinio>  qui  fimiliter  locomi 
Catonis  excerpfit  Pontedera  pro  eo  malebat  aihas  legi. 
Certififtme  aridas  vitiofum  eft;  fed  a/^o^  reponere  ideo  re» 
cufem,  quod  eaedem  videntur  efTealbae  et  virides»  fcilicet 
ttondum  maturae,  nigrae  contrafunt  maturae.  Contufaa 
Cato  ira6bis  appeUat,  Graeci  ^herriQ.  Non  tamen  omnei 
•oliqae  albefcunt,  antequun  in  nigredinem  maturentur. 

.    coufriatail    Ita  ex  libris  fcriptis  edidi  etiam  in  Catone. 
Vulgo  cofifricatae, 

manere  idoneas/olerej  Haec  verba,  quia  in  Catone  non 
fUnt,  deleri  voluit  Vrfmus.  Sed  Varro  non  annumerare 
iblet  nobis  verba  Catonis. 

condi}  Ita  legi  voluit  Vrfinus  pro  condire*  Crefcen« 
tios  habet  condere.  Ex  fequenti  refte  puto  adhaefiile  verbo 
condiri  poftremam  fyllabara. 

Cap.  LXI.  in  dolas}  In  Polit  libro ,  tefte  etiam  ViAo* 
riOy  oleis  eft;  vnde  effecit  doHis  WiGcorins ,  quimonet,  et« 
iam  apud  Varronem  iibro  3.  de  glirium  doliis  eiTe  in  eodem 
Jibro  doleis.  Pontedera  le^ionem  oUis  pro  oUis  probat,  vt. 
antiquam,  quia  veteres  femiuoeales  geminare  nonfoliti  fue« 
rint    Sed  dolia  amurcaria  habet  etiam  Cato  c.  lo.  4. 

iptod  ftatim\  Antiquam  leftionem  Vidoriifo  reftitue^ 
rat  exprej/a  effluxH,  quod  JtaHm  de  ea  decoqmmtur  duae 
paries^  nifi  quod  Edd.  prindpes  liabent  effluxerii  ^  deco^ 
guitur,  lucundus  fententiam  fittis  bene  vna  vocula  inferta 
et  verbis qnibufdam  tranfpofitisredintegrauerat,  vt  eum  fe* 
qai  h.  1,  non  dubitauerim;  etfi  fimum  locum  praeftare  non 
«ufim^  Confirmat  lucundi  correftioiiem  cap.  64.  ^murea 
cmn  ex  otea  eft  expreffa^  tpd  eft  huenor  aquatiUs  ac  retrinm' 
tnm.  Sed  mirari  iicet ,  cur  altero  demum  loco ,  vbi  pariter 
^ecoquit.  aamrcam  ct  decofifiun  oondi^naturam  «Mis  doceat? 

Aas  SciU. 


378  COMMENTARIVS  IN 

Scilicet  fbrpicor,  haecdao  capita  in  vnam  corpos  effe  iteram 
redigenda,  violenter  a  iibrariis  diuulfa,  vt  ia  reliquis  Varro- 
tiis  libris  multa  orationis  membra  multis  in  locis  dif iefb  A 
iifdem  videre  licebit  Igitur  locom  fic  equidem  concinna- 
vero :  Qm  efl  otea  expreffa  9  '^uod  ftaiim  ^uxerU  de  ea^  qm 
eft  humor  aquatilis  ac  retrimentum ,  conditum  m  vas  ftSHie  id 
quidem  fic  Jolent  tueri  et  cet  vbi  quidam  mutaui  in  quidem^ 
quoniam  qui  decoquebant  amurcam,  eadem  onmes  ratione 
decoqoebant;  et  in  vetere  medicina  et  humana  et  veterina- 
ria  oranes  amurca  decofta  opus  habebant  Tunc  fequeban- 
tur  verba :  tunc  decoquunt  in  ahenis  leni  igni  duas  partes  et 
refrigeratum  condunt  in  vafa;  tum  denique  ad  vfim  reSeprO' 
fuitur,  Sunt  item  aliae  couditiones  —  miUium.  Tum  ftadm 
fequebatur  caput  65.  quod  incipit  Quoa  muftum  conditur  H  - 
cet,  Sic  enim  longe  commodius  caput  iftum  antecedend  an- 
necfcitur^  quam  nunc  fit  Vnde  apparet,  amureae  mentio- 
nem  poll  fruges  demum  fadam  fuiile  a  Varrone.  Verba  /fe- 
coquuntur  duae  partes  male  coeunt  cui^  fequentibus  et  rrfri^ 
geratum  —  conditur^  fi  vulgarem  ordinem  capttum  fequa- 
ris,  fed  fatis  bene  iunguntur  eo  ordine,  ({uem  monftraui. 
lam  tentaueram  corrigere:  decoqidtur  ad  duas  partes  9  qoo 
melius  fequentia  iungerentur;  quoniam  videbam,  Gefneram 
in  altero  ioco  corrigi  voluifle:  decoquunt  ^  ignit  ad  duas 
partes  quoad  redegerunt.  fed  opportune  me  admonuit  locus 
Columeilae  VQ.  5.  fe6b  g.  de  fcabie:  eidemremodio^  amur^ 
ca  duabus  partibus  decoSa.  quod  idem  remedium  (felfiis  V. 
16.  fic  tradit:  amurca  ad  tertiam  decoSa  partem.  vndeet 
amurcae  decoAae  conditionem  atque  vfum  loquendi  ladnum 
accuradus  perfpexi.  AiteraratioGefneri,  tentantis  duaspar* 
tes  quoad  regerunt  interpretari  igne  expellunt  et  abigon^ 
vfiim  iadnae  linguae  contrarium  faabet  Equidenunon  du- 
bitOy  verba  quoad  regerunt^  tum  denique  orta  effe  ex  vitiob 
verbi  refrigeratum  lcriptura,  atque  olim  fuiire:  quod  rtfri» 
geratum  denique*  Ita  fupra  cap.  57.  feft  3.  ex  andquo  re-  ^ 
gyrare,  regirare  Viftorius  regdare^  aliae  Edd.  r^erarep 
Vrfinus  refte  refrigerare  efficit  Amurcae  igitur  duas  par- 
tes  decoquere  (eu  amurcam  duabus  partibus  decoquere  idem 
fignificaty  quodadtertiamdecoquere. 

muftum}    in  vfu  medicoiangituramurcaeacetum»  vi- 
num  vetus  et  mulfum,  tefte  flMo  L  c.  ied  de  eo  non  lo« 

Juitur  Varro.  Igitur  alium  quaerenms.  Ecce  Piinius  15, 
4.  oliuae  condiuntur  amurca  ftiqifaue.  Aiii  fcilicet  muftuni 
amurcae  adiecerunt,  vt  in  multis  condituris  muriae  muftuoi 
addit  CoiHmeUsu    Hju  amurcae  conditionefl  ii  voluk  docere 

Varro» 


VARRONIS  LIB^  L  CAP.  LXIL  LXIIL     379 

Varro,  caput  ipTvim  fuperiori  potius  adiutigendam  erat  Re- 
liquum  vfum  tradere  videtur  demum  cap.  64.  Sed  vereor, 
vt  duo  haec  capita  fana  omni  ex  parte  Critici  praeftare  va- 
leant  Equidem  ex  vno  capite  duo  fafta  a  librariis  fufpicor« 
obrationcs  anteadiftas. 

Cap.  LXn.  vel  fexto]  In  nota  Gefiieri  icriptum  eft  f;t 
fixto;  quod  praefero.    Vide  de  hoc  gradu  I.  37.  4. 

fromufW]  £x  leftione  Polit.  quam  etiam  Vidorius  in 
cunais  fuis  libris  reperit^  et  habent  Edd.  primae,  primum, 
Pontedera  efficiebat  promundum,  vt  fequitur  tuendumt 
vtendum. 

Cap.  LXm.  atifui  aquae']  Ita  ex  Edd  primis  fcripfi 
pro  oportet  aquae.  Scilicet  curculiones  inique  ferunt  et  fri- 
gus  nimium  et  calorem.  Igitur  frumentum  fi  in  fole  pona- 
tur,  eique  catini  aqua  pleni  imponantur^  curculiones»  infe- 
ftumfolem  vttantes,  adaquam  concurrent,  ibique  fubmerfl 
pcribunt.  Vutgarem  tamen  leddonem  ex  h.  I.  iaudari  nunc* 
demum  video  a  Nonio  in  voce  Catinus  p.  264.  vbi  efl:  pro^ 
mendum  enimfrumentum;  fed  Mercerus  p.  546.  edidit  no- 
ftram  le^tionem.  Editio  Pafmenfis  1480.  habet  promendum 
infruSum  q.  c.  exfefe  —  promptum  in  fole  ponere  oporteret 
atque  catinos.  Simili  ratione  blatta  capitur.  Laberius  in 
Virgine  apud  Nonium  p.  543.  Amore  cecidi  tauquam  blatta 
in  pelmm.  vbi  malim  Amorem  incidi. 

interetufa  animd\  Idem  accidere  interdum  iis,  qui  aquas 
puteis  qnaerunt,  monet  Palladius;  et  qui  latrinas  purgant, 
«utcellasvinariaSjmuiloferuente  plenas^  intrant»  idem  peri- 
enlum  fubennt  Deinceps  dedi  aperuerint  ex  Edd.  aliquQjt; 
nam  vulgatum  apemeris  fenteotia  et  orationis  ordo  re^ 
probat. 

vfiis  cibatus']  Ppfteriorem  vocei6  omitti  malebat  Vrfi- 
nus;  ita  enim  folere  Varronem  loqui,  veluti  cap.  64.  67 
et68. 

pinfatur"]  Viftorius  pifatur\n  libris  fuis  repertum  pro- 
babae^  etfi  Nonius  aliter  p.  78.  b.  pifare  frangere  vel  tundere. 
Farro  de  re  rujiica  Ubro  primo,  promendum  hieme,  vt  in 
piftrino  pifetur  ac  torreatur.  Infra  cap.  69.  mefjum  far  pro- 
mendum  kieme  m  piftrino  ad  torrendum ,  quod  ad  cibatum  ex^ 
pecBtum  ej/e  velis.  Feflxis :  Fomacalia  feriae  infiitutae  fnnt 
farris  torrendi  gratia,  quod  adfornacem,  quae  in  piftrinis 
erat  f  facrificiumjbfrifolebat.  FomaccUia  facra  erant ,  eum 
far  in  fomaculis  tofiiboHt.     Antiqufi  Nomi  £ditio,  Parmae 

1480. 


380  CO.MMENTARIVS   IN 

'  1480.  fafta»  btbet:  promendmn  dim.  et  fic  eft  in  Codice 

^  Guelferbyt.  optimo.      Cum  ipfe  Nonius  alibt  ex  Varrone 

pin/ire  pbfuerit,  btnc  fotmam  ex  lantina  reftitui;  alioquin 
\  pifietur  legi  debet    Cetenun  baec  verba  de  farre  promendo 

II  ad  cibatum  hinc  In  alienum  locum  migrarunt  in  initium  ca- 

pilis  69.  vnde  apparet,  quam  mifere  Varronem  etiam  Itce- 
rarint  canea  Ubrarii!  Curio  maximus  fomacaiia  indicebt^ 
nec  ftatae  feriae  erant»  tefte  Ouidio  FtAor.  IL  535.  Semius 
ad  Eclog.  Vm.  yif^mesvefiales  tres  maximae  ex  NonisMO' 
Hsadpridie  Idus  Maias  aUemis  diebusj/ncas  adoreas  im  cor* 
bibus  mtffwsms  pammitt  eq/que/picas  ipjae  Fir^jmes  tarrent, 
pinjuntt  molunt,  atque  ita  molitum  condunt.  Vide  td  Ctton. 
II.  4.  et  inini  ad  cap.  69.  Hic  fatis  liabebo  pofuilTe  locum 
Piinii  ig.  f*  10.  no.  7,  Jh  area  extenmtur  triticumfitigo  et 
hordeum;  fic  et  Jermiur  pwra  ^  qualiter  mobmtur,  quia  tofia 
nonfimi.  E  diuerjofarf  mUium  et  panicum  purgari  nifi  tofia 
non  pojfjmt.  Itaque  haec  cum  foUicuiisfiusfiruntur  cruaa; 
et  far  in  vaginutis  Juis /eruOitt  adjatus  atque  nan  torrent, 
Vermiculum,  in  ftrre  btbitantem,  idem  memortt  92.  f.  57.  t 
farre  ftrintm  difttm  idem  trtdit;  ex  £urint  tenoiflime  molitt 
farriB  tthertm  fieri  et  cum  U&e  coftam  (brbitionis  inftar  in- 
fanttbua  vtiliter  praeberi  apud  Aegyptios»  tradit  Diofcoridet 
II.  1 14«  qute  Piinius  aa.  f.  57.  ad  alvram  et  arinctm  r^tuiit 
Athertm  Aegyptiorum,  ex  fiirre  fiiotm,  nomioat  Hierony- 
mn»  in  Genefin^  Caflianus  in  Coilat  XV.  lOr  et  Hefyehius 
fub  voce^A3^f«,  quorum  loca  pofuit  Harduinus,  qui  ea  de- 
bebat  Caopo  in  GiofTario.  Triticum  Aiexandrinum  licebit 
farris  fpeciem  interprettri.  Geoponica  IIL  3.9.  obiongi  no- 
mine  diftingunt;  fimpliciter  nominant  Tbeopiirtftus  H.  P. 
VIIL  4.  et  Piinius  ig.  f.  i3.  no.  3.  Tritico  ftrris  gramim 
•iongius  elTe,  conittt  inter  omnes. 

Ctp.  LXIV.  hmnor  aquatiUs^  Vide  td  Ctton.  c.  97*  de 
nttura  tmurcte»  vhi  Cato  emurca  decoffa  vtitur.  Modum 
amurcae  et  fincerae  et  ialfae  colligendae  vide  ad  Colum. 
XIL  50.  5- 

tueri,  diebus^  Vulgtrem  diftinftionem  muttui,  fen- 
tentia  poifaiLinte. 

exeo,  quod'}  Vuteatum  Gefner  interpretttur  ^0  nmfe. 
maie!  praeceffit  enimyur.  Igitur  probtnda  erat  ieftio  ex 
Vo;  nec  ttmen  ideo  ex  iifdem  libris  deflatum  mnttuerim  in 
depietnr^  Sed  deinceps  inde  refiitui  iifdem  interualUs.  Nam 
vuigata  inepte  ratvrokoyS  hoc  idem  —  item  faciant.  Re&e 
etiambanc  leftionem  prc^uiltGefiieo  n^nens^  aequalia  in- 

teruallt 


VARRONIS  LIB..L  CAP.  LXV.        38« 

teroalla  qoindenoram  dierum  intelligi.  Qudd  eft  leuiffl*i 
mom  et  fommttm,  olei  natorimi  et  pardcolas  immixtas  ha* 
bere  debet. 

trauci(mt2    Reliqua  verba  poftiilant  ^iUfWffii/. 

liui  igne^  Vi&orms  ex  optimo  exemplari  affert  ieni 
tignis.  vnde  Scaliger  efficiebat  lembus  lignis^  interpretatas 
Mdnryac  Sed  in  amnrca  decoquenda  hac  diligentia  non  erat 
opus.  Vrfinus  eandem  le^tionem  km  lignis  ex  archaifmo 
defendity  comparans  exLegibus  XIT.  tabularum  prae/tfnteam* 
bobns.  Equidem  in  vulgata  acquiefco;  fed  Gefnerus  male* 
bat :  ad  duas  partes  qnoad  redegeruni.  Nam  ita  Varro  apud 
Nonium  in  Sapa:  drfrutumfi  ex  duabus  parttbus  ad  tertiam 
redegerant  de/erue/aciendo.  Ri^tio  vero  iiia^  qua  vulgatam 
defendere  conatur  Gefner,  vt  fit  pro:  quoad  igne  expeilunt 
et  abigunt :  eft  plane  inepta^  Sed  vide  fupra  ad  cap.  61.  vbi 
totumhoc caput  tradaui.  Pontedera  in  Curis  fec.iooniicie» 
bat  cremi  lignis,  de  gremiia  Cohimellae  fea  cremiia  inter^ 
pretatus. 

Cap.  LXV«  etiam  dum']  Ex  vulgata  etiam  eum  effecit 
lianc  Scaliger,  probante  Gefnero,  qui  Plauti  auAoritatem 
ej^spfeudolo  4.  2.  2.  et  Rudente  5.  3.  25.  attulit.  Vrfinus 
vulgatam  tuebatur,  fublato  tamen  vetho/aSum. 

aeceUerit  ]  £x  ledtione  librorum  ViAorii  Scaliger  effi^ 
ciebat:  quod  nonfit  ante  quam  acrfcemnt:  bac  fentcntia:  non 
fequendi  funt  noftrates  bomines ,  qui  non  prius  vetus  doIia« 
re  bibunt^  qoam  acuerit;  quod  vt  ne  fieret»  anniculum  pro* 
mendum  cenfeo.  Putat  praeterea,  efle  enallagen  nomeri,  vt 
fit  ace/cerunt  proace/cit  Sed  et  feutentia  haec  inepta  eft,  et 
ipia  locotio  aliena  ib  ifta  fententia  et  dura.  Magis  vero  pro» 
bkbiliter  ex  ledione  vetufia  hanc  efFecit  Pontedera:  quod 
mnfit amii aemaccefferint*  et  in  parentbefi  haec  verba  col* 
locat;  quafi.  Varro  mores  fui  fecoii  increpet  atque  obiurget. 

anmculum']  Appeilatione  veteris  vinum  etiam  anni 
prioris  contineri,  ex  Vlpiano  ad  Sabinum  Libro  XXHI.  et 
PanliLibroIV.  adSabiniimadmOnuitPopma;  etMercuria. 
iis  V.  L.  L  c.  15.  ex  Galeno  docuit»  Romanos  vina  annicufai 
•vt  plurimuffl^  Graecoa  contra  ftec  diimiextammenfimiadeptB 
potafle. 

prom^2  Veterem  leftionem»  a  Vifiiorio  etiam  inll. 
bris  fcriptis  repertam^  refijtui,  cui  nefdo  cur  Vidoriug  fob* 
fiunierit  meptmtprodit.    Mecum  fentit  Pontedera* 

/ruOuofioraj  In  nepotatu  fcilicet  romano^  vt  ait  Pii- 
nius  14.  c.  40.  /unto/os  Falernos  ex  TibuUoli.  1.  37.  attulit 

Gefiien 


3ga  COMMENTARIVS  IN 

(jefiier.  Falerni  vinl  geminam  fpleciem  memorat  Gstlenus 
Antidot.  I.  3.  aiteram,  aetate  amarafcentem,  (Tixpiy  vri  n- 
KcuitTiroQ)  aiteram,  diiiciorem  aetate  fa^bm^  proprio  nomin6 
Fauftianum  vinum  appcllat^m:  ivcTv  i'  ovrotv  eliSk  «vrS  /cuf- 
isvi  iJl^ko9V  iw^eoovruv  iferv,  ^ilovx  rjfv  avr/iorov  oyXxntv* 
repo^  ipyi^sretf  %cu  xoOiciv  ounov  lil»^  ^avTnoafoy.  Plinius 
XIV.  f.  %.JecuHda  nobUitas  Falerno  agro  eratt  it  ex  eo  maxu 
me  FauftiaHO^  ~  Exole/cit  Iwc  quoquef  copiae  pothts  quam 
iwmtati  Jludentium. 

Cap,  LXVL  condierisji  Viftoriua  in  iibria  fuis  reperit 
conderis;  ibidem  etiamyif:  celeriter  reperilTe  videtur,  et  con- 
ie^tura  fua  immutaffe.  Vuigatam  ita  corrigebat  Vrfinus: 
quas  condideris  in  vas  vt  cekfiter  —  niji  condieris.  omiflb 
pronomine  iUas.  Pontedera  vulgatam  diftin6kione  adiuua- 
bat  legendo:  condideris^  nouas  fi  ceieriter  promas ,  nijicon- 
dieris  propter  amaritudinemillas.  Equidem,  hanc  viri  egre« 
gii  opinionem  fecutus,  vulgatam  diftinxi.  Aliter  enim  vo- 
cabuium  nouas  ferri  non  potefat,  niii  cum  Vriino  mutaueris 
in  vas.  Deinde  alterum  condideris  cum  £dd.  L  I-  G.  muta- 
vi^  fententia  flagitante. 

Cap.  LXVn.  patlidior]  Situm  feu  pallorem  trahit,  qui 
fiiporem  etiam  vitiat  Ita  re^te  Gelher.  Vide  ad  Colum. 
XII.  41.  4.  et  c.  50.  x6.  cap.  55.  i. 

Cap.  LXVm.  minitantur]  vuae  fcilicet,  qoas  folas 
omiflis  pomis  nunc  memorat;  forbum  deiDceps.  Vrfinos 
ex  Codice  vetere  affert  minitaturj  et  monet,  dejcen/hrum  efle 
verbum  irxpifjUParoVf  autore  Geiiio  L  7.  Vide  Perizonium 
ad  Sanftii  Mineruam  p.  106. 

matunmt  mite"]  Vrfinus  vocem  maturwn  vt  gloflkm 
delebat  Sed  re^  monet  Pontedera  et  Gefner,  maturua^ 
colore  prodi,  mite  fapore,  fucco  et  moilitie.  Eandem  di» 
ftindionem  ipfe  Varro  pauio  poft  fequitur. 

quam  mitefcat']  Pontedera  malebat  911111  fnitefcat.  Sed 
refte  monet,  in  vulgataetiam  fententiamconftare;  quamnd* 
tefcas  enim  referri  ad  antecedens  prius,  At  ita  diftinftio 
erat  ponenda  poft  vocem  arbore;  quod  feci.  Cicero  Oeco^ 
nom.  apud  Quinftil.  XII.  5.  Cum  vero  affeSa  iam  prope  ae- 
Jiate,  vuas  afole  mitefcere  temvus  cji.  ybi  Xeno^lion  Oecom 
habet:  xcufoq  y  ineo  rH  TfXlH  Tji^  yXvKcuvsad^Of  r«c  Trec<Pv?Ji;- 
In  Nonto  p.  160.  Mercerius  edidit  mit^iere  ex  Codd. 

Cap, 


VARRONIS  LIB-  I.  CAP-  LXIX-        J83 

Cap.  LXK.  torrendum'}  Vrfinus  af&rt  Virgtlii  ver- 
fum :  et  torrere  parant  flafnmis  et  frangerejaxo.  Sed  ini- 
tium  hoc  male  huc  traa:am  videtur  ex  capids  63  fine.  Far 
toftum  in  fpicis  pinfebant,  atque  inde  far,  graneamet  alicam 
conilciebant;  nunquam  vero  farinam  mola  inde  confeciffe 
videntur  RotTiani,  £x  hordeo,  fimiliter  tofto  et  pinfito,  po« 
lentam  conficiebant;  panicum  item  pinfebant,  vt  pulte  inde 
faflai  in  cibo  vterentor.  Pinfere  verbum  dedufhzm  eft  ex 
graeco  irr/^rac/v;  a  pinfendo  piftrinum  difhim  eft.  Male 
enim  Varro  L.  L.  IV.  p.  34.  pitum,  quod  ea  far  jnnfunt.  id 
vbi  fit  pijlrinuni.  L  et  Sinterfaepc  comtnutant.  Antiquum 
vrtiTffetu  poftea  dialefto  fuit  mutatum  in  nfr(c9tu»f  vt  'arikajMC 
in  rrSkefMg;  TrfGasiu  eft  deterere  frumentorum  corticem; 
hinc  pinfere  9  pifere,  piffare^  piflarc  latina  verba  eandem  ha- 
buerunt  fignificationem  in  iifdem  frnmentorum  generibns» 
quae  fupra  nomtnaui.  A  verfoo  graeco  nehifeiv  fiunt  Tctrv^ 
ftirfures  latine  difti,  vtriculi  feu  giumi  frumentorum  detriti 
pinfendo.  In  loco  Varronis  apud  Noninm  in  pinfere  eft: 
^nifi  eum  qui  in  pifirino  pin/eret  farinam.  Sed  ex  altero  ibi- 
deni  pofito  loco  aliifquepatet,legi  dehere :  pin/eret  far.  Non 
folum  ferui,  fed  etiam  rotae  aquariae  ad  pinfendum  adhibe* 
bantur.  Paliadius  I.  42.  fi  atfuae  copia  efifufuras  balnearuim 
Miebent  pifirina  fufcipere  t  vt  ibi  formatis  aquariis  nwlis  fine 
animatium  vel  hominum  tabore  frumenta  frangantur.  Sed 
'  longe  antiquior  eft  locus  Terentii  Adelph.  IV.  3.  30.  apud^ 
ipjim  tacum  efi  pifiritta.  Nunc  inflrunientum  et  modum 
pinfendi  expUcemus.  Pinfendo  nihil  nifi  aoerem .  grani^ 
(«Xt/pas)  qui  furfurem  facit,  deteri ,  docet  locus  Ariftoph, 
Acharn.  verf.  507.  vZv  iafiiv  uvroi  rBpteim^juJm ,  rig  yif 
fisroAutc  oixvfoc  rSv  wrrSy  Kiyw.  Fra^ba  legumina  et  hor* 
tleum  graece  ipefKeffd^cef,  vnde  ipsKri^f  iptyfii^  dncuntxir, 
latine  ireCa,  dicuntur.  Plinius  ig.  f.  33.  tentem  torrere  prius, 
deinde  cum  furfuribus  teuiter  pinfi,  aut  addito  infextarios 
XX  lateris  crudi  frufio  et  arenae  femodio.  EruiUam  Hfdem 
modis,  quibus  tentenu  Sifamam  in  catida  maceratam  expor*  ' 
rigif  deinde  confricari  et  frigida  mergi,  vt  pateae  fiuSfuent, 
iterumque  exporrigi  infolejuper  tintea.  Alicam  ipfam  ex 
adoreo  femine^  feu  trimeftri  femine  ita  parari,  docet  Plinius 
i8*  f.  39.  no.  3.  jllicafit  e  zea,  quamfemen  appeltauimur» 
Tunditur  granum  eius  tn  pita  tignea^  ne  tapidis  duritia-conn 
terat.  Nobilius,  vt  notum  efi ,  pito  vinSorum  poenaH  opere. 
Primori  inefi  ptfxisferrea.  Excuffts  inde  tunicis^  iterum  iif 
dem  armamentts  nudcUa  conciditur  medutta.  Itafiunt  ati^ae 
iri^  gcneta^-^^fteci  •admi/cetuy,.  crctar  quas*tpanfit  incor- 

pus 


384  COMMENTAKIVS.IN 

pus  eolonmqui  et  tmerUatm  (^irU  Inumtur  hflec  tniet 
Pmtealos  et  Neapolin^  in  coUe,  Leucogeo  appeitato,  exftatque 
dm  Augufti  decretum  quo  annua  vicena  milUa  Neapolitams 
pro  eo  wmerari  iuffit  efifcofuo,  coUmaim  deducens  Capuam^, 
adiecitque  caufam  afferendi,  quomam  negqffent  Campam,  alir 
cam  conpeifine  eo  metalto  poj/e.  «-  jllica  adulterinafitmaxi* 
me  qmaem  e  zea,  quae  in  Jfrica  d^enerat;  latiores  eiusjpi- 
tae^  nigriore/que  et  breui  ftipula^  Pijunt  cum  arena  et  fic 
quoque  dMculter  deterunt  vtriculps,  fitque  dimidia  nudi  men* 
Jura  ;  pofteaque  gypfi  pars  quarta  in/pargitur.  Deniqae  ad- 
dit^  alicae,  ex  tridci  granis  fa6faie,  candorem  pro  creta  laAia 
incofti  mixtaram  conferre.  Quae  verba  nunc  fingula  funt 
excutienda.  S^tim  ab  initio  ante  Harduinum  erat:  nam  la* 
pidis  duritia  cowteritur,  atque  ita  Vincentius  h.  1.  excerpfil^ 
e  libro  Cbifflet  mutauit  ille.  Codex  Pintiani  fcriptum  habet 
t^nea  vel  lapidis  duritia.  Cdnteritur.mobili,  vt  nqtum  eflp 
.  pito.  vnde  maiim  conteratf  mobHip  vt  notumeft,  pUo,  viu^ 
Borum  p*  opera*  Nam  vulgatum  nobilius ,  fi  ad  granum  rer 
feras^  ineptum  eft;  alica  ettim  ipia  nobiiior  erat  ex  grano 
Campano  fafbu  De  gypfi  4ore,  alicae  admifto,  teftantur  et* 
iam  Geoponica  m.  7.  vbi  zea  pinfitur,  deinde  ventilatuTp 
poftifa.aqua  feruenti  elota  exprimitur  et  cum  quarta  gypfi 
parte  miCbetur.  De  vfu  cretae  et  gypfi  vide  germanicaflt 
veffionem  GaUici  operis  Defcript  des  Arts  et  Metiers  VoL 
'VnL  p.  175  et  6ii.  Deinde  quod  Harduinus  ait  efle  ia 
Codd.  anuo  cubueenaf  habet  etiam  Vincent;  fedChifflet  liber 
praefert  plane  coniefturam  Harduini  anuua  dueena.  Qpod 
Augufti  donum  ex  parte  deinde  ad  Neapolitanos  tranfii^^  et 
frumento  commutatum  faiSe,  vt  ex  £pifix>la  Symmachi  6tk 
UbriX  coniicio.  Poftea  Vincent  habet  etfit  iu  dimidia  mo* 
dii  men/ura.  quam  ipiam  leftionem.ex  Codice  iliquo  appo« 
fiiit  Dalecamp,  vulgata  tameu  non  melioremi  Alicae  ex 
tritico  confectionem  vbi  docet  Plinius,  verba  eiusvitiofii 
efle  videntur:  ex  tritico  camUdiffima  graua  et  graueUlfma 
eligunt,  ac/etmcoBla  iuollis  pojiea  are/admlt/oU  ad  imtium, 
rur/ufque  lemter  adfper/a  mohs/rangmt.  vbi  Cod.  ex  Reg^ 
Colb.  et  Chifflet  aaiuitum  habent^  Vincentius  verba  ineplii 
ad  iuitium  plane  omifit  Harduinus  corrigebat:  ad  motmih 
quae  leftio  vulgata  non  eft  meiior.  Deinde  verba  iu  olHi 
mihi  etiam  funt  fufpefta»  et  malim  iis  eualU  fobftitiiere  e;t 
fe^  33.  Vbi  ex  Magone  rationem  pinfendi  bis  verbis  tradit^ 
triticum  ante  perfimdi  aqua  muUa  iubet,  pofteu  eualH,  dem- 
de/oleficcatum  pilo  repetu  vbi  e  valli  reifte  tlarduinua  inter* 
pretatar  decorticari»    ISu  fcilicet  Geoponioi  ffi.  8.  m  tragl 


VARROJIIS  LIB,  li  «QAi.  XXDC.      ||| 

eonfe^ione:  rii^ifPtoy ^/«^jfoy;»4(J  'grm^  %0^f9t:ir(fiit  Hi^ 
^kluf  d^sffiS,  sTrcttd^tg  ri  ciiri  t^iifthvjS^^t^^n  (oY/rs  vft^vj^. 
ri  ^lrH  Koif  ri  tySi^  chroitiiy.    Poteft  tatneh  iJiyerh\s4d'ifm , 
thm  latere  yerbum,  qiiod  defid^i*o,  evaUi  vel  cof^icett^l 
quo  vtitur  de  feJAiob  pixifendo.PCnias,'vel  ilmiie  aliqttbd;.: 
Sapereft  loci  Pliniaat  pars  dJjpficnUaia  de  .pjUa  .^Canjipanay. 
ffli  prifnori  imfft  pgxi^.ferrea^  qoo  .taadet)atu|^,  g^aiiJN^  j^^^^^ 
pila  lignea.    Redeundam  igitar  eft  ad  fed.  ^'i^PiJh^^^f^ii 
amnium/acilis.  quippe  Etrwriajpicamfarri^  i^i  pjf^ntlj^do 
pfaeferrato,  f^hUaferrata  etfteUa  intus  ci^ttculatc^^yt  nifi 
ifUeuti  pifant^  concidantvr  gratj^jferrumijp^rfrai^atur^^J^ch'] 
ior  pdrs  Italiae  ruido  vtitur  pito  :  rotk  etiam  qms  aqua  verk 
fet  obiter  et  molat.  cum  quo  loco  I^terpretes  Catojnis^fi. 
iank  et,  pilam  farrariam  coriipararant;   (aefueras  etiain  in  . 
Iddice  fafairicam  Interpretari  conatus  oft.    Re6i:e  is.fiftuJam 
trapeti  apud  Catonem  ai.  f.  i.  comparauit}  vbi  Gallicus  .io* 
terpres  boite  defer,  canon  reftevertit.    Deiiide  contendit 
orolas  illas  manuales»  quibua  h6die:gran^  vel  femina  Cof-, 
feae  frangimus,  quibufque  plures  etiam  opiiices  ad  opeva 
foa  vtimtar.    Sed non  fnteiligo» quidfibi  iv)Iaerit|  dum  pi-., 
lum  praeferratum  quadratum  in  cauum  fiftulae  femtae  imi 
mitti  potabat,  atque  buias  piftiiii.  ope  ipfam  fiftubm.  intra  ^ 
ftellam  denticulatam,  vt  cochleam  in  matrice,  circnnuigi) 
ita,  Vb^fHna  inter  ^9xdatn  et  fteliam  denticalatam  interiecbi 
elidi  et  comminui  debeant.    Pptias  dicendum  erati  piium 
intra^iiftalam  ferratam  circumagi.  Multo.minus  placet  inter* 
pretatio  lo:  Becmanniin  HiiL  ^u^ntofuiii  VoL  IL  p.  3..  qui 
pilam  iplam  intuslatera,  fttiis  exa(perafea,  pilmm  feu  piftil« 
lum  bafini  crenis  <fitti(am,  faabuifle.  ceirfet.    Mii^or  nedrum 
virum  dpdum  alterum  Piinii  locum.adhibuiiTe,  vbi  pila  Canl» 
pana  lignea  ad  far  adoreum  decorticandum  feu  pinfenduni 
et  alicam  inde  parandam  defcribitur ,  et  cui  primori  pyxig 
ferrea  ineffe  dicitur.    Fiftula  igitur  hic  minus  obfcuro  voca- 
biilo  pyxis  appeOati^/.eigue  lodui  in^pHttia.Vel  fumma  pilae 
ligneae  parte  aflignatur.     Sed  verba  Plinii  ipfa  cum  varie- 
tate  k6ioms  infpidamus.    Daiecamp  ^x  vetere  libro  iaudat 
pro  pittfente  quod.  proba  jPf^(  vei  pinjit.    Deinde  ChiiQ.  libefs  . 
vt  fi  intriti  pymt.    Tumebi  liber  fi  interriti  pinfant.  *  Atittf 
Harduinum  iegebatur  etiam/m-o^fie/ray^an^dr;  qoae  leStkf 
ex  libris  fcriptis  fnit  mutata.     Poftea  ruidum  pih$m  inteF* 
pretantar  rniffifaf^y  q/perumt  impoUtum,  ferrum  non  habens. 
FoFte tamenin eo  vocabalo  materies  pili latet;  Ik>c  eertomi 
effe  videtur,  eittfinodi  pilo  plane  diuerfa  pilae  &briea  dpifS^  . 
fuiiTe.    SteUaevocaabuliQadijSuHielicsbiteKplictf^ 

mm.LP.IL  Bb  Plinii 


3S«  COMMENTARIVS   IN 

Plinii  rft;  it  74.  vjbi  in  prdo  Gre^cBhUiojmtis  afixam  arbori 
fietlam  memorat;  vbi  Meifter  de  torcalario  Catoms  p.  15. 
radios  cochleae  mari  in  ftellae  fimilitadinem  iafixos  intcr- 
pretatur.  Ita^ae  pilum  praeferratutli  ftelb  denticttlata  co- 
cfaleae  maris^  fiftola  feirata  matricis  vicem  gerebat  in  pila 
£truica  farraria.  Ad  reltqoorum  fromentorum  grana  fraif« 
genda  et  in  farinam  eommolendam  mola  truiatili  ^bantur, 
,  cdiu&  fabricam  ex  monumento  antiquo  docui  ad  Catonia 
oap.  X.4. 

pertinefU  adfaiioHint']  Crefc.  L  13.  item  quae  p^rtimeni 
adfationemjuo  quoque  tempore  pramenda^  idytf  maaifeftaa^ 
dafimt.    Hoc  loco  nudimyiio  quodque  tempore. 

quae  quoque"}  Crefc»  ita:  videndwn^  ea  enim  quaejer^. 
vari  non  poffunt,  tunc  vendat^  cum  caritas  ejl,  aniequam/e 
conmutcnt,  ceteriter  promat  et  vendat^  Saepe  etiam  diutius 
-»  duplicantf  .f$  expeBSato  congrua  tempore  promat.  fed  ibi 
Editio  mea  andqiia  faabet:  Saepe  enim. 

prodeamus]  Teren6lAi^ph.eiuscaufainfimusprodeo 
comparauit  Vrfmus. 

perperam']  i.  e.  per  errorem.  •Ejcemplum  gk  Paiilo  m. 
tit  9.  appofuit  Vrfinus.  Perperam  accipere  pecuniam,  i.  e. 
qoaef  non  debetur;  Fomponins  in  Digeftis^  admonente  Gel^ 
nero  in  Tfae&uro. 

Non  molejle']  Ita  refpondent,  Hberto  moram  excufante. 
In  vulgata  oiim  Id  nos  molefie  refptoitur  ad  cafum  domini, 
fubito  occifi.  Vi6torius  monet|  in  Itbro  manufcripto  ante 
haec  v6rba fuifle  pofitam litteramL^  de qua  vide ad L  59.  2. 
et  in  margine  aliam  mendi  notam^ 

d&fccdimus']  Vrfinus  dtdum  putabat  antiquo  more  pro 
difeefliinas,  vt  in  Pandeftis  Florentinis  decedsrit  pro  de- 
eefleriL 


AD  LIBRI  IL  PRAEF. 

vt  turi  enim]  Ex  comparatione  locl  Cohunellae  L 
praef.  i7.-qai  haec  imitatione  elegantifiima  exprefiit^  Vrfi« 
aos  plura  refecanda  effe  verba  fufpioabatur,  vt  ftatim  ab  ini<< 
tio  rurif  deinde  viuercnt  malebat,.  pofiM  verba  m  atiquo 
apere  faciundo  toUebat    Ego  vero  nifail  abundare  cenfeo. 

reHquisfeptem]  Vrfmus^i]?^  abundare  cenfebat  pro« 
pfcer  locum  Colum.  vbi  eft:  nmuUnarum  etiam  comuentus  ma- 
ui^efium  eft  propterea  vfurpatos,  vt  uonis  tantummodo  diebus 
wrbanaa  res  agerentmr^  retiqtds  admini/brarentur  vrbauae. 

Inter 


VAWLpNlS  L1B.il  PR AEF.         jg^y 

Inter  tiandttias  binM  fepteminterceduntdies,  vttfmdnog 
ofto  dies  niimerantar  ab  vqo  fiie  folis  ad  aiterum. . 

cultura  —  vaktniini]  Haec  dqo  vocabula  ex  gibl&i 
tiTe  orta  ibituit  Vrfinus. 

.  retimant'}    Gefueri  eft  conieftam  rctinnia^^  |L  e..refoM 
net^  legentis,  fane  non  ineiegans! 

ir^ox«irfl?v^]  In  villa  fua  nominatPlinius  Epift.  |[.  17. 
to.  Locus  ante  cubicuium^  vbi  feroi  plerumque  degebant. 
iitoivr:ffmiff  vbi  veftem  depond^ant^  balneum  veLpalaeftram 
ingrefTuri;  Spoliarium  latine  4i6lam  deinde;  haec  annota- 
vit  Schoettgen.  Reiiqua  nomina^  in&a  a  Varrone  repetita, 
explicabimus.   •  ..  •.    . 

agii  docuerunt]  ColumeUa V  itaque  in  iwc  latio$t,Sa» 
iwmia  terrci,  vbi  Dii  cultus  agrorum  prt^eniemjucinidocue' 
rantf  ibi  nunc  cui  Aajiam  locc^mus,  vt  nobis  ex  tran/piarinis 
prouinciis  cutuekatur.frumenfumf  ne  fame^laboremis  ^  etvin^ 
demias  comUmus  ex  infulis  Cycladibus  ac  r^ionilws  BjAeticif 
GcUUcifque.  Vnde  Pontedera  h'.  1.  iegi  malebat  Dii  docue* 
fwit  paftores.  ^ood  mihi  non.videtur.  Varro  paftores  vocat 
conditores  Vrbis^  quos  CoiumeUa  deos ;  atque  omninpCo- 
lumella  locum  Varronis  imitatione  fiia  ct  grauiorem  atque 
elegantlorei^  effeeit.  Tranfpofuit  etiam  et  commuts|uit  ora- 
tlonis  membra,  vt  ordine  pondua  et  grauitaa  oratioi^  ac« 
cederet. 

aliudae]  Vt  antea  fuit  alius  ojfdlio  et  aratorf  ita  liic 
debet  elTe  alius  ae  bubulcus^  (jraeca  eft  locutio.  Sic  in  Pla* 
tonis  Critotie  fe(%.  8*  P.  85*  ]^d.  Berolin.  fecundae:  «A.*  1» 
^avfiiffie^  irig  ye  i  koyoif  ov  itsX^^kvSocfLev  ffAOtyfi  louerdcvi' 
(MOtoQ  eTvctf  xctj  «  rfirepoc.  itaenim  refte  legit  Priicianas  p. 
1 192.  cum  vuIgQ  peilime  £jt  editum  opLOio^  etyc^xf  Trforiff. 
lleAe  Bafd.  editio  fecunda,  nifi  quod  faabet  no^  'icfirefo^ 
jiliudfentire  et  /oMf  dlxitCicero  ad  Diuerf.  VDI.  i.  et  alibL 

non  crecU]    Vrfinus  malebat  colit,  cui  refte  obnititur 

Gefner.    Aptiusenini opponuntur creat et toiiitur.    Verbft 

id  quod  natueri  in  agro  iignificant  (ruges. 

^        coioni'}    Scr^turam  veterem  Spaliger  probabat  hanc: 

coloni  aeque  agricuttura  faSnm  vt  ncyierentur  e  terra;  con* 

ira  pajtoris  $a  quae  nata  ex  peqore,  interpretatus:  aequoa 

vtrique  labor^  t^alonus  {atagit  ex  terra  fruftus  percipere^ 

paftorea  ex  pecore.    Contra  ^ontedera  ledionem  eam  ita 

refi^gebat:  CoUmi  ea,  quae  in  c^gricutturafaciuntf  vtfp^eren* 

tiar  e  terra:^contra  paftoris  ea,quae  nata  e  pecore»    Hanb 

^      •    lententi^m  ait  CblumeUam  paucioribus  verbis j^xpjeiTiire  in 

^  Praefat  Kbri  VI.  Uk  (ugticoh)  fruffHm  e  ierra^Jperei ;' hic 

^  ..  Bb  a  (paftor) 


ii^      '•  ;<;oM  i*E  )n4^  a^i  v^"^  f» ' 

(paAer^  ijfebore.  ColAn^lldc  Iforic*16cum'eompaJraueraffc 
iam  aritfca  ^Popma,  valgarta  teiftiohe  aequiefccns.'  Vriinus  rf- 
hil  ifil?  nq/cOKiitr  mliSbat  in  nafcmturj  (jtWcilm  equidem 
fentio.    .  ^\    '  .  .■":      *' 

^expeiirfl  friiautnficiant,  Mile  Vrfintts  fupfjlet;  fwte 
fu^ajuntierra^pafcantpecora. 

' •  quarum  'quoniatn%  Ex  fe6t}one,  quarum  tonjbtietas  Pon. 
federaeiFiciebat5r«or«.mnimy&riefaJ.  -  » 

feti\  tibty  .  Pontedera.  inferit  hmc  tHjiJ'  \tkbm omna 
pfateftAre  audet .  Vltiuin  fanare  voluit  Vrfinta*  ita,  vt  verba 
propierea  —  equarmi  parcnthefi  includeret 

Niger  Tiirrani  nojler']  .  Eundem  in  fine  libri  alloquitQr. 
In-Ck'erone  nominatur  ff.  Tttirdnius  alibi  T\tranmus  et  Tu- 
rafiius.-  PliHius  Turanium  Cfacculam,  Vel  vlrrn  libris  fcri- 
ptis^ft ,  Gracilent  nomiaaf  Hifpanum ,  virum  doftum.  Poe- 
tam'tragicmn  Turranhxm  Omdius.IV..  i6.  ig.  Epift.  ex  Pon- 
to.    Cicfero  id  Attic.  L  6;  Xf^^re/tA^yodaLt;  atque  iterum 

•  J^acrosJ  '  PliniusTll.  f.  7.'  flumen  Macria  Liguriae  iinls, 
Ittter  Lunam  et  Pifanl  Strabq  librb  5.  coUocat  ro  i/Ldxp^^ 
Xo^P'^^9  eoque  fine  Tyrrhenlae  et  Ligtirlae  quofdam  vti  alt. 
CafelitnLunenfemin  ai^umerfto  fertilitatis  jierfuariae  ex  Pli- 
Tiio  elr  MartiHlr  laudautt  Scaliger.  Cf.  jle  M*Cra  Oberfinum 
a<l  Vibium  Sequeflrem  p.  ^45.  Hodie  luuius  Magra  voca- 
tur.  Columella  VII.  2.  de-puibu^^ jna^  rfrra  Pamiam  et  Mt* 
finam  fltacris  Aabukmturc^fHpis^.    •   :.     '*  ' 

•  .  :  -Qua  dtrej  De  feiitentif^  Vrfini  Gefner  ^  inclufit, 
Tt  ihlffileY  Viftorius  malebat:' Qttar^  i^  pcivaria.  Gefner 
verba  itarcollocari  voluit:  mihijlresy  de  repecnaria  breuitpf' 
''acfum.  perc:  auo3  eo  /acit^  J)mm(i^  —  equrxrias :  *  ita  tam^n, 
vt  verba  quoa  eofac.  -^  eqndirids  in  parenthefi  difla  effe  iti- 
telligas.  Popma  coirigfebati  deque  de  re  picuaria  xA  ea^ 
'quae de re pcci  ,.'    '  *  :' 

•  \  pecuarihs']  Cfcero  ^vo  Quentio  c.*  6g.'  i^in  agro  La* 
riiiati  praedia^  quinegotmi  ijur  res  pecudriay^ent  Idem  . 
pro  Quiritio  3.  erat  ei  res  jbecukria  *naghd^  'Hini  gregj&s  pe- 
cofum  Iplbs  vecuatid  poft  dteiquos  fcriptofes  dScpre  •^fa- 
tins  et  Nemenanus.  De  16c6>.rbi  pecorirmgr^es  confiflittnt 
*et  pafcuntur,  dici  pecuarhis,  nikle  ex  lofco  vafromshbcipfo 
pofiiit^Gyfner  in  Thef.  L.  L...  Quod  denlque  ibidem  vuk 
pecuana  dici  etiam  de  pafc«&,  falfum  eft;  In  Ibco  cnim  Ci- 
ceronis  6ri:it  c.  22.  reaiu^  veterea.Editt  babent  'picarias^ 
tjuodreftituit£rnefliana.  l^ '•* 


- •  ix/ermanitm']  Nondam  occQgitaui ,  qxmjfijii»  imp»> 
lerit  Gefoeruiiii  vt  leftionem  priq^MfUm  E^dd.  veuooaf et^^ 
fimam  etjermombus.  Cicero  ad  DiuerC  XL  4<  fit^fiefiM 
exjermone  furnU  te/mpM^  ammaelu^to.  •  /  . .  , »  , 
SidUaml  Male  Vriinuai  C^AVi^iii  corrigQfe^^pur^^PoQ» 
tederamoQuiinViJBa  Varronls.^    7.  .  ,    ...  .  .^ 

*  Cap,  L. CSiViJftii.  rfj/r. ]  Ex  librpruni  fcrlptoru»  ihdi- 
(pioJacunam  liiQ  efle  in  VaTronia  oraiioae,«^iBae  Miji  piim  fu- 
fpicatas  erat  Vi.tlx>riiis,  affent^entibu$,  Scalig^ro  et  VtfiKO^ 
Hic  quidem^argumejiium  addidit  ex  eo,  quod  inj^a  oicp..J^ 
eft:  yenit  a  Menat^  libertus^  qui  difat^  liba  ab/qt^tBfJfei  ^ 
deinde  ex  cap..5.  vbi  eft:  cum  0.  Ldcienum  aliw^;fiiiitft(^et^ 
flUus  eimuitiatMs  e£et,  qui  tam  JerQ  veuiffet  aH  M^ituttm 
X>enique  ex  e^dem  capite  5.  Vriinus^ufpioatiir,.%ti9S  de  peC 
cuaria  re  fermones  l^alilibus  foiffe.habitos.  Qui^uid  fit.d« 
tempore,  fceria  certe  nondum  ita.eft  apparata  a.VAJTonejf  yt 
perfonas -fingulas  nofceremus^  caufsvmque^quae- eas.|;olie« 
gerat  in  vnum  locum.  .Fateor,.,ad  ip^ius  argumenti  tiia<^ 
tionem  nihil  defiderari  poiTe  a  ledoota ;  vtique-ad  fceinintf,iet 
initium  fermonum.  -QQare  inepta  .eft  GefQeri  d^feniUli , .  qui 
Varronem  putabat  affeftaffe  poetarum  epicorum  icutiii  bff 
abrupta  fua  aftione.  Ceterui^r  eam  fqripturam  ppf^^l  npimT 
nis,  cuiiimijem  dedijb  lacundos  in  Aldina^  et  qu«m:lpQufir7 
mat  locus  cap.  m.  f.  n.  vt  Ue^as.    .  •  .r    ' 

Cofftnius  ]  L.  Coifinium  Tiburteni  damnatp  T..  C^liQ 
ciuem  romaiium  fadum  non^nat  CieeFp.ip.Or^ti^^pro  B^lb9 
p.  23.  Idem  L.  Coffmium  S^ruii  Sulpicii  ex  tribu  LeitiQn{« 
tribulem  et  anucum  fibi  babet  ad  Div.  Epift.  XQIi.3^3i  JoAiA^ 
tic.  L  20.  JL  I.  Ciceroni  amicus  faftus  per  AtdGum  fuit 
Hunc  a  Varrone  intelligi,  bene  fafpicator  Eniefl^  i^  I^^ 
Ciceroniano.  *i.  •*•  -/»   -         *'*^ 

here'\  formam  antiquam  ex  libris  Varroni  reftitMJi^^qWl 
€^  Plauto  et  Fefto  notam  habfemas».  Simiiem  fapra  t^.  f.4« 
Polit.  liber.dati/foprovW  exhibeiis.  .    r    •  »rri:  ' 

Fetam'\  £x  leaioue  lihri  Polit  Scal%ercorxigpbat: 
Cim  portam iu e.  in  pori;am)y5/(iiii  vis  e  re  v«iil5WfW.  th  «* 
feffum  vix  commodiim  ven.)  ne  medici  adv,  nos  inredifet^ 
|/e.  irretiflet-ac.fcttardaffetf.  Pelsi^vomea^j-ctqiauutn  effe 
Hegans»  •  Vriin%.Teft&  PetOfn^.mtmtln  Paemmf  fc/fm 
interpretatus  aegrotum.  Sic  infra  IH.  .i6.  regem  fyjfunh 
BopaucDvi%ebaU-l^;/7f)i^^  et.j&xfiNMes,  a 

V}«r<one  ejim  Epjwtici^  homSMlW^iiWHiw^/^fpi^^^ 
re  pecuaria  tum^  cum  claffi  praefedus  in  bello  piratico  pro- 

Bb  3  retim 


W  '  COMMENTARIVS   IN 

rttipwi  ««^riiiii  itmireret  E/(faAiem  Vrrutiim  lobeiis  fequor 
cam  Gelhero^  qu  feffiiBi  pio  aeffro  uhotMtit  praeterea  ei 
V«w>!ieL  13*  I. 

intirrt^jffit}  Vrfinua  «ut  in  Codd.  «ntiquis  effe  mre^ 
mlffet^  vnde  corrigit  impediiffiip  «pprobante  Gefiiero.  Con- 
tra  TriJler  Obferv.  IV.  37.  probabiiius  leftionem  Codd.  in- 
terpretatur  inretiffet  fea  irretiiffet. 

1*1  efi del  Vrfinoa  malei^t^«f  ift  di.  Refte^  putb! 
•  C  iMdUi  Hirpi}  Vrfinus  /&](W  reperit  in  V.  L.  vulgo 
eft  £^ri.  Pro  Lueilh  Edd,  primae  nominant  lAuUtmn ,  Po* 
Itt.  Uber  iMcutbm.  VtBnosBirpim interprrtabatur  ex  Feflo : 
^Ti^i  ^VpeUati  nomine  lupi^  quem  Irpum  dkunt  Sanmites. 
Sed  Ita  dicendurt  erat  HirpiM.  In  genteiucilia  nuUa  Hir- 
porpm  vel'  Hirpinorum  fiunilia  nominatur  a  fcrfptoribus ; 
potittfl  in  gente  Quintia  et  Fuluia,  monente  Popma.  Luc. 
oeiorum  c<^omen  Himis  fiiit,  quos  mulfcos  nominauit  Ci^ 
cem.  '  An  igitur  olim  b.  L  fuit  C  Lucceii  Hirrif 

in  BrtftUs']  pecuariae  hae  ollm  in  Ciceronis  Bruto  c. 
^a.  erant,  fed  picariae  dejnde  locum  obtinuenmt  reftius. 
Vide  fijpra  Praet  U.  feft.  6. 

^  athleeae^  Viftoriana  correftione  non  contentus  Pom 
tedel*  mal^t  ex  veftlgiis  antiquae  fcripturae:  quieJHspe^ 
furis  (vel  pecuarH)  atkletae  remuneremini  nos.  Sane  m  fcri- 
ptora  CodiCla  Viftorii  non  infiint  Epirodci,  fed  in  leftione 
Edd.  principum  infunt  Quod  addit  Pontedera  pro  argu- 
teento,  Varronem  nec  foiffe  Epiroticum  pecuarium,  nec 
taleni  fe  finxiffe,  id  vanum  mihi  videtur.  Seroh  enim,  cum 
M,ita  a  hobis  accipietis^  fecum  dicit  fimul  Varronem^  qui 
pnmai;  ioquendi  partes  flifeeperat 

;,  inmedium']  Xenophontia  locOm  in  Sympofio  ejLpreC. 
fm  a  Varroiie  putat  ViAoritts  hunc:  ucu  hrtiel&t  y«,  «pif^ 
iw  noii  umTc  kruifrei  etg  $U^9v  ^ipffr»  p,  u  &«flrroc  *r/drr«. 

•  aefepifem}    Vrfinus  corriglt  aecepiffeHt.    Refle!  nam 
yarro  iam  antea  accepiflet:  Ego  vero  dicam  duntaxat  etc. 

pHmae'}  Scilieet  hifix>ricae,  ad  quas  exfequendas  libris 
et  memoria  magis  quam  vfu  opus  effet,  refte  monente  Get 
Bero.        '  , 

Haturaifiue}  Vrfinus  cofrigit:  Nam fiuB  aliquod.  Ex 
MM  Hbrarios  finxiffe  natura.  Egregiel  Aldifia  ante na/iirtf 
etmtm  pofuit 

. «  kumande}  Vrfinua  cofrijrit:  kumdnatH  wtmn  —  adfteth 
iW^rtJii&til  Partem j^anie^brae firmat Cfefcent Louan. 


V ARRONIS  LIB.  VL  CAR  l  55« 

4U  ^vfatfl  'Vrfinus  htec  'm  legi  xittlelNit:  Us,  qiuu  «« 
tirrn,^  a  ^mic  tti  ficmdum  dtfuiuUffe,  cum  t  fms  atqim 
agnJHbus  arboribtis.^  fic  amtiaUbus  ete.  Rellqaa  i^ark 
ceniebat.  Vitium  loci  ieniit  etiam  L  Fr.  GronoiiiuSy  cuiuii 
hanc  emendat^onem  prodidit  Graeuius  vx  Leftipg.  Hefiod.. 
ad  Verfum  115.  Ille  igitur  legi  vofebat:  vomaquc  eaUes^ 
rantf.et  deinde  manjuefacerent.  Poftea  ryvoim  intelled^ 
et  confltudione  ad  initia  retrahebat ,  quafi  efiet:  Qm  eferis 
atque  agreftibus,  vt  —  cotlegerant  —  Jic  ex  animalibus  — 
manjuefacerentl  Contni  "^^XxaAmanJuefceretxt  defendere^ 
et  primum  vt  gemina  notiGne^vcaufaii  et  comparatiua,  pok 
iitnm  tueri  conatus  eil  Gefner*  DiJficiie  eft  iudicare  de  Kia 
virorum  do61:orum  conatibus,  nifi  quod  omnium  ineptif^* 
mam  rationem  Gefneri  efiTe  facile  video.  Nimis  multare* 
icindit  Vrfinus;  contra  faciilima  ratio  eft  GronouiL  Addi^ 
quod  Crefcentii  Bafileeniis  editio  ex  h.  I.  manfuefacere  po« 
fuit.  Antiqua  tamen  mea  ibi  babet  mmjuejcere^  Ceteriwi 
mirabile  mihi  accidit,  le(itiones  eas^.  quas  Gefnems  ex  eiB« 
tione  Louanienfi  Crefcentii  laudauit  in  varietate»  in  dua- 
bus.iiieis  no^  apparere,  fe4  tdtum  locum  piane  dtuerfum  le-  • 
gi;  ex  cuius  varietate  forte  ingenium  felicius  conieAando 
veram  huius  loci  leftioifem  inueniet. .  Video  nunc  demum» 
Salmafium  de  Vfuris  p.  363.  locum  iic  diitinguere:  jM^on-> 
tiam  eferifi  et  agrcjlibus.  Vt  ex  arboribus  —  cpUegerant  etcw 
JVlihi  breuifiima  ratio  corrigendi  nupq  videtur  haec,  vt  lega^ 
jnus  pcfftoritiatn.  f^i  ex  arboribus  «r-  coU^erant  ad  vjwn% 
fic  ex  animaiibus  feris  atqus  agreftibuscoqfermt  propter  «* 
deprehendere  —  manfuejcere. 

,  decerpenda']    In  Codd.  yidx>rtu$  reperit  (crtptnm  dt^- 
carnendo.  et  fic  habet  Brufchiana.  .  . 

dj/umtas'}  lofra  c,  9.  2.  eferi^  m^B  pecudibus  primsm 
dicis  oues  comprekenfas  ab  hommibus  ac  manfi^fdSUts. 

placiditatem']  Magis  probo  CrefcentiiySictr/rYa^^  <D- 
ius  explicationem  fequenlSa  aptiorem  praebent,.  alias  tasdB 
inepte  retvroXiyoi. 

hae  natural  Haec.  verba  damnanit  Vrfinufl»  in  oiiui 
jiota  fcriptum  legitur  naturae^ 

laSe']  Hoc  ex  libris  fuis  repofuit  Viftorius  alii^ae 
Varronis  locis  apud  Nonium  comprobauit 

adikibitum  ]  Verbum  Vriinus  delert  volebat  Crefeeff* 
tiua  Bafil.  Jac  et  cajeum.competunt^  kd  antiqua  mjeiL.lac.H 
cafeus  competuut»  Ad  vulgatuni  adhibitum  intellefta  adiun- 
gere  oportet  feouens  attukruut.  .  Gafeu^tvnen  Cato  etiam 
generje  neutro  dixjt. 

Bb4  (ror^ 


99»  *  COMMENTAHrVS  IN^ 

"fcoifitf)^  IiieiiiJi  voma,  inepto  loco  pdfitan,  «  Cre- 
-fisattjo  meo  etiam  vtroqoe  omiilluii ,  -  inoiiitiu  pneterea  « 
*onfcedera.  Forte  ex  led&one  Crefcentii  «ompettmt  oWa  ^ 
Imcio  cof^mt. 

tt  taium^i    HJas  «Joas  voces  ex  Crefcentio  atldL  debere, 
«t^BQit  ^am  Pontedera',  comparans  Varronis  locum  infifa 
Ipi  il,  et  Colurijellae  Vn,  a. 
_       a  vHa  paftatraW}    Haec  verba  deleri  malebat  Vrfinus. 

Atm  ad  nos}  Ita  lihroram  omniom  le6tionem  tkim  «■■ 
im  emen^auit  Viaxrfios,  cains  correAiooem  firmat  Cre- 
fcenbus  ^LoiMnien&,  a  Gefnero  laadatos.  Nam  in  vtraque 
.i»eajiic  locus  pianie  n^n  exftat 

-:  Zo^m  rolas'}  Leftio  inepta.  Qnomodo  enim  caprae 
&amothraciae,  &ndo  tantnm  notae  romanis  fcriptoribns,  fa- 
«le  potuerunt  appellari ,  et  irotae  quidem  ?  Igitur  certatim 
*.  I.  emendare  ftndaerunt  viri  difti.  Pclifferius  apud  Tur- 
JJtebiMn  AduftKTV.  6.  oonigebaH:  platifcerotas.  quos  Scaltger 
«lade  mterpfetabatur  cemos  palmtitos  invitaGordianonun; 
fluo»  nunc  damas  vocamus.  Idem  fenfit  Vrfinus.  Sed  ex 
oerumo  genere  platycerptes  locum  hic  non  habent  Vrfmus 
«ppofeit  locdm  Mdori  xn.  i.  Gxpros  et  capras  a  carpendis 
•fgwtis  qlMam  dixerunt  —  nottimUi  a  crepitu  crpnim,  vnde 
M»  capreas-^cttatas,  quaejimt  eaprae  agre/les,  qttas  Grae- 
*tpro  eo  'qu6d  ttdttijftme  videanf,  irS  n  m  Umk^oi  dor- 
fMos  apnHauenkt.  vbi  Codices  alii  creas  et  crepas  legnnt 
«^fljf  ^^doKb  retnlit  Vlncentius  ig.  c.  37.  Feftus  in  Ot. 
^at  Gtpfae  dtSde,  qitod  ontne  virguitum  carpant,fiue  a  crt. 
itttu  eruram.  Fndt  ef  crepas  eas  pHja  dixere.  UemCape. 
ratum  rugofum,  a  iormiumeaprinorum/tinilitw^ne.  Sed  ifte 
«ocus  Bon  pertlnet  ad  hanc  dili^ubitionem.  Equidem  h.  I. 
/rm««,.o/«,  inteiligi  cenfep,  de  qnlbus  Pllniul  XI.  f.  4$. 
ir  ^.l  ****  Senas  ouis  vulgari  ipaius  diflFert  etiam  ab 
TO  cttfnibus  fereaig,  intortis  feu  contortis,  quae  in  %tro^ 
qne  fejcn  adfunt  Habitat  montola  Cretae,  infdaram  Archi- 
p«agi,.Huj|gariae,  WaTIachiaeque  vfque  ad  Auftrlam.  Quas 
vero  Varro  m  Italia  reperiri  ait  capras  filueftres,  flint  puto 
«ip«sapr*fe  et  ibices,  qiias.  refte  Plinius  Alpibus  aflignat 
Kupicapras  Galli  Chdmois,  vel  crnn  Italis  Camorzas  vcjcajjt 
^  fcriptorftos  medli  ainit  dicuntur  Caiw/fi,  Camociae,  Ca, 
•BOMW.»  Vjde  Cotement  ad  Friderici  H.  Rellqaa  p.  84. 
^.«•^I*^?,  J  Gelher.eprrigebat/»»t,«fw»».  atque  ita  AI- 
dfHa  h*el,  ctim  ,Giypldan«  1535,  et  Editlpne  anno  153J. 


VAKRONIS  LIB.  H.  .CAt,  L  g^j 

PjfaHuml  Yio&er\xik2L%.^.inSauraSiFtfceUo.  PH- 
nios  ni.  r.  17.  Fifcellumnnontem  et  iuxta  Vacunae  nemora  , 
^emorat.-  Hodieque  nomen ,  retinet  in  confLniis  Abrutii 
vlterioris  ad  o^TsHdumCivita  Reate,  monente  Harduino.  Dq 
Tetrica  Siiius  VIII..417.  nec  no^i  habitata  prmnis  Nurjia  et 
a  Tetrica  comitantur  rupe  cohortes,  Ad  fines  agri  Picetii 
fitum  monet  Schoettgen..  Tetricae  korrentis  eft  in  Aeneide 
Vn.  713.  vbi  vide  Heinfium.  Ceterum  fenfum  loci  plane 
diuerfum  retulit  Crefcentius,  vt  ex  varletate  fupra  pofita 
vides. 

Jiies  vaeari']  Pltnius  8-  f-  ^^•'flacuere  autem  etferifues^ 
Apicius  Vni.  4«  ouemferum  habet. 

^  Medica']  Hanc  Polit.  fcripturam  praetnli  vulgatae  ilft, 
^.  £ft  enim  pro  KcuiiDtfli.  Vide  Interpretes  ad  Libruhi 
AriftoteticumdeMirabil.Aufcult.  p.4.  ed.Beckmanni.  Mae- 
dr-funt  fttb  monte  Pangaeo.  Intelligere  Varro  videtur  bona* 
Jitm^  in  Maedica  et  Paeonica  olim  habitantem. 

quodipfasl    Gefner  malebat  ^t»  i£/^. 

queritur']  apud  Pacuuium,  cuius  verfus  e^^nt  KpvA 
Ciceronem  de  N.  D.  IQ.  37.  agnum  inter  pecudes  aurea  eta* 
rum  eoma  quondam  Thyefiem  ctepere  aufim  effe  e  regia*  mo^ 
Bente  Viftorip. 

ad  Hefferides']  Puto  ad  delendum  efle;  de  perfonis 
enim  loquitur.  Jgitur  inclufi;  vt  fequens  quas  inclufit  Ge& 
ner.  ^ 

7.  ea  enim']  Vrfimis  corrigit:  eas  enlm  afua  voce.  Re^ 
fte;  igitur  a  inferui;  et  deinceps  ViAorionam  leftionem' 
correxi.*      *  . 

hetare  dicunt']^  Vrfinus  malebat*ififf«fff#  Verfum  Cra<^ 
tini  apud  £uftathmm  ad  librom  SC.  Uiadis  memorauitiam 
ViA:orius:  0  **  ^fX/^/o^  Stnrep  vfi^tv  fiij  ki^o^  ficcif^su 
Extritafytlaba  dixti  eft  apud  Quinajl.  DC  3. 

muki  numerani']  Aratns  tamen  Phaenom.  546.  a  cam 
cro  exor^itnr,  monente  ViAorio  Var.  Left.  32.  c.  30. 

Gemini]  Atii  interpretri^antur  Caftorem  et  PoUucem. 
Vide  Hygini  Aftronomicum  pw  ai  5.  ed.  Commelin. 

a  pecuariis  addiderunt'}  ViAip  haec  vert)a  abundare 
videbantur.  .       . 

ab  his  regionmn  notao^  «f /ror*)  Haec  verba  omnia, 
vt  ex  gloffemate  orta,  damnauit  Vffinus ;  Gefiier  verba  a  pe^ 
rw^  tantura  inclnfit.  »  - 

Graecia']  Poiltedera  addi  voluit  iwflgrir/i,  quiaPliniu^ 
ctim  VirgiH6  hoc  oppidum,  alias  Argyripam  diftum,  in 
Itaiia  collocat^  Sed  (xraeeiae ^Apro^  ftjnoy  et  hnrSportvHti» 

Bb  5  BOtum 


394  COMMENTAKIVS   IN 

notum  ^.  C.  Seii,  Varronis  amici,  eqaom  ti^anm  ex 
Thraciis  Diomediji  eqiiis  oriondiim  iaudat  Gellius  in.  9. 

Pi/o']  Repetet  infra  cap.  V.  f.  }.  Feftus t  ItaUa  dtSa^ 
fuod  murnosItahSf  hoc  %fi  houss  habeatf  vitnUi  emm  italifwU 
difti.  Cf.  Varronem  apud  Gellium  XI.  i.  Piibnem  poto 
inteli^i  fcriptorem  andalium,  Frugi  diftum. 

natridiml  A  Gloilatore  vo<^bniwm  hoc  additnm  cen* 
fet  Vrfnus, 

obtinebit^    vincet  etk  verum. 

Parilibus']  Infira  cap.  V.  t.  PatiUbus  fcriptntii  exftat; 
in  Columellae  libro  VIL  3.  1 1.  eft  etiam  fcriptum  ParUibus^ 
vbi  libri  optimi  habent  ParUmSp  tn  altero  Varronis  loco 
Palibus.  Eodem  modo  variatum  eft  vocabulum  in  Cicerone 
de  Oittin.  11.  47.  vbi  Tarutii  Firmani  mathemadct  ratio  tra- 
ditur»  qui  diem  natalem  Romae  a.  Parilibus  repetiit,  com 
luna  efTet  in  libra»  Sol  in  tauro»  lupiter  in  pifctbus,  Satnr* 
nus  cum  Venere,  Marte  et  Mercurio  in  Scorpione.  Vide  et> 
iam  Soiinum  c.  3.  Hinc  fidus  Pariiicium  apod  Piinium  iB* 
f.  66.  hyades  fignificat»  quae  ipib  die  natali  Romae  XL  Csl* 
lendas  Maii  clariflimae  apparebant  hx  Varrone  fcriptora 
aeqoalis  obferuari  debebat  Manilius  IV*  773.  Hefperiam 
fua  libra  tenet,  qua  condita  Roma  vrbis  m  imperio  retiaet 
difcrimna  rerum.  ^  qua  genitus  cum  /iratre  Remus  kane 
coikiidit  prbem.  Diei  3 1  Aprilis  Paliiia  aifignant  edam  Fafti 
Verrii  Fl^^oi»  vbi  Foggini  p.  56.  egregie  de  ipfo  fefto  die 
difpnteuit    Vtdeinfrac.V.fea:.6. 

bubus  et  ouibus']  Vrfinus  malebat  ouU^us  et  babus  ex 
loco  Plinii  i8*  C  3*  MuUatio  qnoque  nonnifi  ouium  boumque 
impendio  dicebatur,  uon  amittenaa  prifcarum  tegum  benmo* 
lentia*  Cautum  quippe  efi ,  $te  bouem  priufquam  ouem  nami^ 
naret,  qui  indieeret  muttam.  Gellias  XL  i.  JUutta  quae  ap- 
petlabatur  f^prema  infiituta  efi  in  fingutos  duarum  ouimn^ 
boum  trigmta:  pro  copia  fcilicet  boum,  jproque  owum  penu- 
ria.  —>"  Pofiea  tege  Hateria  confiituti  jwn^  (»  <^^  fitigulas 
aeris  deni,  in  boues  aeris  centeni.  Minima  multa  eft  ouis 
vhius.  Varronis  de  eadem  multa  locum  pofuit  Feftus  m 
IUutta  et  Ouibus.  Huc  pc^rtinet  Ipcus  Varronis  L.  L.  4.  p. 
2$.  ISnc  pecutatum  publicum  primo,  vt  eum  pecore  dicereiut 
mnttaf  et  id  effet  coaSuminpubticumf  fi  erat  auer/iim  (i.  e. 
fubtraftum).  Huc  perj^et  locus  Ciceronis  ex  Ubro  Keipu* 
blicae  apud  Nonium  in  Pecumofus:  muttaque  diti^ouium 
et  boum,  quod  ^uuc erat  res  iu pecore,  et  iu ioeorm pojfeffio^ 
nibus  exquo  ptcuniofi  et  tocuptetes  vocabantur.  quae  repetens 
Ifidorus  OrigMt.  X»  habet  mutta  quae  editipne.    Fertinet  huc 

etiam 


VARRONIS  LlB.  IL  CA?i  I.  39$ 

ftiam  loctid  Seraii  ad  Georg.  HI.  387*  ap^  maiores  homid- 
dHpoenam  naxius  arietis  damno  ktebat:  qnod  in  Regum  legU 
ius  tegitur.    Ceteriim  apud  Athenienfes  ex  lege  Solonis  ei, 

£i  lupum  interemerit»  dracfamas  V  datas,  qui  lupam>  vnam# 
1  pro  pecuniae  caritate  ilii  boaem,  huic  ouem  datam  fnih 
fe,  ex  Plutarcho  r^fert  Pontedera  in  Curis  fec.  De  numis 
Atfaenieniium  idem»  quod  Varro  de  Romanis ;  refert  PoUux 
DC  61.    Cf.  Salnuiiius  de  Modo  Vfnrar.  ^.  374. 

f.  lo.  vmo  vrhis']  Ita  refte  h.  I.  correxit  ex  Codice 
fuo  Vriinus,  niii  quod  deinceps  inferui  iunlHs.  De  vruo  iic 
Varro  de  L.  L.  IV.  p.  32.  Imburumfi&um  ab  vrbo^  quod  ita 
Jlexum ,  vt  redeat/ur/um  verjhs ,  vt  tn  dratro  quod  eft  vrbum* 
Idem  p.  33.  Bura  a  bubusf  aHi  hoc  a*euruo  eurUum  appellant. 
&A  iugo  medio  Couum,  quodbura  extrema  addita  appeilaturf 
vocatur  eouuma  eauo.  vbi  margo  Durdr.  oppilatur  habet 
Praeterea  ibl  lege  curuo  umum.  In  priore  looo  Editio  Par- 
meniis  anni  1480.  habet  Imburo  -*-  verfusin  aratro  quod  eft 
aruumf  Idcm  Varro  p.  34.  Qua  viam  relinquebani  in  murOf 
qua  in  ofmidum  portarent^ifortas.  Oppida  condebunt  in  La- 
Ho  Etru/co  ritu  (vt  inferit  margo)  muttaf  id  eft,  iunSis  bu» 
buSf  tauro  et  vacca,  hiteriorearatr&  eircumagebant /ukum. 
Hoc  faciebant  reUgiouis  canfa  die  aufpicata ,  vtfojfa  et  muro 
^ent  munita.  Terram  vnde  exfeutp/erantj  fojfam  vocabant, 
et  intror/um  faSlum  mufiim.  Poftea  quodfiebat  orbis ,  vrbs. 
Prindpium  qnod  efat  poft  murmnf'  pomerium  diSlum*  vbl 
Editio  Parmenfis':  orbii  Wbis  prineipium  auod  continue<bri- 
ptom  habet  Seruius  ad  Aeneid.  V.  Omaituri  ciuitates  tau» 
rum  in  dextra  etvaccam  tntrinfecus  iungebant  et  cinSiSatrino 
ritu,  ideft,  togae  parte  caput  velaH,  pearteJitccinSli\  tenebant 
/Kuam  i$tcuruam\  vt  gkbae  omnes  intrinfecus  caderent  et  ita 
Juko  dnMo  loca  murorum  defignabant ,  aratrumjiffpendentes 
circa  toca  port&rim.  liidorus  Origin.  XV.  9.  Pros  vocata 
— *  vet  ab  vrbOf  parte  aratri ,  quo  muri  defignabantur,  vn4s 
efk  iUud  Optauitque  hcum  r^no  —  et  conelwiere /uko*  Locus 
gnimfuturai  ciuitatis  fuko  Jifignabatur,  id  eft,  aratro.  Cato: 
qm  vrbem,  inquit,  nouam  ccmdit,  tauro  et  vacca  aret,  vbi 
arauerit ,  murumfaciat;  vbi  portam  vult  effe,  aratrumJuftoU 
tat  et  portet,  et  portam  vocet:  Ideo  autem  vrbs  aratro  cir^ 
ctemdabaiur  rH/pari/exu  imuincorum  propter  eommixtionem 
JamiliarumetimaginemjfereiUisffvSumquereddentis.  Ifido* 
nis  Seroii  locum  integriorem  in  fao  Codice  legiflfe  videtur* 
Feftos:  yimat  Em^s  in  Andromeda  figuificat  cirxumdat^ 
ah  eo  fuko  \  qul  ft  in  vrbe  condeuda  vruo  euratri ,  a  curuatio» 
m  burisy  quae.fit/armafimiaimasmciuip  et  detUiSy  ^uiprcttfi* 

gitur 


39«  COMMENTARIV*-  IN 

gHur  vomer.  Itaque  biira  et  vraaoL  in  mixa  eft  «t  park» 
quam  Graeci  Tvfy  dixerutil:.  •  VideadL  IQ«  2«  ExGloffis 
Placidi  Vrllaus  pofiiit:  obwrhbs^  circutiycribis^  diSim  ab 
vrbo.  Eundem  nxorein  in  coioniia  dedaQendifl  obfeniabant; 
tefte  Cicerone  Philipp.  II.  40.  Seruii  et  Fefti  k>cuni  Vrii- 
nns ,  Ifidori  Schoettgen  a^otauerat  In  Seruio  Voffius  ad 
Velleium  IL  2.  corrigebat  vaccam  infmiftra  ~  OMfif  riim 
Gabino  ^Jtiuam  oblUmam.  ManiHus  tV.  556.  itmSifque  ». 
veucis  mo$ma  fubciuaus  curuo  defcribit  aratr^.  Donatns  ad 
Terentii  Adeiph.  IV.  Sc.  VII.  Porta  autem  iiiSa  eft,  qued  iu 
$0  toco  colouiae  deduSor  et  conditorJubiunSis  vacca  et  tauro 
aratrum,  quo  vrbem  defignatfJiffpeikiitmanUf  ue  imprimat 
fulcoSf  vbi  duitatis  adttus  reliuquendi  fint.  De  Couo  addo 
iocum Fefti:  Cohum  lorumf  qno  temo  buristumiugo  con^ga>' 
tur,  a  coMmdo  diSum*  vbi  malim  hcum  iegere. 

Ouiuius']    Etiam  Ouius  nomen  fuit  quorundam: 

TauriusJi  Hanc  formam  reliqua  nomina  poftulant; 
valgatum  Taurus  potius  eft  cogncnnen.-  Vitium  et  lacunam 
huius  loci  primus  animadueFdt  Vrfinus^  ita  corrigens  et  fup« 
plens :  Equitius  Thorius,  Afinius:  a  maiore  item  cdgmomiua. 
Vidorius  tamen  iam  antea  Taurius  fcriblmaluitcumEdd. 
L  L  Familiae  Thoriae  nomen  a  tauro  deduftum  fuifle»  ex 
numis  argenteis  arguit  Vrfinus»  vbi  taurus  incifus  reperitur. 
Scilicet  ex  nomine  Taurius  fadbun  deinde  Tbrna  luiefit  &• 
miliis  aiiis,  inde  pronuntiando  formatum  Torius  etadditt 
afpiratione  Tkorius  iterum  familias  quafdam  a  reliquis  diftin- 
xit.  Formas  eas  omnes  reperimus  pofitas  in  Scripttxibos 
et'  iofcriptionibus  vetuflis.  Ceterum  quod  attinet  emenda- 
tionem.Vrflni»  non  necefle  eft,  Afinium  addi;  at  re6te  iu 
cognomina  a  jqiominibus  diflii^ui  voluit  Quomodo  veri>a; 
Cf^n.  adfigniftcari  voluerir  emendari,  an  podus  omitti  ma- 
hxetitadfignificariftion^ixit  Equidemmalim:  itemcagmU' 
Pfina  adfigngkant ,  vt  infra  cap.  XI.  fe6t  10. 

»  maiore  et  minore']  .  Haec  vefba  abefle  malebat  Vr* 
finus^  .     - 

jlnmi  Caprae']  Erant  etiam  Annii  Afelli.  Statiliorum 
TaUf orum  familiam  nouam  fuifla^  ex  VeUieio  admonoit  Vr- 
finus.       '  • 

Fomnomi]  Negat Vrfiima»  Pomponiae  familiae  oogno* 
men  fuifle/  contra  Voooniae  tfibuunt  numi  argentei;  ex 
gente  Oftaaia  vitulum  «ooiinat  InfcriptiD  vetost  a  Popma 
laudata,  qui  Pomponiae  genets  famiiias  duaa  RufonmL  et 
Mularum  annotauit  Sed  de  his  cognominibus  Pomponiae 
fiumlke  dubttad  \ad^;  ds.Voconia  noa  ^teqi. 

quod 


VARRONIS  LIB.  II.  CAP.  1.  397 

qudd  tft'  dicendum'}  Vulgabttn  de  qua  eft  diccfidum,  quod 
•^  nteHuspoteft  dfeif  cum  —  tmnes.    JBrro/i,  primus  ScalK 

fer  reftius  diftiiTxie,  et  legi  voluit  dic.  Pelifferius  apud 
'uruebum  IV.  6.  dicet  praefepebati  quam  leftionem  equi» 
dem  faciUimamef]^  cenfebam;  itaqae  recepi  coniunmm 
crnn  emendatione  Vrfini^  qui  qiibd  iu  fuum  locum  repofuit; 
«t  praeterea  cbrrigi  voftiit:  o  Scrofa  nofter  —  ffotvft  diet. 
Gefner  fuam  coniefturam  qwhetius  pates,  dice  poftiit ' Apo- 
^lraphe  mihi  h.  I.  inconmioda  vifa  €&:  quo  meHus  potefl,  di^ 
ent  interpretorv  ijuod  opHme  omkium  de  pecuaria  dicere  pot' 
eft ,  kanc  illc  partem  dicet 

ex  ea,  a  quiSus'}  Gefiier  malebat  ealms,  vt  ad  pecudi^ 
bus,  in  pecore  intdleftis,  referatur.  Duram  efTevulg^bim, 
ootifiteor  et  iple,"abjue  haud  fdo,  an  bene  a  fruftibus  pccu- 
dum,hon  ab  ipfis  pecudibusorigb  pecuniaederiuetur.  Forte 
qnibufdam  non  imprebabilis  videbiturleflao  primarum  Edd, 
fpfa  pecuaria  —  omnis  pecudriat.  vt  nunc  Varro  pecu«riae 
*origmem  atqne  nrgamentnm  explicet.  Dicit  igitur,  fcien- 
ttani  pecoi^isparandi  ao  pafbenili,  ita/  vt  fruftus,  quani  fhar- 
ximos  pofiuAius,  ex  ea.capiamus,  vocari  pecuariam ab his 
•ipfis  fruftfbtis ;  efle  enim  pecuariae  omnis*pecus  fuiifdiimeif.  • 
^m.  Vi^  mant^m  abftiniii,  quin  eam  ipfam  leftionem  reft{* 
HU^f em.  Peeuttiae  enim  etymologiam  iam  fupra  pofuit  Vaf- 
rpj  cuius  alter  Ideus  eft  de  L.L.  4.  p.  2$.pecus  —  a  quope^ 
ttinia  ifniue^Jiirquod  in  pecote^ pecunia  tum  confiftebat paHo^ 
rffhiir.  quimed^biurh^adhuctenuit.  ' 

"  adtresjpeciei}  Edd.  1. 1-  G.  aiiaefpeeies  --^^ifcretiii. 
Edd.  primae  dtfcreta  habent;  qnod^  fi  pecora  inteltigas^ 
^nlefereildum  putb  Vidgato. 

'  prdpteted,  riPj  '•  Mahii  ita  cam  VHino  ex  Codice  fcri- 
-bere ,  quam  tn  •  Vufgafai  eam  aut^  explicanda  cum  Gefneroc  arw 
]g;trtari.  *^  *  • 

-'■  ."  hcAetiionen^  In  leftione  VSbftinua  opUiiiarum /?«r* 
f 2rT  omnium  relkaminum  latere  milii  videtur  hic  et  paulo  poA 
^rocihubnn  omniud.-  .        • 

••*  .  1 5.  vHum  fdre}  Vrfitio  vnum  fpilriam  et  ortum  vMe- 
<ur  €x  inteipretatScme  vocis  prfmutn}  vt  apud  Caefarem  B.G. 
^,  c.  19.  nt  ne  vnum  qt^dem  nofirorum  impettifj^ferrent.  vbi 
fk^debat  vt  ne  prihntm  quidem.  •         ^^  ""'^^ 

^  '  qu(m*;€itbfs\  Haec  verba,  vt  Aeinc^pi^ifkam  paruam 
te^thcre  damriat,  pofliea  etiairi  parandum  non  quaerendum 
le^lt  Vrfmus.  .     .♦  —;  . 

iffriar9»)r/i26rfe?]  yarroDianam  elegantiam  haec  Verb»  tiOA 
tciJjicerec^nferVti^mw.  -  •      .     . 

•    ^*  miUilms 


398  COMMENTARIVS  IN 

miUibus  ZrX]  Infra  IIL  2.  7.  quae  a/inmn  tMm,  qvem 
ihihi  quadra^iUa  millibus  efutum  ojhndebas  apud  te.  quem 
locum  ex  Pltnio  8-  f*  i38*  emendauit  VriinuSi  vbi  eft:  jljuuim 
fuadringiutis  fidftbus  emtum  Q.  Axiojenatori  auSor  ejt  M. 
Parro,  kaudfcio  awommumpretio  ammalium  viBo.  jgitur 
fimili  modo  etiam  li.  1.  corrigit  Vrlinus-,  praeterea  vfiiue 
adeo  legit  Praeterea  Gronoy.  dc  P..V.  L4.  p.  22«  mooe^ 
iegendum  eHe/eJlertium  vei)^^ 

quadringniUis  miilibus}  .  Vrfinus  legit  XH  HS»  ex  looo 
infra  c.  2.  3.  Reatino,  vbi  trecims  acquadrigems  milUbus  ai^ 
mijjarii  atiquot  venieruiit. 

1 5*  de  iure  in  parando  ]  Haec  verba  ab  Vrlioo  damna- 
ta  inclufit  Gefnen 

e  valetudinario']  Haec  veri>a  £dd»  primae  et  libri  icrt- 
pti  omittunt,  damnat  etiam  Pontedera.  Vrfinns  contra  haec 
ita  corrigit:  jiipulandmH /anum  e/fe,  aUqs  non  e  vatetudinar 
rio.  Ratiotiem,  qua  Pontedera  vtitur^  vt  verba  baec  danmet» 
plane  aliena  eft.  Quisenim,  inquit,  pecus  e  valetodtnario 
emerit  ?  At  emtor  ftipulatar.infra  U.  6.  in.ouibus  de  peco- 
•re  morboib  uon  efte.  Idem  facit  in  fuibus  cap.  4. 5.  Aiibi 
emtor  ftipuiatur  sjano  elTe,  aijbi  Cina  ipfa  pecora,  in  capria 
.denique  (vide  c.  3.  5.)  e  neutro  llipulatur^  id  eft,  nec  ip&i 
iaiiiiSy  nec  ex  fano  pecore,  quia  capras  (anas  &nu^  nemo 
praeifait.    Igitur  verum  \x6\Sk  V^riinom  cenfeo. 

et  queis']^  Codicis  fui  ledionem  et  qui  praeferebat  Vi* 
Aorius,  (^uoniam  infra  te6L  17.  fic  eft.  Sed  refte  moiiet 
Gefner  ibidem^  efie  eadem  notipne^  qua  1l1.  L  e.  quibus 
rebus. 

in/criptum  peeus'\  Vriinus  comparauit  locum  Locilii: 
/acit  idem ,  quod  iUi\  qui  iajhiptum  ex  p&rtu  portaui  clancw- 
Jum,  m  portorium/obtant.  Afconius  in  Diuinat.  Cicer.  mum. 
cipes /unt  pubiicanorum  principcSf  romani  komiues^  qui  queto^ 
ftusJiU  caufa  -^ji  pqfcna  pubUca  rcditmmt,  pecuarii  appei^ 
lautur,  quorum  ratio /criptura  dicitur.'  Feftos:  im/criptm^ 
rarius  ager:  publicus  nppeUatur^  in  quo  vt  peeara  peycantur^ 
certum  cus  efi.  qma  pubUcanMs/cribcndo  conficit  rationem  atm 
paftore.  Hinc  Jcriptura  Siciliae  ex  pafcuis  apud-CicerQnena 
Verrin.  II.  79.  ,;to  icriptuca  pro  magiftro  d«re  operam  apuf! 
eundem  tpifc  ad  jjiuerf.  Xlll.  65.  Scilicet  apud  pubUcanpi^ 
fcripturam  e^^erceatesi,  jjiaftores  quotannis  puhlice  nomitia 
fua  pro£tebantur;  quod  d^  aratoribus  teffatur  Cicero  Venw* 
HL  52,  qui  agros  publicos  araturi  apud  decumanos  nominm 
/iia  profitebantur.  Bepe  de  icriptura  tradidit.Erneftianus  In* 
dex.     Hodieque  ouei  ex  Samnio  (AbruzflQ)  autumqo  \9 

Apn* 


VARROMIS  LIB.  D.  CAP-  L  399 

Apuliam(PagIia)«bigaiitur,  ibiqae  foetns  edbnt.  Scriptu- 
ram  exercet  TiibtmaU  Mla  Dogana  deUa  fHena  delie  pecore 
di  PugUa.  CL  Swinborne  Itinen  N^pol.  T.  I.  p.  164.  verC 
Germanicae. 

cenfaria  ctmmittantl  Cenfores  enim  agros  et  veftiga- 
lia  locabant  Quinftiiiani  locum  ex  Declam.  Qnod  quts  pro* 
feffus  noH  efi  apud  pubticauos,  pro  commiffo  tenetur.  annota- 
vit  Vrfinos;  ibidemfeqoitar:  pubiicano  Jcrutari  liceat^  quod 
ams  profej/us  non  fuerU,  perdat.  Vfum  £!iceronianum  da- 
oit  Clauis  Emeftiana. 

Gurgures']  Vrfinas  malebat  deleto  aitos  legi  querque- 
ros.  cuius  gloilam  efle  putabat  aitos.  De  re  ipfa  vide  infra 
ad  cap.  g.  fra^  5. 

faba  interdum  ]  Vrfinaa  corri^t :  fabam  interdum  oui- 
bus  obiiciendum  ^  meeUeam  et  cj/i^um.  Etiam  I.  Fn  Gro- 
noY.fabam  correxit. 

opilioms'^  Polit  liber  cipHones  htkhet,  vbi  forte  aipilO' 
nes  Iztet,  vel  aipolones  ex  graeco  WoXoc»  euTtAJwv,  vt  ^ 
nokoQ,  ySaxeA/aiy;  quanqoam  opilionem  ex  graeco  phtckoi;, 
oiwoiJav  derimmt. 

19.  monte  Tc^o']  Ex  Colamella  VI.  97.  7.  monte  Sa- 
^o  corrigebat  Scaliger;  Vrfinus  Plinii  locam  pofiiit  18«  c* 
34.  ConJUit,  inLufitania  dreaOlyfippomm  oppidum  et  Tagum 
amnem  equas  Fauouiofianti  obuerjas  animaiem  concipereJpU 
ritmm,  idque  partumfieri,  et gigni  pernicilfimam.  vndedu- 
bitabat,  an  amne  Tago  feribi  d^^t  b.  I.  Salmafius  ad  Soli- 
num  p.  196.  corrigit  monte  Artabro.  probante  Schoettgen, 
quia  promontorium  Sacrum  nimis  fit  longe  ab  Olyfippone 
remotum,  vicinam  vero  Artabrnm  adeo,  vt  Oiyfipponenfe 
mufthvbcareht^  tefte  Plinio  IV.  21.  Cum  Surita  Scaiigero 
«ccedit  WeiOfeiing.  ad  Antonin.  p.  417.  Seruius  ad  Georg. 
]DD.  ^73.  Hoc  etiam  Vairro  dieit:  In  Hifpania  viteriore  vemo 
termpore  equas,  nimio  ardore  commotasf  contra  frigidiores 
Sfsktosora  patffacere  od  Jedandum  caiorem,  et  eas  exinde 
amoipere  et  edere  pulios,  Hcet  veioees,  diu  tamen  minims  dura^ 
ieeros:  nam  breuis  admodum  vHaeJunt» 

Mrtfy/AUft]  £t  zephyria,  latine  irrite  dixit  Plinins  X. 
6o.  Cf.  Ariftolelis  H.  A.  V.  I.  VL  2.  et  Cerda  ad  Virgilu 
Georg.  n.  273. 

Us  eqnis']  Antiqai  pro  equabus.  Fabalofiis  hic  con- 
ip^fitiis  eqoanim  eft»  et  falfiia.  Gallinacewii  quidem  genas 
oila  paErit,  fed  infoecunda  abiqae  coitu ;  fed  in  brutis  et  qua- 
drupedibus  aQimalibus  et  viuiparis.  corpora^modo  itttea  re* 
pexiuntur  fine  coito  ^ata,  vt  demonftraoit  BloflMnbacIiii  Spe- 

aimen 


400  COMMENTARI VS  IN 

ckneft  PhyfioloKiae  compafiatae  inter  animalia  calidl  IktigQ!- 
nls  viaipara  et  oaipara^  Go£fttingae  I789<  P*^-  In  tnuiabus 
ead^mlutea  corpora  reperiHe  Nicoiaum^teaonis  teftaotor 
A^  Haanienfia  T.  11.  p.  229.  reperit  etiam  Bragoone  de 
Cara  eqoor.  p.  213.  verf.^ermanicae. 

trienmum']  Silius  III.  383.  feptennium  eis  com:edit; 
Sed  non  multa  dies  generi ,  proper^UqmJineSus  ^  /eptimaqne 
His  ftdbulis  tongijfima  ducitur  aeftdSi  la  Vettonum  regioni 
equos  hos  afiignat 

voluisl  Vriinas  malebat  vatuolis  mtimis  quas  vocanU 
ex  Feflo^  qai  valMohs  mteTptetalbar  JblUadosfabaef  quos  no- 
minauit  etiam  Columella  VII.  3/  Sed  Plinius  XI.  37.  de 
vtero:  quod  alio  nomine  iocos  appellant^  hoc  in  reHquis  ani- 
malibuS  vubum*  vbi  loca  (tint  Graecoram  %of ioy  quaii  %wf /«' 
Etymologiam  Varronis  ineptam  eiTe  ^cenfuit  etiam  Scaiiger. 
Eodem  tamen  modo  Graeqi  fua  fureixoipu  funt  interpretati, 
vt  infra  videbimus.  li  funt  porci  fero  nati.  Ecce  Seruius 
ad  Georgica  UI.  136.  genitcUi- aruo ,  pro  mutiebri  folUculo, 
quam  fcilicet  vutuam  vocantf^  vt  etiam  Plimu^  docet;  »am 
foUiculus  ante  dicebatur.  Locos  mulieris  vocat  Cato  c.  157. 
£  II.  vitium.locoram  fimiiiter  dlxit  Celfus  V.  25.  f.  3.  A 
valoa  eft  vuloa;  fed  votua  pomohfm  ap.  Scribonium  Comp. 
104.  cnm  H.  lunio  male  huc  refertur  a  Geihero.  Locos 
enim  ifte  vitio  laborat  fcripturae. 

.  chordi']  Antiqai  tefte  feko/rumenta  corda^  etfoenum 
eordum  dicebant,  quaejero  mature/cunt,  Plinius  VIII.  47. 
Cdrdos  vocabamt  antiqm  poft  id  ttmpus  (legitimim)  natas. 

fubiicicft']    Paftor.  Anpottus,^'trfaylegendam? 

/ubrumi'}    Vide  infra  ad  H.  1 1 . 5. 

quompuvil  ilefte Vrfinus  vidit,  vulgatam quofdmtsisa^ 
tari  debere,  quod  feci  approbante  ipfo  Gefnero.  De  porcis 
iacrii  vide  noifaiun  IL  4.  x6.  Feftum »  et  Piautam  in  Men* 
aechmis  n.  2.  15«  item  ia  Rudente  IL  6.  4. 

vtitesl  Vide  infin  cap.  V«  10.  Almeloueen  maldMt 
pataies,  h  e^  oomua  patentia  et  diuerfa  habentes ;  de  qoihas 
Scaliger  ad  Varronem  de  L.  L.  p.  43. 

21.  et  quando  non  valit'}  Haec  raihi  otiofa  et  fporia 
Ifidentar  verba.  Scaligerdeincepsantiquamledtionem^* 
pe  magna  adficiuutur  probatam  defendebat  figura  emdlages» 
Pontedera  etiam^  quia  peco»  flt  nomen  calleaiuam.  Idem 
in  Curis  (ec.  de  vitioia  eiufdem  rei  repetitioneh.  I.  mfMiuit; 
igitur  cum  PoHt  legebat:  ^  vitkjfitm,  i.  e^  vitia  et  morfaos 
«liii  adfert  atque  immifceC; 

•  ----■.•'»  ■    .  i    ,      .  .    .  •        .  y.  '      .  j 

JHt»- 


VARRONIS  LIB.  IL  CAP.  L  461 

Jcieniiae']  Hoc  vocabulam  et  deinceps  vt  in  komincm 
ipuria  cenfebat  Vrfinus.  Gelher  in  hominem  fiiAum  inter-* 
pretatur  pro  m  homine. 

quo']  Vrfinus  corrigebat  ^«0«,  fed  vuIgaUm  quo,  yt 
antiquam  etiam  datiui  formam  ex  Perizonio  ad  Sanftiuin  p. 
525.  defendit  Gefner.  ^ 

morborum  caujae'}  Crefcent  9.  65.  morborum  canfae 
in  bobuSf  vt  ait  Farro^  hae  fere  funt  —  aut  propter  nimium 
taborcm  vel  e  contra  —  potum  dederis. 

Signa'\  Crefc.  et  cognofcuntur  cum  febriunt ,  quiafunt 
calidi  taffu  et  maxime  in  Ungua  et  curibus  et  anhelitus  ipfo^ 
rum  efi  fpjffus  et  calidus. 

vt  eorum']  Pontedt*ra  malebat  vt  equorum;  feu  anti- 
que  ecorum.  Deinceps  Codices  Vi6torii  habebant  fcriptum : 
5»/^  e  labore  febretn  kabent.  vnde  Scaliger  corrigebat:  qui 
fi  vet  ab  ore  feruentf  habcnt  adapertum,  humido  fpiritu, 
Vrfinus  verba  vteorum,  qui  —febrem  liabent  delet,  et  reli- 
qua  fic  legit:  et  erebro,  corpore  calido.  Curatio  autem  haec; 
perfunditur  aqua  etc.  Pontedera  librorum  Viftorii  leftio- 
nem  probabat;  vnius  enim  modo  febris  curationem  traSi.    • 

23.  fufiinetur]  Vrfinus  abfiinetur  maiebat,  Gefiier  cum 
libro  Ryckiano  cibus.  In  Vegetio  eadem  phnifis  occurrit^ 
in  Varrone  tamen  non  probanda.  Mihi  videtur  legendum 
effe  et  pauco  cibofufiinetur.  Ita  etiani  Apfyrtus  Geoponlc. 
XVI.  4.  In  Curis  Sec.  Pontedera  vulgatam  probat.  Quia, 
inquit,  e  labore  febrit,  cibo  fdtineri  expedit^  quippe  labo- 
rando  vires  exhauriuntur. 

caedat2    Vrfinus  laedat  malebat 

aqtia  ttpida]  Crefcentius  frigida.  Columella  etiam 
VI.  9.  et  Vegetius  I.  3.  frigidam  dat  cum  Geoponicis  XVU. 
30.  contra  tepidam  propinat  Apfyrtus  ibidem  XVl.  4. 

demitur]  Vulgata  leftio  dimittitur  vel  demittitur  flimltf 
efi:  inepta,  quam  vt  probare  eam  poflem,  Igitur  meliorem 
ex  Crefc.  meo  fubfliitui.  Longe  aliud  quid  fignificat  in  pe- 
core  fanguinem  demittere  in  pedes  vel  genua,  vel  aliam 
cbrporis  partem.    Vide  ad  Colum.  VI.  90.  6. 

34.  de  numero]  Haec  verba  Vrfino  fpuria  videntor  efle« 
Vide  fupra  feft,  12. 

quantos]  Vrfini  hanc  emendationem  probauit  etiam 
Gefner,  nec  tamen  recepit 

reiiculae']    Ex  leftione  librorum  quot  epulae  Scaliger 

coniiciendo  efficiebat  quot  p.tiiae,  vei  quot  taedulae?  vel 

potius  quot  pullae?  Popma  quot  depul/ae.    Pontedera  ipfum 

illQdepulaetenet,  interpretatua  agnos  etverueces  pingue^  ad 

Tom.  L  P.  U.  C  c  epulas 


4oa  COMMENTARIVS  IN 

epulas  vendendos.  E^fdem  oucs  Catoni  dici  deliculas,  id 
^ftf  feleJtas  e^ptiBias,  a  dekco  pro  deligo.  Varronem  II.  4« 
delicum  porcum  ita  dixifie.  Gefner  cum  I.  H.  Vrfmo  Ob- 
ferv.  Phiiol.  c.  6.  p.  65.  epulas  oues  cenfet  efle,  quae  epuli» 
ftruire  poJGTunty  et  ad  lanium  perueniunt.  Nefcio  quid  tanto- 
pere  vulgataih  corrigere  conati  fint  viri  dofti  hic  et  infni 
cap.  V.  fe&T  17.  Ecce  enim  Varro  apud  Nonium  p.  i68. 
JMercerii :  et  vt  in  grege  ovilio  oues  minus  idoueas  remouen 
Jokt^  quas  reiadas  appellcA ;  faepe  enitn  vuus  puer  petulaus 
atque  impurus  inquivat  gregem  puerorunu  vbi  Editio  Par* 
menfis  1480.  rheiculas  habet.  Nonius  aetate  aut  morbo  gra* 
ves  interpretatur. 

Atticus']  Vrfinus  malebat  Facdus^  qui  deinceps  etiam 
feft.  37.  refpoi\det  Refte!  Gefner  tamen  oggerit,  inter 
perfonas  huius  libri  c.  2.  f.  2.  apcrte  Atticum  etiam  referri. 

/altat']  Vrfinu^  malebat  /ailant  tiouenae  —  partes  et 
ntm  exeant.    Aliter  1. 1-  G.  numerus /allat  ^  et  ne  nouenae, 

mille']^  plures  Dlftys  et  Dares  tradiderunt;  quod  valet 
edam  de  ludicip  centumuirali. 

deme'}    Cum  in  libris  optimis  fit  quarc  demeSf  non  in- 
epte  Vrfinus  correxifle  videtur:    Sic,  inquam  —  quare 
demaSu 
.  f.  27.  Romae  peperiffe'}    In  prodigiis  Liuius  et  lulius 

^.  Obfequens  iktis  frequenter  faftum  Ronuie  retulerunt. 

Cap.  H.  Pergamide']  Neutrum  locum  aliunde  notum 
habeo.  Scripturam  vulgatam  ex  libris  fuis  pofuit  Vi^rius., 
Aliter  Editicnes  reliquae. 

cogn^mine  eodemj  Ita  emendault  Vi6lorittS  leftionem 
Edd.  primarum  et  librorum  fcriptorum,  vbi  erat:  cum  nomi' 
fff .  Scilicet  pofl:  adoptionem  ab  auunculo  fuo  nomen  habuit 
(^4  Caecitius  Pomponianus  ^tticuSf  cum  antea  eifet  T.  Pom- 
ponius  Atticus,  tefte  etiam  Cicerone  ad  Attic.  ni.  20.  vbl 
gn^tulatur  Attico  adoptionem  iftam,  in  Epjuco  tum  commo^ 
r^tij  cum  Cicero  d^  reditu  in  patriam  et  domo  fiia  recu< 
peranda  anxius  efiet  Theifalonicae.  Pertinet  fj>ifiola  a4 
A-  V.  696. 

primigenia  pecuaria  ]  Ita  ex  libris  fuis  correxit  vulgt'^ 
tum  antea  pecuariae,  ad^iditque  exempla  vocabuli  primige- 
nius  ex  Nohio. 

quofi  ita  ab  aetate]    Crefcent  IX.  67.  oues  bonae  cc^tio- 

ffuntwr  ab  aetate  —  nam  alere  nondum  pojfuntf  nec  darefiru- 

Sum.  vbi  antiqua  mea  habet:  alere  nonduni  iam  nonpoj/imt 

.,  4a^i^ruS^    Co4?x,.  Vjcfoi^  habi^feat  ftriftwi  ^a  «!!«•# 

aetate^ 


VARRONIS  LIB.  H.  CAR  n.         40S 

aeiati,  quae  ita  ertmt,  eamque  leAionem  probat  compara- 
tis  locis  IL  4.  eligere  oportet  primum  bona  aetate*  et  II.  & 
vt  mares  foemino^que  bona  aetate  /umaL  Equidem  ihalui 
cum  Pontedera  ex  Crefcentio  inferere  vethwnx  cognofcuntur. 
Bonaf^  t>aes'  fcilicet  animaduertuntur  primum  ab  aetate ,  de- 
inde  a  forma  et  fic  deinceps.  Ita  noilrer  II.  4.  bomjiminis 
/ues  animaduertuntur  a  facie  et  progenie.  Quanquam  in  Cu- 
rls  fec.  mutata  fententia  nullo  fulcro  opus  ei&  cenfet,  ii  in- 
telligamus  ita  bonae/unt  ab  aetate.  Feftus :  Adajia  ouis  ve- 
tula  recentis  partus.  Ilidorus :  Adafxa  ouls  maior  natu.  Ite^ 
rum  Fe/lus :  AuiUas  aff[Has  reccntis  partus.  In  priore  gloHa 
verba  recentis  partus  fpuria  cenfeo;  neeenim  commode  in- 
terpretari  licet. 

aetas  ]    Crefc.  addit  eft* 

De  forma'}-  Crefc.  itemcognofcitur  aforma^  nam  ouem 
etc,  Geoponica  XVIQ.  i.  ccpivroif  eht  rcxciiBQ  cif  ^piot  ^vh* 
eetf  fcXioi  juij  ficiKxni ,  ri^  fiotX^  fioi^eTt;  xemnyuifilvui  xoe^* 
qXov  fiivri  trSfiot^  fiiXiTTu  ii  vepi  riv  rptt%)fXoy  jro^  ri^  f^^^, 
vxQ»  ix^^^  'i  ^  ^y  uotXfocv  okTfv  iotfftiOLV  if/w  Ttkifd^ai  ueij 
fiotXMjtirjfrs  xalf  o^o%po/^.  Addunt  in  fmc:  Optimas  eile  oue^ 
habentes  lanas  fimplices  et  pianas  {ifxXoofiivuX  crifpam  vero 
lanam  (votpnXirfixoi)  naturam  argnere  debilem. 

villif  altis\  Hinc  in  Infcript,  Fratrum  Arualium  apu4 
Phtiippum  a  Tiu^re  Monum.  Antii  p.  389«  I<^  berbues  IL 
gUtHoHeoSf  Marti  arietes  altUaneos  IL 

quae  ti]  Polit.iiber  quo  id^  qpod  Pontedera  quoniam 
interpretatus  {^robabat. 

apicas^  Feftus:  Apice  dicitur  outSy  quaiventrem  gla^ 
brum  habet.  Piinius  g.  f.  48.  quibus  venter  nudus  ejfet^  apih 
eas  appeliabanty  damnabantque.  vbi  Vincentius  bAbettapi-» 
tas.  Refte  Dalecamp  et  Scaliger  deduMnt  a  graeco  vemo^ 
Hn^siMO^*  Nefcio  quid  Gefnemm  impulerit,  vt  fufpicaretur 
apilas^  vel  Pontederam,  vt  atricas  ex  irfix^  corrigendum 
putaret. 

cruribus']  Plinius  g.  48.  C  75*  in  ifja  oue/atis  generojt 
ii^is  oftenditur  breuitate  crurum^  ventris  vefiitu  -^  SjfruH 
mbitaUs  euium  caudae^  pkrimumque  in  ea  parte  tanicii* 

caudit}  Crefc.  caudis  proUxis  in  Italia^/ed  in  Sirim 
breuibus.  Item  cogno/cuntur  ex  progeniif  fi  aguQs/olenJt  prom 
crearc  formojos.  Geoponioa  i8*  >•  ^etf  H  xri  nvri^  ev-^ 
^^-oXiMtc  umi  fiMnfoanM!^  mi^  pmxfm^fu^  Sfsgreif  ^  «IS^ 
retf  iTf «<  ifvrfo^ioaf. 

pccus habeasX  Mnttikimelt, logi deUM-flfw^M» h^ 
bias. 

Qca  f.  4. 


4o4  COMMENTARIVS  IN 

r.  4.  tartis'}  Antiquutn'  intortisj'  ex  h.  I.  retulit  etiain 
Columella  VU.  3.  f.  3.  vbl  de  forma  cornuttm  dicam. 

/ronte^  Crefc.  IX.  69.  cauda  bngijfima  et  lata^  curtis 
carhibuSf  pronis  ad  rojlrum,  lana  apertis  auribus  yamplo 
peHore  y  fcapulis  et  ctunibus  latis  velleHs  depreffi^  frd^  lata 
etc.  quae  ex  Palladio  lul.  IV.  2.  funt  admifta.  Geoponica 
iS*  !•  f«4  i^  xp^C  eiroi.yBTQy  koXsq  rij  ^ict  %a!po7J^  toTq  o/x-. 
fUKTit  ixffVfiSToirac  9  BVKdpoorxg,  oktyoHipcarot^ ,  cnsxofUvH^  ri 
Zrx  T^  irvxvoTjyri  rSv  iftoovy  xXarwoorsQf  ^ovtocq  thq  iiiv- 
ftSQ  fiByoihiCf  fiTiiiv  irepixfHv  ixl  rS  aoi/jMToc  exovTKg.  vbi 
vocem  oA/yox^p«r«€,  quae  curiis  comibus  reddit,  omittit  Co- 
dex  Gottorp.  Sed  Varronis  vulgatam  tortis  defendit  fequens 
pronis  ad  rollrufn  et  locus  Columellae  VII.  3.  habitus  pro* 
batur  cunt  ejt  altus  atque  procerus  ^  ventre  promiffo  atqueJO' 
natOy  cauda  hngijjtma  denjique  velleriSj  fronte  lata^  tejSbus 
ampliSf  intortis  comibus :  non  quia  magis  hic  Jit  vtilis  ^  nam 
eji  meliar  mutitus  arieSffed  quia  minime  nocent  intorta  po- 
tius  quam  furreSa  et  patula  cornucf.  quae  repetiit  Palladius. 
Inde  igitar  patet, /ron^^  lata  h.  I.  veram  eSe  leftionem^  quod 
monuit  etiam  Vrunus,  etfi  Geoponica,  ^«ov/tfrfJrac  reddeut 
Hsiyfronte  lana  vejliti  expreflerunt.  Deinde  ante  Vidorium 
h.  1.  intortis  legebatur,  qnam  ieftionem  retulit  etiam  Coln- 
mella ;  eandemque  repraefentat  Crefcentii  curtis.  Vulgatam 
fronte  tana  conciliare  poflis  cum  Columella,  fi  fequaris  la 
Coiumella  leftionem  Polit.  libri,  vbi  eft:  veUeris  denji  im 
fronte  lata.  et  in  Varrone  legas :  fronte  tata  latia  veftiti  bene* 
Verum  equidem  in  vtroque  fcriptore  praefero  liinpliciCer 
frontem  latam;  et  in  Varrone  verba  lana  vejliti  bene  ad  ven- 
trem  omiflum  pertinere  puto.         *  ^ 

amplo  peSore'}  Ita  ex  Crefc.  correxi  Vulgatum  ampUs 
peSlore  et,  atque  itA  voluit  etiam  fcribi  Vriinus.  Geoponica 
'breuios :  irX«rvv»V «c.  Pontedera  probabat  libri  Polit  ampUp 
quafi  antiqui  amplis  pro  amvlus  dixerint 

cauda  tata  et  longa']  Vox  lata  ad  caudam  non  pertinet. 
Nam  in  Italia  prolixas  caudas  fupra  Varro  requirebat»  ia 
Syria  breues,  quae  fimul  efle  folent  l^tae  et  pinguedine  re* 
fertae.  Igitur  lata  excidit  fuo  loco.et  poAfronte  reponen* 
'dum  eft  vocabulum;  etfi  ex  h.L  Crefcentius  faabere  vide- 
tur:  cauda  longiffima  et  tata. 

eam  habenf}  Geoponica  i8<  6.  iocv  svpi/Q  yXSccoof  otvrS 
fiikcuvotVf  fUkav  Ti^srnf,  iiv  ii  Kevx^,  yewiftrsi  Xsvniv.  ieaf 
ii  TCOiHthjVf  mnlkov  sffrotf  ro  Ttxrofuvov.  Sed  male  haec  ad 
ouem  pvagnantem  refert  capitis  infcriptio.  Reliquadabo  ad 
Columellam. 


VARRONIS  LIB.  IL  CAP.  tt         405 

procreanf^    Crelc.  prQcreareJoknt. 

Iex2  fc.  mancipii,  Magius  MifcelL  IV.  3.  comparat  lo* 
cam  Horatii  Epift  IL  2.  ig.  prudens  emifti  vitiofum,  diSa 
tibieJIUx. 

procedant']  Le.  valeant,  ducantur,  numerentQr.  Ita 
Gellius  V.  19.  Vfum  bunc  ioquendi  egregie  illuftrauit  Gro^ 
nov,  ad  Liuium  V.  48.  p.  213.  Tom.  11.  ed.  Drakenb. 

expromijit']  De  verbo  hoc  copiofe  difputauit  Gefner 
ad  h.  L  in  Indice,  quae  deinde  tranAulit  iil  Thef.  L.  L»  vbi 
vide. 

'  f.  6.  qna  de  re  e^ttw']  Formulam  iuris  et  legis  fuilTe 
(blemnem,  ex  Ciceronis  Orat.  pro  Muraena  cap.  12.  admo^^ 
nuit  Vriinus. 

pecus  ouillum']  Haec  verba  ipuria  efle  cenfuit  VrQnus, 
qui  fimul  monuit»  fuifTe  iuris  formulam  Q.  R.  F.  E.  V.  apud 
Probum.  Geliius  16.  4.  vti  quod  reftefaSum  effe  voles.  eo^ 
que  refpicere  Varronem. 

minam]  Feftus :  minam  ait  Aelius  vocitatam  mammam 
alteramp  laSe  deficientem.  Hunc  locum  appofuit  Vrfinus,  qui 
fimui  de  formula  antiqua  iuris  extra  quam  admonui^  Api<« 
x:am  eandem  effe  cum  mina,  vix  credam  interpolatori ,  qui 
iocum  Varronis  vitiauit  Mecum  fentirc  video  nunc  Pon* 
tederam.  Apicas  feu  ventre  glabro  oues  nemo  facile  exci- 
piet,  quoniam  in  oculos  incurrunt  ftatim.  Pontedera  fteri.' 
lem  intelligit,  mammis  ficcis  Vel  exilibus;  et  verl}a  id  eft 
ventreglabro  deleri  iubet.  Interim  inclufi.  Italis  paftoribuai 
fterilis  y?^jt?a  audit,  monente  Pontedera^qui  locumColumel- 
lae  de  eadem  re  appofuit:  maiorem  trima  dente  minacemffte" 
rilem  repudiabis  Vll.  3«  feft.  7.  vbi  Sangerm.  trimae  dentem 
habet  .  Sed  ibi  iatere  puto  fignum  idem  iftud,  quod  Varro 
pofuit,  qui  forte  inde  emendandus  eft;  quanquam  iUud  Co- 
lumeliae  fignum  nondum  iatis  intelligo.  Scaliger,  ab  inter- 
polatore  deceptus,  credebat,eire,quasAriftoteles  H.  A.  VIU. 
10.  xoXspoig  dixit.  Ita  vero  iile:  kM  ik  svx^^J^speirepoi  c^ 
vXotrvnipMi  oYe^  rSv  fuoipoiUpnny  xcif  ctf  xoXepetf  rSv  XKtriav. 
vbi  Albertus :  Similiter  autem,  quae  habent  pilos  multos,  me» 
Uusfuftinent  hiemem,  quam  habentes  lanam  paucam^  Adhuc 
autem  quaecunque.  anima&a  habent  piios  curtos  et  crifpos^  hie» 
fnem  gtauifer  patiuntur.  Thomae  verfio :  mc^ime  bene  hie- 
fmUes.  Sed  ex  Alberti  feu  Scoti  verfione  refte  iam  oiim 
Scaliger  et  Cafanbonus  emendarunt:  iv^elfiepor  atque  ita 
faadet  rerum  natura»  vt  exiftimemus,  laticaudatas  oues  et 
nokspou;  effe  frigoris  impatientiores ,  quam  hirfutas  et  longi- 
caudatas.    KoX^pce;  Albertus  de  pilis  curtis  et  crifpis,  Gaza 

Cc  3  fimi- 


4otf  COMMENTAMVS  IV 

fimiHter:  eri/pcte  etkm  algoris  impatieiUes/tmt*  fediiantea 
dixerat:  et  glabrae  extaiores  quam  veftiiiares.  Thomae  ver- 
fio  w\epcU  aperte  interpretatiir  membris  groffae  lanofis.  Sci- 
licet  verfiones  onmes  et  fcripti  libri  veteres  verba,  quae  viil« 
go  feqtiuntar:  ivcfX^tptMfi  j^  JMf  oaf  nffeii  matant  in  d.  i.  %ai 
eij  iketf.  Itaque  tria  ouium  genera  difUngutt  Ariftoteies 
Xu7tiQ,  i.  e.  hirfutaa,  (Codices  a«^/«  habent/;  iXMCf  i-  e.  cri- 
fpas  ez  xoKif^.  quae,  cum  hirfutis  opponantur,  debent  efTe 
breui  piio.  Hefychius :  noXepx  y^«(»  vejd^peif  Hih^i  Hk  xfifiei^ 
r»  rpaxiocf  i.  e.  aiiqui  dicunt  efle  oues  afperas  feu  hirtas. 
inepte !  Galiicus  Interpres  non  mclios  dixtt  qm  ottt  ta  lai- 
me  claire.  Miras  et  perperas  oues,  ex  Plaoto  alktas,  Scaiiger 
interpretatar  inutiles  et  glabras.  Locus  eft  in  Tracu!ent» 
III.  1.  9.  vbi  de  pretio  OQlumTarentinarum,  a  patre  vendita- 
rom,  quod  fult  viginti  minarum,  ftlius  fic:  condo  in  crteme- 
nam,  Uk  abiit.  ego  prrperas^  minas  ouei  in  crumcna  hac  im 
vrbem  detulL  Sed  Muretos  legit:  propere  minas  oues.  Forte 
lufit  iuuenis  in  eo  etiam»  quod  minae  dico^ntur  oues  quae- 
dam,  et  forte  Tarentinae»  quas  antea  nominauerat.  Sed 
tuto  looo  illo  Plauti  vti  non  iicet  in  re  dubia.  Ex  Geopo- 
Jiicis  fupra  admonui  •  oues  Jana  fimplice  et  refba  efle  fortio- 
res,  coQtra  lanam  crifpam  arguere  debilitatem  naturae.  PIi<' 
nitts  g.  f.  73.  Apulas  ooes  breoes  villo  nec  nifi  paenulls  ce- 
lebres  eSe  ait,  Scriptores  ronuni  rei  rufticae  mrtas  oues^ 
woUes  et  pelHtas  nominant  Varro  hirbas  a  pellitis  diftin- 
guit  IT.  3.  18  et  19.  pellitas  aotem  fimul  vocat  Tarentinas  et 
Atticas.  Locns  alter  n.  2.  ao.  vbi  pellitae  antea  nomina- 
bantur,  corrigendus  et  caprae  fubftituendae  funt  Simtliter 
Coiumella  I.  Praef.  s6.  birtimi  genus  opponit  Tafendno; 
atque  iterum  VII.  9.  5.  fairtas  mollibus  opponit.  Plinius  8. 
£  73.  Ouium  Jumma  genera  duo^  te&um  et  colonicwn.  Te^^ti 
meminit  etiam  ColumeUa  VII.  4.  Plinios  8-  f«  73-  tft  et  hir^ 
iaelanae^  pilo  craj/o  in  tapetis  antiquiffhna  gratia.  Breui- 
jter  nunc  definiam  fmgula  genera.  Hirtae  oues  funt  Xavta/ 
vel  iptasTaf  Ariftotelis,  vulgares  feu  colonicae  Romanis  fcri- 
ptoribus,  quarum  eae^  quae  pilo  funt  breuiores,  dicuntur no- 
hepc^.  Pecus  graecum  Geoponieis  wp»Kirptxn  xfiBxra^ 
debilt  natura,  hinc  raoUe  genus  Romanis,  et  peltitiim»  Ari- 
ftotoli  iXe^*  ^uae  lanamm  crifpa  naturaoritur  inde,  quod 
pelle  tcguntur ,  et  lana  faepius  vngftur. 

Jponde/ne^  Ita  emendauit  Vmnos  vulgatom  Spondes? 
Nee  cum.  emendationem  aofkore  libro  Polit.  recepit  etiam 
Gelner. 

5/1 


VARRONIS  LIB.  11.  tAt.  11.         ^bf 

ift  adnumeratum']  Hatic  le^nefn  refte  reftitelt  Ge^ 
ner  propter  locam,  iam  a  Magid  laadatam  1. 35.  §.  5.decoii»' 
trab.  emt.  Si  pro  nufnero  corparum  pretiUm  Jitit  fiatutumf 
Sabinus  et  (Mkts  tunc  perj^  emtianem  exiftimantj  cum  ad^ 
numerataj  aamenfa  appen/aue  fint:  ^a  venditio  quaji  Ju^ 
kae  conditione  mdeturfieri^  vt  infiftguias  metretas  aut  tn  fin^ 
gulos  modioSf  quos  qucf/ite  admenjus  eris,  aut  infingula  cor* 
pora,  quae  adnumeraueris.  Ergo  etfi  gtex  venierit,  fi  qtd* 
dem  vnmerjaliter ,  iMo  pretto,  petfeaa  Videtur,  poftquam  di 
pretio  conttenerit.  SS  vero  ht  finguUt  eorpora  certo  pretiOp 
eadem  erunt,  quae  proxime  traftammus.  Vide  et  ad  Ca- 
ton.  14S. 

ex  emio  vendito']  Hanc  ex  libris  foig  (et  Edd.  primis) 
leftionem  reftituit  ViAorius,  inteft*pretatas  aSlione  emti  ven^ 
diti,  comparato  loco  Ciceronis  N.  D.  III.  ^o* 

primum  prouidenduml  Crefc.  de  paftione  primum  vi* 
dendum  eft,  vt  per  totttm  annum  etc.  vnde  refte  monuit 
Pontedera,  ex  more  Varronis  legi  debere:  De  paftione,  pri^ 
mttm  etc. 

ftabdtta']  Crefc.  inftabulo  idonibfint,  non  ventofo,  quod 
magis  adof.  ^  meridiem  JpeSet.  vbi  ftent  —  effe  virguttis 
aut  pakis  amt  aliis  ftraminiJbus  Jlratum  atqtte  dectiuum ,  vt 
mundari  ae  purumfieri  ab  kumiditate  Vrinae  /aciie  pojfit  etc« 
Geoponica  ig.  3.  ri^  otih^^  ri^tig  uo^  fiajHoy  '^KetTvXoip^C 
•Tvof  isT,  ^efpui^  TB  xoq  ^pi^  uocrwntfiOMrUv ,  tu^  r»  ii»(pif 
ii  rir»v  xsuia/iivx  kfd^oicrs  uarMrrope&ivrot  ifiahffriov,  ra* 
xriov  ii  xou  rpoQ  ro  ca^XoV  rS  iii^HQ  rxQ  (pirvxe  xXlfMxic 
fB  Mp  xvrSv  ifntTjxriov^  ofta^  rx  rpipxrx  r^v  rpo^^  Kxft' 
pxvovrx  xotkutiTotf  uiTBpirTii^v. . 

tempus,  vbijlent'}  Haec  verba  fpuria  efle  cenfait  Vrfi« 
nus;  Popma  folum  ^em/Mi^.volait  deleri,  adftipalante  Cre* 
(bentto ;.  atque  inepte  omnino  dicitur  locas  aiiquis  fpeftar^ 
ad  tempus  merid^anum.  l^itur  inclufi.  Reliqua  vbi  Jteni 
fetis  defendit  Crefcentii  auAoritas. 

eruderatum']  Crefc.  pro  hoc  ita  hcum  &portet  ejfe  vir^ 
guttis  aut  pateis  aut  atiis  ftraminibus  ftratum.  vnde  excidiil^ 
h.  1.  qoaedam  refte  fufpicatod^  eft  Pontedera,  quod  arguit 
etiam  fequens:  fubiicere  oportet  virgulta  Otia.  Columellt 
Vn.  3.  deturque  opera,  ne  qnis  humor  confiftat,  vtfemper 
quam  aridijjimis  filicibus  vel  cutmis  fiabuta  conftrata  fintf  qn6 
purius  et  mottius  incubent  foetae^  neque  earum  vatetudo  infe^ 
fietur  vtigine,  Geoponica :  sosi  ri  iix^ij  xBnhfUvx  Xl^otQ  ro 
MarxaropBd^ivrx  ofiaXt<rriov.  Pellitarum  ftabula  Varro  infra 
fe^  19.  h^ide  ftrata  eSe  voit^  vt  vrina  necabi  in  ft^bolo  con- 

Cc  4  fiftat. 


408  .    COMMENTARIVS   IN 

.  fiftat   .  Jtaqae  h.  1.  erude  ratam  ex  GeopomcU  interpfetor 
ifji^^riQVt  foluin  eft  aequaadum* 

.  ea  vligo}    Haec  lemo  poftulat,  vt  antea  cum  Crefcentio 
•  legamus  purum  ab  humiditate,  vel:  purum  ab  vrina,  monen* 
te  Pontedera.    Idem  Crefc.  lanas  habet 

ac/cabras']  Crefc.  vngulas /cabras.  fed  antiqaa  mea 
jnterferit  aut.  Columella  I.  6.  humorem  cauet^  ne  vnguiae 
pecudum  oorrumpantur.  Virgilius  Georg,  m.  29g.  de  oui- 
libus :  et  multa  duramjlipulafilicumqui  mampUsftemenJub' 
ter  humumt  glacies  ne  frigiaa  laedat  molte  pecus /cabiemque 
ferat  turpejque  podagras» 

f.  S.fteterunt']  Crefc.  fteterint,Jubiicere  oportet  alia  vir- 
.  gutta  VitpaUaSf  quo  melius  requie/cant  etc.  vbi  antiqua  mea 
requiefcunt,  Vnde  apparet,  quod  monuit  iam  Pontederai  in  , 
antecedentibus  quaedam  excidifle ;  quam  lacunam»  vt  aliquo 
mpdQ  explerent  Edd.  I.  L  G,  habent:  virguUa  et  atia.  Forte 
tamen  traiedtione  verborum  locus  poteft  fanari»  ita,  vt  lega- 
tur :  fieri  cogit.  Jtaque /ubfternere  oportet  virguUa  vel  pa- 
leas,  quo  moUius  requiejcantf  puriore/que  ftnt.  Cumaliquot. 
diesfteteruntyfubiicere  oport$t  virgulta  c^lian  Ubentius  enim 
Ctc, 

virgutta'}  Quod  eft  in  libro  Polit  vircutta  probabat 
Pontedera,  deriuans  a  vi  cum  r  finali  et  colOf  vel  ab  hirp 
yola  manus,  quippe  virgulta  putari  atque,  vt  refta  furgant; 
in  diuerfa  fietti;  quare  hominum  manu  culta  dicit;f>^a. 
Quid?  ii  contra  virgam  ab  dptxv*  ^^^  vimineo,  deriua- 
vero? 

faciendum']  Cretcenda&i  faciendum  quaque  inftrmis  et 
his,  qui  aguos  paruos  habent  Jecretafepta  ab  atiis^  quo  eas 
rectudere  pojjjis.  Vnde  egregie  comprobatur  emendatio  Vi- 
6;orii,  qui  vulgatum  enitentes  emendauit  ex  libri  fui  ipicien-. 
tes.  Feftus  in  grauida  -^  inciens  propinqua  parttii ,  quod 
incitatus  Jit  fetus  eius.  Plinii  et  Arnobii  locos,  abVrfmo 
memoratos,  pofuit  Gefneri  Thef.L,L.  Rhemmius  Palaemou 
^ditus  in  Obferv,  Mifcell.  Nouis  T,  IX.  p.  986.  iniciens  in 
.  partu.  Arnobius  VII.  p.  225.  incientibus /crqfis.  et  p.  227, 
Telluri  matrijcrofa  inciens  immolatur  et  foeia.  vbi  Vrfinua 
priore  in  loco  vulgatum  ingentibus  fimiliter  correxit 

haec  magis'}  Crefc.  haec  autem  magis  in  vitlaticis  (aiiti* 
qua  mea  viotaticis)  gregibusjuntferuanaa.  nam  in  his,  qw» 
pqfcuntur  in/attibus,  cuftod^Jecum  portant  etc.  Vnde  Pon- 
tedera  vulgatam  huius  loci  fcripturam:  ittae  —  quae  pafcun* 
tur,  ita  emendabat,  vt  legeret:  conira  ad  itlas  —  quae  "^ 
CHftodes  portantjecum,   In  Curi$  tajnen  fecundis  accefiit  Vr- 

ilui 


VARRONIS  LIB.  D-  CAP;  II.         409 

Imi  fenfcentiae,  emendanfcis  iUi  —  qui.  quam  equidem  rafcio- 
nem,  vfc  raciliimam«  fecufcas  funu 

retia'}  Plinius  ig.  f-  S^-funtf  qui  opHme fiercorari pw- 
tent  fub  dio  nunc  retibus  inclu/a  pecorum  menftone.  Retia  in- 
telligit  fpartea,  quibus  Columella  XII.  44.  3.  arbores  aduer- 
fus  aues  contegit,  Hodieque  in  Hifpania  greges  ouium  mi< 
gratorcs  in  ciufmodi  ftabulis  retibus  fparteis  conclufi  tenen- 
tor.    In  Piinio  tamen  Codices  cratibus  habent 

et  late]  Crefc.  addit  et  varie.  Contra  Vrfinus  verba 
et  iatef  vt  fuperuacua  deleri  volebat.  Pontedera  fupplemen- 
tum  Crefcentianum  probabat 

jtpulia  hibemabant']  Supra  L  feft.  16.  et  llbro  ITT.  17, 
f.  9.  Refte  Heinfius  Aduerf.  IIL  p.  495.  comparauit  locum 
LucanilX.  183.  Sic  vbi  depa/iis  Jubmittere  gramina  catnpis 
et  renouare  parans  fiibernas  jjppulus  herbas  igne  fouet  ter- 
raSfJimul  et  Garganas  et  arua  f^ulturis  et  calidi  lucent  buce- 
ta  Matini.  Horatius  Epod,  I.  pecufue  Catabris  ante  fidus 
feruidum  Lucana  mutet  pajcu^. 

f.  10.  Jirpiculos']  Scaliger  interpretabatur  carrorum, 
feu  vehicuh  generis,  quod  ftrpeam  dixerit  Varro  L.  L.  IV- 
p.  34.  Contra  Gefner  intelligit  corbes  duos,  iugo  feu  ligno 
tranfucrfo  incuruo  iuriftos,  dum  portantur.  Scaligeri  fen- 
tentiam  improbauit  etiam  Gronov.  ad  Plauti  Pfeudol.  I.  3. 
98.  et  ScheiFer  de  Re  vehicul.  p.  360.  monente  Gefnero. 

calles  publicae]  Hanc  fcripturam  refte  reuocauit  Gef- 
ner  ex  primis  Edd.  reliquae  publice  dederunt  Sequentia  ita 
legebat  Vriinus  :^difiantes  pafiiones,  atque  vbi  pajiantur.  In- 
fra  cap.  9.  quod  acddit  iis^  qui  per  calles  filuefires  longinquos 
folent  comitari.  Vrfinus  calles  interpretatur  vias  publicas, 
pecoribus  deftinatas,  ex  hibemis  in  aeftiua  redeuntibus. 
Laudat  Ciceronis  locum  pro  Sexfcio  c.  5.  Italiae  calles  atque 
ppfioruni fiabula.  In  eiufdem  Orat,  pro  Cluentio  c.  58«  eft: 
Cum  quaedam  m  collibus,  ytfoletf  controuerfia  pafiorum  ejfet 
orta.  vbi  Ernefti  fefte  monet,  catlibus  legi  debere.  ^eto- 
nius  Caef.  c.  19,  vt  prouinciae  futuris  Conjulibus  minimi  ne^ 
gotiif  id  ejif  ftluae  cattejaue  decernerentur.  vbi  vidc  Interpre- 
ti?3.  Equidem  Calles  eite  et  dici  cenfeo  toca  filueftria,  per 
quae  tranfeuntia  pecora  pafcuntur,  dum  in  longinqua  pafcua 
hiberna  abiguntur.  Feminino  fexu  calles  dixit  etiam  Liuius, 
^iique  fcriptores  apud  Nonium. 

eafque\  Ifca  Gefner  fcripfit  pro  eaeque.  Praeterea  ex 
Vetere  Codice  Vrfinus  memorat  leftionem:  quod  aefiate 
pum  prima  luce  —  fote  autem  exorto.  Monet  etiam,  Varro- 
pen^  apud  Nonium  dixiiTe  ctaro  etprimo  luci^    Locom  No- 

Cc  S  ^^ 


410  COMMENTARIVS  IN 

nias  landat  ex  Ciceronis  Offic.  HI.  31 .  Tbt  faodie  primh  bue 
legitur ,  fed  Anemoecius  edtdit  cum  primo  lucis.  vnde  fufpi- 
catur  refte  Heofinger,  in  etits  Codtce  foifle  primo  tmcu  In 
Philippica  XII.  10.  editio  etiam  Erneftiniana  poftrema  babet 
Uui,  pro  interdia. 

Oiftate']  Geoponica  ig.  3.  ^tf^^  /e^sa  %v  %ai  uruiSfix 
rpiC^ovraf  xal  b^  etvkt^opraf  (i/k*ony  0  ikto^  o^aroc  ^» 
1^0  ^iiv  iyiff^»*  i  ftifu  re  ivirotknf*  ^oifct  yif  pkirrti 
ri  ^x^^  ^^^  "^  '^'  ^^  '^v  vouJjv  i^xnriov  d^ipsg  pth  wph 
ijhov  ivot^efVf  frt  r^c  ipicrs  nBifUvnjQj  xBtfjMvo^  ii  xaj  rf^ 
ir«%yifc  ^iil  ucu  iri^Q  riJQ  ipias  ito^hjfiivTi^  hucffTors  ii  ro¥ 
ilkiov  notr  ipiv  i^Biv  oturi  xpovoijriov. 

potum^  Ita  fcripfi  cum  Pontedera.  Vulgatam  puto  feu 
puro  probabatVrfinus  et  deiticeps  l^gebat:  propellunt  mrfus 
ad  paftumf  vt  redintegrantes  alacriores  fiant.  Sed  verbuni 
redintegrare  fenfu  aftiuo  vfurpat  Varro  ibttim  poftea.  Ponte- 
derae  emendationem  comprobat  comparatio  Virgilii  Georg. 
III.  334.  quem  fequitur  Columella  VU.  3.  33.  Is  puio  ortum 
putabat  ex  antiquo  i7M/ttm  pro  potum,  vt  legimus  Cungrum^ 
funtiSf  frundes,  Ackerunta. 

meridianos  aeftus]  Infra  cap.  4.  poft  mericUem  rurjus 
tenito  feruore  pafcunt.  vtideh.  1.  Vrfinus  maiebat  legi  meru 
diem,  aeftus  dum  deferuefcat.  £dd.  B.  R.  habent  ipfum  de" 
feruefcat. 

r^rigeratur  aer  ef]  Ita  duce  libro  Polit  dedi  pro  re^ 
frtgerato  aere  vejpertino.  etfi  maiim  legeret  dein  refrigerato 
aere,  vefpertino  rurfus  pqfcunt.  Pafamt  dedit  idem  liber 
Polit  pro  pofcant. 

auerfo  fole']  Vulgatum  aduerfo  vitiofum  efle,  monuit 
Vrfmus ,  qui  mutari  voluit  in  auetja  JbU,  vel  auerfa  a  fok, 
vel  auerjbfole.  Poflremam  rationem,  vt  facillimam,  probauit 
Gefner,  fed  operae  aberrarunt  De  re  ipla*vide  Columell. 
VII.  ^.  et  ibi  notam. 

redintegrabit']  Ita  fcripfi  ex  Pol.  pro  ridintegramt. 
Paulo  antea :  Jble  exortu  potum  propetiunt ,  vt  redintegrantes 
rurfus  ad  paftum  akuriores  faciant.  Monuit  etiam  vrfinus. 
Nofter  ni.  7.  6.  vt  redintegrentur  columbae  fnfiidientes. 

mejfes  funt  faUae\  Crefc.  Cum  mejjes  fuut  faftaef  tenean- 
iur  in  ftipuHs ,  quod  eft  vtile  dudbus  ex  caufts,  nam  et  ccuiucm 
fpica  Jaturantur  etobtritisftramentisetftercorationemfadunt 
in  annumfequenten.'  etfegetes  miiiores.  vbi  antiqua  mea  re&e 
omittit  poflxemum  ctk 

C  12. 


VARRONIS  LIB.  It  CAP.  U.         411 

C  12.  itiigtre]  Vrfini  efnencktto&em,  t  Poptnt  «t  Pon- 
tedera  probatam,  i^ecepit  Gefner  et  confirmat  Creicentias. 
Vulgo  erat  interefl. 

hoc  tnutatul  i.  e.  differunt  Alia  Varronis  exempla 
«X  Libris  de  L.  L.  et  Nonio,  deinde  GellioXnL  3.  et  XVIIL 
13.  pofuit  Vrfinus.  Vide  ad  cap.  XI.  12.  Ceterum  obreruare 
ticet,  Graecos  gregum  duces  mares  conftituiile,  a  hiuentute 
vfque  aJTuetos,  quos  diutius  viuere  aiHrmat  Ariftoteles  H.A. 
VI.  19.  lios,  voce  compeUatos,  antecedere  gregem.  Ideifi 
hodie  Hirpani  in  gregibus  ouium  ambulantibus  faciunt* 
£cQ|Seruius  ad  Georg.  III.  446.  vbi  de ariete  eft:  MuftmO' 
nei^icit  ducem  gregis ,  quem  ita  et  ykrro  eamtnemorat.  No- 
nius  locOm  Catonis  habet,  vbi  poft  afinum  et  ante  arietem 
nominat  mufimonem.  De  nominis  notione  diPputant  gram- 
matici ;  mihi  non  liquet  De  mufimone  ad  Columellam  ite- 
rum  dicetur.  Nunc  fufpicor,  veteres  romanos  fcriptores 
equos  non  cafiratos^  forte  edam  pecudes  quofdam  mares 
mufimones  vocaffe  a  mufone  vei  mutone,  id  eft  membro  vi- 
riie,  quod  mutimtm  etiam  dixerunt  In  loco  Lncilii  apud 
Nonium  mu/co»is  efk,  vbi  Dacerius  ad  Feftum  mufonis  refti- 
tuit  In  altero  Lucilii  loco  mufmones^  equos^  mulos, 
afinos  breues  interpretatur  Dalecampius  ad  Plinii  locum 
Vin.  fett.  75.  vbi  de  mufmone  Hifpaniae  et  Corficae  tradit, 
addens :  ^orum  e  genere  et  ouibus  natos  prijci  Fmbros  vocch 
runt.  Scilicct  vt  Scaiiger  ad  Varronem  noftrum  I.  ig.  6. 
vntbrum,  imbrum,  ibrum  dici  monet  genus  animalium  am- 
bigenarum  et  fpuriorum.  Laudat  ex  Glofiario  Imbrum^ 
ijfifovovf  irpipctrov.  Item:  Iber,  TJfttovcc.  Hinc  hybridas 
«Ciam  homines  dixerunt  Horatius  Satyr.I.  7.  2.  Suetonius 
Aug.  c.  ip.  Martialis  VIII.  33.  Proprie  tamen  hybridas 
.natos  ex  uie  cum  apro  vocabant,  tefte  Plinio  8*  f.  79.  et 
Martiali  VIII.  23.  Canes  etiam,  imparibus  parentibus  natos^ 
boc  eft  ex  venatico  et  gregario,  hybridas  vocari»  et  aquilam 
eam»  quae  ex  aquila  et  vulture  nafcatur,  traduntPorphyrion 
et  Acron  ad  Horatii  locum.  Ifidorus  Orig.  XII.  i.  hibruie 
ex  apris  et  porcis,  vt  editio  princeps  habet;  aliae  Bibridae. 
£ugenius  Toletanus  Carmine  XXII.  de  Ambigenis  Burdo^ 
netnjonipes  generat  commixtus  ajellae,  mutus  ab  Arcadicis 
£t  equina  matre  credtur,  THtirus  ex  ouibus  oritur  kircoque 
parente,  mu/montmcapraverueno/eminegignit,  aprisatque. 
fuejeto/us  najcitur  Ibris,  at  lupus  et  catuta  formant  coeundo 
/^ifci/cam^  De  Lycifca  cbnfentiunt  Ifidorus  XII.  2.  et  Ser- 
vms  ad  Eclog.  UI.  i8-  De  origine  graeca  quae  commentus 
eft  Soaliger  ex  vocabulo  iiififlnaJ^ii  faUa  lunt      Ceterum 

ex 


4i.a  COMMENTARIVS  IN 

.ex  hU  locls  omtiibos  feqnitar,  ploresouium,  ctpraram»  faura 
canumque  varietates,  ex  diuerfis  generibus  natas,  fuiflfe  no- 
tas,  qCuis  vtinam  accuratius  defcriprijQrent! 

aries']  £x  graeea  ifix»  if^w  Tpipxroy  refte  derioa* 
vit  Varro  de  L.  L.  arietem.  Sciltcet  alii  ap^uS  dbcere,  vn- 
de  apud  eundem  apptvrf  crriccp,  £iX€A.o/;  Ladni^  amiM. 

bimeflri  tefnpore']  Geoponica  i8  3.  rirc  upiig  Tpo  ivo 
jjaivm  TTjc  oXfictQ  x^pio-rcoy  naif  iai^iksffrip^  rpo^  XPV^^^^* 
Palladius  8-  4-  5-  aliqui  duobus  ante  menjibus  arietes  a  CQih$ 
reuocant,  vt  facem  iibidinis  augeat  ditatio  vol^ptatis.  Ad- 
dunt  Geoponica;  oruv  ih  ivaapKf»y  ne^  iivctfuv  i^pobtcvh 
rcuQ  dyjXj&uq  ineoUPerim. 

ab  arfturi']  Plinius  8*  ^-  72.  Coitus  omnibus  ab  ArBb$ri  * 
occafu,  ideft  ad  tertium  Idus  Maias,  adaquitae  occqfiem  in  X 
Cal.  Augujias.  Gerunt  partum  diebus  cefitum  quinquagintaz 
poftea  concepti  inualidi.  Cordos  vocabant  antiqui  pojt  td  tem- 
pus  natos,  ita  refte  Pintianus  ex  Codice  Toletano  legenduni. 
elTe  docuit»  cum  Harduinus  cum  reltquis  pofuerit:  ad  Ar^ 
Suri  occafum  ideft  a  tertio.  Nam  inCod.  Tolet  et  Salman* 
tic.  Pintianus  reperit:  id  eft  adtertium  Idus.  quod  eiTe  de- 
bebat  ante  tertium  L  M.  Praeterea  ibi  Petauius  emendabat 
in  XIIICaL  Aug.  illi  enim  diei  ipfe  Plinius  18.  ^69.  aquilae 
occafum  affignat.  Arfturi  vero  occafus  incidit  eodem  au- 
ctore  in  ante  V  Idus  Maias.  Plinii  locum  ex  Vetere  Codice 
emendauit  etiam  Vrfmus  ad  h.  1.  et  reftituit  ab  ArBfuri  ocm, 
caju.  Sed  deinde  etiam  ommbus  mutandum  cenfeo  ia 
optimus. 

concipiuntur']  Ita  re&e  emendari  inflit  exTIinio  Vrii- 
nus,  qui  praeterea  malebat:  qui—  imbeciUL  £am  emenda^ 
tionem  iibi  vindicauit  Popma.  Similiter  infra  de  equis  iL 
7.  7.  quae  poft  id  tempus  nafcunturj  fere  vitiofa  atque  inutUia 
na/cuntur. 

f.  14.  praegnans]  Liber  Pol.  praegnas;  idem  infra 
cap.  4.  f.  7.  praegnax  habet ;  cap.  VL  f.  4.  praegnates;  cap. 
7.  f.  10.  praegnatibus ;  feft.  1 1.  praegnatis;  cap.  9.  feft.  IK 
praegnates.  Atque  ita  in  Terentii  Hecyra  Codex  ronumus 
vetiiftiirimus  praegnas  babct,  tefte  Pierio  ad  Aeneid« 
Vm.  104. 

/t  partus]    Cr efc.  fieri  debet  admijfura  tali  tempore^ 
parius  nafcatur  circa  ftnem  autumni  «—  prioribas 
euocata. 

quod  cimmutatio],  Crefc.  quia  eommutatio  aquae  et  ta^ 
nam  variam^t  corr.  vt.  vnde  malim  h. I.  variat.  Geoponica: 
rtuQ9kvroli  ih  xoe/  ^^  iB^l^mv  Sdw  xn^^^-    Plinius  8*  47. 

mutatio 


VA^RRONIS  LIK.  II.  CAP.  IL         413 

mutatio  aquanm  potu/que  variat  lanicium.  Primas  ita  ArK 
ftotele^  docuit  H.  A.  III.  12.  praeter  eum  Aelianus  VOl.  21. 
In  equabus  idem  praeceptum  habet  Anatolius  Hippiatric. 
p.  59. 

omnes  conceperunf]  Crefc.  oues  conciperint ,  arietes  fe- 
cemendijuntf  quia,  cumfunt  molejiiy  obfunt.  nec  oportet  pa^ 
ti  --  faliri,  neque  natum  —  nec  non  ipfae  fiunt  deterioresi 
Ouis  praegnans  et  cet.  Vnde  Pontedera  verba  ita  faSis 
praegnantibus  h.  I.  fufpefta  habebat  gloiTematis.  Contra 
Scaliger  deleri  volebat  verbum  otfunt,  et  putabat  traie^tio- 
nem  h.  I.  efle  limilem  locis  11.  1.4.  et  11.  9.  5.  pro  quod  itd 
faSis  pr.  funt  moiefti.  Scaligero  obfecutus  Ge&er  incluferat 
verbum  obfunt '  De  fuibus  fimiliter  Varro  11.  4.  cum  omnes 
conceperunt,  rurfus /egregant  verres.  vbi  plenius  Geoponi- 
ca:  opfiSifrsQ  yap  ir  avrig  xttf  airoipoiTrovTeg,  iurtrpaxrxeiU 
ctvrecg  itoiiaiv,  Equidem  interim  inferuiyi;  quo  faftaver- 
bum  objunt  et  reliqua  defendi  poiTunt.  ^ 

bimas /atiri'}  Geoponica  18.  3.  ^hx/a  ik  Tpic  o%«i«y 
XP^ffip^  ronf  KpiSv  «TO  ivo  irSv  Utag.Ti,  0  jiiyoc  ik  uaj  iirl  rSn^ 

deteriores}  £dd.  duaedeinceps  habent:  minores  quam 
irimae.  Columella  VU.  3.  G./emina  pojl  bimatum  maritari 
debet,  iuuenifque  habetur  quinquennis,  /ati/cit  poft  annum 
feptimum. 

fifcelUs'\  Xenophon  Cyneg.  VI.  1.  et  inde  PoIIux  V.  9. 
canes  deterret,  2Ldh\bens<nsXf^ovtivyC\fims  infixam.  Virgiliu9 
m.  399.  hoedos  a  matribus  arcens :  primaque  ferratis  prae» 
figunt  ora  capiftris.  Cato  54.  f.  5.  boues  fifcettas  habere  opor- 
tet,  ne  herbam  feSentur ,  cum  arabunt.  Plinius  ig.  f.  49. 
Si  inter  arbores  vite/que  aretur,  fi/cetlis  capiftrari,  negermi" 
num  tenera  praecerpant.  Vides  igitur,  fifeellas  eafdem  effe 
cum  capiftro,  nifi  quod  capiftrum  potuit  etiam  coriaceuih 
iieriy  et  infixos  habere  clauos  vel  acuteos.  Vincentius  Spec. 
Doftr.  n*  c.  46.  Capifterium  quod  agnis  vel  /uronibus  in  Ha- 
putponitur.  furonibus  videlicet^  qui  cuniculos  latebris  fuisi 
expellere  docentur  et  capere.  Aprum  capiftratum  habet 
Petronius  c.  47.  et  Martialis  I.  epigr.  105.  In  alio  vfu  foit 
iTfiaorax^^f  ft/Xoi/  uafiitvKov  roTc  fiicFX^i^  ^^p'  ^^^  fivnr^poc^  r^ 
d^dfuvov  0  lUffXvet  JhjXx^av  apud  Hefychittm  et  Hephaeftio* 
nem  de  Metris  p«  13« 

f.  15.  parere  coeperunt^  Crefc.  DC  74.  cum  parere  in^ 
cipiuwt  oues,  paftores  eos  iniiciunt  in  eaftabuta,  quae  cui  eam 
rem  habent /eclufa,  ibique  agnos,  recenter  natos^  ad  i^nem  ap* 
fonunt  (antiqua  mea  propotmnt)  et  per  bidnum  ^  retintnt 

cum 


414  COMMENTARIVS  IN 

am  matrilms  (antiq.  nea  omittit  duo  haec  verba)  drnn  co* 
guqfcuHt  matrem,  et  pabulo  fe  faturcMt.  In  libro  Pol.  eft 
ad  cognqfcant.  Voluit  credo  quoad  cogno/cant.  Ceteniia 
vocem  agni  deleri  volebat  Vriinas,  in  quo  habet  confen- 
tientem  Crefcentiunu  Andquam  leflionem  inuciunt  nefcio 
an  praeferam.  Fait  enim  inicunt  (criptamanttquo  more  pro 
ini^unt;  etfi  Ennii  vfum  antiquum  Jiterae  c  pro  g  poiitae 
mutaflTe  tradunt  Grammatici. 

dum  matres2  Crefc.  cum  matres  adpafium  e.  g.  prod» 
eunt  (antiq.  mea  prodcrent)  retinent  agnos^^  qui  cum  creati 
ad  vejperumfuerint^aluntur  laSte  et  rurjiu  fecernnntur  (antiq. 
mea  decemuntur)  noSu  a  matribus^  ne  (omttt  antiq.  ue)  con- 
culcentur.  Hoc  idem  — -  ad  pabuium  exeant  —  Geoponica : 
r»  ii  Tsx^ivrn  ftsr»  ri  'jrhfpu^^vof  ru  yuXnxroCf  nnroLfiivng 
nviaoriov»  wvmjlh^fuvn  ydp  radg  rsnioeuQ  <rvfAXxrSre^, 

fatuUil  Ctek.Jaturi.  fed  antiqua  mt2LjatuUL  —  prae*^ 
terierint  —  ajigunt  —  libro  et  corice  aut  qua  alia  re  leni  — : 
tota  die  — >  delibent  aliquodm.  vbi  antiqua  mea  cortice  ^  de^ 
Ubint  id  efl  defiinant.  Ex  editione  Louan.  Gefner  laudauit 
deflruant.  In  vetere  Codice  Varronis  Vrfinus  reperit  fcrif 
ptum:  debiUtent.  vnde  malebat  debiknt,  quod  verbum  No« 
nius  habet,  fed  vitiofum,  vt  alii  monuerunt  Vocem  Ja^ 
tulU  primua  h.  1.  reftituit  Vid;orius,  qui  Varronem  apudNo^ 
mnmJatuUare  dixilCe  hinc  monuit  Ex  Crefcentiu  Louan. . 
Gefoer  laudauitya^ttrf.  Verbi  delibare,  eadem  notione  pofiti, 
alia  exempla  dabit  Index  et  Gefneri  TheC  L.  L. 

accedet^    Cref.  accedent. 

Ubra  agni  ]  Columella :  er^  debet  atque  vberibu»  ad- 
m^ueri^  tum  etiam  diduSum  os  prejjis  kumeaare  papUUSf  vt 
condijcat  matemum  trakere  cUimentum.  Ceterum  vnguini» 
hui^s  vfus  aeque  fuperuacUus  efle  videtur,  atque  coloftrae 
antea  emulgendae  praeceptum  apud  Columellam. 

fuiUa']  Cre{c.Jinllo ,  fed  antiqua  meA/uiUa.  Lomn.et 
fquiUa.  Deinceps  Crefc.  molUtam  -»  exeant  — •  reuertuntur^ 
etjic  nutriuntur. 

obiicere  ]  Haec  de  agnis  reAe  habent ;  fed  qnae  fequun* 
tur:  antequam  exeunt  — reuerterunt  vitiofii  funt  et  pertinent 
«d  matres.  Compara  Columeliam :  fati/que  eft  mane  priuf* 
quam  grex  procedat  in  pafcua^  deinde  ttiam  crepu/cuh  ruU 
euntibus  faturis  ouibusaami/ceri  agnos.  qtd  cumfrrmi  efje  coo* 
perintf  pas/cendi/unt  intraftabuium  cyiijo  vel  medica,  tum  et^ 
iam  furfuribus  t  aut  Ji  permittat  annonaf  farina  ordei  vet 
erm.  Vnde «ppar^, quam  inepte  vulgatimima/bYMi  defen-i 
4ecitGeifier. 

kis 


VARRONIS  LIB.  II.  CAP.  11.         415 

his  tcmporibus']  Crefeentii  antiqua  mea  Editio  his  qui 
tmporibus.  —  muigant.  vbi  Bajdi.  his  tempL  -—  mulgeut.  do^ 
nec  dipulfiJuHt  —-  eft  adhibenda.  vbi  antiqaa  raea:  cum  dS" 
pulfi*  Geoponica :  fiix^i  ii  fiTjvm  ivo  un  ifishiriov  rS  yikot*' 
uroQ.  %i'Aiov  ih  ei  fiTfiirors,  svrpx(piTrxroi ,  <y«p  iWwraf  0/ 
apvBQ.  vbi  iibrarius  ex  numeri  nota  i'  peffmie  effccit  ivo. 
Ariftoteles  H.  A.  III.  3i.  rroXv  ii  yikx  ttoiS  xoii  rSv  (pvaaiSy 
ivicf.  XfoaiPepiiMvct ,  ohv  xoi  nvccuoov  vKtj^oq  oklyov  ii  %e^  ouyl 
uoif  fiof  neHj  x^f^'f^  ^^^  y^P  ncid^levaf  ro  «9«p  —  ri  Tpoy3«- 
rct  iftikyereif  fjSfvctQ  onrci.  P^r  men^es  06I0  molgebant  oues 
Graeci. 

'meliusaui]  Italegi  voluit  Vrfmus*  Vulgo  erat:  qui 
vt  metius.     ded  vt  ineptUm  inferfit  Viftorius. 

agnos  plures']  Vriinus  malebat  agni  pinguiores^  ex 
Geoponicis,  vbi  eft  svrp»(piaruroi  yip  Xcovrof  0/  otpveQ.  Vul« 
gata  certe  inepta  eft  le^lio.  Oues  enixae  iam  non  funt  mul- 
gendae^  vt  agni  iiant  aiibiliores  et  quo  plus  nutrimenti  ex 
ia(ii:e  materno  habeant,  non  quo  plures  agnos  oues  enitan- 
tur.  Crefcentius  haec  verba  plane  omiut.  Poteft  tamen 
forte  vulgata  leftio  explicari  inde,  quod  in  Italia  oues  ge- 
ininos  faepius  pariunt,  quam  in  noifa^is  regionibus;  itaque 
ii  nunquam  mulgentur,  virium  plus  habent  ad  geminos  con- 
cipiendos  atque  iotra  alendos.  Ohi\^r  moneo  de  loco  Fe- 
fti:  Auillas  agnas  recentisjpartus.  quod  nifi  eft  pro  ouiUa, 
duftum  videtur  ex  graeco  upvsQ,  quafi  aniltas  pro  amillas» 

detiniendum']  Crefcentii  Editio  raea  antiq^  et  Louan. 
44dit  id  eft  btandiendum. 

f.  18«  tum  deniqui'}  Crefc.  tum  eUniqu^  competiendi. 
fed  antiqua  mea:  tamen  denique  compeltendum. 

Caftrare']  Plinius  8«  f-  75-  Caftrari  agnos  nifi  quinqne» 
mejlres  praematurum  exiftimatur. 

Je  /regerunt]  Ita  refle  Viftorios,  oomparato  Cicero- 
nis  loco  Orat.  I.  62.  pautum  requiefcet,  dumfe  calorfrangat, 

geminos]  Ariftoteles  H.  A.  VI.  19.  i$ivftovronHct  ik  uo^ 
^pofictra  noif  euyeQ  itin  ev^Uof  netfeoQfi  npfo^  TJ  i  rpiyoQ  ^ 
^vfUronoQ  if  ^  fu^p. 

petiiias]  fAegBrenBxm  itpi^ra  iipfjuiffiv  icnaTotafUvot^ 
ex  Diogenis  Laertii  Vita  Diogenis  memorat  ViAorins;. 
jpufc^  peltitis  ouibusftmnen  Gatefi  norunt  omnes  ex  Horalio;. 
Ifi/em  pofuit  ex  Mimo  Laberii:  Mhit  r^firt  moltem  e  lanitim 
^Attica  an  pecore  ex  hirte  veftitum  geras.  Pepraa  memonit 
^x  Strabone  IV.  iwoii(p^ipctQ  ro/fivot^,  ex  quarum  lana  Roma* 
aos  ait  conficere  laenas;  Flinius  ex  Apttlis  lanis»  breuibo». 
vjilQj  pa«nula&<dld^jcitaafuii&  ait    Apubit.vera  oiie»  a4 

pelllus^ 


4i6.  COMMENTARIVS  IN 

pellibis  pertinebant  Denique  pofatt  Popma  locam  Lacilii: 
Pafcali  pecore  ac  fnontano ,  hkto  atquefoloce.  Feftus :  Johx 
lana  crajja  velpecus,  qmdpajjim  pafcitur  non  teftum.  Poiy- 
bius  IX.  p.  127.  ed.  Schweigh.  pLoXanoi  rpi^onrx  dlcit  pelU- 
tas  oaes »  eafqae  ait  circa  vrbem  pafci  folitas.  Romani  raro 
foris  pafcebanty  tefte  Columella. 

^tticcie']  Ita  ex  libris  fuis  fcripfitViftorius  comparato 
loco  Plutarchi  rep^  rS  ixietv :  firfii  !fiiri%v  irEpiliaXiaS-eef  d 
fL^  -rpopiTm  'ArrixSv  ors/  re  ^ptev.  His  opponuntur  pajcales. 
ITeftus :  pajcaks  oues  pro  pajcuales  incienter  Cato  dixit  in  ea 
oratione,  quanijiripjit.  Pajcalis  ouis  —  vetuit.  itempelUtam 
laxentinam  (lege  tarentinam)  apjpellat  in  ea  oratiane  quam 
Jcripjit.  Pretio  Tarenti  plus  C/eJtercus  (fejlertiis)  pellitam 
ouemj  quam^  ignaro  (in  agro)  Tarentino  quod  pcfceretur. 
Idem  deinde':  Paffdks  et  oues  et  gallinae  app/eUantur,  quod 
pajfimpajcuntur. 

putari'}  i.  e.  purgari.  Hinc  imputatus  nondum  pur^ 
gatus  apud  Feftum  monente  Viftorio.  Inficiuntur  lanae  a 
tinftoribus.  Vulgatum  parari  iam  antea  in  pii/^ari.mutaae- 
rat  Popma  ad  Catonem  c.  39.  et  I.  Fr.  Gronouius,  antequam 
Polit  auftoritas  acceftiifet 

cuikibent']  Ita  fcripli  pro  vulgato  adhibeant.  quod  fe- 
quens/o^ifin^damnat.  , 

His  quaecunque^  Bis  fcilicet  praefepibus,  refte  mo- 
nente  Vriino. 

Jiculnea'}  Geoppnica  ig.  2.  nominant  cytifum,  medi- 
cam,  foenum  graecam,  bromum  (auenam)  le^iminum  et 
hordei  paleas ,  inprimis  muria  confperfas »  grollos  deciduos. 
et  foiia  ficulnea  liccata.  Infulae  Cei  incolae  o£es  pafcebant 
cytifo,  foliis  ficuineis,  et  oleae  caducis,  leguminum  pa- 
leiSy  et  fpina  quadam,  tefte  Aefchylide  apud  Aelianum  i6* 
33.  Vinacea  in  ouium  cibo  nefcio  an  alius  memorauerit. 
Bobus  quidem  dat  Columella  VI.  3.  4. 

gmit  lac"}  Ariftoteles  H.  A. ITI. 21.  jf  firiiixij  ria^pb- 
yv9i  ro  yockci  uctf  fiikiar»  to7q  fiTjpvKi^HCu 

f.  20.  vt  dtxi}  Loquitur  Atticus.  De  libro  vero  dixe- 
rat  Scrofa  II.  i.  3i  et  23.  item  ad  alios  morbos  aliae  caufae, 
etiam  aliajigna  in  omni  pecore,  quaefcripta  habere  oportet 
magijlrum  pecoris.  Itaque  Morgagni  Epift.  L  §.  97.  aut  b. 
L  iegendum  efte  dixti,  aut  verba  illa  Attico  non  Scrofae 
tribuenda  effe  monuit 

numero ]     Multa  h.  I.  excidifle,  refte  monuit  Pontedera : 

Supra  enim  cap.  V.  definit  ipfe  Varro,  quas  res  numero  com« 

^prehendarefoleaCy  hoc  .eft  non  folom  numerum  paftorura, 

i        .  '  '  fed 


VARRONISLIR  U  CAP.,m.        417 

fed  etiam  quot  in  grege  fbeminas  qttot  mares  habere  opor^ 
teat,  quot  vtriufque  generis  foboles  fubmito  debeant,  quoij 
r^liculae  fint  alienanaae/  Quorum  maxima  pars  h.  L  (leiSr 
deratur.  D^  pafforibus  vero  infra  c^  iQ^^e/}::  de  numero  pa* 
Jforum  dtii  angujliiis,  alH  taxius  conflitnere  Jbtent ;  egotnoSoA 
genas.kirtas  oues ^ngulos  pa/lQres  conJHtui,  Atticus  in  cente- 
nds.'  Argnit  etiam  ipfe  Varro  c.  3.  de  caprino  geriece  lo- 
quens ,  deeife  hic  multa.  Ibi  enim  eft :  relinquitur  de  ntrnie^ 
ro ,  qui  in  gregibus  eji  minor  captino  quam  in  ouitto,  quoi 
caprae  Iqfciuae.  Demque  Crefcentius  DCcap.  69.  fic  habet: 
Centum  ouibus  vniis  aries  fu^cere  fertur  y  et  quotqueju^t  tef^ 
tenaria,  tot  drietes.  fuffieere  aitParro,  ybi  antiquameaEdi- 
tio  habet:  tot  anes.  .  Haec  ita  bene  demonftrauit  Pontedera 
Ineptias  vulgatae  demonftrat  etiatn  illudy  quod  in  velUtas 
(centenas)  binos  homines  poftulat,  cum  tefte  ColumellaVti; 
4.  graecum  pecus  feu  pellttum  raro  foris  et  pferumque  donii 
alatur.  Lemo  ip&,  quam  fequitur  Crefcenitius ,  ineptilHma 
eft.  Quis  enimarietem  centum  ouibus  fufficere  credet,  pu» 
hirci  fmguli  vue  viginti  capris  admittaritur,  tefte  Varrone 
cap,  3  ?  yitimmn  remedium  -nobis  foper,eft;in  le^orie  Jibroi. 
rum  Polit.  et  Edd.  primarum,  vbi  exftat  cdprae  binds^/qimafL 
egp  mutatam  in  capras  binos  vuice  v.^ram.puto;  eamqiie 
adeo  reftitui  Varroni  pro  yulgata  '  peltitas  binos*  Noftep 
emm  cap.  feq,  JBitls  magnurii  gregem  caprarum  eJOTe  ait  cii> 
,citer  quinquagenas ;'  itaquc  centenis  capris  opus  eft  buijsp^- 
!iboribus.  Miror,  egregium Pontederam  potuifle  captas  prd^ 
.l^areet  interpretari  depeJlitis^  quafl.iiBpeditas,     . 

C^p.JH.baldfli]  De  ouibus  docuifti.  Voxouiiimex- 
primitur  verbo  bdiare,  quod  vitiatum  eft  vfuloquendi  ex  an»- 
tiqao  betarCf  de  quo  fupra  VarroII.  1.7.  Graeci  dicwit.jSJlj- 
,xSur^tn\  caprad  vefo  ft^rjiU^etv t  fimili  voci^  imitatione. 

ch^rdo}  Melajuthius.  apud  Homerum  eft  caprarulli 
.  Vlyifis  paftor.  GordQ  r  .quod  eft  in  libris  Polit  Scalig^r  mti- 
tat  in  Pmdo  i.  e.  r«;t/f  ^  ailentiente  Vrfino*  Forte  Vifrha 
,  j^elandHO  paftpri  dignilateqi  voluit  ^cete  addere,  cog^Q- 
.mine  fainiliarum  rpmanarom  familiari.  Cordos  enm  ia  it 
!U6.fuiQe>  moitetetiam  Quiri^tilianus  1. 4.95^  ■  ^ 

'  ammaduirtat'}    Crefceatius  DC  a6.  aninuuburteri^  -»• 
prifno  ^  it  dg  Us  eam* 

'^  'wduett»  «ito] '  Crefc.  omittit  enim.  ^^  vtitior'  ijt^'  'iW 
forma  ^ Jmt  formai -^  ieue,  crebrp  ptlo.'  Vrflnus  mifeb^t 
i^^mmemtnnnfketio¥.Miqvdaoni\fRB.  ^^         *^ 

Tom.  l  P.IJ.  D  d  '  *•  /mr?^ 


418  cb»*MENTARl VS  IN 

firnune  magnae^  *  Pcmtedera  dtibitebat  aftfit  ex  Crefcen- 
tio  legehdum^^^r«d  ntagna  velmagnae.  Se4  repetitio  eiut 
deift  vocabuli  m  hac  vicinia  difpHcet  mihi.  Geoponica  ig: 
g.  iS  ii  ixiJyav  Ato  rSv  ro%iitoy  rx^itntofffw  juyukot^  n 
Ho^  fieftvofftiua^.      '^ 

corpus  lehe'}  VrGxmsleue  malebatex  Geoponicis,  vM 
eft:  fivfikv  xfSrctKSov ixi(rotC9  iotirvroix^f  txi^o^a fn^kyi- 
ha  xe^  oyKciili  ixi^otc*  ^  ^^  roixSraf  hc^  xpoQ  ixtfUfviiy  npar- 
r^Q&aL 

duo  enim genera ]  De  quibus' vide  ad  Coiiimeliam  VII; 
6.  feft.  I.  et  infra  ad  cap.Xf.  f.  12. 

fobrofira}  CTefc./ub  mento  duds  vt  fhammitias—qnia 
kae  —  grandiore  jmt  f  et  lac  muttum  —  kabeant.  Mrcu^ 
cim  fmilibus  fub  mento  mammillis,  gurguiione  longi\  breui 
flenaque  ceruice:  et  cetera  qiiae  ex  Palbdio  Nouembrl  i^r* 
€lu6ta  funt 

mammulas'i  Feftiis:  Noneotae  vocantur  papittae,  quae 
exfaudjms  caprarum  dependent.  Verrucuias  ap{>ellat  cum 
Coliimella  Vn.  6.  Palladius. 

proportionel  Omifit  Crefcentitis  et  vt  fpurin  damnauit 
Fohtedera. 

jFSrcus]  Columella :  Caper  cuifub  tnaxiltis  btnae  veir^ 
rucutae  coilo  dependent,  optimus  habetur,  ampt^^i  corpo- 
ris,  truribus  craffis ,  ptena  et  breui  ceruice,  Jlacctdis  et  prai' 
grduantibus  aurwus,  exiguo  capite,  nigro  denfinpu  et  nitido 
ettque  tongijKmo  pilo.  nam  et  ip/e  tondetur.  vbi  tamen  refte 
Sangerm.  liber  omittit  nigrO.  Crefcentius  ex.  h.  1.  retalit: 
hircus  cumfmUibus  fub  mento  mammiilis,  gurguiione  tongi. 
Vuteita  leftto:  hircus  mottiori  et  potiffhnum  jnio  albo'ineptBL 
cft.  hircus  ertim  pilum  molfioreth  noil  habet  Quare  reftl- 
tiii  leAionem  Edd.  primarum  metioris  et.  Ad  quam  ducit  et- 
iam  libri  Polit  muiior.  Sanftm  tamen  eam  leftionem  pn^- 
ibre  nolim.  Potius  excidifle  deinceps  puto  verba,  a  Cre« 
Ibentio  feruata ,  et  praeterea  alia,  vt  apparet  ex  Geoponicis 
Tbiiic  eft:  rSv  ii  r^ywv  iyupfvwi  tig  fujikaQ  um  ipLTks^ 
f^9  i^xlot  re  /ley^yft  J^ovroBC»  iuffvrfiXficQf  fumf6rpiXu49  ^^ 
ieoTotxuQ^  ixiva  ueif  r^x^kov  fifux^  ueij  leotxw  fyfion^ 
fipoyxov  ik  fMHporepov.  Vnde  apparet,  poft  ^^'addendum 
«ffe  eraffis  vel  ptenis. .  Gurgulio  eft  ^poyX^f  M.  non  tra- 
chea  intelligitur^  feu  fiftula,  fpiritum  in  pulmDnem  ducens. 
£a  enim  in  quadrupedibus  non  eft  longior  ipfo  coUp;  qQui- 

Sua^m  in  multis  auibus  i4  vfu  venire  noulmu^.     Sed  eue  vi* 
etur  hryngis  protuber4ntia  maior  m  quadri^pedivn  g)enere 
mafoHUno^  vC  inhumano, 

treid 


V A^RRONrS  LIB.  IL  CAP.  m.        41^ 

^    bremj  Hanc  le^tionem  recipi  iocStt^  etaln  Qiiiiiegieter  , 
ad  Aulani  Fab*  p*  93* 

^  gurguKone'}  Alii  arterHim  af^eranl  feu  fiihiUm  pulmo* 
nalem  dkerunt;  fed  hoc  loco  larynx  fea  caput  tracheste  efl!e 
tidetur,  qui  (bl^  in  maribi}s  generls  humani  atque  animanr 
tium  eiTe  exftantior.  Graece  yccpyotptdv  eft.  Vnde  verbum  .. 
gargaridare  dUxit  Varro  apud  Nonium:  Quinffiporis  Clodia^ 
wforias  ac  jfofmdta  gargaridans  tlices,  O  Fortima,  o  JFbrs 
Fortuna  quantis  comodUatihus  hmc  4timh  Ita  enim  tocum 
eum  correXitL.;Carrio  Antiq.  Left.  III.7.  eiufque  correftiow 
meniporuit altera Mer^erii  Editio.  Intelligitur  Cn.  Lentu^ 
lus  Gflodianus^  cuius  malas  comoedias  m^morat  Varro  apud' 
Nonium  in  edolars.  Malus  item  orator  fiiit,  iudice  Cioera* 
iieinBruto  c.  66.  Bene  comparauit  Demofliienicttm  Xot- 
ftnnt^eiy  GefiierrTheC  L.  L. 

-^.colU&isl.  ColumeUa:  meBius  eft  vnmn  gregem  totum 
qudm  ex  pturibus  partidtlatiim  mercarii  vt  uec  in  paftioHefen 
paratim  laciniae  diducantur,  et  if^  caprili  maiore  concordus 
quietae  conji/iant. 

hoc  aUter'}  L  e.  hoc  diuerfum,  feu  aiiter  fentto  et  dl- 
co.  Similiter  dicttur  koc  amplins,  cum  fententiam  quts 
fertf  monente  Vrfino* . 

femen  tartHus  effe}  Plinius  Vm.  idSt  76.  nee  imquaas 
fehri  carere  ArcheloHS  auSor  eftr  ideofartajfis  amma  his 
Mam  ouibus  ardentior  caUdiordque  concubitus.  Vterq^e  ex 
Ariftotele  H.  A.  DC.  3.  dyna^sUay  ih^  i^vxfirefeii  oy  oi^  aU 
ySv.  eu  yif  eik«  fiSAw  ^%ff ^/  uuf  '^pooifXpyra^  irpic  i^^ 
^fmrn^  vbi  ex  Varrone  etPiinio  iegendum  ^iioOiuat^eiim^ 

Caltol  Cre(c^nti\i8lX.76.Cathofcrilritinflfcelhfc^ 
tati-ejfe  capras  quae  ex  faxo  fatiunt  phis  fexagenos  pedesS* 
quae  verba  Bi^eenjBs  editio  pianeomifit.  SoraSH  habent 
£dd.  primae  h.  L  Phoebo  (acrnm  SoraAe  ex  Silio  VIII.  493. 
et  Vn.  662..annotauit  Schoettgen.  Seruius  ad  Aeneid.  n* 
785.  montem  Hiipinorttm  ait  efle  in  Fiaminia  oollocatunu 
Juxta  Tiberim  non  procul  Fideriia  et  Veiis  fitum  fuifle»  mo- 
net  Schoettg.  qui  ntiratur,  FifocUo  iungi  fa.  1.  quippe  ex  quo 
Nar  fluuins  oriatur»  te&e  Plinio  DI.  10.  Sed  refte  monet^ 
flmul  t^minari,  ^iia  in  vtraque  ferae  eaprae  habitabant. 
Fifcelli  capras  dixit  nofter  fopra  S.  i;  5.  Ad  Veftinos  re> 
fert  Siiius  VIH.  5i9-  Q»^>  Fifcelky  tuas  arces  Piunamqut 
muentem.* 

artaejmd  ahotubus}  Malim  vt  ortae/imt  eikombuii 
Sequitur  enimjSp  ^aj^rn;  et  cet         ..  .:- 


4d9         f     tQMMEHTAKIl^-W  V 

Di tOfimi  CreSaevti . ex  eapris^  fneHoriifuni qudeHs 
pariunt ,  ex  kis  potijfmmm  mareisjimt  eligeiufi  dd  admiffitrdSm 
ybi (uiti^m^a £<iit;iQ'Omittit aa.  VnSe  h.  L  maltm:  Ex 
cdpris  melxQrjds/eminio  Jimty  quae  bis  parhiKt*  VrCmut»  ma- 
leHtquaebinos.  Suprapilp^  2.  f8»  ^ttof,  ariefes  /ubmitters 
yolmt,  potiffimum  eligwat  ex  matribus,  quae  .gemtnos  parer$ 
foUnt.  vjbi  vide  nobim.     Vrfini  emendationem  probo. 

adMdmijffuras^ ,  JAwi  vcrba  Vrfinuifparfai  cenfebat  ««ffe. 

Media'^  Infulam  Melum  Intetpt^tftturScaliger,  Con- 
Ira^gidlinas  fif ^/traj /dicbas  futfle  9  quae  erarit-Medicae.  Ca- 
"  pras.-ScjTias  ob  U.&xk  abundantiam  laudat  'Pindarus  apud 
Iktiienaeutn  11.  p.  sg-  Scyrias  et  Nasda^  ih  Samum  infulam 
tradufttts  luifle  a  Polycrate,  ait  Alexisapud  Athenaeuni  XIL 
p.  540.  Et  videntur^in  piurlbus'  mari*  A<?gei  !nfuK$  capraer 
ob  foium  montuofum  et  filueftre  bene  prouehHfe  -  •  • 
..  £  5.  atqfi£  fi"]  tfii emendauJt  Viftorias librormtf  (ho- 
jrajtn  isftipnem  adquefiet.  quae  eft  etiam  in  Edd.  primis,  In 
aQis  eftc  atiter  atqurde  ouwus  dieo.  Quam  equidem  le6lio- 
nem  praefero.  Quam  enim  vulgata  veluti  Varronis  peculia- 
Cem  d^  ^tlone.capraruni.Cententiam  exhibet,  6andem  Ma- 
miiius.informakpofuit^  Vtiiatim  dicetur.  ^  CeteramGed- 
ponica:  (Pt/tr/xS^  4«  mfirrei  xcif  &  xotb  inXehl^  6  mpsri^ 
ha^e^fovT^.  Arcbelao  banc  fententiam*  adfcrlblt  Plinius 
'    i^  loco  ifuein  fupra  pofai ;  iterumqiie  38*  feft*  42;. 

'     fenaSli    Crefc/anas  enim  capras  nemo  et  cet  Bafil. 
editio  otmfit  emm. 

JlfafmSus2  Hoc  no^nen  in  Varrofte  faepius  reftituit 
eK  Ubris  :fuis  Viftorius.^  Sed  in  locis  Ciceronis,  a  Viftorii 
Igudjfttiay  toagxla  eft  etiam.librorum  varietas.  ^  Vide  Inciicem 
Cicerbnianam  in  nomtiie  Manii  Mamilii.       ^ 

Ulascapras}    Exfimiiifbrmaiadeombus,  fubos,  bu- 
^  bus  etiuuencis  Pontederalmalebat  etiam  h.  1;  legi:  iliafceca- 
pras.    Vocabulom  reSU  Vefipus  inter pretatur  >  arbitrio  bo- 
ni  viri  ex  L.  73.  D.  de  Verbqrum  Signifibatione. . 

,  Archelaus']  £t  ante  eum  Alcmaeon  apud-  Ariftotelem 
H.  A.  L  II.  De  aeg^grifl  idem  traditOppiaims  C^eget.  n. 
|[4a  Pi?  ri^picApia  fabula  tranfiata  fuit  ad  capras  oianfaecas. 
In  rupicapra  tameA  Qriginom  fabutae  dederuht  finus^d^eci 
catanei.ytrinque  po^  oornua^pofitti.  <  vt  docai  ad  Aelianom 
pu;32.  libril.  cap,  5J. :  ..  j    ;)•.       : 

'  pajioresj  Vitiumhis  verbis Iiaejfiire  puto,  quod  toUea 
infectq  vX^mte.  etiam^iAxchekM.  Ek  paflbrUte  nitf^ratione 
^dem  refert  Aelianos  L  c«  ,  >:>    •    ,  »   -.  • 

t^a  ii  rVi  ftabmUh 


xm^emekoresyjimtf  ifuae/peWgni  adMbemos  JhUs  ottus, 
^uw.Iapide  aui^Ufi^JimtftriUc^  Mycaptikfuinus.jUnfl^fn^ 
Jum  mt  kftulsi$ttin^/iiij^'Ati/&^  Sersit 

4^fk.  Itim /f^Sf/f^rncmM^^^  obiimmtuir.ien^ j  etpa/ei  Siff 
-pe^us  ikbit  qmfe/(miUmBifid  habefptopriaquaefiameicet, 
Vdtnus  11  1.  vm&a^9tL  \e%enioJhiMiim  melius  ad^^exor^ 
tmjpeffat^  pecuiiquoA  et  cet.  *  S^^aidem  dnce  Grefceriti^ 
mAm :  StiUtuhmi  huic:  pesori  ^mJ^-^  tt  ex&rtus-Jpeflat. 
CQlmtieih!:  ip/um'Ver<i  taprile  vit^miunlirjaxd  veFt^ 
Jiratutn  €%Pdeb.et\i  ^ftomam  h^\pe£€^nihiljkf^lkrnitu$n; 
Migenjquepafl»r  guoMie /tabulumc^ntterrit,  fteajiatitkr  JitiP' 
iim.mit  hmnorem^.conMfiTB 9  lutHmoJwri,  quae^^ciinHafmt 
capris  inimca.^  !V[QcaJb^Wi/^^49^^r<^picit  9A  fiabttbtfn^  i 
'  .:,  -atjiq/fim'}  Geoponi^?».:  <Pi{^;y^f  tfttoymv  Ti\(^iuierh 
Ariftoteies,H.  A^^Vilh.iQ^  A/^:3Cc&«*f>w 44  iw^  «/  cunc,  vypetr, 

itbiv^    Id^  IXi  3;^  «V*'^  a4*f€Q  jt^fi^ir^^  tiSv  ilim  '  .Re^ 
D^^ium  a^aejfi»^  ftemiiUttonet^vhirQQirum  expierlrifti 
tndunt SdboIia^AriiEijophBniaadPlQtam  verfii^ij.  puv&oio^ 
4mt'i<ntBfT^iffn\fr^.^m,  .  r.j.ry  ">        '•  *  ;<  • 

-  tefia^  :i,(ieHjater0  co^y  quem  jtaftatn  ^cl  doeet  Vi* 

..  Juhfttrnitfer^}.   Mitpt  \%k\^ 
qi^Udemihiberno^^Iii^JMlVi^rgi^^  ow^t^Fon^ 

te  is^^nos,  br^ui  yillo  iiidQ^timi^noti  ^temm  prc^ixibFei  4t 
por^rinUm  ife^exit  :.s...y 

fruticibus]    Cv^k^agreJUs JkttHm^'^  capraeidicmHuH 
ideoqnt  iniegp it-  M(pivwft injMUdorpa&at'^ , 
^'  r  ,:4niheis^  cyltV'']  ^f omt^era  milrfjiit incuttis. .  ^Sedde* hk 
.45i4ti«.  fett,fai|pa*a)i^./fc»liQU>»srftWik«dl^ty  vi|> 

igUliC^a  frttti^i)iu$.fanl  diuerfa^  i^\fi^$6d:  ytrglulta  funtetiam 
«bPTUflXfatiiwnm!* 'Oleaf0etcet,  .1  •   ,  ■  .r^:    . 

..'  i!  xcapra  nt^um^  ,.Aii  lioet  cafWn  mAtrem,  no>i  iio0^ 
ilum^ . Ix)Lept«Ki6ft .  vulgata  led:io i  \  seAitid  Crefcentio5i  taprtan 
iH\jundopafcat,i  ;  .r    .:  :.     .  vrjt,,-  •.-  -       t 

timbum']  Vollt.  liber  iembum.  q\Kld. ferri  poti&ft ^  fie^ 
gr4#co  X^V»^i/.  dQfo^di&*nfiguf£cft$Lotre.  ead<nn^  Varra  apud 
Frobum  ad  Eoteg.  J?»  jR^r  ^fiwwi-  HmiusqpiSus  bisfex^ftguis 
fietti  mlcantibu$A\v.  .^  ^    .  . .   •  ^      •  •  •  t 

-Si^ii^  ^UQ  «r^ /i«»ra  J  ^  Haete  Y«tt)^«»^li|)fOi».huc  ttamfi 
latacenfuitVxfiws;  igilwincluflttGeiuer..     '  .  ; 

.  f.  8-  afli^fiMiM».}  ;^^cen^ius ;.  pofi  tMumnm  eKigumt  itk 
gr^em  ktrcosifma^  fjuMifoiKlpitepJtiwartum.meffi^ 

Dd  ^  dii 


4sa  COMKfEjrFA&nr^IN 


SiUmportVirw^  Cofuflieila:  Tenifn  admi^Jmw  fer  em- 
imunum  fere  mU  mef^m  Becembrem  pr4ucipimus\  vt  pro^ 
pmqumUe  vere  gemmautibms /rttieiis  oairtus  edatur.  Geopo» 
jBtca:  ipimf  Umpi  irfo^  «^  rirmf  ox^  4  ^fo  rfvrSr  rSv 
^fieftvSr.  PaUadios  is»  13.  7.  CvHcipmuit  Nouembri  meufi 
pt  Ahrtio  porhmt.  Vrfintu  valgabHn  liaias  loci  le6tionem  ; 
^seigmutagrmincumfios,  Aircos  iu  caprilia:  ita  eorrige- 
hoii  /tvig^ifi|^XjrmM^^//ia,i%Iiqui$omiffi8.  ContnPoa- 
iliei.enLZ  exigmU gregem iu  campos:  u  0.  reooeant  ex  fitttbos 
jot  montibus  in canqioft  ^pt^f  ^  hireos, aotea feorfimpa- 
ibcM,  in  gregem  ad  tdmwu-am  redacunt  -Sed  omifit  vir 
•«^e^iaadocere,  qoomcMlo  hird  ita  dici  poflnit  exigi  in  ca- 

frilia,  dum  caprae  in  campis  pafcnntm'.  Septi  enim,  in  qni- 
a^  foris  pemoftaDt,  tpft  Varro  a  caprifi  diftinxit  vUk 
ms  de  arietibus,qiiem«e(^icit  Varro;  hio  eft:  arietes,  quibus 
fts  vfikrus  ad  foeturam  bimefiri  tempore,^aule  Jkemendum  ^ 
/argius  pabulo  exphftuhrtk  Ckift  reetiermitisdflobuta  e  paftu^ 
ordemnfi  efi  datmnffirmioresfiuut  ad  laboremfiifimendum.  -^ 
oum  ommes  coucepenmt  9  rmr/us  arietes  ficemeudij  itafaSi^ 
praegnantibus  quoJ  Jimt  4eokfiL  £x  quolococonfiat;  mi;. 
gatam  nuUo  modo  defendi  poife»  nBC-locunr  M^ere^^envm- 
datlottem  PontedenifliL  • -Nequtf  •ettim  in  campia  pafcun6ir  ca- 
prae ;  igitur  de  montibus  in  eampos  exigi  vix  dioi  poifoiiC; 
9t  hirci  apdmittantxir.  Poinde  esCtgl  a  gr^»  defiftente  au- 
tumno/dici  non  magispoflhnlv  qtn^  ^uc  'fit  admiflura.  Re- 
ftat  igitar>  vt  oum  Crcfbentio  et  Vr6io  leg:imus :  exfguot  iu 
gregtm  (caprarum)  kircos.  (ante  feparatod)  reliquis  qmiifis. 
]Porte  tamen  excideinmt  verba  quadriam.        ! 

quartum  menfem}  Vrfinus  quiatmH  iegl  vol^t  ex 
ArifloteHs  H.  A.  VI.^  rp;  PHnlo  VK.  Jo.  et  Geoponicis  ig. 
9.  Plinius  g.  50,  Nouenihri  eolicip^^rev  Martlo  p^re  mX>% 
aumero  feamen  mettfiuin  dlerumque^ifon  d«fiflito.  Vvfitd 
emendationem  repetiit  Popma.  E^uidem  verum  V^n^nis 
difleniUm  non  video,  Alt^enim  qatoto  bienfe  parere ;  nec 
vllus  foriptXMTun»  abVrJHno  htudatdrunv  affirihaait,  poftquiri^* 
tum  demum  menfem  parere  capram;  fed  qttinqoe  Mfetifes 
irterum'ferr^vt6uem«.'     •• 

twm  fubmittmi$ur)  Crefa  oinlfit  tam,  Ceterum  Edd. 
I^lmae  variant  (bripturam  jnter  koedi  et-haesU,  VarrdUis  L» 
L.  IV.  p.  2$.  JHrcus  quod  Sabinifircus,  et  quod  itlicfeduSf  tn 
tath  n^MnSi -qufd invrbe vt  in muttts  A addito  haedus^ 
vbi  £ditio  Parmenfis  «niil  1490«  fotdus  ^  rute  Edtts  ^ 
aedusn  Haedam  Mlietatem  lex  Liciuib  ibintuaria  in  coena 
vetaitappoiii^  ▼tMy0rfibU8Lamliiit|et*evfpiidGeiUumIL 

34. 


VARRpNIS.  LIB.  II..  qAP.IU.  IV.     41) 

34.  moimit.Conradi  Parergv  p^32i*  eoqae  refpicit  luuexudis 
XI.  77*  ^^i»  poAqnam  ad  cdenam  amico  promiferat  kdedulim 
de,  Tiburtino  agro  pitiguijrunum  ,,  kerbae  infciumf  nec  dum  au* ' 
fum  virgas  humUis  moraere  JaUSi ,  qui  plus  laSHs  /iabereif 
^[M^fanguimSf  MMcit:  kaee  oUm  noftri  iam  bmmofaji^ 

hdius  coenafkiL      ^' 

quaedamfcritfta'}  Refte  Edd.  Ba.>  Q.quaedatn  renMHA. 
feripii  oporietkab&e-^ijuibus  vtantm':/^^^^  leftionem  re« 
cepiiTem,  fi  qiiis  liber  fcriptus  aaftqr  et  cognitor  accefliflet. 
•Supra  Q.  3/2a  defahitktejimt  mutiaffideaj  vt  iUxi  in  li' 
bro,fcripta'majgift&  peeons  kabet:  et  ijuae  opus  i^  medeth 
]4um,  portatfecum. 

Vfuvemt]  'Crek&Mnst^i/leiiditetiqmfaepe^  vtincor* 
poribms.  tmbferentfir ,  jmb^a  Jiibuentmtum  -eft,  eo  quod  inter 
Je  comibus  pugnant  y  acttiamfpiffi$JjHwofis<toMpafcuntur^ 

~  capraeiqfciuae  X  .  Crefoeiitiiis  i^tis  mMgnum  gregem — 
jjmnqui^enas ,  eoquodcapraeUfduae^fiiid,  et  fe.dypexgunt. 
contm  ouesfe  congregant  ac  conden/ant  in X  m-  vbi  antiqua 
tnealubet  condempfant..  .       ^ 

f.  10.  fefellit!}  Quod  in  Jibris  fuls  bnmlbus  eiTe  ^ffir- 
xnat- Vi^lorius,  ex.  yete^e  Codice  affert  ejbiani  et  compix>bat 
yriinus^  Comparat  etiam  Iqcuo^.  noRrl  I*  ii.  ibi  ioniwi  cir" 
^omfiimrit  mw  ceruorvm*  Itji  en^gi  M  epc,  eodQmt  Cbdicc 
legi  volebat  Sed  iiHus  Ibci  alia  i^il.  ratip.;^.ijgitiir  antiquam 
ieWoaem  reliitui.    ,  :  ,.  .     .     ..,.'/.../ 

. .  Ccf/ittati}  .  Vide  infra  a4  Jfl;  s--J8v 
,     ,    dmas.eaprasj    CreCQ&nt^fmgutisdecemcaprisfit^ 
Ji^ciunt  hirci.vltra  oSq  annosyermndaenonfunt  et  Fellqudt 
quae  ex  PalIadio,dua»,.funh  ;vK't^en..verba  prior9,,hodie 
non   exftant^.-  iiec  happ  difputatio^s  parteni  atti^it  Co- 
lumella.  ,     '  '       ... 

.  Cap.IV.  S^d  quisy  yvilgAisipiefortupoftltaHM 
fuTpeAam  habuit  iam  olim  ScaligerV  eriiendans:  Sed  ^uis 
■JEpirota  poft  itd  ilicoprodit.  Pecuarips  at^etas  Epiroticos 
fapra  nommat  ll.  r.  2:  Et  capite  fequienti  notninantur  ffwy- 
Tr&pSrctf  eodem.fenfu.  'Sed  in  emeiidatione  Scaiigeri  ^ofte- 
^rior  pars  dlfplicet^  Saltim  effet  epirotaltaticus.  Pontedera 
ctim  Vrfino  iri  vulgrfta"trlcatur,  iiihfl  btihen*  exfricat. '  Gef- 
tieriana  conlettura  vix  melins  quid  ekcogttaii  poterit  Tril- 
'ler  Obferu.  IV.  27.  coniecit:  Sed  quis  expertos  poft  iftu,  alia 
prodit? 

Lidnio  Neruae}    Intelligi  A.  Licinium  Nehum  lega- 

ttOn  a^  exercitus  in  Macedonui  vi^ndos  mifltim  A.  V.  J[85* 

:-.--;:  •  ■        -  •  --.    •.!-.•      It4^^  .    ^       .       •'   *  •    «t 


4M       *      COMMENTAltlVS  IN 

et  deinde  praetDrem  A*  V«  587-  ex  Liaio  44,  i8-  ^^  4$ ,  44. 

moQet  SchoettgcD. 

vtJarofa\    Plautas.TniaiL  JL%,\y.  ^oU  hic  mulier^ 

r\pfus  catulfis  p^iibus  prateranL  .  $c4  Seraius  ad  Ae&eid. 
357.  laudat  ex  Plauto:  etmte  umcukabq  vtfues  fi^ksdos 
faos,  Cetmm  ^ji  gneip  yM^4^  fnd»»  fcropha^  vt  ez 
fffvnif  &xiitk,  yfu^tOi  krihop  ^ka^»,  yXv^w,  fcalpOf 
fculpo- 

vt  dUiret^rScrofal  Haec  verba  fporiavi&  fuiitVrfino. 
Aliaxm  aequ^  kpidjifii  fed-.minus  ^QjieiUai  cogQpmini^  ratio- 
nem  edidit  Macrobiiis  Saturn.  I.  6. 

mihi  et  fx«jrt#3  •  •  Bmm  ioou&ditt  In  Addina  imac  iocom 
correxHTe  videtur,  •Deincepaeadem  Aldina  Qms  emm  m- 
ftrum  colit  fundum. '      .    . 

patresnojtros^  'Cato  apnd  Cfc^rooem  de  Seneft;  c.  i6, 
lam  hortum  ipjim  agricofaeJuctkHam  aHeram  appettemt:  PII- 
niug  19.  C  tQ.  Bine  primum  aeflimabanfar  agricotie  priJH, 
€t  Jic  Jlatim  faciebant  iudicitm,  nequam  effe  in  domomatrem' 
famiHas  (etenim  haec^cura  femlnacditebatur)  vbi  indlligeus  ef 
fet  hortus.  Quiffpi  e  catnario  aut  rnacclloviuendum  ^.'qaem 
Ibcnm  vitfouuri  effe  fufpicor;  iieqtreeilira  alibi4egitraditmn, 
tniram  hortorum  Vnquam  pertlnalfife^d.  fbeWilnas  i^manas; 
qtiin  foccidiaFam  ctira'  ad  eas  feflitpef-^pertltiuit,  eiufijuemen- 
tionem  in  loco  PiiniLfuiffe  faaam  puto.  Ceteram  fucbJdiam 
a  fliibua  caedendis  deribauitVarro'  de  t;  Li  IV.  J).  «g.  igitur 
/ucidum  fcribi  voluit;  eamque  ftriptilram  reram  pnto.  Ge- 
nerale  eft  vocabulufn,  quo  cara  fiis  concifae  omnis  &le 
et  fumo  durata  (ignliicaCar.  Hinc  fuccid2as'hunumas  fkcere 
dixit  Catb  apud  Gellium  XHI^  24.  Vnde  coargaxtnr  etymolq- 
gia;  a  fuccidendo  dufta,  quam  fequi  tamen  maluit*Gefner. 

vui  cokn-is}  Crefc.  vmvs  coUnis  potius  ^uam  varn. 
Gec^onica  XIX.  6.  ti^fjiiv  ^}M»g  Xoffrs^  ioiuiJM^wi  roiQ^e^ 
fam^^rtpoQ  xtif  veptox^^  ix^^^  ^  fieyxkct^  roTc  fxnfiaffcff 
ixrqg  r^C  xe(f>xkrJQ  acoy  rSv  itoiSv.  aj  yip  f/LtuponitpdXoi  xe^ 
fifxX^^^^Q  ^ft^&ynQ  wi  ueij  etj  ifioxfo5ffot{:rSy  iroix«U^  aipe^ 
r^rspotf.  rir(p  r^  rpi^rjip  xc^  tuq  uixp^Q  iyiphwt.  ncpoQ  ik  toTq 
apTinidyotQ  or«y  ra  Tspl  Twotvxi^ec  jto/  ric  cvvwfi^totQ  ^totji  fu^ 
-yxKx^  riiv  rs  ko^iav  ictorSav,  uc^  orav  .fyc^t  rov  Keypfuvw 
,  uoAor»  xoXvv,  Koji^orctA  uakSfiev  ro  iv  rij  xri^^  kiyif/Levov 
uxAofcov.  V ides 9  uoj^oicu  effe  callum,  callo(am  ceruicts 
parte^  ti;landul6&mi  hinc  glandia  Latinis  di^hm.  Tp«y^ 
.yov  Hippiatrica  in  €jquo  dixerunt  p.  gg.  Vide  Caj^ii  Glolt 
Graecom.    Kuwpdfu  u^Xipnfe^  inter  meniae  delicias  refert 

poefca 


VARkONIS-UR  ih  GAP.  IV,        49$ 

poeta  apuj  Athenaeum;  eaUum  q^rngnmn  dixit  Platttoa  iti 
Periaet Pliniu^;  •  .... 

tumvtique2    Vrfino?  malebat /«fii  rf/r        ••   .• 

f.  4.  regione  (coe(t)']\  Inclnfimi  coeH  alienm»  effe  ab  h. 
L  refte.vidit  Pofltedera;  rieq  Ifeittceps  coeli  fit  tnetiitio. 

funt  verHsV  Ita  PoKt  et  Viftorius  verris  in  v^toaUR" 
mo  librq  reperti  Vulgo  y&rf  verres.  Vrfimis  malebat:  fi 
formojju/unt/crofae.  quamlefttenem  etipfepfafefeto;  nam 
de  folis  ftropms  fermo  in  feqiientilrtjs  eft.    "     - 

prdgeniis'']'  Crefc.  itm  ex  bona  pr<^enft  vf  *  ponps  muU 
ios  pariaty  Aldina  cum  Bruibh.  hsibet  fnultos  fbreosx^ 

amplfi  quam.epciles']  Antiquam  leftiohem  tem^^e  ma« 
tauitVrdofiusedendo:  diHpU^s qucm  exilis..  Nam  inbona 
progenie  erbona  regione  «Iquaeritur  mimm^i'  Vi-fties  am- 
plas  emas,  fed  vt  ex  ea  regione  emas,  vbl  Dafemieur  tales* 
Vrfinus/malebat:  amplaeyj^aih-exHii;pctraUui:  -     " 

noxifque  praejliari']  Vrfiniw  'raembraf  leftfcmem  m>xif*: 
que/ praejlcfre.  quam  interpretktur  noxifquejblutasprae/la^' 
re,  Sed  nabnetlpfe  cap.  5.  ftft."'! T.  bis  nmititer  fegi  noxi/ 
que  praejtdri.  Ceterum  praejtqn  etiam  h. !.  reftitoi  eit  anti* 
quis  Edd.  qtras  deferuit  cuih  ViftoHo  defntt";      •  «*-  - 

'  /C.n>]  Beinefiusadlnfcriptp.  933.  j&r&  Ideft  furia 
legi  voieUt.  Surire  enim*-Latini  dicunt,  quod  Grae«t'^i^S» 
ct  uoLx^v.  Sed  /bna  refte  ^abet  Nonius  H.  353*  intei^- 
pretatbr  ftt^tepra  Kquidiorar  '  ^x^cfprire  ventrem  exbnerare 
apud  Scb6naft.  luUenalis  SI.  38.  Fortolus^  'tcPi^iA  ventris 
*Mud  Nonium.  Foricae  fjttrina;e'  pUblicae  tfpud 'Ittiienatemw 
Foricafii  iri  Pandfeftis,  qiif  foricas  conducunt;-edii^%f^  No- 
ijius  ex  Pomponio  affert  De  {^rofluuib  venljrfs*  igitur  refte 
h.  l.  interpretatiis  eft  iam  olim  Cori.  Gefnerih  Hift:  Quadru- 
pedum.  •  Jrfalum  hoc  fulBui  irrtm^diabile  efl]e>  afiirttlat  A!^i* 
ftoteles,  ^  "  -  "  1     . 

fc^porem*]  Crefcent  JX.  77.  Sed d^eknti^s  altmeitA 
per  hiemefn  praebencUiJuta  kafmla  glandtumg  cajicmearunt  et 
JtmiUum^  yelf^a\  velhoraeumf  vetjrumentum.  Haee  enim 
'nonjbtimmpdd  pingtt^dineni  efficit$nt ;  fed  etiam  earni^iitcun-' 
^umfaporefnaddunt.    Geopomca  19.6.  e^  4i  upt^^xpic  ri 

refte  Cbn.  6(^)her  H.  Quadrup.p.988*  emettdaUif }' ny^  YsS:. 
€r/v,  et  £viix^ppSv  interpretatttr  excellere,  ttu^ipetv.  Re- 
'6:el  Edltip  afltiqua  Crefc,  Babet:  cames  iocundum  Japareth 
pajiutn  exigunt  et  cet 

aeji^tej  Crefc.  Aejtuti  mane  et  antequam  iOftus  inH- 
piai,  Juhiguntlii  locum  vmbr^fum^  metximevbijitaqna; 

Dd5  r^fi 


4a6  COMMENTARIVS  121 

poll  mmikem  rmrfus  Imtofermri  paJatiUiar  —  ei  mu^aSla 
en  glacies.  Geoponica:  x«i/u«fyio«  «  itfirBfov  i^wty  rpiv 
i$a^f^3ipfaf  rev  wayov^    .    -  -^ 

Ji»i^atU}  Vitium.haefiL  Lego  JUeriSi JiMgmilt  ia 
vmbro/km  hcim  maxtme  et  cet  Goluaielia  VIL  lo.  per  or- 
tUa  canicttlae  noa  (bluai  bis  id  a^iam  duci  iubet;  fed  iuxta 
Huuiam  aut  ftagnum  detineri,  quia  com  fit  aeftnofiflimnm 
pecus  9  non  fit  contentum  potiooe  aquaenifiobefiun  illuaiem 
demerferit  et  refrigenuierit»  nec  vlla  re  magis  gaudeat, 
qaani.r4uii|  etlacucoenofo  volutari.  Interim  infertumfirm- 
die  inclufi*  Creic.  editio  antiqua  liabet:  /ubigmt  i.  va4mU  in 
heamvtabrofim* 

/e^ernemii}  et  lagiaandi,  vt  robufliores  ad  veneren» 
fiant;  ^tfihocomifit  Columella.    Arifloteles  H.  A«  V.  14. 

i%itie$y4kp6o^Bx^u9^^i' 

f.  7.  optimMm']  Crek. /ecememiijimt..  optimnm  admi/ 
/urae  tempusTr  vernumf  iaeft  KbU.  Februdrus  ai  (Gem  13. 
Martii ;  ita  euhu  ~  pariaut ;  meiffibus  eff  pre^nam»  tt  tunc^ 
pa^iat.  •  Geopoaica :  dp/anf  ii  Siax  m^  ^  rironf^  hc^  ^^ 
^sifvftt  r.vp)li  io9Q  iuftvjJQ  tmipefmQf  iiare.ylve^^ai  nuroi  ri 
^ipcg  fiv  roneriv.  Loctim  Ariftptelis  ex  H.  A.  qui  hiemales 
fbetu^prpbat^  dedi  ad  Columellimii  Vll.  9.  CrefcentiiEditio 
•ntiquare^usbabet:  optimamdsdmjfuram^  vernum  i.  a. 
Kai.  iij^  in  ante  Kalendas,. 

CUm  coeperunt}  Ante  Vi6)x>rium  enkeoeperiut,  atque 
ita  Crefcent  qui  id  fic  habet :.  coeperint,  dicuntur  bac/acere,  *• 
rcSe,  in  iuto  volatantur  libenter,  quae  iUorum  reqmes  eft, 
vt  tauatio.  homiuis.  fed  Editio  antiqua:  coeperunt  —  reae* 
admiffuras  cum /aciunt ,  iu  luto. 

lutojos']  £dd.  primae  dant  UUuofos.  quae  formaforfe 
aattquior  fuit    Similes  dabo  inira  ad  cap.  0.  fe^  4- 

limites']  Limites  videtur  appellare  a  timo,  fi  locus  eft 
fanus.  Maie  vUs  iaterpretatur -Gefher.  -Ecoe  F.eftus:  Lu" 
ftraJjgnUcant  tacHnqs  kito/as,  quae  /unt  iu  Jituis,  aprorum 
eubilia*,  vbi  Scaliger  veterum  Editionum  lamas  praeferebat 
•  In  antiquaP6mponixediUonereperio /«faiia^feriptdm.  Idem 
f  e|lus :  iacuna  aquae  coUeSio ,  ^uam  alii  lamam ,  cdii  iuftrum 
dicuf^,  SQfablia.ad  Horatii  £pii|.  L  10.  vctrfu  10.  Jamaeft 
vorago.  >^noi'ifmm  eft  ingtuuifSm  Ldmiae  quoque  dicuntur 
deuoratrifespiferorum.  Altf^r  SchoIuUles^addit  locum  En- 
nii:  fttuarumjattus  tatebriistamafquelutofas.  Videtur  au- 
Aor  'prior  fcholid  in  animo  habuilTe  vocem  XoupiOQf  quae 
foitaile  >e£te  deriuatur  a  Uiff^ » .  iMfkiu.  Naqi  \ifiiu ,  ru  x a- 
^J!Hir#tot^at#tyr£tymAlog,M..ia  vpc^  Af/MaretHefycbius 


yAHRpNlS  LIU  IL  CAP.  IV,         437 

in  Ikjififivi.  Lamiam  ipftm  Nicander  apud  AatoQiniiin  c.  g. 
int^rprdtatipr  feram  immaneni,  in*  fpolanca  moatis  Parnafli 
^liabitantem  et  armenta  com  hominibofi  depraedantem.  Inde 
.poftea  feniinaruta  forma  Laniiae  fuerunt  effiAae.  Quid  fi 
•Lamia  ill^ »  ^osak  aiii  J^ufieepiv  appeilabant^  tette  .NicatidrOi 
aper  fuit,  a  lama  Aifua  didvs?  Deinde  pifcem  cetac^iim  et 
rapacem  ex  oetaceoram  genere  Lamiam^  Op^nus  contra- 
•fteAtf/tivAv.  dixtfunt  ^no  deriuatum  iMfu^.fignl&M, 
.teraginofiim,  capacem^  ni^^ak^.' horrendum^  immane. 
Vide  ad  Nicandri  Tlieriac.veif.  993. 

comepevimt']  Crefc  conefij^rmt  r  rmfus /p^regant  -r 
^fatiref  idquenfqim  ad  quadrienmum  reSlefacerepotefii  deinde 
Jaginatuspemenitad  /affiifyii.  •^Ceopunica:,  ;fy/K«  ik  gi/ji^^ 
•fiuMf  X9ipl{H9W^  i^  etvrSy  ricni^^  ipfimne^ftif  iw  a^ 
-Ttt^nc^  nxfitreyBeeQ  iwnrfdenuey  avric  itoiSa^.  - 

trimum}  Ariftotel^^  imcfiOjt.  tha^oc  ioG^ienf  fUxf* 
Jmixft^rig^  quod.  Pliniiis«  VUL^cap.  51.  vertit;  maresvltra 
trimatum  non  gensrant."  ColomeUa  vfque  ad  quadrimatum 
durare  att-  VII;  9.  Itaqpe.  refte  .vnlgatum'  prmum  cprrigi 
iiliferuht  Scaliger,  Vrfinus  et  MorgagnL  Trimtm  reAe  fo- 
lus  Popnn'€xpreffit  

k  retm  3  jAriftoteles^^  rSh  ik  itfB9fivrifot§x^pw  ytyetof 
si  i6tyonL.  i  ^yif  [On^  fftveifaf  <«urS>  iiemaic  «di  fiiifvip  Sqd  Al* 
'dina  dedkr  ddnde-eafirettutfaffniaurque  qmad.  ^  Crefcen 
jfciiis  etiim  Baifdeeiifis.:  deistdeip^euaus feruenit^lamum 
ied antiqnaineac*^'iMib  id  retroquaad pemenitKad  Idnmn  %• 
impoJftbtiitatBm  eoetmdi.  Vnde  apparet^  BaiilcmI(ittiCre£ben- 
-tium  ex  AIdino'exempIo.'ini»j^Iatum  efle*)  4&Uii9l  vero 
carreAionm  doxitexCplumelkVn.^        ::    ,::.:,, 

f.  9.  dvc  diffus']  Ita  legondum jede  pra  va(gatOf  antea 
^^vnfq,  etquod^Yiflorius  pofii]ti»'#i^y^».  exio^iClw^ntis 
Strdmatum  II.  Xh^retfyiv  uva  rSv  (pikooo^pivrm  itiifft>okoy^» 
fittf  rijy  Zir^^liii  3ue^(fiivnf^'ic'A  ^wv  uif^offMyi^  fiivov 
^mviiewvk  mon«eraiit'Sealiger>  Cafiiubonu^  «t.Pooftedera. 
^undem  Clementisriacmnv  :.qui  iegitur  p*  40$\  Dy.|>ofuit 
jRhoer  ad  Pcirpbylrlam  de.  Abmnemiil^  p.  d^diet/eftioneiin 
^VQ  parftar  probaoit.    Pikphyriils  ipfe:  if  A  M  a  d/.^A<o  r/ 

ikod;  iyifiiisy.  -^  eodem  vqcoulo  verlHim^vfi^,  .(kbare, 
ibrophariira  lifaidimiiarnm  efi^/moo^Scaligeri.iVjbde  verre 
.4icitxnr  jiMf^i  v.  A  •VeiJ)d.iJK(co^  Vibrro  deriua^  ^yy^  :quam 
bene^  nunc  non  difputo.  Adien«ejiui  IX.  p,  !40i.  oi  >U  ow 
'dfijwSmi  «findt  ^^ifriv  ek  ^^vdetvmi^myta,  Vethffmjitlfare 
^Jimre 4e/liUdiner  fimminbetEQftus  'vxSuitiim    Amo- 

bius 


4»8  CaMMENTARIVS  IN    : 

bias  L  p/^w  ammalia  t$rris/u0iaatque4t$,.aqmi  d^gentia 
Juriimt  mc  €ondpiMtUP  IdeoLde  BttocfaQ  V.  p.  ly^.iafciiiiam 
JuriiHtfs  habet.  Feminae  fin  fijbare  tribiiit  Piinius';  atque 
ita  Apuleius  Apolog.  p;  ^'ig^/efttmae  Jubentj  maresjiuiamt. 
Nonins  catukre » Jiu!ire  vel  muiiaari.  De  f emina  Jubare  di- 
xit  etiMn  Hondos  Epodon  XIL  II. 

g€mre  fe/soris  ]  VocabuhiiB  peearis  -  vt  gloffema  deleri 
volait  Vrfinos.  Ctfteram  Varro  L.  L.  IV:.  p.  sg.  initium  ab 
hoc  p6coE0-faf)nm  etiam.Cacnis  edendae  argimre  videtnr. 
£n  tibi  verba:  HiMc^^l^oierhv^adpeeucUscarnem  perueu- 
tume/t.  SuiUafte  ab  UUs  gmeriius  coguanuuata.  Jkmcpri* 
mo  cjfamt  /ecuudo  etixam,  tertio  b  iure.pti  coepifi  uatura 
docet,  Sctlicet  facrificium»  foe  fieiftam ,  ocsafionem  praeboit 
fiallae  primum  aflae  comedendae^  -  Aflamprimam  Jionines 
in  facrificio  deguaii&  homities»  tradit  etiaar  Athenio  cami* 
cas  apttd  Athenaeum  XZ  V.  p.  6(5o* 

/oedue  cumferitur^  "Laudauit  Vrfinos  Vii^iiiamm^: 
caefaiuugebaut/oederaporca.  . 

-   in  ^oniunSioue  nuptialr]   iHaec  verba  Vt  fpiicia  deleci 
maiuit  Vrfinnst  * 

nuptiarum'}  Veneri  facrificatam  fbiflie  etiam  in  Grae- 
cia  fileta«  tefert  AflieBaeas  llh  p.  ^.  vbt.^idQ  notns  Cafau- 
boni. ' '  Matrideae  incientemfcrofiim  inuittlati  folitam  fuifle» 
referti  Arnobios;  et  F^xA.  co9ffbetamJuem  ^ci  tradit,  quae 
cum  omfti  fetu  adbibetur  ad  fiicrificiuiDu  .  Talis  fait  illa, 
quam  AeiKeas  cum  triginta  porcts  imkteuiL  .£odem}fienfia 
4mmolitf^(dicontur.iiaibegm'bokies  et.vertteoes. 

Qraeeae  ]^»!^y ]-  l^lurhnis *  in  Ipcis.Ariflopbmes  ita  di- 
xtt  xtit^Vf  vt  doQent  InkUce^  eius  poetae.  Porcam  Catonia 
cap.  197.  i6;hucitrahkSsaliger«     . 

d^nummfigni']  '^hrSam.rai^zti  .^e  id  iufigne  uit^ 
ptiama:^  -  "■;  -^  '.:  ^.  . .  •     " 

\proinie^ae Jalem^i'  Gemens  Stromat  IL.ioiiiF&eu^ 
rS  ^^  >vSii^  i^^  'ft94  iHi^  ^vofbv  4  iruuteS  reU  oupuuc 
o<Pty^^^  '  AtlX^hryi^pom  kqAorem  diftumzMfetbCicero  de 
FitfibiiY V;  13^ Nat  D^iTL 64..  Ad  Oeitndiem;  Clemens 
Strdmat  VEI;  p.  jt^l  B.  ^'  akSyuvrieiilcBaffifr  i^ox^ 
T^»  iaf  awir^  ri^ou  Vid^^etiw  Pliimim  8^>^^-?7«  ^  Plotar- 
ehabl^Symp.-  Quaeft^  V;^'iO.  ^qoos  laudaait.ViAotius  et  Gef- 
ner.'  ^  Huno  Dio  Orbt  S^  j^«>aw^'de  pingiiSMis  etventricofis 

ba  tetoicfe  tifffttaait  ReMlte^i.  •» :  *  .  ;>    f,.: 

tdmMinde^  .  Vdnram  tefticmm  toM 
ita  MeaiibttG.  Pcli&rlusMapod^Tur&ete  JV^.«^v^  legpe- 

...  ret. 


VAHRONIS  Xm  It  C AP,  IV.         4^9 

ret  eomadtutej  a  parte  GaiBae  Narftonenfls  Comacina  Pliftio 
m.  4.  ^^\  TuniebUs  teniabat:  e^  canatag^  mox  tatnett 
praeferehtt  ;^^waifnrar>  qoift  de  Seqaanis  Strabo:  ^v  ^ 

^nn^of.  Idem  iil  l6oo  Phati  apud  Feftum  in  voce  Naf-ciU  flc 
I^i  volebar:  Nafium  b&aam  etfequamcam  ^d  CofMsinas* 
vbi  vuigp  eft::  naricain^  bonam  et  canutam  et  t^guma  quiHas 
fartae^  canckas  pifeinarias.  Gontra  Sealiger  vutgatam  ita 
diftingait  et  emendat':  pmfaCf  tomacinae  et  iaemacae.  To* 
macinas  tnterpretator  re6Le-t^imacuIa;  vndelauenalis:  can^' 
eliduli  dimna  tomaeuk  panci.  Graeci  vocant  rifia^  9  rifiixtf* 
Taeniacas  interpretaturoffi»  oblonga6;  grfl»ce*^«X/<}d((  ni^ 
rXevpdug,  Gaiiis  hodie  Longes, '  Fopma  intomadnis  skifen- 
titor  Scaligero^  deinde  tanastae  legit,  et  eyi:  gt^eco  rxfitig 
longaa  ofras  interpretatur.  It»  cum  fepere  plus  vid^f i  vel- 
let  quanr  Scaiiger>Tifam dedit/  De  tomacinis  feu  toraacu- 
Us  nalia dldtabitirtid.  Praeteriocum luaenatifl X.  gjTs.alia 
vrde  in  Gerneri  ThefaurO)  et  in  Cangti^GloflaHo  fub  Vo<;e 
'Ihtna.  De  taniacta  quid  fu(|>icer^  lettor  flatim  vMebit  ex 
loco  Ifidori  XX.  l.-vbi  eftr  Tcixealardum  eft  Galffcedi&um. 
Vnde  didt  Afranius:  In  profa.'  ChtturH  faginaUim  pif^ 
partum  taseea*  vbi  Interpres  monet  hinc  for£fleHifbftnicum 
iocivto,  camemrfaiUsim  falfam,  etfq^jirfdcarnemfttum/or* 
«am^elTi^.  BdOrutf  vnde  faa  duxerit,  nMdaiM  hiaefttgaui; 
fed  in-  voce  ta!icea  veram  buin^loci? fcnpturam latere lufpi. 

•  oor;  Video  nunc  ScaHgerum-ad  Feftata  in  Vdee/*^em,  vbi- 
affcMnpenitam  inler^etatur  offam-porcinamcum  caudaf  tf- 

•  ferre  locam  'Arrtobii  VH.  p.  ^29^  nojenias  ^fa/que  penitas. 
altero  in  laco  ett:  quid  tweta?  qmd  nkeniae?  qidd  offae? 
Ibi  igitur  Scaliger  emendat;  taeniae  et  comj^arat  Varroirf is 
tet§iacas.  Alii,  qties  (equitm*  Gefner  in  Thef.  L.  L.  inepte 
naeniiEis  interpretartmr  inteftinum  ieiunum.  Poffis  etiam  Af-* 
canieae  legere ;  qtois  a  patrift  dixerunt^  vt  Falifeos,  feu  vehc' 
tres  Falifcos  porcinos.  NuficJ  dfeniqae  video»  1n  loco  Am6-' 
bli  nihil  ^e  praefidii.,  nam  vulgares  libri  eicScaligeri  edi* 
tione  taimiaef  prfnceps  rom^a  ^diti6  naeniae  bis  exhibet; 
et  refte  quidem  quod  addita  interpretatio  docet:  inte/fmi  eft 
porreftio  (vel  prO/eStio)>  per  quam  protuuies  editur,  fucds  p&^^ 
exficcata  tHtaMus.  Ita  eAim  Feftus:  Noemae  *—  quidam 
aimt  haemae  duUum '  nonten  ab  eXPremi  intefiim  voccdndo. 
Kft  igitur  ]aiie;riftiniteftifir  {eimii  ptoM^Of  m  mrcimen  com'^ 
pofita. 

*   •  petafiones^^ •  ^PtMwpetafimele cffedekere com Aoerfita* 
^^pmiae  et  petifofiis^  doGtii  tfd  i^onis  cap.  i62, 

f.  lU 


430  COMMENTARIVS  lU 

f.  II.  Itatial  Vulgatxim  ItaHa  mJhyAesTnrQ^m&  lii* 
▼ecC  IV«  6.  emfi|idiibat  legendo:  Itaiia  Infiibres  —  miUia 
Jitccidias  habere.  Scaliger  malebat :  Afobreis  —  miUia  a  vi^ 
la  Succi  Duumireijus  v/que.  et  iiofia  .A^fMs.inteipi^tatar. 
In  Italiae  agra  Infubretifi.  Dixifle  enint  vet^es  Infubros  et 
Infubres*  Deinde  verba  ter.na  (^pui  quaterua  ndUia  a  vila 
(i.  e.  villa)«Sk;ri  Duuuiri  (i..e.  Diianii^i  MediolaneQjSs)  m- 
terpretatur  galiice:  de  Prais.d  quatremtes  d  ^entaur.  In 
Tumebi  emeudatiome  Scaiigcjr  reprehendit  primum  illod, 
quod  in  ea  magnitado  faccidlarum  non  apparent ;  deinde  Ist- 
tine  dici  negat  mHHaJitccidias.  ScaMgero.  fuccefltt  Vriinus 
emendana :  In  GaUia  verres  tersta  —  mHUa  iabent /uceidia^ 
Sas  vefo  vfque  adeo,  Memorat  deinde.emendationem  aiie«' 
nam:  In  Jtalia  in  Scrcfae  pemas  auatemas  miUiariaJiKci* 
dia^  et  ipfe  monet,  niti  eam  falfa  leftione  libri  I]I.  cap.  i. 
vbi  apri  miUiarit  funt  Popma  cam  Vrflno  cenfet»  Catonem 
baec  de  Gallia  tranfalpina,  ifi  qua  Seqmmt  fint»  non  Cifal-. 
pina»  vbi  fint  Infabres^  referre;  itaque  iegit:  Infalita  in 
Jcrobes^  terna  atque  quatema  mUUa^  GalHa  Jiiccidia  habere^ 
Sus.  miUia  interpretator  pondo,  etGaUia  pro.Galiica.  Pon- 
tedera  vidit  edun,  Catpnem  de  Gailids  fiiccidiifi  tradere  vp^ 
luifle,  fed  de  emendatione  huius  loci  defperat  Coniicit  ta^ 
men,  legeadum  efle:  In  GaUia  lujubres  tema  aut  quaiema 
miUia  lautiajueddia  kabere.  Sus  vjque  etc  Mihi  vero  lautia> 
haec  aeqoe  difpUcent>'  oaam  ScaUgeri  viUa  Succi  Duumuiri^ 
et  Turnebum  fequi  maum.  .  Cato  Juccidias  kummasfacere 
dixit  in  oratione  apud  Geliium  XQL  d^.  Locu^i  hiic  mmttt& 
eife  videtur>  ex  Originibjtis.  Ceterum magnitadin^mnume- 
ro  declarari  et  pro  copia  poni,  monet  Pontedera.  Ver^net 
hac  locos  Polybli  11.  c.  1 5.  de  Gatliae  Cifai^inae  vbertate  et 
quercetorum  magnitudjne:  irW(rrMy  yuf  vitiSu  JBfabiy  no^ 
9rQfUve9¥  h  Truij^  i$irs  rie  st$,ric  ttlue  fiAf^  uc^ x»Ci  Bi^ri 
OTfurifreiuitufei^itFst^t  r^  okpg  x^P^^^''^  X^V^^^  ^  ^^* 
rwf  cvfifiuivei  rSy  xeilmf  uvroii  vrufx^^»  Haec  iUe  p^odi* 
ditanno  V«  C.J609.  . 

Jks']  Crelc.  ita :  Sus  vjque  adeo  pinguediue  crefcerejb^ . 
tetf  vtfe  ipfa  ftans  fi^nere  non  poJffU  neque  progredi  vfquam. 
Nam  in  fHjpania  etc.  Pleriqae  virl  dora  confentiunt ,  vere 
ex  anteceoentibus  adiiaeiifle  alieno  loco ;  quod  nrgait  etiam 
locua  Creicentii»  quam  appofui;  is  eiiiin  medi^  cum  voce 
vere  omifit  J£ditio  antiqoa  mea  Crefe.  faabet^y^ij;^  -*  mm  . 
j»  tuxitania  fertur. 

Hypanial^  Grefc.  $tcme  i^l^uf^aaiet  ferfwr  fit;s  ^a^/. 
Hfus^   quifiuk  imeeutus  viginti  trikus.pinebt$  id  eft  quin^ 

gentis 


VAKRONIS  LIB.  U.  CAP,  IV.        431 

geirtis  jeptuaginta  quiMue  Bbris^  eiujquefnts  -a  eufe  ados 
pedem  et  tres  digitos  finjfe,  lardtm  cum  came  imo  pede  ei 
tribus  digttis  grqffum,  vt  ait  Fdrro.  ,  Credit  igitur  Crelceii. 
tias  pondo  continere  lihras  d$.  fed  rediiiis  antiqua  mea.Edi* 
tio  habet  ifidffe ,  ideflt  habuiffe  lardum  etc. 

JL  yolumniol    Quocum  m^us  fuit  vfus  iLnceron^''. 
quem  vide  ad  DiuerC^.  32. 

bffiUam^    De  qua  vide  ad  Catoiiis  cap.  163. 

pedem  et  tres'\  Edd.  primae  omittunt  digitos^  et  Vetua 
Codex  Vrfini ,  qui  fuQucatur,  olim  fuifle  iimpliciter  poiituih 
%num  quadrantis  ^. 

C  12.  ejfe  J^eflatwu']  Crefcent  Mdit  Farro,  •etiamfi 
in  Arcadia  vidiffe  Juem,  qui  prae  pinguedine  non  modo/ur* 
gere  non  poJ/H,  Jed,  etiam  in  eam  murem  nidumfecij/e  et  pe^ 
periffe  mures.  Vrfinus  in  Codice  reperit  fcriptum  fcio  ijfe 
fpeSatum,  vulgatam  tamen  excufaft  exemple  Flauti  in  Milite 
Gloriofo.  Scilicet  Vrfinu?  fequitur  leftionem  fcio  ejje  fpe- 
ttatumomySSo. inepto me.  Ceterum  ex  Creicc^fitio malit quis 
legere :  fedetiam  in  eius  corpore  Jbricem  —  feeiffe  —  pepe^ 
rtffemfures.  Antiqua  mea  editio  Crefc.  habet:  Arckadiajpc^ 
Satumjiiem,  qui  in  pinguedine  etc.  Plinius  li^  C^s.Jues  ^ 
^irantes  a  muribus  tradunt  arrofas. 

exefa  came2  lucundus  primus  came  addidit;  inepttim 
vocabulum.  Adipe  debebat;  et  nifi^.fallor  ex  h.  1.  habet  Pn* 
fcianus  p.  657.  ed.  Putfch.  Farro  in  IL  rerum  rujticarmh 
adipes  illa  pro  culeps.  quem  locum  nondum  fe  reperiiTe  fate* , 
turGefner  in  Thef.  L.  L..fub  voce  adeps.  Igitur  olim  fuiile 
videtur  h.  1.  exefa  adipe  illa  ibilicet  (brex.  Verum  nunc  fu- 
ipicari  incipio^  Prifcianum  refpexifie  locum  infra  cap.  XI.  7» 
adipeJuiUa. 

Pineta'\  Hoc  vulgato  iuuenca  ex  libris  fuis  fid>flutnit 
ViftoriuSt  ipfum  tamen  etiam  vitiofum  cenfens,  Sufpica- 
tur  igitur,  latere  in  eoFenetiam;  in  quo  aifentientem  habuit 
Scaligerum.  De  iuuenca  enim  nimis  eft  ineptum  commentnnu 
Popma  verfoa'haec  ex  margineetannotationele6h>ris  irre- 
pfme,  nec  de  loco  Vineta  porro  quaerendum  efie  cenfet. 
Venetiam  Liuius  et  alii  fcriptores  regionem  eam  vocan^ 
quam  Veneti  incolebant.  Seruius  ad  Georg.  I.  262.  Ptira^ 
que  pars  Fenetiarum  Jbmnnibus  abundans  Hniribus  exereet 
onme  eommercium,  vt  Rauenna  Altinum,  vbi  et  venatio  H 
aucufia  et  agrorum  cuttum  kntribus  exercitur^  Vide  edam 
Melam  n.  4«^ 

Sus  ad  foeturam  }  Crefc.  foecuncHias  fcrophae  perpen^ 
ditur,  ^aim  primopartu  agit,  uon  umttum  in  reH^msum^ 

tat^ 


43a  COMMPNTARIVS  IN 

M.  Soeg  ad  apros  iaepe  admitte1>ant  veteres  raftici  et  htnc 
natos  poroos  hybridas  yocabant,  vt  docui  fupra  ad  cap.  2. 
feft.  13.  Addo  nunc  VgRttoni  cicurrin  dici ^orcumnatum 
ah  aprofyluefirl  et  dom^ica  porca  ^  tefte  Ca^io  in  Glofla* 
lio  Lat  LocumEugenii  Toiofani  ita  exprefHt  lAdorus  XIL 
f.  m  (miinakkus  bigcuera  cUcutUur^  quae  ex  diuerjis  nafcun- 
tur^  vt  mulus  ex  equa  et  afino^  burdoex  equo  ei  afiua;  hi- 
bridae  ex  apris  et  porcis.  iititJis  ex  oue  et  hirco^  mufino  ex 
capra  et  ariete.  Eft  autem  dux  gregis.  Seruius  ad  Eclog.  L 
iJuonmn  lingua  Tityrus  dicitur  aries  maior,  qui  gregem  ante* 
ire  confueuit.  In  loco  Vgutionis  infra  ad  feft.  ai.  ponendo 
Caogius  edidit  altero  in  loco^ctneurris.  Sedecc^  Fefhis: 
Bigemra  dicuniur  ammaUat  ex  diuerjo  genere  nata,  at  leo* 
'  pardus  ex  leone  et  pcmthera:  ciciirjus  ex  apro  et/croplia 
domeftica,  mulus  ex  equa  -et  afino*  vbi  corrige  ciatrris  ex 
Vgutione  vel  cicuriness,  vt  funt  .Veturii  Cicuriai  apud  Var- 
ronem. 

in  nutricatn']  Crek.  Jubuicibittismen/ibusporcosfinumt 
fum  matribuSf  deinde  cum  iam  pafci  poffuntffecemunt, 

appeUabant']    Re6i:e  VrJSnus  emendat:  appeUani. 

fecundim  ea]  Hoc  voluerunt  fubititui.vulgatoTMfoi 
Scaliger  et  Vrfinus,  ex  libro.PoJit  shifeemidoeae^tcA' 
ptam.  Confirmauit  vterque  emcii4ationem  verbis  Florend- 
ni:  ia^uvrsQ  rMka  fura  rSv  Mtfriptov  itpapfov,  fi^ri  rauka 
^ft^wt.  Addo  nuQcCrefcentii  au6coritateii^'Hipra  ppiit&oi, 
qui  deinick  interpretatus  eltfecmidum  ea* 

nati  hiemey  Crefc.  porci  nati  hiemefiunt  exiks  propter 
frigoraf  st  quia  matres  ajpemantur  eos,  propter  ex^guitch 
tem  laSis,  quia  ex  hoc  dentibusjauciantur  eib  eis  edrum  mam' 
mae.  Geoponica:  r«  ik  rtrirouevx  itx  %e/^oc  ^.sirihfk» 
yfvsteqf  itxrijy  ivnfoalxv  ri  iipo^  uof  rS  fi^  fi$TaXafifiiv%sv 
ydXaurce  luuvS^t  fSv  fATjrifoov  airx  iiad^nfUvwif ,  iii  ro  ri^ 
d:jfkig  axurt<^ifruc  yakanroQ  0lef,  Ah^of/LivuQ  iro  rSv  iioirrw 
iknief^*  Fpntedera  ex  Crefcentio  malcbat  addi  eos  poft 
afpernanCur.^  ^B?  fententia  dubia  e/Tet.  Vno  verbo  graece 
.dicun(ur  hieme  nati  porci  furJix^^P^*  et  propter  incommGK 
dam.  B/iiJBf\wti'X$4XoyuXoatrx  apud  li^uftatli.  ad  OdyiT.  p.  533« 
ed«  QafiL  .  XBtro^ifXa  a  Florentino.  Alio  fenili,'  fi&rixtifu 
dixit  Arifl^ieles  li.  A.  VI.  18-  4e  Gener.  II.  8*  III.  4.  Cete- 
rumvad,h.i.p!ertinerearhltror  iocum  Plinii  VUI.. Jd  77.  die- 
bus  deem'  cirea  brumam  fiatim  dentatos  na/ci  Nigidius  tra- 
dit.  (porcos.) 

(^)0:q^natur']  V^ilgatam  olim  quae  diefips  afper^ 
^  niatusFjsfxpx^it  Vi^rius  rej)onendo  quo  al\  qfpemakur.  Vi- 

*  ■  tium 


VARRONIS  LIB^  U.  CAP-  IV.         433 

tfum  vidit  et  corrigere  cottatus  eftScaliger,  legens:  quoalie^ 
nas  Jpemant  >  i.  e.  feparent.  Ita  enim  Ennius  in  He£)x)ris 
lytris  apud  Nonium:.  Melrus  ejl  virtute  ius.  namfaepe  virtu- 
tem  malt  nancifctmhir ;  ius  atque  aequum  (Codex  Guelferb. 
ecum  antique)  Je  a  matis  fpernit  procuL  Ipfum  verbumyjb^r- 
nere  a  Grae(5o  n^lp&ii  Tfripyo9f  vt  a  TsffK»  itipua  deriuat  Sca- 
iiger.  Senfum  loci  aperit  Columella  VII;  9.  curet  maxime^ 
ne  quis  Jub  nutrice  aliena  educetur,  nam  facillime  porci^  Ji 
euajhrint  haram,  mifcentje^  et  fcrofa  cum  decubuit,  aeque 
alieno  ac  fuo  praebet.  Itaque  porculatoris  maximum  officium 
ejlj  vt  vnamquamque  cnm  fua  proJe  claudat.  Geoponica: 
awc/  inMrrjv  ik  %oJjp«v  T/:crifcocy  iv  iiui^ovTt  cvd^s^  lfiphi\Tiwr 
iiars  p."^  fitfywfT^ocf  dX^koi^  roi  vupx  itx(popoifv  riKTofuvx  — 
ioiy  yccp  dXL^fkoiQ  cvvoofXfLty^  ^  divvxrov  iiuyvSvaq  xvrx  rxg 
rsuicxQ*  pikrtov  ii ,  sl  iKxcTTf  rpi<pot  rig  tifni.  In  corre- 
Aione  Scaligeri  perfona  tertia  ab  hoc  loco  aliena  eft,  et 
aliae  funt  rationes,  quae  eam  afpernautur.  Reftius  Vrfinus 
quod  matres  non  afpemantur.  Contra  Pontedera,  Scallge- 
rianae  corre6bionis  veftigiis  infiftens :  quo  alieni  fpcrnantur. 
quae  quidem  emendatio  cumreliquis  verbis  aptius  coit,  ve^ 
ra  tamen  non  .eft.  Ita  enim  ratio  non  apparet  eius  fenten- 
tiae,  quae  fequitur:  et  ideofi  conturbatijmtf  L  e.  fi  permix^ 
ti  fibi  itmcem  porci  Junt.  Itaque  debet  antecedere  mentio 
faciiitatis,  qua  fcrofa  alienos  etiam  foetus  ad  vbera  admittit* 
£xcidit  negatio  propter  funilitiidLnem  extremi  antecedentid 
alienos.    Propterea  Vr/ini  rationem  ceteris  praetuli* 

infoetura'^  Foeturam  Varro  fupra  cap.  L  f.  18.  a  con- 
ceptu  ad  paftum  vocari  ait;  praeterea  foetiira  dicitur  nouus 
prouentus,  foetus  ipfe  in  lucem  editus.  Nutricatio  foetu^ 
porclni  dicitur  porculatlt).  Igitur  iw  foetura  vitiofe  nunc 
iegitur.  Deinde  vitium  arguit  iec^eixs  fit  detcrius^  quod  quo 
referatur,  non  apparet  Gefnfer  interpretatur  damnbfum  eft. 
Verum  ita  non  apparct,  matri  ne  an  porcis  feu  foeturae  da^ 
tnnofum  iit,  fi  permifceantur  porci.  Primum  mihi  Glofla 
Fefti  deteriae  porcae,  id  eft,  mcuilentae  mihihuc  pertincre 
vifa  eft;  fed  fententiam  mutaui,  pqftquam  vidi  detrimentum 
omne,  quod  inde  eft,  capere  foeturam.  Itaque  nuncma^ 
iim  conturbatifunt,  foetura  it  in  deterius.  Ita  fupra  ieOi.  8« 
verris  —  permanety  vt  id  reSe  facere  pojfit ,  ad  trimum ,  de^ 
inde  it  retro,  vbi  £dd.  primae  id  retro.  Foetura  autem  in 
deterius  it,  quoniam  lac  matris  foetui  faturando  et  fuo  el 
alieno  non  fufficit 

f.  14.  Natura  diuijiis']    Crekent  earum  mam^fae.  Di* 

vifus  eft  earum  anms  bifariamf  quia  bis  pariuut  ii^xmiaOf 

7bm.LP.IL  Ee  ^  qua^ 


434  COMMENTARIVS   IN 

quatemis  menfibus  fert  ventrcin^  binis  nutrit.  Geoponica: 
rsj]/  ii  fiTjtlpx  ^i^i^affiVf  iiTre  ri  irayroQ  ersQ  rijv  fihf  oxro- 
panvov  £/V  iiVTfffiV  avriJQ  juLsp/^effd^odt  r^v  ik  rsrpoifiitjvov  bIc  inrpo^ 
^v  yBvvriSivrvv.  Crefc.  editlo  antiqua  refte  nutricat.  nam 
facere  habet. 

Haram']  Crefc.  jiram  facere  —  dum  velit  exire  —  ne 
quis  porcellas  —  facile  pregnare  pojfit  cubile. '  Gefoer  ex  edi- 
tione  Louanienii  iaudanit  abbortiat.  Antiqoa  mea  habet  ab-^ 
kortet.  Nonins  pofuit  hunc  Varronis  locum:  Finum,  quod 
ibi  natumfit  in  quodam  loco^fi  praegnans  biberity  fieri  vt  ab- 
oriatur.   vbi  Nonius  interpretatur  abortiaL    Arnobius  111. 

!>.  105.  habere  conceptus  aboriri,  perferre.  In  PlinioVIII. 
eft.  77.  fadlitatem  aboriendi.  ex  Codd.  vulgatae  abortiencU 
refte  fubftituit  Harduinus.  Gellii  locus  XE.  i.  de  foetibus 
ipfis  habet  aboriri.  Atque  ita  Papias :  aboriri^  maU  nafci 
interpretatur.  Eandem  igitur  h.  1.  ie6tionem  reftituendam. 
cenfeo;  nam  verbi  abortire  vei  abortari  aufloritatem  nnl- 
lam  probatam  equidem  reperio. 

circumfpicere']  Reftius  Edd.  I.  I-G.  defpicere.  Nam 
Columella  iubet  cuftx>dem  a  fuperiore  parte  numemmrecen- 
fere,  et  confiderare,  fi  quem  mater  porcum  decumbens  op- 
preflerit.    Is  altitudinem  quatuor  pedum  harae  definit 

in  haris  oftium'\  Crefc.  iVi  aris  hoftium  —  pabnipedatef 
id  eft  9  vna  pede  et  palmo,  ne  porcetU ,  (Ed.  antiq.  porceUum,) 
ex  ara  —  tranfire  poffint.  Ceterum  locum  interpunxi,  vt 
fententia  poftulabat.  Vulgo  pefiime  iegitur:  opprimatur,ei 
vtfacUe  piirgare  pojfit  cubile.  In  karis  oftium  effe  oportet,  et 
limen  etc.  Ita  vero  non  apparet,  cui  vfui  oftium  apponatur* 
Nam  altitudo  haraenihil  facit  ad  commoditatem  purgandae^ 
fed  oftium.  • 

inferius  altum']  Vocem  aitum  incluferat  Gefner,  qao- 
niam  vt  fuperfluam  damnauerat  Vrfinus.  Sed  altitodo  limi- 
nis  necefiario  addi  debebat;  nam  menfura  edita  latitudini 
etiam  conuenit,  quae  tamen  hic  non  debet  inteliigi. 

Quotiefcunque']  Crefc.  quotienfcunque  •-  totiens  arenam 
mittere  -*  humorem  et  cum  peperit  Vulgo  in  Varrone  le- 
gebatnr:  toties  arenam  iniicere.  Verba  in  fingulas  inferui 
ex  Edd.  antiquis^  et  deinceps  verbapoft  humorem  addita: 
tnfingulas  iniicere  debet  omiCi,  quod  fecit  etiam  Crefcentiua» 
etiiis  etiam  priori  loco  verba  infingulas  non  habet 

fuftmUare]    CrefcMientet.     . 

folent  ]  Crefc.  omtfiis '  quibufdam :  faknt  mane  et  vejpe* 
re.  Scrqfue  bis  in  die  laSis  caufa  bibant.  Cetermn  ma^kfa- 
Sus)aquae3^  Columella  debenvis  inteipcetari  ooftom  faor- 
-'  \  ^  .i      .  ...    ^       deum. 


VARRONIS  LIB..rL  CAP.  IV.        435 

deanL  Ita  madere  procoqaiVirgiliu^  atiiqae..  AntiqiuiCrefc. 
editioyi  alia  —  haaueiint  re^tia^interponit 

CHfh  porci'}  Crefc.  cum  porci  a  mamma  depfttfifunf,  fi 
fimdus  etc.  I)elici  videntur  Conr.  Gefnero  H;  Quadrup.  p. 
J020.  dici  ex  graeco  isktx^oif  r»  '^filxotpou  De  vocabufo 
delici  vide  ad  Caton.  c.  3.  f.  7, 

decimo  die'}  Plinius  VHI.  c.  51.  fids  foetum  quinto  dig 
purum  effe ,  pecoris  oSauo,  bouis  tricefimo.  ex  quo  loco  Var- 
Tonem  corrigebat  Harduinus.,  Plauti  todum  pleniorem,  fed 
minus  integrum  habet  Feftus  in  vocabuto  Sacrem,  vbi  vide 
Interpretes.  Vrfinus  ad  h.  1.  malebatlegi:  cumparafitump 
infanum. 

f.  17.  yinacea}  Crefc.  dare  foleni  vinaceae  acfcropei 
ex  vuis.  Apartu  decem  diehus  etc.  Scopi  funt^  quos  Co(u- 
mellafcopiones  appellat;  quibus  dependent  acina.  Sed  prae-* 
tuli  leftionem  fcopei,  Polit.  cui  fimilis  Crefcentii  ycrojp^'. 
vnde  fiunt  fcoplones.  In  Catone  c.  112.  f.  ^.fcopius  in  mar- 
gine  Polit  libri  mutatur  injcopionem;  alii  libribabent  ibi- 
dem  fcapi»  Supra  tamen  II.  54.  2.  fcopi  fine  varietate  le" 
guntur. 

nefrendes']  Refte  interpretatur  Varro.  Mdrtialis  IU. 
47.  nondumqne  viSa  laSeumfaba  porcum.  vbi  Heinfius  Ad- 
verf.  ni.  p.  524.  malebat/r^a.  qui  refte  comparat  Varronid 
fragmentom:  Grunit  tepido  laSeJatur  mola  maSatus  porcus* 
vbi  Codex  Palat.  reftius  obgrunit  fciiicet  maftandus  porcus^ 
habet^  tefl:e  debhardo  Antiq.  Left.  11.  c.  g-  De  faba  frefe 
vide  Indicem  et  Scaligerum  ad  Fe&i  fabam  retriuam.  Sere- 
nus  Samonicus:  copia  farris  vti  frendentibus  edita  faxis^ 
Arietes  etiam  nefrendes  dici^  quod  dentibus  frendere  non* 
dum  pofilnt,  adeoque  ipfos  infantes,  annotatFeftus  inhac 
voce.  Apud  Fuigentium  de  prifco  fermone  eft  porcttm  ca- 
ftratum  dici  nefrendem^  quafi  fine  renibus  feu  vB^poT^s  lU' 
epte !  Alia  ratione  porca  bifeta  dicebatur  olim  autpre  Fefbj 
cuitts  a  ceroice  fetae  bifEffiam  diuiduntur,  cnm  ian^eiTe  itt'* 
cipit  maior  fex  menfiom.  Idem  Feftus  drfiklcUs,  inquit^.ji^or'» 
cus  diciturf  cum  idm  in  cermcsfetas  diuidit.  vbi  Scali^er  e% 
Glofikrio  annotanit:  Bifaenus,  xcTpog,  i^ctfiTiyicSoQ*  vbi  l^d^ 
bifetus*  In  eodem  Glofiarro  eft:  difulcis  xoTfo^  iix^ni^^ 
Vides  igitor^qttam  diligenter  animalium  domeftioorum  aeta- 
tem  veteres  nominibus  aptis  diflinxerint.  lubatasdorfi  fetas^ 
poft  fextum  aetatis  menfem  enatas^  dittidi,  obferuanerant  ac« 
curate !  Hinc  Qaudianus  de  apro  Eiymanthio  verf.  i€9« 
horrebant  tifidis  nigwmiia  corporafitiS4  /  > 

£e3  id 


436  COMMENTARIVS  JN 

,id  eft  frangere\    haec  fpuria  videntar  Heinfio  A<Iaerf. 

ni.  p.  524- 

Graecum']  Varro  de  L.  L.  I\^  p.  25,  36.  ed.  Dordr.* 
Quod  Athenis  in  libris  facrorum  fcriptum  efk  wSatf»  m/ 

'foetul  Debetur  Viftorii  emendationi.  Ex  le(tione 
Codd.  petu  et  pecu  efficit  Pontedera/b^  welfoehu  Creicen* 
tius  deinceps  habet  in  die  rede ! 

parere  tot2  Crefc.  rarro  aity  quod  tot  porcos  parerf 
fotefty  quot  mammas  habet;  fi  minus  pariat,  effe  portentunu 
Liber  Polit.  habet  oportere,  quod  non  fpreuerim ;  itaenim 
ftatim  fequitur  bis  ejfe.  Huc  pertinet  annotatio  Plinii  XI.  f- 
95.  Jiies  generqfae  duodenas  ntammas^  vutgares  binis  minus. 
JVIammarum  numerus  etiam  in  canibus  variatur,  aliifque  ani- 
malibus  domefticis ;  fed  ex  natura  ferarum  non  fequitur,  vC 
nunierum  mammarum  foetu  expleant;  plerumque  enim  pau- 
ciores  pariunt,  fcilicet  eae,  quae  in  vniuerfum  paucos  pa- 
riunt.  Colorem  etiam  album  videntur  Romani  in  foetura 
probafTe;  vnde  luuenalis  VI.  ijS.fcrofafoecundior  alba.  nifi 
is  ad  fabuloikm  illam  fcrofam  refpbxit,  de  qua  nofter  mox 
refert,  quamque  albam  {uiiTe  tradunt  ceteri  fcriptores. 

f.  18. 7'^«'^]  Crefc.  peperit.  Vrfinus  ad  h.  1.  po- 
fuit  locum  Nonii :  Grunduleis  Lares  dicuntur  Ramae  conJHtu-- 
ti  ad  honorem  porcae ,  quae  triginta  pepererat.  Quod  dein- 
ceps  eft  in  Edd.  quibufdamxron/ifr^,  poftulat  quidem  vuU 
garis  fcribendi  regula^  fed  eam  num  Varro  vbique  (ecutus 
fuerit,  dubitari  poteft.  De  fcrofa  locus  eft  Varronis^L.  L. 
IV.  p.  35.  Alium  eius  locum  pofuit  Seruius  ad  J^eneid.  HI. 
393.  Grundttles  laresnominatetiam  Arnobiusl.  p.  15.  Lo^ 
cum  Cailii  Heininae  de  iis  pofuit  Diomedes  I.  de  dubia  Ver- 
boram  poiitione  p.  379. 

Lauinii'}  Hoc  nomen  effecit  Vi^torius  ex  leftione: 
iamne  quod  et  Jim.  Inaltero  libroerat:  iaiifii^yir».  Ponte- 
dera  malebat  Interamnae  hinc  eiiicere ;  idem  etiam  videba* 
tur  Morgagnio^  qui  quidem  in  leftionc  Codicum  non  magis 
Lauinii  quam  Romae  veftigia  apparere  ait  Quod  equidem 
non  cenfeo.  Monet  etiam  ViAorius,  in  lamue  fjftciie  potuiiTe 
L  deprauari  in  I.  Hiftoria  vetus  de  ipfa  re  fabuloia  tacet; 
igitur  leftio  dubia  manet. 

nutricare'}  Crefc.  nutricari  nSo  porci  paruuH  pojfmt 
primOf  incrementofaSo  a  porcis  dimidia  pars  remoueri^  qma 
neque  mater  Jufftctenter  poteft  Uu  praebere^  neque  generati  ro^ 
borari.  ViUgatam olim :  nequematerfold^menimitViOxy' 
rius^  et  vocem  /ola  in  libris  fcriptis  deefle  teilatur  Vi£na& 

Nec 


V ARRONiS  LIB-  IL  CAP*  IV.         437^ 

Nec  habuit  Crefc.  &  quo  admonitus  ordinem  viilgatam:  qu0(f 
maierneque  mixtsLnL 

fufferre  tac']  Ge&er  m^ebat/ijj^r^r^;  atque  hoc  ipfum 
expreffit  Crefc.  babet  ^nim:  fuffidetUer praeb^re.  Ita  fuiHce- 
re  dixit  VirgiUus  Georg.  H.  423.435.  loftinus  44. 1.4.  Gra« 
tias  Cyneg.  145.  fi  qms  xntmm  nociturus  Jufficit  humorf  vU 
^eribusflueff  et  venas  durabit  ineiies.  vbi  virgulta  humore' 
i;i0xio  .tuigentia  fcariiicari  iubet  Inepte  nupems  Interpres 
interpretatur  locum  Helmftsdicnfis. 

praeterquam  potumj  Crefc.  nifi  pfopter  potum.  etapfid^ 
dicem  —  proximum  tocum  vittaCf  crebro  reditu  iaSte  a^i 
foffint  jporcos.  Scaliger  et  Vrfinus  voceih  taSle  vpluerunt; 
deleri;  igitur  inciuf(^at  Ge&er.  Editio  antiqua  Crefc.  an^ 
crebro.  Crebro  reditu  refertor  ad  propinquitatem  paftionis ; 
crebro  enim  redire  ad  porcos  eofqae  alere  poteft  laAe  ex 
loco  vicino.  , 

f.  20.  creuetunt']  Cretc&euerint  fecuniur  matrem  ad. 
pafium^  denique  fecerntmt  ^feorfim  pafcunt.  Nutrices  fubul^ 
eus  affuefcere  debet ,  vt  omnia  faciant  ad  bucciuam. .  Pro  ca^ 
piunt  laudat  Vi^torius  ex  libris  fcriptis  capiuntur.  Gefner 
alt  in  Poiit.  libris  efle  cupiumtur,  niii  librarius  aberrauit. 
Turnebus  Adaerf.  VHI.  8-  capiuntnr  praefert,  interpretatns 
expetunt;  Turnebum  fequitur  Fruterius  T.  V.  Lamp.  Critic. 

.  GruL  p.  35.  Scaliger:  naturali  niotu  impellmtur.  Neuter 
exempium  probum  eius  notionis  iittulit.  Contra  Pontedera 
capiuntur  interpretatur  impeciuniur ,  eiufque  fignificationis 
cxempla  quaedam  pofiGt,  vbi  t^en  ihiinitam  tempus  non 
fequitur.  Miror  Pontederam  non  admonuiiTe.de  varietate 
apiid  CrefQentium.  Supca  fiut  feft.  ij.  binis  menfibusporr 
cosfinunt  cum  matribus;  fecundmn  ea,  cum  iam  pq/cipofunt, 

fecemunt. 

feorfum  pafiuntj  Vi^finos  coniiciebat :  /ero  pafcunt,  at- 
que  hinc  didos  putat  ferarios  porcbs  Catonis  cap.  150.  Ita 
etiam  ratio  apparet,  quomodo  defiderium  matris  porcis  tol- 
latur,  fero  fcilicet  p»ftis,  vt  patttatim  laftis  obliuifcantun 
Sed  onmia,  quae  fequuntur.vfque  ad  fubulcus^  omifit  Cre« 
lcentius. 

parentis]  Hanc  vocem/vt  ^loi&m^  additam  defiderio, 
deleri  voluit  Vriinus.  In  libris  fcriptis  Vifborius  additum 
reperit  nutrices ,  vt  habent  etiam  £dd.  antiquae.  Itaque  fu- 
ipicabatur^  nutricis  legendum  elTe,  in  quo  aiTentientem  iibi 
habuit  Scaligerum.  Pontedera  ex  leftione  Crefcentii  fupra 
pofita  fufpiciitur,  verba  vt  defiderium  —  ajfequuntur  in  libris 
fcriptis  quibufilam  non  fuifie,  fed  poftea  ex  alio  addita. 

Ee  3  Refte 


438  COMMENTARIVS  IN 

ftefte  etiim  monet,  ntUrices  effe  ponendam  ante  Subulcus; 
qood^  fecL  Nam  prias  matres  affiiefaciendae  fant  buccinae» 
a  quibns  difcent  porci.  L  Fr.  Gronov«  corrigebat :  fojjmi 
parewtis  nutricum.  interpret&tus  n/uMces  vbera. 

fu/um']  Crefc.  ^J»m  JU  in  tongiiudiue  —  quam  in 
eteeruos  foJUum-^fadliter  accedunt  ideoque  ad  bucdnam  eon»^ 
vsnire  dicuntur,  nefyluefiri  hco  difperfi  pereant. 

ideo  ad  huccinam^  Vulgatam  ad  XII  ipfe  adeo  Gefner 
com  Vrfiho  et  Pontedera  damnanit,  corrigere  tamen  non 
auihs,  Idem  malebat  docentur^  Sed  vuigatam  interpretari 
ita  licet:  ideo  dixi,  debere  conuocari  buccina.  Contra  Pon' 
tedera  eUcuntur  interpretatiir:  iubentur.  Diftinduonem  poft 
di/perfi  fiiftuU.  De  v(b  buccinae  infra  ad  IIL  c,  13.  C  l.  vide 
fiotam. 

commodiffbne']  CreCc.  commode  annicuii ,  nee  minores  •*- 
fnutant  et  pro  verribus.  Sed  anttqua  mea  editio  babet  et  ver^ 
ribus.  Caftrandi  rationem  geminam  tradidit  Columella  VI« 
«6.  et  VII.  II.  Verrium  iuuenculorum  oaftratorum  tefti- 
9uIo8^  in  ciboadbibitos^  memorat  Galenus  BL  de  Aliment. 
Tacult 

maiates}  Ifidori  gloiSie  Maiaiis  porcus  pmguis ,  cmod 
JDeae  Afaiae  facrificabatur  y  quafi  Matri  Mercurii.  Glollae ; 
^i^^ui,^  porceUus  mauiUis,  Alue:  maiaiis,  tofiinQ,  x^ifo^ 
Vgutio  apud  Cangiiam:  mfrendis  dieitur  porcus  domefiicus^ 
carens  tefiiculis:  fic  dtSus^  quia  non  frendet  dentibus.  Hic 
oUq  nomine  dicitur  maidlis;  quomodo  cineurris  diciiurnatns 
sx  aproftfluefiri  et  domefiica  parca*  Vtitur  vocabnlo  Gcero 
in  Pifon.  c.  9.  ' 

vnum  modo'}  Crefc.  mum/otum  -—  laffantibus  '^^fyp^ 
fetUari  uon  potefi,  —  dare  oportet. 

f.  32.  centumfuesl  Crefc,  trimefires;  in  centumfcro* 
fhis  —  putantur. 

Greges  maioruml  Ita  dedi  ex  Polit  libvo.  VulgOfiut^ 
lores^  Pontedera  malebat  maialium  inaequales  f  quafi  feor* 
fiim  voluertt  pafci  Varro  fcrophas  oam  verribus,  deinde  ma- 
ialtes,  poftea  porcos.  Sed  ita  numerus  gregis  fcrifphis  noa 
fuerit  definitus,  Varrb  enim  id  folum  monet,  quot  verrea 
in  centum  fues,  fi  tot  fcrophis  grex  compofitus  fit,  puten* 
tur  I  Ipib  qnem  numerum  probet»  nondum  edidit.  Sed  fia« 
tim  deinde  diftinguit  de  numero  gregis  maiorum,  quo  no« 
xnine  fbropbae^,  verres  et  maial^s  comprebenduntur,  et  por* 
corun^^  quos  iam  antea  dixerat  feorfum  pafcendos.  lam 
olim  Ariftoteles  moQuit  fiies  gregatim  pro  aebite  palti  tole* 
r«  fuapte  Aatura« 


VARRONIS  LIB.  11.  CAP.  V.  43» 

iAfiM  vtHiiatei  Praefero  lefluonem  Edi  principum; 
ad  fuam  vttHtatem.    Etiam  in  Polit  iibro  eft  abjuam* 

non  vt  quof^  Gefner  maiebat:  non  ita  vel  non  iterK. 
Refte,  pnto. 

Cap.  ^r.  LMcienus]  Graece  nomen  boc  efferri  liwueafiv^ 
monnit  Varro  L.  L.  V*  p.  44.  vbi  m^e  legitnr  editum  vulgo 
iMianuSj  monente  Scaligero* 

' -  9xfvifitei^e^\    Vi6h>rias  h.  L  emendauit,  reperta  in 
vetere  GKiice  Je6kione :  ^ff.  qBttro/^.. 

et  Farranem']  Strufturam  verborum  infolitam  apoiio4 
pefi  falutatoria  defendebat  Gefnerus,  qui  figurae  eius  exem- 
plum  aliud  vtinam  commemoraflet  Debebat  etiam  docere^ 
cur  Varro  folus  excipiatur.et  priuatim  falutetur.  Contra  ad 
dialogi  et  dramatis  formam  appofite  Brenckmann  in  Epiftola 
ad  Schoettgen  edita  in  Obferv.  Mifcell..BeIgicis  VI.  p.  579*^ 
emendabat  en  Farronem  noftrum^  inquit  Scllicet  ingrediena 
Lucienus  primum  omnes  vna  allocutusfalutat  Interim  dun» 
illi  refelutant,  fe  collegifle  videtur,  et.omnes  aut  plerof-i 
que  agnouiffe;  cumque  inter  ipfos  V^rrpnenjquoque  vide* 
ret,  hahc,  vt  primarium  et  praecipmim,  ante  omnes  alios 
alloqui  voluit  .  Itaque  ad  eum  accedens.,  cum  propius  ad^ 
ftaret  Scrofa^  quem  praeterire  debebat  forte,  ne  praeter- 
eundo  tacitus  ofFenderet,  famUiariter  eum  refpexiffe  videtur, 
et  velut  pro  excufatione  in.tranfitu  allegarej  fe  illum  iam 
mane  vidiffe  et  falutaffe. 

f^ebo  iam  vos]  Statim^  adero  et  latiftaciam  vobis. 
Sed  dubitatur  de  fignificatio^e  vocabuli  batatrones.  Profe& 
fionis  fuiffe  alicuius  vocabulum^  apparet  ex  HoratioL  Serm, 
2.  2.  Mendicif  mimae,  balatrqnes  ^hoc  genus  omne.  Vopifcua 
in  Carino :  mimis  et  balatronibus  deputarent.  Nec  effe  Gon« 
vicium  aut  probrofum  vocabulum  natura  fua,  colligo  ex  Ho* 
ratii  loco  Serm.  II.  8*  21.  vbi  Maecenas  fecum  ad  coenam 
adducit  ^eruUium  Balatronem.  Qui  Seruilius  fiue  id  fami-! 
liare  id  nomen  habuit,  feua  profeffione,  vt  videtur  fcenica 
et  theatrica  aliqua  habuit,,vt  videtur,  latis  demonfixat  voca-, 
bulum  ipfum  natiu^a  fua  non  fuiffe  irJioneftum.  Verum  de^ 
inceps  cum  genus  hominum  theatro  et  fcenae  famUiare 
omne  in  defpeAum  publicum  veniffet,  vniuerfe  homines  nu- 
gatorii  di6ti  fuerunt  balatrones;  quocum  Scaliger  et  Tur- 
nebus  Gallicum  belitre  comparant^  nefcio  quam  refte.  Quae- 
ritur  iam>  quo  refpiciens  Lucienus  amicos  fuos  balatrones 
af^ellauerit?  Brenckmann  L  c;  probat  etymologiam  eam, 
quapi  vetos  Horatii  interpres  affert,  fed  ipfe  damnat,  vbi  a 

£e  4  balatu 


44P         ..COMMENTARIVS   IN 

# 

talatu  deduciter  balairo.  Brenckmann  coritra  ex  balabi  et 
latratu  finiul  compofitum  vocabulum  fufpicatur,  et  Lucie- 
num  conuiciantes  fibi  amicos  hinc  baiatrones  appellafle  io- 
cofe,  vocabulo  fcilicet  quafi  ruftico,  et  rei,  de  qua  fermb  in- 
ter  eos  erat ,  apto.  Scio  equidem,  Varronem  etymologias, 
etiam  ineptifiimas,  amare  et  frequentare;  fed  hoc  in  loco  ni- 
mis  rttfticutn  mibi  videbatur  conuiciumbalatro,  fi  vocabu- 
lum  deriuetur  a  balatu  et  latratu,  Praeterea  loca  Horatii 
demonftrant,  fuiflTe  id  vocabulnm  olim  prctff^ffionis  alicuius 
fcenicae;  quam  fi  accuratius  definire  liceret,  cau&  liquidius 
poflet  explicarl,  cur  conuipiantes  fibi  amicos  Locienus  ap- 
peliet  balatrones. 

foluo  Paiuibusl  Palilibus,  quae  funt  paftornm  feriAc, 
fcos  de  pecuaria  re  fermones  habitos  fuiffe,  vt  fementiuis  fe- 
nis  reliquos  de  agricultura,  fiifpicatur  Vrfmus,  vocem  tamen 
PaliUbus  additam  putat  ab  eo,  qui  voluerit  indicare,  qui  dies 
M  ^flet>  qpo  aiTes  foluerentur,  Equidem  iocofe  haec  omnia 
dici  et  agi  puto.  Lucienus,  qui  fero  aduenit,  conuicia  ami- 
corum  ita  excipit,  vt  paratum  fe  effe  dicat  foluere  multam 
et  deinde  fingulis  adeo  de  corfo  fuo  iatiflacere.  Sed  cui 
muh:a  deponitur?  pali,  p^orum  deae,  puto,  et  ex  Pali  pu- 
to  fa6tom  ineptum  Palilibus,  quibus  fcilicet  diebus  feftis  hi 
fermones  habiti  videntur.  Palem  genere  maiculino  dixifle 
Varronem,  monet  Seruius  ad  Georg.  III.  i. 
♦  C  3.  vitutortm'}  Scilicet  a  vitulis,  graece  /r«Xoi,  Ita- 
Iiam  diaam  fiiiflfe,  volebat  Pifo  fupra  c.  L  9. 

liercules']  Veftigium  fabulae  reperio  in  Fragmento 
Catonis  Originum :  EtfiGraeci  de  tfiore  qmdam  a  bobusHer^ 
iulis,  vet  quod  optimos  gignat  Jtalia,  vt  ait  HeUamcus,  aut 
0  vitulo  egreffoy  vt  Herodotus,  vel  quidam  Graeci  boues  vo^ 
iant  IrukHQ,  vtfabulatur  Timaeus. 

et  Cereris  minijler']  Haec  effe  lacunofe,  mox  ex  Colu- 
mella  docebo. 

capite']  En.  tibi  exemplum  romanae  feueritatis!  Pli- 
aius  8.  f.  45.  Damnatus  a  poptdo  fomano  die  diffa,  qui  cof^ 
eubino  procaci  rure  omafum  ediffe ,  fe  negante ,  occidfratbo^ 
vem,  affufque  in  exftlium  tanquam  colonofuo  interemto!  Mem 
narrat  Valerius  Maximus  VOI.  feft.  8. 

Attice]  De  condemnata  fecuri  fefto  Buphoniorum  die 
publice,  qua  olim  bos  fuerat  occifus  contra  legem,  laudant 
Interpretes  PaaCmiam  Attio.  q.  34.  et  Interpretes  ad  Plinii 
8.f.45. 

Buztfges']  Boues  aratro  primus  iunxiffe  dicebatur. 
Vlde  Plinium  VH,  56.  Suidam  et  Hefycbium  inhoc  nomine. 

IpfQm 


VARROKIS  LIB.  H  CAP.  V.         441 

Ipfum  Triptolemom  Baasygem  diftam  fiiifle,  tradit  Serulus 
ad  Georgica  I.  19«  Suidas  Buzygi  heroi  nomeii  ait  fuiiTe 
Epimenidia.  Scholia  Ariftidis  T.  H.  p.  130.  B8<^vyctt  tue^Sv^ 
rctf  0/  rxQ  fepiQ  p&Q  iu  ^EkBVtrTui  iporpisffCiQ  rpi(PcjfrsQ»  i%  ri* 
rm  ii  UeptikTiQ  xctrijysro,  ro  ik  yivo^  rirccv  ^v  Ispiif»  Hinc 
Eupolis  de  Pericle:  0  B^^th^^  cipiTroe  «Xmffio^* 

*0voyvpoc2  Interpretes  tacent  In  Attica  ^Aviyvpov  he- 
roem,  a  quo  demus  aliquis  nomen  habuit^  memorant  Scho- 
Ha  Ariftoph.  ad  Lyfiftr.  verf.  67.  Sed  cum  confidero  locum 
Columellae  Praef.  libri  VI.  feft.  7.  ex  hoc  noftro  du6lum,  vi- 
tium  et  lacunam  deprehendo.  Ita  vero  ille :  tnas  et  ftmina 
houes  aratro  tetmmum  fignauenmt,  vetut  pecus:  quod  item 
AttiHs  jlthenis  Cereris  et  Triptolemi  fertur  nifinifler:  quod 
interfidera  particeps  coeli,  quod  deinde  taboriojijjmus  adkuc 
hominis  Jocius  in  agricuitura.  cvius  tantafuit  a^ud  antiquos 
ventratio^  vt  tam  capitat  ejfet  bouem  uecuiffe  qmut  ciuem» 
Qui  quidem  locus  et ipfe  iii  verhisvetut pecus mire  vitiofus 
ct  iacunoilis  eft.  Sed  vel  fic  apparet  inde,  hunc  Varronis  lo- 
cum  olim  diuerfo  ordine  et  integriorem  leftum  fuifTe  a  Co- 
lumella,  ita  fere:  qui  dicefetur  Italus.  Qua  in  re  teftis  At* 
tice,  teftis  Pelifponne/us.  Nam  ab  hoc  pecore  Atticts  Aihe- 
nis Buzffges,  Qreris  et  Triptotemi  nUnifternobilitatus ,  Ar^ 
gis  Onogyrus.  Me/ocius  homimm  in  ruflico  opwe;  ab  hoc 
antiqui  —  oceidijfet.  Nouif  iriqmt  ille.  De  Argiuo  Onogyro 
nihfl  mihi  alionde  conftat;  mfpicor  tamen,  huc  pertinere, 
quod  Argiuae  lunonis  facerdos  ad  i^edem  lunonis  iunftis 
bobus  ire  folebat,  tefte  Seruio  ad  Georgica  IH.  533. 

fiicvHovl  Feftus  In  Bulimam.  Uiyte  eft  quod  grandes 
pueros  bupaedas  appeUant  et  mnri/cam  flcum  bu/ycon. 

bumammaml  Columella  III»  a.  l.  maluit  graece  bu- 
itiafton  dicere. 

£  5.  Menatippa']  Vide  argumentum  tragoediae  Euri* 
pideae  inter  fragmenta  ct  Interpretes  ad  Hygini  Fab.  186. 

dutciffimas^  Refte  Vrfinus  axkt  apes  deleri  aut  dutcip* 
nd  legi  voluit. 

^«YoW]  Scaliger  negat  graece  fivfovx^  diftas  fuifie 
apes,  fed  PnysvsTg  plures  dixere  poetae.  In  Geoponicis  li« 
bri  XV.  capitis  fecundi  titulus  habet:  itspl  fuh^aSv  x^  itSc 
iv  i»  jSoo^  yivotro  0  nctJjurai  jS^ov^.  vbi  interpres  legit  yi* 
voivro.  Habes  igitur  exemplum  vocabuli,  ea  notione  difti, 
quam  h.  1.  poftulat,  nifi  forte  de  auftoritate  tituli  iftius  du« 
bitare  liceat;  nam  feft.  14.  ibidem  legitur  o^  finyovsTQ.  vbi 
vide  Niclas  dtfpotantem  etiam  de  hoc  Varronis  loco. 

Ee  5  /cri^ 


443  COMMENTARIVS   IN 

fcriptum  hahere']  Hifforiam  ig^oramiis;  iptar  de  le« 
ftione  huius  loci  reftituenda  vera  defperauit  Scaliger^  im- 
dens  Tornebum  Vm.  g.  qui  corrigebat:  in  Senatu  fcriptim 
aueres.  Popma  vocabuium  Rofnam  delebat,  M.  Plautium 
Siluanum  interpretatus,  cuius  l^i  de  iudiciis»  cum  fenatori* 
bus  communicandis ,  obftrigilalle  putabat  Hirrium  Praeto- 
rem«  Huie  Plautium  minanti  reipondentem  iacit  Popma 
verbis  his :  Sed  bono  animo  es  etc. 

Bugoniam^  Salmaiius  ad  Solinum  p.  603.  Eumelo 
tribuebat  jSiryov/Wy  eamque  cum  Scaligero  ad  Eufebium  in- 
terpretabatur  opus  de  opibus.  Sed  deinde  in  notis  ad  Chro- 
nicon  Hieronymi,  editis  abH.  L.  Schurt<i(fieifch  com  Notitia 
Bibiioth.  Vinarienf.  n.  1250.  redte  negauit,  Bugoniam  figni- 
ficatione  ea  potuiiTe  dici;  iiaque  in  Eufebio  Eumeli  Bugo- 
niam  mutabat  in  Theogonlim.  qmin  Eumelum  cenfet  ex 
Hefiodo  vertiire.  Igitur  Varronis  loco  iKiUomporro  auxi- 
lium  inde  erit 

f.  6.  vetulorum']  Crefcentius  DC.  60.  aetatum  &radus 
~  vitutarum'^  inmentorum^  tertia  boumf^uarta.  ExLouan* 
£dit.  Gelher  laudauit:  primi  vituiorum,  Jecundi  iumentorum. 

taura']  Feftusc  tauras  vaccas fieriles  appeUabawt ^  ait 
Ferrius ,  quae  non  magis  pariant ,  ^ua:»  tauri ,  /ed  verofimi' 
liusfit  ex  graeco  diSas,  quia  Graect  vaccas  ruvfuc  appmanL 
Copiofe  dicetur  de  taura  ad  CoIumeUam  VI.  23.  i.  Seruius 
ad  Aeneid.  n.  Quaefieiifis  autem  efi  taurea  appeUuturf  vnde 
ludi  Taurei  diSi.  Inepta  etymologia  peperit  vocabulum  tau* 
reaprotaura, 

Hordicatial  In  Libro  de  L.  L.  quinto  no&er:  Ibrdici'^ 
dia,  inquit,  afordis  btibus.  Bos  fi..'da  quae  fert  in  ventrem 
Vnde  fua  deriuauit  Ouidius  Faftor.  IV.  631.  et  Feftus  in 
Fordicidiis  et  Hordae.  Fafti  diem  feriis  affignant  XVII.  Ka- 
lendas  Maias.  De  permutatione  litterarum  i  et  h  antiqaa 
laudauit  Vrlinus  locum  Velii  Longi  de  Orthographia,  GeC> 
ner  Quindtilianum  I.  4.  14.  et  Scaurum  de-Orthogr.  p.3283» 
Sabinorum  fermoni  pe^nutatam  literam  h  cum  f  adfcripfe- 
^riint  veteres  grammatici ;  fed  ip/is  Latinis  antiquis  tribuere 
mauult  Foggini  ad  Faftos  Verrii  Flapci  p.  73.  la  Curiis 
fuiiTe  immoiatas  pragnantes  boues,  ait  Varro  i.  c.  •  Matri 
Deum  fUes  prae^antes  (inciendes)  immolabantur.  Fordi- 
cidia  diei  19  Aprilis  affignant  Fafti  Verrii  p.  55.  Suffimine 
confefto  ex  cineribas  vituli  vtero  fordae  bouis  exfedu  lu- 
ftrabatur  populus  cum  \nrbe  Palilibus,  quae  diei  3i  Aprili^ 
affignant  Fafti  Verriani  p.  56:  Vitulum  iftum  fbrdicidioram 
die  cremabat  Veftaiittm  maxima^  neo  licebat  die  Paliliorum 


VARRONIS  LIB-  VL  CAP.  V,         44} 

cniflutitm  qnicqaam  immolare.  Vide  Fo^ini  notam  ad  Fa- 
ftos  Verrii  p.  56. 

namnantur]  Vrfinus  repertam  in  Codice  vetere  namu 
natur  probat;  vnum  enim  fuiiTe  diem  feftum  hordicidiis  af- 
fignatum. 

compofitae\  Vriinus  corrigebat:  empofitis  et  iniegrU 
memtnis.  pfopter  locum  Geopon.  XVEL  2.  vbi  eft  ^vTcoufBB^ 
ertSfnctffip  itifi/iifiuic ,  evfuyiS-ei^ 

nigrantibus  comibusj  De  forma  miror  nibil  addi>  vt 
fupra  cap.  3.  4.  in  capris  torta  et  prona  ad  roftrum  probat 
ColumeUa  in  bobus  probat:  comua  procera  nigrantia  ac  ro- 
bufta.  Palladius  robufta  ac  fine  coruaturae  prauitate  lanata. 
In  taurifl  comua  breuiora,  in  vaccis  eomuavenufla  laeuia 
et  nigrantia  annotauit  Columella.  Virgiiius  Georg.  m.  50. 
camuris  hirtaejub  comibus  aures.  vbi  Seniius:  curuisvnde 
st  camerae  avpeUantur.  -—  Camuri  enim  boufnjunt,  qui  con^ 
verfa  introrjum  comua  habenty  quibus  contrarii  patutit  qui 
cornua  diuerfa  habeni,  laeui,  quotHim  comua  ierramfpe&ant; 
kis  contrarii  ticini,  quicomuafurfnr^  reflexa  habent.  Voca- 
bulum  Licinus  hodie  non  reperitur  in  libns  veterum,  fed 
reticinam  comam  et  frontem  dixit  Apuleius  in  Floridis  9  et 
GlojSa  vetus  Licinu^  iifi^pi^  habet  .  Pro  patulo  ex  Piauti 
Tmculento  patatem  bouem  interpretator  Feftus,  fed  in  Pro^ 
patulum  vocat  patulum.  Graeci  'rsrcihi^  dixere.  Vide  Sca« 
ligerum  ad  Varronem  InXn  p.  43«  et  ad  Colnmellam  VD-  3* 
£3«notam. 

ocutis  magnis2    Geoponica  iMXoofoifS^ikfiHQ  uaj  fteycck* 

fubfimifue\  Geopon.  yya^Mg  evveTrceXfUuac  ixivaCp  ^* 
^lfiH^i  fiTJ  nvpr»C9  ivmrvyftha/i  r:U  ftyoLQ  ixi^ac*  vnde  Vr* 
finus  corrige^at  h.  Lfitbfimae,  ne  gfbberae,  fedjpina.  Colu- 
mella  quidem  habet  naribus  rejmis  patuti/que,  dorfa  reBh 
ftanoque,  etfubfidentes  etfic  etiam  Palladius.  Qoam  Vrfir 
jii  cdnieftoram  phttefirmant  libri  ibripti  et  Edd.  priiKiae^  vbi 
eft  ea  le£tio  quam  reftitui*  Genus  enim  oaafculmum  nemiv 
nem  morari  debet;  de  vitolis  enim  nunc  Varro  loquitur 
feminis  et  caftratis;  de.  maribus.poftea.  Sexna  mafculinus 
etiam<  in  fequentibus  redit  Subfima^.  malas  nemo  interpre- 
tabitar,  fed  vbiqiie  de  facie  adhibetur  in  animalibus  vocabu- 
lum  fimuSt  hoc  eft  de  ea  linea^  •quae  a  fronte  per  narem  ad 
os  ducitur.  Igitur  etiam  Columella  ex  h.  I.  vti  videtur  dufta 
iunxit  verha  nar^ms  refimis  patutijque.  Gefneri  igitur  emen« 
datio  plane  eft  abfurda,  qui  cum  in  Geoponicis  verba  7i)f 
mgrui  ad  narea  traxiiiet.  b.  L  inde  corrigere  aofus  eft  ita: 


444  .  COMMENTARIVS  IN    . 

fitbfinds^  ne  gibberis^  pinna  teuiter  remiffa  apertis  naribus. 
pinnam  narium  feptum  interpretatus.  Verum  qnis  in  narf-' 
bus  boum  feptum  leuiter  remiilum  fpeftabit?  Quis  vnquam 
boum  nares  gibberas  aut  vidit  aut  dixit?  Aeque  inepta  efl: 
emendatio  nuperi  Geoponicorum  interpretis  p.  1140.  qul 
corrigebat :  fubfimifne ,  gibberis  fpina  ieuiter  remiffa.    Nam 

J;ibber.vbi  a^eft,  fapra  fpinam  exftat,  nec  poteA Jpinagib^ 
eris  dici,  fed  refte  fpinae  gibber.  Graece  gibber  «t/froc 
vocatur^  et  gibberus  nvpro^,  Nec  Pontederae  rationem  pro-. 
^are  poffum,  qui  corrigebat:  covmreffis  mcUiSyfitbfimiSf  aper* 
iis  naribns^  labris/ubnigris,  gibbenfpina  leniter  reiniffacer^ 
vicibus  crajps.  Nam  Varro,  vt  Columelia,  Paliadius  et  deo- 
ponica,  dorfum  omnino  planum  aut  fubfidens  potius,  (quod 
V^o  leniter  remiiiam  fpinam  dixit,)  quam  ^bberum  efle 
voluit  Melius  procedit  ratio  viri  do6ti  Dickjon^  qui  oorri- 
gebat:  fubfimis  apertis  naribus,  ne  gibbeyi  fpina^fed  etc. 
Addo  nunc  locum  noffari  L  30.  i.  amplis  carnibus  ac  nigris 
potius  quam  aliter^  vt  fint  latafrante,  naribusfmiSf  lato 
peSore,  craffis  caxendicibus. 

f.  8-  «  coUo  paiearibus^  Polit  habet:  a  coUo  corpore 
dimtffo  bene  cofiatos.  Ita  etiam  B>id.  primae  Pol.  a.  habet 
ceruicibus  crajfis  ac  pcUea  a  collo  corpore  demiffa,  bene  cofta- 
tos.  In  Curis  fec.  Ponted.  leftionem  libri  Pol.  hanc  pouiit: 
a  coUo  corpore  apoko  demiffo.  Cod.  S.  Reparatae  cotlo  cor- 
pore  demiffa.  vnrle  Pont.  corrigebat  corpore  apato  demffo 
palear  interpretatus,  «fioniani  fit  ccrous  molle,  quod  ibia 
cute  conftet  Crcderem,  oiim  palea  demiffa  fcriptum  foifle^ 
fi  conftaret  in  boue,  vt  in  gallo  pale^m  di6{:r.m  fuiffe,  quae 
mialuerunt  deinceps  p&lcaria  diceFe.  Ceruicem  longam  et 
torofam  probat  cum  Magone  Columfttta. 

corpore  ampto']  Peffore  ampta,  Evcrifvgc  Geopon.  re- 
fte  corrigit  Pontedera,  probante  etian^.  Dickfon  H.  p.  478^ 
In  Curis  Sec.  Pontedera  in  diuerfa  difreflit,  vt  antea  monui. 

coftator}  Gefner  aut  cum  Edd.  primis  cofiato  aut  cofta-' 
tae  fcribi  matebat  Graece  eft  fiu^VTKeiffiQ,  tateribus  por^ 
r^ ^is  dixit  Coiumella»  . 

latis  humeris}    Colvmelh  armis^yaftis. 

bonis  clunibusj    Columeilae  clunibiis  rotundis. 

codam  ]    Kanc  iibrornm  antiquorum  fcripturam  ex  No- 
nlo  etiam  confirmat  Pontedera;  et  miror,  eum  neglexiffe, 
qui  infra  cap.  Vli.  5.  codam  dederunt    Praeterea  Vrfinus  ex 
Codice  praeferebat  leftionem:  inferiore  parte  fr.  pilis  Jub- 
crijpifue.  eoque  ducit  etiam  iedio  £dd.  primarum.    Colunu 

caudis 


VARRONIS  LIB.  IL  CAP.  V,         445 

eaudis  tof^JJimis  etfetofis.  Geoponica :  ifoiy  rfofiifnyi  >^«y^l 
cot»  tSv  TTSfvSv  ToA,t5rp4%«. 

cruritfusli  Vrlinus  ex  loco  Columellae :  cruribus  com^ 
paSis  et  reSUs^Jed  breuioribus  potius  quam  hmgis.  malebat 
h.  1.  legere:  cruribus  potius  breuioribus  quam  tongis  reflis^ 
genibus  emimiUs,  dijl*  ete.  Confirmat  emendationem  loco 
Geopon.  ^fotxUvo^  PfotX^iQ^  axikTf  of^x  ffrsfscc,  Totx^sfof 
ftxAev  ^,  fiotHfirefot,  p,7j  vxfotrfi^fisvoi  rfic  ci/^ijXa,  itiiot^ 
iv  r^  ^otil^ew  fiTJ  rhtrvvofUvnc.  uyotv  fiTfii  X^Xoic  iieorotXfU- 
vot^*  Qenua  Columella  negat  eJTe  debere  improba;  et  refte 
Vrfinus  diftinftionem  hoius  loci  vulgatam  cprrigi  iuflit» 
quod  feci  approbante  etiam  Pontedera.  Refiis  enim  perti* 
net  ad  cruribus^  non  ad  genibus. 

dijplodantur']  Difploduntur,  qui  ad  exteriora  iledun* 
tur.  In  canibus  igitur  laudat  Varro  potius  varis  quam  va^ 
tOs,  pedibus  magnis  et  altis,  qui  ingrediekti  ei  dijplodantur^ 
Hinc  plotus  homo,  qualis  Plautus  appellatus  eft,  cuiu^'  pe- 
des  naturae  vido  extroffum  vergunt.  Quod  in  iis  arte  fit, 
qui  chorum  ducunt.  Hinc  Virgiiius  VI.  Pars  pedibus  ptau- 
duntchoreas.  Plauti  fimiliter  vocantur  canes ,  non  pfopter 
aures,  Vti  cenfebat  Feftus ,  jlaccidas,  fed  ex  pedibus  diiplo- 
ils.  Hinc  etiam  Statius:  vitreafque  natatu  ptaudit  aquas. 
Nam  qui  natat,  brachia  difplodit.  Haec  Pontedera  in  Ou- 
ris  fec^ 

diuaricent']  Mediceum  iftjiarm^  probabat  Pontedera. 
Varare^t  varationem  habent  Scriptores  agrimenfores.  Con- 
iiliis  obuarare  dixit  Ennius  apud  Nonium. 

leues  ]    Graece  eft  r«c  ovvxxq  re  Kefnc  iMCf  Trng. 

attaffu']  Vetertun  librorum  attraSu  praefert,  et  in 
Cotumella  etiam  traSlu  corporis  motlijjfmo  cdrrigit  Pontede- 
ra,  nimis  argutus  in  hoc  vocabulo.  Graecum  etiam  Geo- 
ponicorum  '^fcotv  evotip^  nctf  fiif  Axe^hafUvnfv  interpretatur 
corium,  quod  faciie  contreAatur. 

robeo]  Ita  Pol.  pro  rubeo.  Simillter  in  Columella  VI.- f; 
Codices  habent  robios  pro  rubros^  Scaliger  ex  antiqua  in* 
fcriptione  attulit  vituto  robio  et  ex  Seruio  niteta  mus  agreftts 
robeus^*  Teflns :  Robum  rubro  cotore,  et  quae  rutopgnijicc^ 
rif  vt  boum  quoque  rujtid  appetlant.  Hinc  in  frumentis 
reints  etr^Mgo  voc%itftur.  Centum  bobus  fiiluis  P.  Decium 
Murem  donatum  refert  Plinius  as.  f.  5.  qui  alibi  ouem  ful;> 
▼amnominat. 

f.  9.  prior  quam]    Sdlicet  robeas.    Ita  Columella  VL 

I.  ex  Magone  probat  boues  colore  robio  vel  fiifco.    Ita  et- 

3am  Palladius  Maj^tio  XI.  2i  '•  Sxmt  igttur  fufoi  i  qui  Vaironi 

•       '  '  helui* 


446  COMMENTARIVS  IN 

keluL  Feftas:  kehacea  genus  ornamenti  Lydii  dSShm  a  co- 
lare  boum,  qui  eft  inter  rufum  et  album  appellaturque  hetuus. 
Male  igitur  Ifidonis  Orig.  XIX.  sg.  elbidum  ab  elbo  cotore  — 
Elbum  enim  efi  medius  color  inter  dlbum  et  nigrum.  Floren- 
tinas  Geopon.  i8«  3.  iouiiMt^wi  ih  ipt^ct^  tuq  toTc  Xf^f^* 
iea^Sri^uQ  udi  ru  ^hj  fMJxvx  ix^irotQ.  £ft  ergo  robeus 
(ctv&f^av.  De  origine  vocis  ita  fentio.  Feftos :  Heluela  ho- 
tera  minuta.  et  poftea:  Helus  et  Hetufa  antiqui  dicebant,  cpod 
nunc  holus  et  hotera.  vbi  Scaliger  ab  Aeolico  rQjpoc  niger 
furcus  pallidus  deriuat.  Glouae  veteres  heluota  kxxoofifiou 
Sed  fallitur  Feftus ,  in  cuius  priore  loco  malim  genus  condi' 
tnenti  Lifdii.  £ft  fpecies  certa  herbarum  hetuuy  hetueta  et 
hetueUa  di6ba.  Docet  locus  Ciceronis  ad  Diueif.  VII.  36. 
fufigos  hetuellas,  herbas  omnes  ita  condiunt^  vt  nikU  pojjit 
ejfefuauius.  Idem  docet  locus  Titinnii  apud  Nonium  p.  2io« 
ed.  Merc.  tenti  catido,  eiuellat  rapula  rumUce.  vtre^te,  iam 
olim  correxit  Scaliger  ad  Feftum  pro  elueUae  trapula  romi^ 
cae.  Hinc  vites  heluolae  Colomellae  IIL  2.  quas  aiu  varias 
dixerunt^  nec  purpureas  nec  nigras^ 

metior']    Codices  addunt  in  eo  prior,  quam  fcriptaram 
defendere  et  explicare  aufus  eft  Scaliger. 

vtrique']  Pontedera  legi  plenius  malebat  vtrique  ad 
iaborem  pturis;  annotato  loco  Plinii:  nigri  cotoris  candidiui 
ad  taborem  damnantur.  Ceterum  verba  nigri  et  albi  varios 
&u  txLaculofos  iignificare^  monetGe(her.  Verum  etiamCoiu* 
mella  et  reliqui  lcriptores  geoponici  robeos  et  heluos  reli« 
quis  praeferunt;  Geoponica  graeca  robeum  omnibus  reU* 
fluis  praeferunt,  auftore  fcilicet  Varrone,  cuius  fententia 
net  manifeftior,  fi  mecum  legas  vtiquepluris  etc.  i.  e.  certe 
nigris  et  albis  praeftat.  Itaque  Ge&eri  interpretatio  vanm ' 
eiiet.  Verum  ita  alla  exfiftit  difficultas,  cur  demum  Varro 
tolore  potifiimiim  nigro  le^ere  iufierit?  Cui  occurrebat 
Vrfinus  legendo:  cotorepotif  robeo  dein  nigro,  tertio  heluo* 
Quae  tamen  correftio  plane  eft  contraria  Varronis  fenten- 
tiae.  Itaque  fi^ituere  oportet,  Varronem  primum  generatim 
colores  ponere,  quibus  emendi  boues  fpefbari  foleant,  eo 
quidem  ordihe,  vt  ex  nigro  ad  lucidiores  defcendat;  deinde 
Goloris  notas  fingulas  ad  commoda  agricolarum  relatas  imfi- 
care.  Vocabnlum  igitur  potifftmum  non  fignificat  Varronifly 
approbantis  faunc  coTorem  nignun,  mentem,  fed  notat;  tam* 
ma  efle  genera  qiiatuor  colorum  in  bobus  (bed»nda.  CeAe^ 
rttm  Ordo  et  verbonun  et  feQteatiarum  rM:ius  mihi  videtnr 
proceflUrus  efle,  fi  legas  meoum:  quarto  atbo*  De  miMis 
^  mftior^  vtiqu4  flur^  —  et  a/bi^  maOiJfitums  euim  kic  vt 

duri/^ 


VARRONIS  LIB.  IL  CAP.  V.         447 

durijjimus  -primus.  Aliam  viam  ingreffus  efl:  Dickfon  H.  p. 
479*  m^  verba  priina  colore  potiJ/1  nigra  etc.  ad  iudiclam  de 
firmitate  et  mollltie  corii,  ex  colore  pendente,  refert^.  reli* 
qua  vero  ad  iudicium  vulgare^  vbi  nalla  iirmitatis  corii  vel 
mollitiae  ratio  habebatur. 

et  qui  ex  his]  Crefcentius  poft  verba  durij/imus  prihtus 
pergit:  Ca^/mim  (antiqua  mea  ceteri)  medii  aetatis  maximae 
/ntifo^,  (antiqua  temiae)  quia  vfque  ad  decennium  foetus  pro^ 
cedit^  ex  his  vtilior  Tauri  cognq/cuntur  hisjignis,  vtjint  alti 
atque  vigentibus  membris^  aetatis  mediaCf  et  magis  qui  in 
iuuentute  minor  ejt ,  quam  qui  decttHant  adjemum ,  paruafd' 
cie,  paruis  comibus^  tortoja  vajlaque  ceruice^  ventrejubjlru 
So  f  et  qui  ex  kis  ortifuni ,  re/pondent  ad  parentum  Jpectem; 
ix  quibus  regionibus  natifunt  refert. 

nequenon']  Vrfinuscorrigit Mi^f »#im?i»  vt  mares  boni 
Jeminis  Jhit ,  filiorum  eft  formafpeUanda  ^  quod  qui  ex  his  or* 
tifunt  rejpondent  etceti  Comparat  fimilem  locum  c.  4.  boni 
feniinis  jues  animaduertuntur  a  facie  et  progenie  et  regione 
coeli^  Mihi  quidem  Vriinus  veram  viam  inftitifTe  videtur; 
malim  tamen  moUiori  oratione  legi:  neque  non  vt  mares  b^ 
fjint,  et  qui  ex  his  ortifunt,  eorumforma  ejl  fpeSCanda,  Ji 
refpondent  adparentumfpeciem. 

refert]  Damnat  Vriinus;  equidem  ad  fententiam  ne« 
ceflarium  puto. 

nugatorii']  Hanc  leflionem  alteri  iugatorii  refte  iam 
praetuiit  Scaliger,  Gallicos  in  Italia  boues  interpretatus  Pi- 
cenos  et  Circumpadanos.  Liguriam  paruis  iumentis  infi* 
gnem  nofter  ait  UI.  8«  3-  ^t  Columella  III.  8-  3- 

Epirotici]  De  quibus  vide  Plinium  VIII.  45.  I-aus  eo- 
rum  antiqua,  vt  ad  Ariftotelem  docebitur. 

viFlimas  faciunt"}  Nefcio  quomodo  tot  viri  dofti  vifti- 
mas  fartas  tolerare  in  h.  1.  potuerint.  Equidem  antiquam 
leftionem  reftitui.  Gefnero  baec  non  contemnenda  videba- 
tur,  ideoquia  facere  verbum  folenne  iit  pro  facriiicare,  QU)ae 
tamen  notio  ab  hoc  loco  plane  eft  aliena.  Re£te  tamen  idem 
memorat  boues,  a  Clitumno  anme  coiorem  album  trahentes 
et  in  (acriiiciis  praelatos ,  de  quibus  Cerda  ad  Georgica  U. 
146.  Forte  aiiquis  ad  deletum  malit.  Supra  c.  i.  ao.  boues 
altitesadfacrificiapublicajdginati^  dicuntur  opimu  Intelli- 
git  eofdem  Meitanicos  boues  Columella  m.  8**f-  3*  Claudia- 
nus  Epjigr.  L..IV.  non  tales  Qitumne  tauas  in  gurgite  tauros, 
Turpeio  referunt  quos  pia  vota  loui.  Idem  XXVln.  verfu 
506.  ^in  et  Qitumni  Jacras  viFHoribus  vndas,  eondida  quae 

Latus  praclmtarmmta  triumpiiiJt* 

fkthiyu 


448  COMMENTARIVS  IN 

piktt»9L  «oXmr  ]  Vbi  fe  flanius  Melas  in  tnare  Aegaeiim 
exonerat  Mela  IL  3. 93.  Plihius  4.  1 1.  In  Eoboea  iimiliter 
booes  pleriqoe  omnes  adbi  nafcebantor,  tefie  Aeliano  H.  A- 
XIL36. 

L  1 1.  MamUiil    Vide  ad  cap.  3.  feft.  5. 

koJHae  famtatem]  Atqui  hoiUas  integerrimas  et  fine 
▼itio  legiile  conflat;  eC  muitis  docet  Magios  Mircell.  IV.  4. 
cains  dobitationi  ita  occurrit  Gefiier,  vt  ianam  hofiiam  ab 
integra  diitinguat;  ianam  entm  oculis  non  agnofci,  vt  inte- 
granu  At  nec  hoc  remedio  vti  licebit  propter  locum  Plu- 
tarchi'Orac.  DefeA.  p.  720.  ed.  Reif  ke,  vbi  de  viftimis,  a  fa- 
cerdodbus  probatis.  imupui^sffif  toT;  fthf^rcwoos^  ak^iret^ 
roSg  ik  Mcbrfot^  iffihf^ni  Tapart&iyrE^  ri  yip  fUf  y&wifU9oif 
vyiouveiv  «x  ^Jovretff  rijy  il  cSyx  iieXeyx^  to  ^«X^V  viap^ 
Igttur  credere  Varroni  quidem  oportet»  hoftiae  fanitatem  a 
vendltore  non«praeifaui  foiitam  fuilTe;  fed  iacerdotes  argu- 
mentis  quibufdam  atque  experimentis  ianitatem  hofliae  ipii 
explorabant 

cum  hibernant']  Cum  Scaligero  et  Vrfino  damnata  in- 
dufit  haec  verba  Gefner. 

et  potione'}  Haec  vcrba  abundare  cenfet  Vriinns.  In 
Geop.  enim  eit  XVQ.  i.  ri^  ^  Tpo  ^fUfSh  rftinovrx  rigfc 
•%€!««  i%  eiriov  TkfffiaS^Of.  ocr»  yip  «v  i^xyw&Sct  etc 
Coium.  VI*  34.  3.  pabulum  fubtrahit  vaccis. 

«yfri  exortum']  l»  efl:  in.  Id.  MaiasCaeiari  et  Columel- 
lae,  aqua  ad  delphini  vefpertinum  exortum  dies  28.  perti* 
nent»  monente  Pontedera. 

mas  an  foemina']  Ineptum  commentum  faabent  etiam 
Geoponica  aVII.  6.  et  Columella  VI.  24.  iimile  in  equarum 
mammis  Hippiatrica  p.  58. 

delphini]  Plinius  VIII.  f.  70.  Gritus  a  delphim  exortm 
a.  fL  prtdie  Nonas  lanuarias  diebus  triginta  aliijuibus  et  o»- 
tumno^  vbi  Vrfmus  malebat  lunias  legt ;  contra  Pliniam  er- 
rafitem  coai^ere  maluit  Niclas  ad  Geoponica  XVII.  5. 
Menfe  lunio  et  lulio  admLflTuram  fieri  voluit  etiamColumella 
VI.  24.  Ariftoteles  H.  A.  VI.  21.  menfeTliargelione  etScir- 
rophorione.  Delphini  exortus  matutinus  efl:  pridie  nonas 
lanuarii,  vefpertinus  IV  Idus  lunii.  Vtrumque  permutafie 
atque  inde  erroris  occaiionem  habuiiTe  putabat  Niclas.  Con- 
tra  Pontedera*Antiqq.  p.  430.  Caefari  et  Colomellae  delphi* 
num  emergere  vefoeri  IV  Id.  lunias,  dierumque  XL.  inter- 
vallum  iiuiri  XIV  Cal.  Sextiles  poflridie  mane  Canicula  ex- 
oriente,  monet,.  in  Piinio,  qui  Augufl:eum  annum  feqaitur» 
legendttm  eife:  a.  d.  IUId.Inftias  diebus  XL.  vidc^cet  vf- 

qup 


VARHONIS  LIB.  IL  C AP.  V*         449 

que  fn  itaatQtinUm  Fidiculde  occafum  ^x  k.  d.  prid»  ld<  Sex. 
tiles.  ' 

iaurum']  Ex  Codtc^  Vk^fini  addidl  vocem,  quam  fen- 
tentia  poftulabat,  monente  etiam  Scaligefo.  Locum  Afi- 
ftotelis  H.  A.  IX.  50.  et  de  Generat.  I.  4.  vndi^  Varrg  haec 
tranftillil:,  atlrtotauit  etiam  Viclorius.  De  Ariftotelici  loci 
prioris  leftione  dubia  aliW  didam.  CeteiHim  nil  miri  efle  an- 
notauie  Pontedefa;  geiiitUfam  enim  iam  paratam  feminaii- 
bus  vefiCulis  fuiiTe  contetltath. 

ffiinutaej  Cfefc.  IX.  65.  zentalos  mufcas  et  tabanos 
ilomlnat;  zentali  funt  Italorum  zenzare  vel  zanzare,  Lati- ' 
norum  culices.  Varro  intelligit  oeftrum  bouillum  et  hae?- 
morrhoidalemLinnaeiyOUain  naribuset  ano  boum  deponeil- 
tibus.  Tabanos  antiqao  nomine  vocauit  etiam  Linnaeus 
peftem  armentorum. 

in  cubilia2  Omitti  malebat  Vrflnus.  Brufcb.  cum  Aldi" 
M  Bisfubjlem.  Deinceps  Brufch*  aeftate  appeU»  ad  aquam  bis). 

f.  15.  appellendum'\  Pontedera etiam  leftionem  a/;p^/. 
tandum  probabat^  quia  bubulci  boues  vbique  vooe  mode- 
rantur. 

egredientes2  LcftiOnem  P.  et  Cfefc.  regredientes  pro- 
bat  Pontedera ;  primum  enim  egreflas  ait  ad  aquas  voCaf i, 
deindepafcicirca  flabulum,  vt  redihtegfcntur.  ' 

ne  frigidus'}  Brufch.  frigidus  tocus  ne  fit.  ^c  etiatfi 
Aldin-  ^ 

laRente^']    Ante hanc  vodem ex  Crefc.  addi malim  no&ei 

aliter  feceris]  Ex  Crefc.  qntefeceris  malebat  Pontede- 
fa;  fed  vulgatiim  eadem  ratiohe  mterpretari  oportet*  *De 
re  ipfa  ita  Ariftoteles  H.  A- IX.  50.  ot  fiiv  %v  fjLi<Txo$^i%rL 
fiyourotf  inxicm*  ei  $1  jxtj  cu^xlag  xo/  bhxrrnQ  yiyovrai  oc/  (bt.ii^- 
X««.  iurifivovreu  rov  rpoxov  rirov.  itaenimrefte  illum  locum 
correxit  Con.  Gefher  in  Vitulo  p.  126.  ftoaxoQ  enini  graece 
anniculus  vitulus  y  bimMs  ixuochg  dicitur.  Vide  ad  Colum» 
VL  26.  vbi  Mago  fimiliter  teneros  vitulos  caftrare  iubet,  fecl 
Hon  ferro,  fcd  ^)J\p&,  bimos  ferro.  Geoponica  XVlI.  8-  bi* 
mos  caftrare  iubent.  Varro  igituf  a  Arlftotele  et  Magone 
nefcio  quibus  fationibus  induftus  difiidet 

f.  17.  reiiculae']  Ex  leftione  Pol.  reUolde  ei  Florent* 
Vtriufque  reiculae  efficiebat  iauricolae  i.  e.  taufae.  Sed  reii- 
culae  plures  funt  quam  taurae.  EC  Columella  Vt  43.  remd: 
vet  praeter  tauras  enixa^  etiam  qiiae  Vetuftate  pafefe  defi^ 
fuflt.  (jeoponica  17.  <d.  reiiculos  ita  defcfihunt:  rio  <rreU  . 
fetg,  Hc^  roig  dff^svSi,  Hotl  ry  i^kmf»  irpopB^ijnvftiiQ* 

Tom.LP.IL  Fl*  dltquii 


450  COMMENTARIVS  IN 

aliqmdtegatl  Refte  Gefaer  damnauit  aUquid.  Cete 
rum  Attica  eft  ftruftura  armentarium  vt  Itgat  curo. 

de  tauris  et  vaccis']    Haec  Vriino  abundare  videntor. 
,       greguml    Recte  de  fententia  Popmae  incluiit  Geilber; 
de  numero  enimgregis  poftea  dicet 

apud  eum']  Popma  a^ud  Seium ,  Vriinus  apud  jAti- 
cum*  Nam  fiipra  eft :  habeo  tauros  totidem  quot  Atticus ,  ad 
matricesjeptuaginta  duo.  Gefner  putat,  eum  vel  kunc  cum 
demonftratione  feu  ietxuKSg  dici  potuifTe.  Sed  cor  deinde 
Atticos  nominatur?  Ceterum  Pontedera  verba  quidam  ha- 
bent  aut  minorem  ^  matribusjunt  ex  glofla  orta  eiOre  iudica- 
bat,  non  fatis  idonea  ex  caufa.  Brufch.  habeut  aut  maioreni 
aut  minorem  — *  alius  aliumfacit;  iic  etiam  Aldina. 

centum  viginti"]  £x  leftione  P.  memorata  etiam  a  Vi- 
Aorio  centaurum  vigintidetnet  eiTicit  centenmn  vigintu  Vr- 
iinus  exCodice  vetere  malebat  centum  vicenum;  Pontedera 
centenarium  viginti;  contra  quem  monet  Gefiier,  aptius  ex 
centaurum  eifici  centuriam  viginti. 

Cap.  VI.  procreaui]  Non  inepte  Incnndus  in  Aldina 
correxit /Tromraiit.  Nam  Romae  non  procreauer^t,  fed  in 
villa  Reatina  procreatos  Romae  vendiderat  Arcadibus.  Var- 
ro  apud  Nonium  p.  69.  ed.  Mercerii:  An  Ji  equam  emijfes 
quadripedem,  vt  meo  ajino  Reatino  admitteres,  quantum  po.. 
pofciffetl^  dediffes  equimenti? 

gregem  qui]  Crefirentius  DC  59.  genusquile^t;  de- 
inde  primo  ^fumat,  firmas  amnibus  partibus  corporis,  am^ 
phfemineo  bono. 

vtique  vt]    Vriinas  malebat:  vti  quam. 

vnde  optimi  exeunt  ]  Crefcent  in  quibus  optimi  exifhmt. 
fed  antiqua  mea  Editio  habet  inde  optimi  exijbmt. 

emant]  Ita  ex  BaiiL  dedit.  Gefner.  Vnlgatnm  unten 
emebant  ita  Vriuius  corrigebat,  vt  legeret:  vt  potijfimium  — 
mant. 

Jlutae'}  Graece  funt  TXSraf,  Cailiodoro  Exomdftu 
Vide  Macrobium  Satum.  11.  11.  Plinium  DC.  54.  Martiaiem 
Xni.  80.  Eft  Muraena  Helena  Linnaei.  Loca  fcriptoram 
veterom  examinaui  in  Hiftor.  Pifcium  litterar.  p.  43* 

eUops]  Columella  Vm.  16.  Pamphylio  mari  tribuit 
Vide  Macrobium  III.  15.  et  Hiftdr.  litter.  Pifc.  p.  125  et  329, 
Pifcis  hodie  ignotus  nobis^  nomine  tenus  faltetA. 

^*  i*g^V^s  mutti']    Crefc.  korum  generafunt  duo,  vmum 
ferum  qmdr^  I^caonia,  vbijunt  ^reges  multiferi, 

OHC^grms 


VAICIIONIS  LIB.  11.  CAP.  VL        4Sx 

oMgrus  idoneus}  Creicedtiil^  t  onagri  utonii  etigmidi 
funt^  mqfculus  etfemina.  E  fero  fii  fnanjueius  fadki  emam* 
Jiietofmis  fifflfuim.  femper  enim  fimUes  paret*tibus  naftnn* 
tur,  Commoae  pa/cuntur  et  cet  fed  antiqua  mea  Editio  faa^ 
betx  onagros  idoneos  qui  e  fero  fit  maufuetus  facik  ^  emam 
fueto  ferus  nunquam,  aui  fimiks  parentum  najcmtur*  Elu 
gendifunt  mq/cuJus  ei/emina4  Commode  et  cet*  Videaquatl« 
tam  fibi  permiferint  in  Crefcentio  Editores ! 

et  mas  etfemina}  Haee  verba  fpuria  cietifebat  Vrfitiuflu 
Idem  refte  cotnparauit  iocum  Geoponic,  i6.  3i.  iWo^  ik  »*- 
Xo;^  iroSvre^Kmifsg  dyplnQ  i^ftspSfftuetf  irrtv  ctvrSy  ^  reui&itoihk 
nuXUmif  ara  luj  nkrnKeiiXei&fieyuv  i/S^  a(pit»Vi  i^psfiSreBf 
<tk  (T^oipa  ri  {Soy  ncij  iieTtors ,  nct^iirsp  ru  iAn  ^Sn  (ixuii 
^tUpmSrjky  dyptSrnf*  rn  ii  frmrifjtmm  if  avri  yhmrmi  ineiy^ 
iot^ira, 

f.  4.  ante  folftitiufH}  Crefc.  deftiuum  addit^  et  deind^ 
habet:  ut  in  eodem  tempore  altemis  annis  ffdriant*  vbi  anti« 
qoa  mea  Editio  habet  admittuntur  dutem  Jolftitinm  aeJHmnm^ 
in  eodem  et  cet  Qui  leAionem  antiquam  attemis  annis  dor- 
rexit  lucundUs  in  Aldina,  nefcio  an  libros  fecutus  feceritc 
NaoA  ea  latis  bona  eft.-  Alternis  enim  atmid  equas  genero' 
las  ad  equos,  et  ad  aiinos  admittiteftatur  Colnmella« 

leuant.  venterl  Crefdentius:  aUemandae  funi  pras* 
gnantes  ex  laborCf  eo  quod  rationem  deteriorfm  reddiu  fed 
aatiquamealiabet:  aUeuiandaefunti  tmter  emm  ex  labore  m» 
et  cet.  Pro  nationem  Polit  liber  recentior  male  aSSionem 
babet  Egfegie  Feftus :  Nationem  item  ctpud  antiquos  na* 
tum  -^  in  pecoribus  quoque  bonus  prouentus  faeturae  bond 
nuMtio  dicitur.  quem  locum  cum  Scaligero  raale  Daideriils  eiipli^ 
cauit:  planeomifithaiiCnotioiiemGefneriTh.LiL  HUcper* 
tinet  natio  apud  Ardeates,  quae  quk  partua  matronarum 
tuetur^  a  nafcentibiis  natio  nominata  eft^  teft^  Cicerone  Nj 
D.  ni-  18^ 

remijfione  taborii^  t^lmius  8*  ^-  4f  ^i"^^  «»  remifiion^ 
hperis  deteriores*  Vocabulum  laboris  in  vetere  Codi«e  de^ 
eOTe  monet  Vriinils.  Poftea  ttbri  Viaorii  et  Poiit  habenf! 
fic  deterior  qOaiti  leAioneiti  pjhobabat  Scaligef <  Contra  Vi<> 
^torius  malebit:  hic  deterior*  Crefcentios  it^  b.  1.  excer"! 
piit:  mares  vero  labore  allmandi  manJueU  f  e4  qmodremijlio* 
ne  iabormm  deteriores  fiunti 

objerudnt']  Cte\ii.jermandajmt.  qudeme^s*  Remo* 
ffendi  a  matre  proximo  amnOi  noBHbms  patiantur  effe  emm  eU 
$t  lemiter  cdpiftris  laqueati  kabeanhmr  imnRi.  vbi  antiqoa  me^ 
se^fisiMoqmeatikibat  Cq>jiftrttinefti^9f^«».iri^am4£a 

tfa  Xeno^ 


4$3.  COMMENTARiVS  IN 

Xendphootis  De  re  equeftri  cap.  5.  In  Crefcentio  vix  pnto 
ex  aliqua  re  vitiatum  exftitiflfe  ablaqveati ;  pptius  capifiris 
Maqyeatos  Varronis  olim  in  libris  fcriptiuiP|||i(re  fuipicor 
et  deinceps :  aliaue  qua  re  habent  vinStos. 
»  dofuare']  Crefcentias  domari  incipimt  et  injlrui  ad  eas 
res  quas  quijque.  Ex  Louanienfi  Kditione  iaudat  Gefner: 
domare  incipiunt  etftrui.  In  Brufch.  eft :  ad  quas  eos  quifque^ 

f.  5.  nifi  f/]  Crenfcentius :  in  ij/u.  nam  aliqui  eos  nou 
iHgunt  ttifi  ad  hoc  vt  ouera  portent,  alii  vt  niolas  ducant, 
mannulti  eos  ad  vehendum  difponunty  et  pltrique  ad  arandum^ 
vbi  tems  eft  terra*  Vnde  etiam  fit  manifeftius  vitium  huins 
lociy  quod  nemo  Interpretum  vidit.  Grege^ /lunt  mercato- 
rnmy  qui  afellis  doflaariis  merces  comportant  ad  mare ;  in 
reliqao  vfu  finguli  aut  paria  iingnia  adhibenfiir.  Igitur  ver- 
ba  ita  funt  coneinnanda :  nonfatiefiuHt^  ideoquodplerique^^ 
Qmpania.  jiliqui  eos  non  eligunt  nifi  ad  kocy  vt  onera  por- 
teut.  Greges  itaque  fiunt  fere  mercatorum  et  cet.  Libri  Po- 
Ht.  pro  nifi  U  habent:  ni  eft  ei  vei-nf  efio  ei. 

liuis  efi2  De  ea  Plinius  ig.  f.  29.  terra  eius  puiuerea 
/kmma,  inferior  bibula,  et  pumicis  vice  fifiulofa  —  crebros 
imbres  pereolat  atque  tranfmittit;  nec  dilui  aut  madere  vo* 
luit  propter  facUUatem  adturae.  vbi  Chifflet  Mher  feUcitatem 
habet. 

^  qfetHs  doffuarUs^i  Haec  verba  auftore  Cbdice  vetufta 
OQiitti  voiuit  Vrfinas  et  deinceps  legi  onera  portant.  Scili- 
cet  is  ptttaatt  afinos  ipfos  h.  1.  dici  mercatores;  ridtcule! 
Ceterom  dofluaria  et  dorfuaria  a  dorfb  dicuntur»  ittFBhius  Dor- 
fao  apud  Valeriam  Max.  L 1.  f  i.  Ita  ojfua,  ojjiiaria^  tignua* 
rU  et  fimilia  dicantar.  Oftiiofa  loca  dixit  Vegetius ;  ita 
monftruojus^  faftuojus,  montuq/'us,  faxuofus  frequentaruQt 
fcriptores  iaudati  ab  Interpp.  ad  Petronii  cap.  69.  Supra  c. 
4*  feft.  8.  lutuofos  dant  £dd.  primae. 

Cap.  VIL  Q-  Modlus^  Vrfmus  ex  vetereCodice  l^ 
volebat:  Q^,  Modius Aequicotus  ^  etiam  in  re  mititari.  Com* 
parabat  locum  Plinii  VHI.  43.  Scythas  per  beOa  fenmds  vti 
malle,  quod  vrinam  curfu  non  impedito  reddant:  In  volgata. 
certe  non  video,  qoo  pertineat  mentio  patrifi  milttaris. 

quam  praecipiunt,  videndfm}  .Vulgo  editur:  praed" 
piunt.  ndendum.  VrJinus  malebat  legi :  fpeSare  aetcitem, 
nejiut  minores  trium,  maiores  decem  annorum.  Geoponica: 
'ff^  **  X9^v»  iMfre  ysuriftcc  irSv  y'  p:^6  Tpevfivripae  irw  L 
Crefcent  IX.  i.  habere  voiuerit  —  aetatem,  videat  —  trntnf 
auuoruH^,  maiores  deeem  annorum.    1$  itaque  emendadoneiit 

Vrfipi 


J 


VARRONIS  LIJJ.  11.  CAP.  VU.        453 

Vrfini  confirmat.  Ceteram  coniunxi  verba  praecipimt  vu 
dendum,  etfi  Vrfinp  affentior,  haec  potiusefledelenda.  Nonc 
demam  reperio  in  Brafch.  praecipiuHt:  P7deafnus. 

quae  —  cornutorum']  Vulgo  qui  —  comutarum.  Ve- 
rum  in  Geoponicis  XVI.  i.  vbihaec  graece  verfa  exfl:ant,  efl:: 
«nrw  KOf  Ttean^oju  rSy  ficiyvx^^  ~  <^^iov  ii  *«/  rSv  xspM^Pi- 
fuu.  Praeterea  Cfefcentius  IX  lo.  et  XI.  45.  bis  veram  le- 
ftionem  habet,  vnde  refliitui  iofiit  h.l.  Pontedera.  Ccterum 
peilime  Pontedera  cornuta  intelligi  volebat  animalia  diuifis 
vngulis^quafiquae  vngulas  in  bina  veluti  cornua  diflinguant 
Nemo  enim  latinorum  fcriptorum  ita  locutus  efc.  Quod 
ait,  inepte  aVarrone  omitti  oues,  canesyfaesetaliaanimaiia, 
quorum  aetas  ex  dentibus  aeque  cognofcitur,  fi  cornuta  fo« 
lummodo  comifera  dicantur,  minime  me  mouet.  Varro 
enim  domeftica  animalia  intelligi  voluit;  et  cornutorum  n0« 
mine  oues  etiam  comprehendi,  Pontedera  vix  poterat  igtio- 
rare,  vt  capras  bouesque.  De  faibus  confl:at  veteres  credt- 
difl!e,  eas  dentem  nnllum  mutare. 

triginta  menjinm']  Priufquam  de  leftione  videamus, 
aii6fcoritatem  conftituemus.  Locus  antiquiflunus  eft  Arifto- 
telis  H.  A.  VI.  22.  €X€t  fiiv  oiivrctc  TeiiactpciKovT»,  fii^S^et  ik 
riii  fiiv  irpdTsg  TitTdOLpoui  Tpicc*ovTojX7jvvGf  r«$  fiiv  ivo  Kvwd^nv, 
ric  i^  iio  itciT»^€V*  iiretixv  ih  yivTfToq  ivicLvroQ^  fioiX^et  tov 
avTov  TpintoVf  TiiT9otpotG,  ivo  fikv  oivw^eVf  ivo  ii  HoiTa&ev.  TtOf 
fedktv  oTotv  oijh^Q  iviKVTOQ  yivifTOf «  iripitc  riTTOtpoLC  rov  otvrov 
rpiirov.  TSTreipoov  6k  irSv  irctpsk^ivToov  xccf  i^  fiTfvSv  ikirt  /3ftX- 
^ei  iiivot  -.-  oToiv  6k  xivrotQ  S(rt  fieph^KireQ  i&ifitov  yvSvetf 
r^v  pjniotv.  iio  Hoq  kiysfft  yvcifitfv  sx&Vj  orccv  ot^XoQ  ij  oroev 
ik  ^BfihfxooQ,  ix^x^^*  ofJMQ  ik  fjLoXtorra  yveopf^Bretf  tj  Tjhxlx 
p^ri  ric  f^iXffg  rS  xvviiovrt,  rSv  fiky  yoip  IjtTcierSv  ytvtreq  fu» 
upoQf  it»  TTjv  rptyl/iv,  xotroi  rirov  yip  ifi^iX^oq  ox^^i^ 
rHv  ii  firj  HtolstSv  fiiyotc  fikv,  iX^ci  dirTiprTifJtivoG.  rSv  ik  vieev 
oB^Q  *«/  fitxpoQj  vbi  refte  Codex  Mediceus  pro  ixrottrSv  bi^ 
habet  nnrfltiTTSv,  aflentiente  verfione  Thomae ,  vbi  eft  equi- 
tatorum.  Vocem  (ix7ipT7ift.ivoQ  Thomas  interpretatur  prodU' 
ffus^  Putabam,  reftius  memorari  dentem  caninum  iongum, 
non  folam  detritum  a  freno  et  iongum,  fed  produftum  et- 
iam  carne  gingiuarum  recedente.  Varronis  iocum  graecc 
vertit  npfcio  quis  in  Geoponicis  XVI.  i.  vbi  eft  rptoatovrot, 
fi9fvSv  y$vifuvoQ^  0  irSXoQ  irpcero^XS  rSv  ifMrpo<r^i(av  iiivreeVf 
MQ  xot\Hfi6V  TQfJkSQ,  ric  fiitTHQ  ivo  xoirccd^ev  xeq  gti/eo^sv  ofiofofQ  ivo 
ixo^ilS^.  ipxifJ^BVOQ  ih  ri  Teriprs  ^q  ixjH^et  triktv  «X* 
XsQ  ivojtirta^ev  i^  iHccripH  fiipSQ  nccl  ivoc^ev  eoaotvrmQ,  (pioehf 
ii  ioxS  rire  xeq  ric  Hvvmvro^Q.  TeKetmetQ  il  rii'  ikx  luq  iS 

Ff3  iiiri. 


454  COMMENTARIVS  IN 

HotrifH  ihfo^.  riq  ii  ^vpfidytt^  koAx^  ^cy.  ifi^yrog  ik  ci^  ri 
fUrov  iftOQ  ivarkiifSvTctf  rSv  Ttpthrwv  r»  x^tkoipifitrou  iwikapL 
fuvo^  ii  ri  ^  TftKroec^cr  Wfiraithipoffiivfie  xaliiiy  0X09^  ^w* 
roc  u^tkmfio^  rsrs  ik  ^fipdyrog  tniin  iiM  iwtytvtineiv  ri 
tnf,  vndepatet,  eum  m  Vnrrone  legiiTe:  quinto  annaimd* 
J9iente  Hem  iodem  modo  amittere  biHQS,  (Sqilicetvtrmque)/Kii» 
^uos  caros  habmt  renafcsntes,  eis  fexto  amio  impleri  (inci* 
piant),  Crefoentius  etiam  h.  1.  ita  laudauit :  QuitUo  auno  in- 
dpiente  amittuwt  Jmiliter  alios  quatuor,  /cilicet  duosju^^eruh 
res  et  duos  iftfertores,  praediSis  proximos,  qui  rena/centes 
Jexto  anna  implere  incfpiunt  —•  /oknt  rclatos.  Vides  etiam 
de  caninis  eie6tis  faoere.  Ad  veram  le5luonem  ducit  etiam 
Cod.  Polit  cum  canos  habeat.  Denique  etiam  Pilnius 
nobiibam  faciC,  qui  ita  h.  l.exoerpfit  XI.  fe6t.64.  Jmittit  tri- 
^efimo  fuen/e  primores  vtrinque  binos.  fequenti  anno  totidem 
firoximosf  cumjubeunt  difH  coiumellares.  Qmnto  anno  inci- 
piente^  binos  amittit^  qui/extq  anno  rena/cuntur.  ^timo 
anno  omnes  kapet  et  renatos  fit  immutabiles.  Omifit  PUnius 
mentionem  oaninorum  eieAorum;  verum  iimul  caritatem 
eiol^ue  repletionem  fuocedentem  male  omifitt  Poft  fecun- 
4am  dentium  iaftum  oolumellares  feu  caninos  enafci,  patet 
ctiam  ex  looo  Apfyrti  Hippiatriq.  p.  239.  vbi  equos  mares 
iwrspofioX»^  oaftratos  ait  dent^s  minores  oaninos  enatos  ha- 
bere.  Vgi^tio  apud  Cangiumh.  v.  docet,  caninos  deqtes  pro- 
pter  longitudinem  rotundam  vulgo  columeUos  dici ;  et  vetus 
verfio  Ariftotelis  apud  Vincentiura  Speo,  natur.  XVITI.  cap. 
*^.  culmos  dixit»  dente  apri  exfbrtos^  graece  xavXioiovre^^. 
Itaque  oum  ex  teftimonUs  tot  conftet,  et  natiira  rerum  com^* 
probet,  dentes  oaninos  non  magia  quam  molares  eiici  vti- 
quam,  fed  quaternos  poftremo  renatos  ioco  dentes  primo- 
Fes  oauitate  iba  aetatem  equi  vil^ue  ad  initlum  o^fa^ui  anni 
fignifipare,  feptimo  demum  plane  explendos  (reliqui  enim 
longe  oitius  explentur)  emendaui  lefbionem  vulgatam  i  quos 
faninos  hab^t;  tnm  rena/cent^s  eis  /extQ  annq  impleri,  In 
Hippiatriois  p.227.flibnomineApfyrtieadem  leguntuf,  quae 
in  GeoponioiSy  fed  paulo  oorruptiora.  Ita  enim  ibieft: 
xiq  ik  isvrdpftQ  ixo^iJlLet  ipx^fiiv»  rS  rsr^prs  frbQ  iv  i^xfvi' 
Vf .  ^<rr^v  ik  oafw^sv  Uva  u2j  mirooSsv  ha  i^  ifi(Poripwv  r£v 
fupSv,  ^ueiv  ii  ionS  ko/  tuq  nwo^ovrot^  r^re,  tripotQ  ik  fni^i 
ivoHpiisxof  rov  uotrmprtvfiov  ^vet.  rsketoi<rctQ  H  ri  rivrs  ^eif  fif 
^  x<i^  ri  ifiHfits  iviXot^ofisvpQ  uo^  whjpci^etQ  r^v  ^ydbov  ivtxV' 
rivk^^»  ri  ivt^dfutru  uei^  ht  fdrrt  piitqv  irtytv»crus^&ui 
fS¥  irS¥  riv  Xofriv  ^fmv,  <p%e  RiielUu^  ita  yertit :  vfri  quar^ 

tum 


VARRONIS  LIB.  II.  CAP-  VH.       45$ 

tum  agere  annum  coeperit  femeftri  fpatio  proximos  abUcit;; 
nec  tmtto  poftin  eodem  quaarimatujuperiorem  vnum  et  infe^ 
riorrm  attenm  vtrinque  proiicit:  quo  tempore  caninos  ^ditz 
eofque  fecutis  duodecim  menfibus  cotnplct  Intra  fextum  aein^ 
de  anmm  molares fuperiores  cadunt.  Sexto  anno  quos  pri* 
mum  mutauitj  exaequat,  afeptifno  adoSauum  omnes  explet 
aequaUter.  Quae  vides  efle  ineptifliine  non  ex  fide  graeci 
Codicis,  fed  auftoritate  Columeliac  et  Varrbnis  conrarcina- 
ta.  Graeca  itafuntconftitaenda,  vtApiyrtas  cum  reliquis 
fcriptoribus  et  ipfa  rerum  natura  in  gratiam  redeat:  dpxofii' 
Vfg  ri  rsripTs  ir«c  ^v  i^ftifvip  totfuvTOifC  ccvfod^ev,  Foft  fecun» 
dum  igitur  iaftum  re6te  iic  dicunttu-  nafci  caninl;  poftea  re- 
liqui^  quos  uarocprifffiiv  appeUat  Apfyrtus,  qui  complent 
numerum  den tium  omnium,  a  natura  equo  tributorum .  Dein« 
ceps  legendum  eft:  r5  ip6i/Mi  iriXoc^ofispog  irhjpoivae  ^^et 
YoTA  rcc  ccviatifMT»  recifis  verbis  rcv  oyioov  tvioanov,  <}uae  toti 
!  fententiae  et  naturae  repugnant  Ceterum  vt  Ariftoteles  de 
equo  dnfiiSa  fiarci  rig  poXng,  ita  etiam  Apfyrtus  paulo  poft  x 
'  uigfjM^et  iito  Tu  %0LTxpTt<Tfvi.    De  numero,  forma  et  mutatione 

'  dentium  accuratius  difputaui  ad  Columellam.  Supereft  lo- 
'  cus  Apfyrti  in  Hippjatricis  hic  p.  237.  otxv  il  yivwTOi  dri 
ru  uarotpri^fjS  iv  aM.oiQ  freet  rpiei  fi^fywTotf  0  oiic  uetj  xspiips* 
fTfc  ytvBTOj  xal  rpvyoov/^eroif  uo^  roTB  fx.iki(rToc  pauf/Lot  ifiir/icrei 
OQ  ri  crifjM  rSv  /Trrwv.  quaeRueliius  ineptiflime  vertit  dens 
dijjjlUit  raptufque  rotatur  et  in  triangularem  fguram  exit» 
Videsenim,dentemrotundumfimul  trigonum  effe  nonpoffe, 
Nec  de  vllo  alio  dente  equino,  nifi  de  canino,  affirmare  po- 
tuit  Apftrrtus ,  diiigens  fcriptor,  aetateeum  rotundum  fieri 
et  obtumm.  Ita  enira  interpretor  verbum  pifyvvraf.  Alte- 
rum  Tpvyoivf{$rctf  corruptum  cenfeo ;  equidem  certe  non  in-^ 
telligo,  Dentes  autem  canihi  primam  acuti  atque  vtroque 
latere  in  aciem  exeuntes  fenfim  aetate  detriti  obtunduntur, 
rotundiores  fiunt  et  fimui  gingiuarum  carne  recedentes  ma» 
gis  prominent ;  quod  magis  etiam  accidit  equis,  frena  paffis, 
vt  refte  animaduertit  Ariftoteles  in  loco,  fupra  laudato,  vbi 
refte  Codex  Mediceus  habet:  rSv  fjAv  yip  hnrct^rrSv  y^erat 
poLXpoQ  iti  rrjv  rpr^tv  ~  rmv  il  faj  hncavrSv  fii^ct^  ftiv  iA 
cmjpnfVfjLivot;.  vbi  ex  oppofito  apparet,  in  priore  verbo  de- 
effe  quaedam;  non  folum  enim  a  freno  detritus  dens  cani- 
nus  fit  longior  (gingiuis  repulfis)  fed  etiam  obtufior  et  ro- 
tundior.  Ita  oportet  interpretari  vocem  dmfpr^fUvoCf  nifi, 
I  vt  fufpicor,eftcorrupta.  Quaremalim  legere:  ylvsrojf  fictxpog 
I  meq  thnf^fiivoQ  iicc  rifv  rpfsf/tv  —  rSv  ii  fitj  tnct^rSv  fuyotg 
I  fitiv  «*b'  «c  ccjnfpTTffidvoi.  Et  refte  in  pofteriore  membro 
I        ,  •  Ff4  Codox 


456  COMMENTARIVS  IN 

Codex  Regias  et  AmbroC  inferant  n^tionenu  Videtiir 
potius  a  verbo  Ataprf^to  duAum  imfpwft&fo^  ventm  eOe. 
Liquidius  iudicare  liceret  de  leftione,  fi  Apfyrti  locus  eflet 
manifeftior ;  vbi  certiflime  i  xwiisc  legendum  elTe  affirmo. 
Keliqui  enim  dentes  equi  formamnon  mutant  Caoitase&iniy 
feniim  r^plenda,  ad  formam  non  pertinet  extemam. 

brocchi}  Crefcentlua  male  h.  1.  interpretatur  pticati; 
alibi  n.  9.  3.  terti.  Pro  tacunae  idem  habet:  tacus  ideflcm^ 
cauitas,  Brocchi  funt  prominentes ,  vt  interpretatur  Colu- 
melia,  cum  gingiuis  aetate  retraftis  dentes  magispfomi- 
aent  Hoc  eodem  figno  hodieque  vtuntur  aetatis.  Rem 
ipfam  ita  tradunt  Hippiatrica  audore  Apfyrto  p.  227.  Aiys- 
rcu  ih  oroLV  rig  oiivrccg  ex^ov  (potv^  rpoverraxireeg ,  ex^  i^ 
uot^  rac  o(ppvQ  Tohig  ucii  ri  vitouir»  rSv  c(p3^aXftSv  xoiXorsp» 
uoj  riQ  otp^etXfiig^  Txpursrripija^uf  ruatv  %7t  ioTfu  iv  rS  iu- 
ueuiixirto  iret  0  iW«a-  Vides  igitur,  Apfyrtum  h.  I.  ita  in- 
terpretan,  vt  non  folum  lacunae  fub  fuperciliis  adfint,  fed 
et  ipfi  oculi  magis  oaui  appareant.  Antiqua  mea  Crcfcentii 
editio  habet:  f»  triginta  minjibus  pritnum  deutes  medios  di- 
cit  amittere,  duos  Juperiares  et  tatidem  proximos:  et  primi 
eieSii  et  totidem  —  facli/unt  brochi,  id  eft  pficati.  vbi  Bafil.ha- 
bet:  et  primis  eieSis  totidem  et  cet.  Ceterum  Crefcentius 
caninosappellatfcalones,  etrpwropikov  pullum  dioit  primi 
morfusi  isvrepopikov,  fecundi  morfus ;  tertii  iaftus  dentes 
quadratos  ait  vocari,  et  nafci  pullum  cum  rauchis,  vbi  Edi- 
tio  Baf.  habet  dentibus  anterioribus, 

Jedecim'}  Columella  VI.  29,  5.  decem  ponit;  fed  com 
Varrone  feoit  Plinius  et  Apfyrtus,  vtad  Columeliam  doceo. 
Itaque  Columellam  ex  Varrone  potius  quam  hunc  ex  CoJu^ 
melia  oorr^endum  eift ,  re^^be  oenfuit  Pontedeni.  VrfinBS 
oontra  fenfeiebat;  qai  ex  Npnio  ppfuit  locum:  bronci  funt 
produSo  or-e  et  deniibus  prominentibus ,  alium  (leinde  Lucii 
lii:  brochus  bouillanus  dente  aduerjo  eminulo:  hic  eft  rhinoce^ 
ros.  Denique  ex  argenteis  denariis  memorataliquem  L.Fu^ 
rium  ffrocchum^  Titum  BMXxdmm  nominat  Cicero  pro  Li« 
jario. 

Forma2  Crefcentius  K.  a.  formam  effe  oportet,  vt 
ait  Farro,  magnitudine  media,  quia  nec  vaftas  nec  exUes  de^ 
cet  ejje  equas,  chnibus  «n-  latis.  vbi  antiqua  mea  editio  ba« 
bet :  vallas  neo  munitas.  Vnde  vulgatam  huius  loci  diftin? 
finoncn?  correxi ,  monente  etiam  Pontedera,  qui  refte  com« 
parauit  locum  Geoponicorum  16.  i.  vbi  de  equabiis  eftx 
TUQ  ^Tjkitetg  TnHQ  Sveq  XPV  evwetyek  ueq  fiiye^oQ  ^jfe-o^  ha^ 
V9¥  uoq  eopeeiot^  /j^y,  rhirpg  rs  e^e^u  tif  rw  p^psffi  r^g  uosJJu^ 

»<4 


VARRONIS  HB.  IJ^  CAP,  VH.        457 

uaf  xctTci  r«c  ktsyiv»s.  Ge&er  valgatain  ineptiffinie  defen- 
deimt 

Adadmiffuraml  Cretc. eqtu>s  quospropteradmlj/uram 
vetis  —  corporis  incongruos. 

f.  5.  Qualis  futurus']  Geoponica  16.  i.  rov  ihrSXw 
riv  iffi/tsvov  uyotSov  itotffVfaaiiieSrot  iro9Q  iwi  rSv  ^x**^  ^^ 
c»fi»ri}tSv  ipsfSv.  oTov  «Vo  rS  coifixroc*  r^v  ue^PBck^v  ^et  pu- 
xpdiv,  Oft/xx  fiikxv^  ftvaQ  f/LTJ  ffvfiTBTrtoKvfct^f  Sret  TpOirsffraK' 
fiiva,rpeixv^^^^^^^i^9  ^a/r?^]/ jSad^OAV»  ikoripaVf  fipay^ 
uenhfiivTifv  M  ru  ie^tu  r?  ctvxivoQ.  vnde  apparet,  quae  quo^ 
'  ^ue  ordine  verba  Varronis  olim  iegerit  fcriptor  graecas. 

nec  fnembris  coufuJis2  Vrfmus  malebat:  nec  membra 
fonfyfa,  Vulgatum  defendebat  Gefner  inepte ;  capitis  enim 
non  funit  menu>ra,  fed  partes.  Quid  fi  verba  haec  reponas 
ftatimpoft  illa  npn  congrucnti  de  admHfario?  Ita  Apfyrtus 
de  admiiTario  Geoponic.  16.  i,  r^  v^f^^X^  ^S  ctifiarog  fiiyxv, 
§vir»y7J  vZ^t  roTi;  fiipeatf 

ceruice  molU'}  Haeq  verba  excidifTe  ^idit  Vrfinus  ex  lo- 
Co  Geopqnicorum.  Ita  Columella  VI.  29.  ceruice  rfwlti  tata- 
que  non  fonga.  Idem  aures  applicatas  dbdt  breues  et  adre- 
Cbas^  Palladius  breue$  et  argutas* 

Ju/ca']    Vrfinus  verba  fufca,  fubtenuibus  feiis  omitti 

.  vult,  et  deinde  legl  inclinataj  fecutus  auftoritatem  Geopo- 

nicorum.    Nec  baec  in  puUo  equlnp  figna  habet  Columella. 

implicata']  Ita  et  Virgilius  Georg.  III.  86.  et  Proper- 
tlus  IV.  4.  ille  equus — cuiTatius  dextrasqollocatipfe  iubas. 
Nodos  iubarum  fignificat  Statius  Theb.IX,  687.  colla  fedent 
Bodis  et  caftigata  iubarum  libertas,  Mannos  detonfos  ami- 
cae  fuae  lau(£it  Propertius  4.  g.  15.  Originpm  moris  inde 
deducitBerenger,  quod  qlim  a  dextra  parte  e^uum  adfcen- 
debant  ^t  iubam  manu  apprehendebant  fimul» 

peSlus']  Geoponica:  friTJ^oQ  evpd,  fUftvwfiivoVf  ufAo- 
'wXirctc  fteydXctg,  ^pxxfovctg  op^s^ ,  n^i^av  evoyxpv ,  itivft^Q 
fttxpsQf  pix^^  fMhcrra  ftiy  it-jrk^v,  ei  ii  ft^ye,  ftij  xvprijv, 
ip»v  fteydXiiv,  ikorplxov^  cniktf  op^df  /tTjpiQ  ftefAvcofUvff^. 
Plenum  igitor  h.  it  eft,  quod  Columella  dixitj  muf^ulorum 
toris  numerofum. 

kumeris  tatis'}  Hu<f|euocanda  fiint  verba »  alienoloco 
pofita :  fcftpulis  tatis  et  deinceps  legendum  ex  Geoponicis : 
Humeris  reSis.  Columella  vtrumque  membrum  complexus 
efi:  verbis :  grandifms  armis  et  reSis^  Scapulis  fcilicet  infe- 
rius  iunguntur  humeri,  qui  re^i  eile  debent;  fcapulae  con* 
tr^aiti^  eorumque  interuaUum  latum,  nona;iguftum. 

Ffs  tufnbis2 


458  COMM^NTARIVS  IN 

lumtns']  Hos  omittiint  Geoponica;  contniCoIiiinella: 
latis  tumbisetjitbjidentibus  vnde  Vrilnus  b.  L  iegi  volebat: 
yreJlis  ac  kUis^  refte;  etfi  verbsLjcopulis  latis  ante  faameros 
excidilTe  monoi  antea. 

epctaiUi]  Ita  ex  iibris  fnis  pofoit VidDrios  pro  exteata. 
Geoponica  fuj  wufripf  L  e.  non  ^bberam. 

crttribus}  Cotumeila:  aeqmalibus  atque  altis  refH/que 
cruribuSf  tereti  geuu  paruoque  ueque  iutror/us  fpeSauti.  vbi 
tamen  libri  meliores  habent  fuoUums  pro  aeaualibus,  quod 
praeferebat  Pontedera,  et  comparabat  mouia  cnira  apud 
Virgilium  lU.  76.  Equidem  vu^tam  teneo  cum  Columelia., 
Hocloco  Edd*  primae  ita  habent:  aequatibus»  iutrouerjis: 
potiusfigurata^  genibus  rotuudis  uec  tnagms.  vngutis  duris. 
Etiam  iibri  Polit.  babent  eodem  ordine  et  loco  introuerfiis 
fcriptum.  quam  ieftionem  ita  probabat  Pontedera,  vt  I^^* 
ret:  aequalibus  uou  introuerjis,  potius  figura  alta,  genibus 
rotundis.  et  cet  Ex  qua  viri  egregii  annotatlone  probo  et 
ample^tor  verba  potiusjlgura  alta  aut  potiusfgura  altis  fta- 
tim  coilocanda  poit  aequalibus.  Aita  enim ,  reda  et  aequa- 
lia  ex  h.  L  tranftulit  Coiumella;  et  Varro  in  bubus  fimiliter 
II.  5.  %.  cruribus  potius  minoribus^  reSRs^  genibus  eminulis^ 
dijlantibus  inter/e,  quae  repetiit  Columella.  Vndefimul 
apparetf  quam  faKa  fit  ratio  Pontederae  de  g:entbus.  Ita 
enim  iile  ad  h,  L  dum  vult  non  introuerjis  cruribus  iegi:  j?^ 
enim  cum  genu ,  inquit ,  ad  crus  pertineat ,  Ji  crus  non  intror- 
Jum  vergit,  neque  iUud.  Sciiicet  h.  L  non  de  vero  genu^ 
patella  munito,  agitur,  quod  in  quadrupedtbus  non  adeo 
Gonfpicuumeft,  vt  in  hominc;  fed  genu  nnnc  inteiligitur 
iunftura  ofltum  cruris  cum  ofie  metatarfi,  quodGalli  os  de 
canon  appellant  In  neutro  tamen ,  genu  ad  vnam  pertinet 
os ,  fed  duorum  iun6tione  efficitur.  Atque  vt  In  boue  ge- 
nua  poftuiat  diftantia  inter  fe,  ita  in  equo  non  introuerjus 
Jpeltantia,  id  eft  diftantia  inter  fe«  ne  inuicem  atterantur 
incedendo.  Equidem  ex  Poiit  iibrorum  ieilione  iutrouerjks 
vitiatttm  oenfeo  reiiquorum  iibrorum  introuerjis  et  vulgatum 
intror/us.  Itaquelocumconftitui,  vtpUne  cum  Columella 
congruereti  et  Varroni  reilitueretur  fuus  fermo.  Formae 
introuerfus  exempia  dabit  Geineri  TheC  L«  L.  In  Curis  fe- 
cundis  Pontedera  annotauit^  cum^d.  primis  Codicem  Cae* 
fenatemlegere:  introuerjis,  potius  Jigurata* 

appoJitus2    Cum  venam  ferire  oportet 

magiU  interejl']  Antiquum  magis  qui  correxit  lucan- 
dus  in  Aidina,  nefcio  an  libros  fcriptos  auftores  fuerit  fe- 
cutua,    Vtnmiqae  eoim  l^tine  dioitUTt 

corpore 


V-ARRONIS  LIB.  IL  CAP.  VIL        459 

corpoTi  multo']  Haec  aut  fptiria  aut  alieno  Idco  coUo* 
cata  effe,  refte  monuit  Pontedera, 

£  6.  a  terra  jipputi'}     Vrfinafl  corrigebat:  i»  Italia . 
jfppuli  ac  Rojeani  yt  inGrs.  de  canibus:  Itaque  a  regUmbus 
appellqfUur  Lacones,  Epirotici,  SaUentini^    Pontedera  male« 
bat:  a  terra  jippuiia  j^puli.    De  equis  Rofeanis  et  mulis 
vide  infra  ad  cap.  8.^  feft.  5- 

Eqm  boni^  Haec  iterum  alieno  loco  pofita  pertinent 
«d  difputationem^  vbi  figna  indolis  bonae  ex  corpore  colli- 
gebat;  nunc  enim  fubdit  figna  ex  animo.  Nec  tBLmen  inte* 
gra  faaec  eiTe,  patet  ex  Commella  VL  29.  i.  et  Geoponicis» 
vbi  haec  ita  traduntur:  oiro  ik  rSv  ^x^nSv  Srv  ioxi/ioc^treti. 
ixv  fiij  irroTjfjJvoc  y,  pajik  viro  rSv  cu(pviifo9c  ^cuvofiivwv  ^x- 
rotfurrofiLSVOQ^  ev  re  r$  ffvvocyeXccfffiS  rSv  tooXoov  ^tXovpotroCf 
i»  anon/f  «A*  i^oi^Sv  rov  Tchftrlov,  iv  ik  roTc  TorxfioTc  ncij  Kf* 
p/vcuc  i%  ivxfiJyoov  irepov  vpoeftficeiveiv,  ocvroc  ii  irwrocvk^nrooc 
wpSrog  rSro  toiSv, 

traOciendum'}  Pontedera  coniiciebat:  trauimdum,  ab 
antiquo  trauio,  quo  vfus  eft  Lucretius.  Equidem  antiquam 
I^onem  fententiae  aptiorem  reftitui,  Ceterum  trauerJiiSp 
tralucidus  in  libris  Plinii  reperit  L  Fr.  Gronou,  p.  797. 

ftmilis  fere}  Libri  Vo\xt.fimulis ,  vnde  Plaudnumyim»/- 
ter  et  verbum^miiib  deriuat  Pontederat 

perfcripta}    Mutatione  generis  refertnr  ad  Hs  rebus. 

equinum}  Crefcentius :  Equorum  pecus  —  cum  pepere* 
rint  ~  data  aqua.  vbi  antiqua  mea  habet:  equum  pecus  — 
peperint. 

HorumfoeturaJ  Bene  vidit Pontedera»  legendum  efle : 
fie  korum  foetura:  initium  admijHionis.  Ita  inTra  11.  9.  1 1. 
Ve  foeturai  principium  admittendi  et  cet  vbi  £dd.  primae 
limiiiter  babent:  Foeturcfe  principium  admitt. 

temporefiat']  Addit  Crefcentius :  /cilicet  multarum  her- 
barum,  vt  mater  kabeat  abundantiam  laflis.  Ex  hoc  enim 
forpus  et  membra  puUi  grandiora  fient^  Duodecimo  ete.  In 
quibus  flmt  verba  quaedam  Varroniiina.  Ita  etiam  Geoponi- 
ca  ex  h.  1.  {W  i  r^nero^  yivifraf  irepl  r^  einpotrdrnrpv  iip^v 
ru  Xth  naf  x^itfv  M%wocv^    Ita  etiam  Coiumella  VI«  37*  Jt 

ainn^  nafd^    Crefo.  nafd  dicuntur,  qui  ante  ipfum  tem* 

anafcuntur,  inutiles  exifiunt.  Sed  antiqua  mea  Editio 
t:  qui  pofi  ipfum  -^  inutilia  exi/tunt.  Vnde  comproba- 
tur  emendatio  Vrfini^  legentis:  pofiid  tempus.  Geoponica 
de  tempore  partus  oonfentiunt,  et  de  fero  ita  tradunt;  rot  ik 
fur»  rporuQ  fcl^  X^P^f^^^  nvienSfievo^  ivryev^  a^  ihcfi^S^  yf" 
rercti,    Vnde  pJ^tet,  loqui  Wmowm  de  iis,  qui  concipiun- 


46o        .     COMMENTARIVS  IN   . 

tur  poft  ibUUtiiitiL    Sic  U.  2.  13.  quae  pofiea  condpimtur 
fiunt  vegrandes  aique  imbeciUae. 

C  g.  admittere'}  Cretc.  admitti'^  die^/cilicet  mane  et 
ifefperefed  altemis  didms  equa  aikgata  cckrius  admittmtUur, 
neque  equi  etc.  vbi  Editio  antiqaa  habet  aUerius. 

bis  in  die"]  Geoponica:  Ptfid^eiv  ik  xfi  f^  nl^JxK 
rijc  ^/upa^  iJLoi  iU  fiovov^  Tpwfxeq  iethf^  ioaf  dt  xrx^  fisfia^ 
c^Svet  fiij  Tpoffnfte^  riv  a^fevx  fierx  f  ^fiip<tQ  'riknf  Tpo^- 
oKriov  aurj,  iiv  6i  fjajii  ira  Trpotrii^raf^  ixox»pmriov  aur^ 
tSg  TjiTj  aweiXTj^vTav.  vbi  Hippiatrica  p.  56.  poft  dics  20.  ite- 
ram  admillario  fubmittendam  efTe  ponunt.  Nefcio/vnde 
Crefcentius  habuerit^  alternis  diebaseqaumadmittendumefie 
equabus;  quae  cautela  nefcio  an  olim  fuerit  in  Varrone. 
Plinius  8-  C  66.  per  interuatla  adndjfurae  dantur,  nec  tamen 
quindecim  initus  eiufdem  anni  vcUet. 

perorigam'}  Italegendum  efle,  monuit  iam  olim  Vi- 
6)x»riu8,»  cum  valgo  ederetur:  Perariga  enim  appellatur* 
Appofuit  etiaiii  locum  Piinii  8«  c.  42.  C  64.  Equae  eadem  ex 
cauja  Reatino  in  agro  laceratum  prorigam  inuenimus.  vbi  ve- 
teres  libri  habent  pariter  aurigam.  Sed  Vi6h>rius  ad  h.  1. 
ex  librorum  fcriptorum  le^one  prorigam  emendabat  per 
origam.  et  totum  Plinii  locum  ex  ufdem  Codicibus  ita  cor- 
rigebat :  jiequa  ex  cati/'a  in  R.  agro  taceratmn  perorigam  fii- 
venimus.  Voluit  igitur  Viftorios  vno  vocabulo  dici  perori'^ 
gam;  et  h.  I.  legi:  perorigam:  fic  appellatur.  Cum  ViAo* 
rio  facit  Scaliger,  cui  debetur  le^Mo,  a  Gefnero  recepta; 
perorigam.  is  ita  appeilatur.  Is  in  Plinio  probatum  pruri- 
ga  deriuabat  a  pruritu  admiiTurae.  Popma  vbique  in  Varro- 
ne  fcribi  volebat  proriga  et  h.  Lper  prorigamj  iimiliter  a 
prurigtne  derioans.  Salmafius  praeferebat  praioriga,  ab 
vro,  vredOf  vrigOfVrica^  quod  oxckv  interpretabatur,  de* 
ducens,  et  per  0  riji  0%^»^  ixifuhfrii^  explicans,  ad  SoU- 
num  p.  627,  feqq.  Prlmus  Pontedera  vidit,  fcribendumeiTe 
feparatis  litteris  h.  I.  per  origam  atque  ita  reliquis  in  locis. 
Origam  diftum  docet  eiTe  ab  oreis,  freni  genere,  quo  equo» 
rumora  coercebantur,  tefteFefto;  contra  aurigam  ob  au- 
rers  frenis,  quibus  equorum  aures  religabantur,  eodem 
Fefto  tefte.  Cum  Pontedera  facit  etiam  Gefoer,  vulgatam 
tameo  corrigere  non  aufus.  Is  deinde  in  Thef.  L.  L.  aari- 
gam  ab  origa  fola  pronuntiatione  differre  re&e  ftatuit,  et 
locumTe^tuIIiani  appofuit  deMonagamia:  Inter  cUienosJpa-' 
don^s  et  aurigas  tuos  tantmdeni  quererisdedomefiico  obfequi». 
vbi  4urigas  in(;erpretatur  CQn^^iiiatores.      Alii  tamen  ipale- 

bant 


VARRONIS  LIB:  II.  CAP,  VIL         461 

bant  etiam  ibi  prorigas  vel  vrigas  reponere.     Hardainus  • 
prorigam  a  prorigendo-  deducebat  inepte! 

toleran}  De  numero  poftremo  confentit  CoIUmella 
VI.  37. 

equae  alligatae^  Qnod  eft  in  libris  quibardam  equa  aU 
/ij^/i^a  habet  etiam  Crefcentius.  Sed  datiuus  eft  equaey  cui 
admittuntur  equi.  Nec  opus  cum  Gefnero  legere:  admit- 
funtur  equi,  neque  frujlra.  Male  enim  is  putabat,  equas 
admitti;  comparabat  etiam  locum  II.  4.  7.  vhijites  admitteiu 
4ae  neque  mittores  qmm  anniculae,  Sed  fuem  non  alligatam 
facilepatiar  dici  admitti,  non  equam  alligatam,  cui  admif- 
faritts  adducitur  equus. 

quoad/atis']  Crefcentias  Bafil.  ita:  Satis  autem  conc^ 
piffe  figmficatum^cum  fe  defendunt.  fed  antiqua  mea  Editio 
habet:  fuoadfatisjic  admitti  ipfae  J^ificant,  cum  fe  defen* 
dnnt.  Flinius  X.03.  equas  domitas  fexaginta  diebus  etpiire. 
Vnde  hinmtumntque  equitatUm  de  voce  equorum  ex  Luciiio 
retulit  Varro  L.  L.  VI.  p.  81  •  omifit  equitatum  hunc  Gefneri 
Thef.  L.  L. 

fdUael  CreCo.fc!fllae,  (antiiivia  men  fquillae)  —  metHs 
/piffitudinem ,  tum  natura  equae  cum  ea  tangunt.  vbi  antiqua 
mea  habet:  am^  ea  re  tangunt.  Pergit  Crefc.  et  pofiea  cum 
sadem  nares  equi.  Geoponica  VI.  5.  «  H  fiyf  fpoffisx^vraf 
ru^  ra6fHg  df  pis^  cu/Atiq  ro  irepiHccpiiov  ptsri  viotTOQ  rpprri* 
mf  TUK^  rBpixpufriov ,  rkrhri  rd  dxothirnra  rTJg  (THfJ^Tjg,  xof 
WQ  &v  iiwTf  ru;  ro  ariap,  iMvaq  fierd  rrjv  TMd^otpciv  roT(;  fiopfoiQ 
rSv  poSv,  qui  locus  ita  debebat  concinnari :  ^IAtjq  ri  irBpi- 
ntipiiov^  ritrhu  r»  iTahirara  ryJQ  <tx(^q,  neq  dg  &v  ^inj  riQ 
ricriotp,  fierei  vdotrog  rpirriov ,  Tcalj  irepi%ptffriov  rirta  fisri 
rrjv  xad^otp^iv  rcc  fiipw  rSv  fioav.  Hippocrati  dicitair  eadem 
fdllae  pafs  ryc  cxfAtjQ  ro  fiv^isq.  Columella  VI.  27.  lO. 
4piod  fi  cuimiffarius  iners  in  l^enerem  efi,  odore  proritatur, 
deterjis  fpongta  foeminae  locis,  et  admota  naribus,  JEqua 
rnrjus  fi  qua  marem  non  patitur,  detritafciUa  naturalia  eius 
Ununtur,  quaeres  accendit  libiitnem.  Geoponica  16.  i.  rac 
<6  nfpavtLQ  irpodvfti^  repl  rvjv  oxeioiv  ironforoftev  roH  droftoU 
jftoiatv  roH  rijg  (PvQm^  riJQ  ^Xwu;  ^sptxphvreg  oturSv  rac  ft* 
y««ft  Alia  libidinis  accendendae  reipedia  habet  Aelianos  IX 
48«  quae  irritatione  genitanum  et  ignea  vi  medicamimim 
agunt    Pnleftat  interiores  ftimulos  ciborum  addere. 

cum  menfes ferunt']  Geoponica  poft  purgationem  non 
menftruam  iei  aBnuam  adhibere*'  iubent  medicamentuDH. 
Ariftoles  H.  A.  VJ.  21.  »(  (tvVff^eteq  ylvo^ai  fikv  rcu^  ^sahf 
Sin£p  rm  TTTOi^f^qrrov  ii^  Hippiatriea  p.  57«  re&e  in  eqoo 

nHxp- 


46a  COMMENTARIVS  IN 

uitafffiv  ivimvirteaf  vocant  Arrianus  de  Venadone  cap.  37. 
in  cane  tempus  obreraari  iubet  iiiud  ad  admjlTurani,  hcttit^ 
tiroxad^eiM  «ro  rS  eu^xro^  Tpoc&€P  ii  m  TetpaXa^tBV  rijy 
yoinjv,  To  Toku  i  xpcniatVt  iS^  htnkv^srof  vwo  r5  cufJMTOCf 
uaJ^iirof  rcu^  yweu^y  vfoaixM  is  rov  vmf  ivrow^m*  fip^vc 
yap  Xfovo^  itaylyvgreif  f  ijf  ofisK  irs  fiiv  (pepsrof  oturij  ri  at/uu 
Locos  ciafficus  eft  Ariflotelis  H.  A.  VL  ig.  ^a^tg  fUv  Zv 
roH  ^kBffiv  iyy/verof  r2v  tuioiuVf  vtqlv  xpoQ  nfv  o%euey  o^ 
jiSai  HOi  vypao^la  xopl  rov  ror^v*  alf  ii  Ticrot  udf  aTopfaivwi 
Jisvjt^v  vyporTjra  Tepl  rov  xaipiv  rSrov.  nad^apaet^  ii  yivovraf 
usvicarauvvloffVs  i  aiv  oaof  ys  rou<;  yweuBVf  iievl  rSv  iAMV 
^oooov*  rot^  fisv  «y  Tpoparot^  xof  cu^tv,  iretiotif  ^  mpa  ox&ff^ 
c^eUf  iTtmffuuvct  Tpi  rHOX^vB<p^a(  uof  iretieuf  oxw&Sctf  yA 
ysroiff  ^fiSa,  Sra  iioAeiTaf  f^Xf^  2  «v  fujkwvi  rtnrm* 
rire  ii  irt^fiaivet  9  uof  Sr0  ytveotnutctv  or$  irlmta  wt¥  ol 
TotfUvB^*  hretiiv  ii  rimj,  ua^etpctg  ytverm  «"oJLaf  rofuvTpS^ 
tov  » <r(^oipa  eufiartiitf^ »  'iarepov  fUvrot  ff^iipa»  -^  lueipoa^^ 
ytverou  rij^  ix^^  fjLoXicra  Tepl  rifv  HdSoBpertVL  Jinro^  ii  rSv 
rerpxToieov  aravrotv  evrouoirarov  ucu  Koxioov  uaJ^otpdrarov^ 
iXaxtcnfV  rpct^reu  eututxog  fv9tv  tig  uara  ti  rS  mfuttoo  W- 
7<i^o^  fkoktvra  ii  ucu  rau;  Pwlv  ucu  reuQ  vttoi^  ra  uarotfttfvtt 
iri^fieiivet^  itetKtrivra  ie  itfiTfVOi^^  rerpafUfvov  uou  i^afjafvoVf 
oM!  i  ivvarov  Qiitov  refte  Codices)  yvSveu  fiSj  TaperopJvf 
paiii  vwtf&m  (f^oipou  Scilicet  proluuie  illa  (anguinis  vterils 
«d  concipiendum  fit  idoneus.  Homini  nuilum  eoitus  tem- 
pus  certum  deiiAitum  eft  a  natura/  vt  quadrupedibus.  Hinc 
menflraum  mulienim  profluoium»  annuum  et  plerttmqae 
vagUdi  feminarum  quadrupedum.  In  fimiis  maie  periodi- 
cam  proluuiem  flatuentem  Buffonum  redarguit  Blumenbadi 
VhyGolQg4  p.  421..  Menfes  Varro  inepte  vocat,  cum  pro* 
fluuium  fit  annuum,  non  menftruuin.  Senfus  igitur  h.  L  hic 
eft,  vt  equae  genitaiia  tangenda  fint,  cum  Jktim  poiteft* 
quam  menftrua  puigatio  fuerit  peraAa. 

£  lO.  videudum  ni"]  Crefcentiusi  tUmfaribit  Farrog 
quod  equas  ffraegntmtes  cauere  offortet,  m  laboreut  p/ufatltetnf 
ueque  frigidis  Jiut ,  eoquodatgor  ^  Idio  iu  fiabuUs  ttumum 
aut  ab  ttutuore  prohiberi  oportet,  claujaque  habeatf  ^  et  itt 
pra^ipibus  iuterftnguiaspouantur  tonjgarii-,  id  eftf  longa  U^ 
gna,  quas  eas  difcemant.  -^  Item  dicit  ftraegnantem  neque 
impieri  cibo,  neque  e/itrire  oportet*  Vnde  confirmatur  emen<' 
datio  Vriini»  li.  1.  iegi  volentis  impleri  pto  vulgato  itnplert*. 
Itaque  fecepi  eahdemu  Geoponica :  'orouf  ik  mfM.ifitttvi^  Tpo* 
}f^riov,  oTetQfi:^  ftox^Sjt  Tkiov  rS  idovrog  fiTfil  '^j^JCP^ti  it^ 
ifmTavotyrttt  rirot^,  ivavrtiretf^ap  rmo  ftvicatg  ri  -^MXP^     •  * 

tongtt^ 


VARRONIS  LIB.  IL  CA.P,  VII.        463 

tongurios']  Nominaoit  etiam  fapra  L  14.  2.  faepius 
Caefar.  Longurionem  hominem  longum  vocat  VaiTO  apud 
Nonium  n.  484* 

equas']  Ita  monente  Pontedera  et  probante  Gefnero 
fcripfi  pro  equos.  Ariftotelis  locum  H.  A.  VI.  32.  compara- 
vit  iam  olim  ViAorius,  vbi  eft:  &/»  i'  iviotvfov  ueij  ncoLiMCou^ 
uvifwj  iiakefretv  ucij  roisTv  oinep  vbov.  De  ipfa  fententia 
vide  ad  Columeilam. 

ej/enfi  Gefner  malebat^n^  Deinceps  exfiicciores  msi'' 
lebat  I.  Fr.  Gronov. 

comburat'}  Columella :  prouidendumque^  nefiercore  vti" 
guias  adurat.  In  leftione  librorum :  ne  vngulas  commurat 
/lercus  tenebatf  aliam  (eftionem  latere  cenfebat  Scaliger, 
quam  tamen  ipfe  indagare  non  potuit.  Vrfinus  inde  exfcul- 
pfit:  fiercus  tenellas.  Atque  eoducit  libri  Polit.  lettio,  a 
Gefnero  annotata:  tenetlas  vere^at.  vbi  gemina  varietas  a 
librario  coniundla  fuifie  videtur.  Alibi  enim  teneltas,  alibl 
tenebat  fcriptum  reperilTe  videtur.*  Pontedera  tenebat  muta- 
tum  in  tenebit  interpretatur  defendet »  prohibebit  Cum  an- 
tiquo  commurat  Pontedera  comparat  ex  antiquis  monumen- 
tis  nefcio  quibus  peSus.  maluni.  commurat.  Juum.  Sed  ve- 
ram  leftionem  indagauit  lucundus  in  Aldina. 

Quinquemefiribus]  Crefcentius:  Quinque  menfium  rmU 
tisfaSii  cum  reuertuntur  fui  fiatmlum  ^  diandam  farinam  hor» 
daceam  moliitam  et  Juf^fures  (sLntiqm  mea  fmfuribus)  et  fi 
quid  aliud  terra  •—  donec  erunt  laffantes,  nec  prius  biennio 
junt  remouendi  a  laSc^  donecquefiant  -*-  tangendi/unt  mani- 
bus,  ne  cum/eiunSti  erunt  —  fujpendentes ,  vt  fimul  (antiqua 
mea  equali)  con/uefcant  hominum  videre  facies  et  frenorum 
audire  ftrepitus. 

edenij  Heinfius  ad  Virgtlium  V7*  p.  91.  maiebat  edini 
legi. 

f.  124  eqfque  cumfienf]  Vrfinus  malebat  cumftabulan^ 
tur.  Gefner:  cumfiant*  £quidem  ex  Crefcentto  fego:  do* 
nicufnftaff^.    Xenophon  de  Re  equeftri  cap.  2.  neq  oarrsorJ^af 

itrrt  rara  Xit^toirxra,  Heij  o£  avri^  Tfuiffrot  ivvoireq  i  Xrm$ 
ixinHfBtv. 

et  i  nfo^]  Verba  e  motu  danmabat  Vffimis.  Geopo< 
jnica  XVI-  1«  12.  fi/c  ik  xetpwf^efotv  inriov  rig  irtik»^  vkiipoi*' 
^osyrotQ  ru^  iinotf  noif  onrd  pSjvoti^  rirs  ^op^tocv  otvroT^  vepin* 
^ivTot^.  riv  ik  ^K^aAivov  rpoc  r^  Cfarvii  npsfiotcriov,  iva  ^oivoov 
cvv6^(^iiroq  noq  iiij  svKot^req  riv  iro  rSv  vtsXimiplwv  '^o^Pov* 
Crefcentius  IX.  4.  cmnpuUos  eft  duorum  annoi^m^  laqueari 

debet 


464  COMMENTARIVS    IN 

debet  molliter  laqaeo  groITo  €t  (brtU  de  lana  compoilto,  eo 
quod  lana  propter  fuam  molliciem  ad  hoc  habilior  eft  lino 
vel  cannabi.  Virgilius  lU,  1 84-  primas  egui  labor  ejl  —  fta- 
buto  fraenos  aucRre  Jhnantes.  Fraena  Jonantia  dixit  etiajn 
Ouidiug  Metam.  a.  i2i.  Scilicet  frerti  genus,  xrjfMv  fiftula- 
tum  appenfis  tintinnabuHs  ex  H^fycbio  et  Euftathio  habet 
Berenger  T,  I.  p.  189.  The  hijlory  of  Horfemanfkip^  etex 
Apuleio  equum,  tintinnabulis  perargutis  exornatum.  Sed 
iocus  eft  in  Metamorph.  X.  p.  347.  de  afino.  Ariftophanes 
in  Ranis  verfu  9S3.  habet  Memnonas  noiimotpaXotfWtihi^ 
De  vfu  tintinnabulorum  in  domandis  equis  bene  monuit 
Berenger  1.  c. 

f.  13.  puerum^  Crefcentius  DC.  4.  Imponendus  eft  etiam 
/nper  eum  bis  in  die  puer  aut  ter  vel  pluries.  quibus  antiqua 
mea  Editio  addit  haec:  interdum  partms  cum  ventre  poftea 
fedens.  Vides,  Crefcentium  cum  Polit  libris  legifie  interdum 
pronum  in  ventrem^  poftea  fedentem.  aut  potius  legendum 
bis  aut  ier  interdiUj  pronum  in  ventrem^  poftea  fedentem. 

fed  melius'}  Crelcentius:  f^arro  autem  dicit  meliorem 
^ri  equum^  qui  triennio  completo  domaturf  a  qm  temport  da- 
ri  farragOy  id  eft  farinaf  foletf  quae  propter  purgationem 
equino  pecori  maxime  necejjaria  eft. 

farrago"]  Geoponica:  ysvifisyov  ii  rptsTif  iafiMriov 
nrpi  rH  ypottrrttrQTfvoq.  Pubentes  fecare  herbas  pro  yfwrt^gof 
dixit  Virgilius  Georg.  III.  126. 

facere']  Crefcjieri  debet  —  vlhm  alium  —  vndecimo 
vero  die  —  quartum  decimum  diem  et  decem  diebus  vltra  ~ 
adiieientem  minutatim;  deinde  mediocriter  extergehdum  »t 
extrahendum  et  cum.  —  Brufch.  vUum  dbum  alium  habet,  et 
deinceps  decimum  quartum. 

quod  quarto  die']  Vffinus  malebat:  quarto  decimo. 
quam  emendationem  egreeie  firmat  locus  Crefcentii ;  vt  re- 
cte  monuit  Pontedera,  qui  in  eandem  cum  Vrfmo  conie^- 
ram  incidit,  fed  in  eo  mutat..  vt  velit  legi:  quarto  decimo  fi' 
teris ,  quafi  die  ortum  fit  ex  decimo. 

exercendum']  In  libris  fuis  Viftorius  repefit  extrien- 
dumy  in  vno  femiuetere  eximcndum*  Hinc  Salmaiius  ad  So- 
linum  p.40.  corrigebaty?n^aii^»in.*  ineptifiima  diuinatione. 
In  libris  Vaticanis  etiam  extriendum  reperit  Pontedera,  qai 
ex  Crefcentio  annotauit  leftionem:  extergendum  et  extra^ 
hendum;  vnde  probabat  extergendum  atque  exercenduntf  i.  e. 
defricandum  atque  exercendum.  Deinde  mutata  fententia 
malebat:  mediocriter  (hordeum)  eximend^m.  Denique  in 
Cur.  fec.  extrcendum  probat;  eile  enim  domandi  et  ad  res 

eas. 


VARROKJS  UR  n.  CAP,  VII.        4(^ 

e^,  ad  qtiaa  quis  aptum  vulc  eSe,  laftriieDdi  inttiiioi>  me- 
diocriter  exere^re.  Mifai  qaid  vidoatur,  dicam,  pofteaqitam 
pofuero  locum  Hippiatricoram  p.  254.  vbi  Apfyrtaa  ita  de 
y^wmafiV  praecipit:  icrr/  yip.  iyptyxcucxirTi  notj  irptirTf  ^Mpdh 
pet».  riv  Tir^cv  ii(x  <rfi^<toivrs^  vapx^tSffsv  rTJv  ypdauvf  «if- 
iiv  erspov  rSv  rpsifivTOuv  irxpxfixAjovrsQ.  xpiTrov  fAv  ^fyotj 
rAVTTiv  TTvptvTfv  9  ,^1  i^  f*'^  Hpid^lvTfV  9.  ^v  iwcofuv  f^xptC  ^J^fS^ 
'jcivre  f  iiti  ik  riruv  inchiciovo^  a/SLotg,  vripxss  ii  ^ikrtfiv 
ixv  |f  ncxpi  ^•«Xaffcry  iTrxpfUvnf  (Cf,  Vegetius  I.  32.  8-)  «^  4* 
i]H  Kcri  A  Tff  Kxpi^i^  X9J^^f'^^^  ^  upi^Sv  xx^'  inx^v  Tjfii^ 
fxv  Trpoornd^ivrsQ  Tffiix^iviKov,  (Gefner  in  Equo  p:  476,  emej»* 
dabat  xPV^^f^^  f^^'^^  xpi&Sv)  %txv  ii  skd^oofiav  slc  ro  rsrot' 
*YfAivov,  fisaiifisvf  iiiovrsQ  rifv  ^itTfUvTfv  rxyijv  xoif  %^vpc]/ 
%oprov  fi^  iAshrovrsQ  i(P*  oorov  xv  9  xpovov.  onei  ii  rSv  otpii^ 
rm  leivrs  itpoxfofisv  xiro/v  %c^  )^oftsy  &Tr8  noif  vifxs^Smft 
elrx  xnro^uaavrsc  r^v  vypourtxv  irxaxVf  isT  XMxlipuct^  ofvif  ifcil 
ihoutp  %oij  rptfisrv  rdSc  XfP^^  ^^^  ^f  ^X»  f^Xf^^-  ^  fHffsfnixV' 
UpLxix,7f  %fa)(  ^x^f  noif  roi^  konciic  rotpftfixi^fuv.  %oiJi«(;  rpo- 
yiypxvroif  furx  roov  Kpt^Sv.  Hierocles  ibidem  p.  2^6.  per 
dies  qciataordecim  fiirragine  pafcete  iubet,  aec  minus  quam 
feptem  aut  nouem  diea.  lia  etiam  Thconmeftas  p.  237. 
X^ox^siv  iidem  dicunt,  quod  alibi  ypxart^tv.  Nemeiamog 
verfii  233«  peffce  igiiurjub  vere  nouo/arragine  fuoUicomipe* 
desy  venamque  feri*  Qua  ratione  paftos  equos  Hippiatricr 
fpondent  ppft  vemam  purgationem  cito  fore  pingues  et  ro- 
buftos.  Fura  et  fola  &rragine.per  d^cem  dieA  pafci  eqoos 
iubet  Apfyrtas,  deinde  fmgulis  diebus  dimidiam  choenicem 
hordei  adUci<?ndum  effe  monet»  donec  ad  folitammenfuoanr' 
perueniatur;  tum  enim  manere  iubet  in  ea;  poft.prliBoi^ 
quinque  dies  equum  exigendom  in  Jnmen,  vt  lauetar  et  na- 
tet,  deinde  extergendum,  oleo  et  vino  perfricandum  et  fufait 
gendum  fecondam  pilum»  Itaque  yerba  Varronia  ab  eo  tetn* 
pore  et  reliqua'  alienb  loco  polita  efle  puto,  etfbitim  pofl: 
gufiare  collocanda.  Deinde  ea  fic  fisre  lego:  Ae  eo  tempo' 
n  exigendzm,  mediocriter  exercendum ,  et  cum  Jhdarit ,  eoo* 
iergendum  ^et  perungendum  oleo. 

t  15.  intquiU']  Crefc,  faciundus  injiabuto  ignis  erih  , 
Equi  quodl  In  libris  Vi6lorii  et  Edd.  primis  eBLEquis; 
vnde  ViAorius  ef&ciebat  equeis^  Crefcentius  ex  fa.  1.  IX.  7.- 
flfom  alii  deputantur  ad  veauram,  alii  ad  admiffuram  (fed 
antiqua  mea  ad  omittit)  alii  ad  curfuram,  vt  qui  ad  praediSa 
parantur,  alii  ad  quadrigam,  qui  diuerjimode  ^mt  adjuef^ 
qficia  in/irueniS^  .      .  .     i. 

Tom.LP.'IL  Gg  *       //«-•- 


466  COMMENTARIVS  IN  - 

cur/urdmy  Edd.  prknae  addunt  deincefps  ^  aUi  adprae^ 
iteMi;  qiiae  fois  in  iibris  n6n  feperta  omifitVi6x)riQs.  etfi 
paulo^  poft,  vbi  eadem  recurmnt,  reliquit  Vtpobique  le- 
gendain  ^^  rhedamf  monult  Vrfintis.-  Originem  verbi  re« 
periiTe  mihi  videor  in  fcriptura  Varronlana  hreda*  It»  enim 
ipfe  talia"  vocabula  fcribi-  voluerat.  Vide  notam  fiipra  pofi- 
tam  ad  L  7.  8«  Veftura  eft  grauionim  onerum,  rheda  iti- 
nerihominum feruit.  CrefcentiUfl  iegifle  videtnr  ad {[uadru 
gam.    Vriinum  fequitiir  Vlitius  ad  'Nemef.  p.  349.  ed.  Bumu 

atque  aHt  ac  docef}  Gefner  malebat  atque  aUter  docet. 
refte^.puto!  '  ^  1 

Item']    Ita  voluit  edere  Gefner,  fed  operae  ttborrarQnt 

veSeuiosll    Haec  leAio  vitiofk  eft.     Si  enim  is  dicitur 
veftarius,  ijuo  quis  vehitur,  comprehenduntur  ve^rii  nu-. 
mero  eorum,  qui  ad  ephippiiim  parantur.    Sed  dici^ir  veSO"  * 
rius  reftius^,  qood  eft  ettam  in  Eddi  primis.     Ita  nauigia- 
veSoria  dicuntur  apud  Caefiffem  et  Snetonium.    Hoc  vero  * 
in loco alius  equi  vfusrequiritur  ad  vefturam.    Igltur  lego 
veSurarios,    Boues  ve6burarros  ex  Codice  Tbeodofiano  po- 
liiit  Gefner  in  Thef.  L.  L.    Idem  afinum  veftarium  annota- 
vit  ex  Plauti  Baccfaid.  Prologo  verfu  32.  ied  ibi  eft:  v^urio 
vehar  UJbiario. 

fiique  eodem  modo  paraHtury  Haec  verba  ex  Edd.  L I-  G. 
Miocatii'ad  fenfimi  neeefiaria  abfoluendum. 

a»t  itdrhedam']  Ita  fcribi  volnit  Vrfinus  pro praedam^ 
probante' Viitio  ad  Nemefian.  v.  50.  et  Gefn^. 

quod  ut  ad  reml  Vrfinus*  verba :  quod  ibi  ad caftra  fpvL-^ 
ria  c^nfebat  Contra  Ge&er  verba :  ad  remmUitarem  quodc 
velut  alieha  inclufit 

*  -cajtrentut]  Vrfinus  nudebat  ra/roreiiter.  Crefcentius 
JX.  7.  ex  h.  k  habet:  quidam  equos  habere  vobmt  placidos  et 
qkietos  et  tatescafiraudifunt^  quia  demptis  tefticu&s  quietio^ 
ris  fiunt.^  .  .  »  v         . 

etideo'}  Duce  Pontedera  vulgatam.huius  loci  leftio- 
nem.etdiflinftionemmutaui,  vbierat:  etideo^  quod/eminM 
carmtf  ii  eanterii  appellati.  Vulgata  enim  fpeciem  etymo- 
logiae  praefert,  quae  h.  1.  nuUa  eft.  Inclufi  ei,  delere-  noa 
aufusfuhi. 

[  .  appeUakj  Nonam  difputationis  partem  de  numero 
e^iwrum;  ddnuiTario  fubiiciendarum,  de  numero  paftorum  et 
finriiia,  quae  in  reliquis  generibus  diligenter  traftare  tolet, 
deefle,  monuit  Pontedera.  De  numero  tamen'  paftdrani^ 
equabus  addendorum  tradit  infra  cap.  10.  feft.  11.  .  Et  refte 
Aonuit  ipfe  Pontedem  in  Curia  fec.  nonam  partem  inefle 

piin- 


VARRONIS  LIB.  n.  CAP.  VUL        467 

princit^io»  vbi  ad  fingulos  admiilkrios  definit  feminas^  et^ 
narrationi  de  paftoribus,  ' 

Cap.Vffl.'  a  MenateJ    Redi  ad  II.  1. 1.  vbi  et  de  teftio 
afta^ftM.  12.     '  ' 

infiticii'}    Edd.  primae  hijitii.    Supra  L  cap.  2.  feft.  5. 
infttitid  fomno  dedil^Viftorius ;  fed  locus  ille  in  libris  omni- 
bus  mifere  luxatus  eft*  Addit  Gefneri  Thef.  L.  L.  exempium 
Plinii  IV.  Epift.  m.  feft.  5.  cum  hoc  injititio  ^et  indu&o  (fer-  ] 
mone)  tam  prOedlara  opcra  perfeceris.  vbi  Mediceus /Mi/f<.  ' 
to  habct.     Catanaeus  vero  Apuleii  auftoritatem  ibi  laudat.      « 

hinnusl    Plinius  VliT.  44.  Equo  et  afinagenitos  mares 
hinnos  antiqui  vocabant,  Contraque  niulos^  quos  ajini  et  equas  \ 
generarent.    Colum.  VI.  37.  qui  exequo  et  qfina  concepti  ge* 
nerantur^  quamuis  a  patre  nomen  traxerint ,  quodhnnivo» 
cantur,  matri  per  omnia  magis  Jimitesjiint.    JMale  ab  hinni-  * 
tu  equi  nomen  is  deriuat  Plinius  VHf.  f.  69.  gignitur  etiam- 
mula  ex  £quo  et  ajina,  fed  effrenis  et  tArditatis  indomitae. 
Lenta  omnia  eis,  vt  vetulis;  equo  et  afmagenitos  marcs  hin^ 
nos  aniiqui  vocabant ,  contraque  mulos,  quos  afini  et  equae  ge* 
nerarent.  vbi  Codd.  omnes:  tenta  omnia  vetatis.    Ineptam 
leftionem  hinnulos  reffituit  Brotier.    Pergit  idem  Plinius:; 
In  pfurium  Graecorum  monumentis  ejl  cum  equa  muli  coitu 
natum,  quem  vocauerint  ginnum ,  id  ejt,  paruum  mutum.'  ItSL 
fcilicet  Ariftoteles  H.  A.  VL  24.  ginnum  vbcari  ait  tiatum 
interdum  ex  coitu  muli  cum  equa;  fed  proprie  ait  vocari 
Tvvov  pullum  afinae,  ex  equo  conceptum :  yfvovTct{  ii  0/  koA^- 
f/,svot  7vvoi  i(  Ticrs,  orocv  voirfjcij  iv  rij  xvifaeu  et  cum  nanid 
comparat,    Idem  de  Generat.  11.  8*  vtrique  generi  nomen' 
yfvvo^  commune  facit,  pullo  afinae  ex  equo  concepto  et  ex 
i       inulo.   . Veram  fcripturam  vocabuli  ^o^  non  yfvvo^  effe,  do-; 
^       cent  praeter  libros  fcriptos  Hefychius  in  voce  Twoc,.  Eufta-  * 
fiiius  ad  niad.  p.  83?.  ed.  Baf.  et  p.  768.  ad  Odj^  p.  350.' 
f       denique  Latinorum  hiiihus.    Vetus  Ariftotfelis  interpres  Ip*  * 
t      patn  et  Rippam  vertit.    Nc>nius :  Hinnos  vet  hinnas  /ub  qud 
'.     jenfu  accipere  debeamus,  Farro  dejignat:  ait  enifH,  ex  equis  et 
hinnfdis,qui  nafcantur,  hinnos  vocari,    Romani  mannos  vo-< 
cabant  Scholia  Horatii  III.  ^7.  verf.  7.  equos  puiillos  vulga" 
c      hurdos  vqcatos  interpretantur.  fed  eadem  ad  Epod.  VJ.  13. 
^     burrichosvoceint.    Ifidorus  Orig.  XII.  1.  Burdo  ex  equo  et' 
afina*.    Buricos  nominat  Vegetius  Mulomed.  IV.  2. 2.  BUri-' 
f     cos  feruentes  nominat  Hieronymus  Epifl:.  ad  PamihaCh.  26» 
.-    A  colore  burro  feu  iiifo  difljos  burtichos,  quali  irv^pix^ 
>    cenfet  Salmafius  ad  Vopifci  Carin.  contr^ftitenteReiiiefia 
:;     \  Gg  3  •    '       ad 


468  COMMENTARIVS   IN 

ad  Petrofili  c  45.  Salmafii  opinipnein  iirmat,  quod  Varro 
iiifra  fe6L  6.  hinnos  ait  efle  corpore  rabicandiore  qaam  mu- 
lunk  Ibi  pro  hinnus  £dd  primae  fimiliter  habent  kinuks, 
Mannum  efle  Gallicum  vocabolum,  Reinefio  eo  lubentius 
credo,  quod  Piinias  cum  Varrone  et  Columella  eo  abfti- 
imit 

partus  /ruSu']  Ita  ex  Edd.  primis  fiiadente  Ge&ero 
correxL  vulgatam  partu  fruftus.  Pontedera  malebat  legi 
partu ,  fru§u  neuter.    Vrfinus  adfruSum  neuter. 

ac  alia  omma']  Spuria  haec  vifii  fiint  Vrfino ;  et  abefle 
commode  polTunt 

tn/eruiunt']  i.  e.  maiorem  cibi  copiam  praebent  Aiio 
fenfij  Colam.  DC.  14.  2.  examina  fortius  operibus  inferuient 

quo  equal  Vulgatam  quo  equa  ad  minifterium  /affis  n- 
hm  p.  p.  pojjit  vitiofum  efie  fenfit  etiam  Gefner,  cui  ad  et 
cibum  redundare  videbantur.  Pontedera  corrigebat  aequa 
pro  equay  interpretatus  parem  ad  la6tis  minifierium.  Ladiis 
minifterium  dici  videtur,  vt  III.  16.  24.  minifterlum  apibus 
praebetur  ex  diuerfis  herbis.  Noffer  H.  4.  19.  quod  mater 
neque  potefi  fufficere  tac^  quod  Crefcent  reddit:  fufficienter 
praebere  lac.  Pontederae  rationem  adiuuat  locus  Palladii 
Febr.  25.  16.  vt  alimentum  pomis  fuccus  aequiparet  Sed 
aliud  latere  vitium  fufpicor. 

a  trimo']  ReAe  ita  le^onem  antiquatifi  bimo  et  primo 
Correxit  Gefner,  ab  Vrfino  et  Pontedera  monitus.  Vrfinus 
pi^aeterea  malebat  legi  JVam  ita  eduflus.  Ceterum  de  annis 
confentit  Colum.  VI.  37.  Palladius  IV.  14.  Geopon.XVI.  21. 

cifpematur']  Ita  cum  Edd.  primis  legendum  efie  vide^ 
nmt  Vrfinus  et  Pontedera,  quibus  paruit  Gefner.  Sed  prae- 
terea  refte  Vrfinus  vidit,  vitioflim  efle  equinam.  Itaque  le- 
gebat:  equa^.  Nam  minorcm.  Geoponica  XVI.  21  •  (PiXo- 
uetXirspci  ii  tivsq  rcSg  ^Kefouc  /Wo/^  vro^iAuci  thq  tSw 
%viuv  TtihiQ  KUf  yip  xpefrrovt  rpa(pi^ffovrot^  yukuxrt  xo)  cvvrpeL' 
^iyreC'  ^tKocropyirepoy  H^Htrt  irepl  ruQ  Yttichq  i%  r^c  dvetTpc- 
^c,  liare  xof  i<popfiSv  -jtpoS^v/^Q.  Ariftoteles  H.  A.  VI,  23. 
eadem  tradidit  et  eiufinodi  admifi!arios  hrrcod^ijkAQ  ev»g  vo- 
cari  ait 

f.  3.  quam  amplij/mum'}  Ex  Edd.  primis  quemque  ampL 
it  formoJi£imum  quam  pojfunt  legi  malebat  Pontedera;  equi- 
dem  leuiore  mutatione  vulgatum  quem  correxi.  Mecom  fe- 
dt  Vrfinus^  nifi  quod  malebat  et  Jormojijfmum  eligcmt  omif- 
iopojfunt. 

natusj  Abundarelhoc  VQcabulum  qenfet  Vtfinusi  et 
«OibiomifitVarro, 


VARRONIS  LIB.  H.  CAR  VIIL       4S9 

trecenis']  Nameros  ex  Vrfini  admohitioiie  ad  cap.  t. 
14.  correxit  Gerner.  De  mulorum  pretio  iam  olim  Plautos 
AUlul.  m,  5.  21.  fgo  faxiin  fnuti,  pretio  quijkperant  equos^ 
Vtfient  viliores  Gallicis  cantheriis.  Vnde  patet;  ad  muliebreg 
veAuras  conquiiitos  fuiifc  iam.  olim  mulos.  Martiaiis  de 
fao  tempore  III.  62.  quod  pluris  ntu/a  eji,  qua^  domus  emtft 
mild. 

Jiipulamurque']  Ex  margine  irrepfiffe  cenfet  PontedeA 
que  m  emendo,  ioique  fttifTe  annotatum.  quc^  in  emendo  effent 
attendenda. 

f.  4.  eodem  tempore']  Arlflioteles  Gener.  Animal.  II.  g. 
propter  frigidam  afini  naturamait:  r«  oxeTx  iirifii/SLHaiToTc 
ovoig  ttx  iiffiC€f  toTq  tTCitoi^  ueur  i&iffispixVf  i)k»  Tspi  rpvtri^ 
^epsvi^  y  oiecai/  iv  iKesivS  yivtfraf  oip^  r»  itdhcu  iv  rij  otiri 
yxp  yfvsrctf  iv  y  »v  oxev^>  ivwvrov  yxp  uvsi-  uoq  Knro^  JMy 
ovoQ.    Magonem  igitur  fequi  Varro.videtar. 

iidemque']  Equidem  lego:.  quo  equoSy  adducentes,  & 
dem"vt  ineant  equas,  per  origas  curamus.  .longenda  fcilicet 
puto  verba:  adducentes  per  or^am  curamus  etc.  De  ori|(i 
fatis  di6tum  fupra  ad  11.  7.  8* 

in  montes]  Eodem  abigebant  equos  Rofeanos,  de  qui« 
bus  fupra  cap.  7.  feft.  6.  et  cap.  1. 16.  JUuli  e  Rqfea  campejlri 
aejlate  exiguntur  in  Gurgures  cdtos  mohtes.  Claudianus 
XXVCn.  515.  cel/a  dekint  patulum  pro/petlans  Narma  canu 
pum  r^ali  calcatur  equo,  rarique  cotoris  non  proculamnis  . 
abejly  verbi  qui  nominis  auStor.  Bice /ub  denfa  ^is  ar&a' 
ius  opacis  inter  vtrumque  iugum  tortis  anfrcmibus  atbet* 
Vide  de  caihpo  Rofeae  fupra  ad  I.  7. 10.  Plinius  31.  f.  28. 
Quaedam  terrae  imbribus  ficdores  fiunt  veiut  in  Namem^ 
£^ro:  quod  Mmirandis  Jids  in/efuit  M.  Gcero,  ficcitate  tu^ 
tum  fieri  prodens^  imbre  ptduerem.  quem'  locum  pefilime  in- 
terpretatur  Harduinus*  Interamnates  Nartes  babet  Pliniiiii 
in.  12.  accolas  Naris.  Vide  Oberlin  ad  Vibium  p.  149. 
Narniae  locum  hodie  Naimi^  Interamnae  Tkrni  occupat«. 
Ceterum  ex  hoc  Varronis  loco  apparet,  quam  inepte  Pliiiiui 
excerpferit  locum  Ciceronis  in  Admiiiuidis  Reatinis  tantum 
patudibus  vngulas  iumentofum  indurari  31.  feft.  g.  quam  nar* 
rationem  Ddecampius  explicabat  ex  alio  eiufdem  loco  II.  C 
g6*  vbi  in  exitupahitUsReatinae/dxum cre/cere refert. 

mihi  inquiti  Ita  cum  Foritedera  faaec  interpunxit  Gef* 
ner ,  cnm  antea  effct  probceres  mihi  ?  inquit.  Loquitur  Wxt^ 
rius  Reatinus  (vide  fupra  cap.  6.)  eAimqae  fabito  fftrmonem 
conuertere  putaat  ad  Varronem;  ad  eom  igitBr  pftrtinere 

Gg  3  mihi 


470  COMMENTARIVS  IN 

.  ^ihi  inquit^  "Quae  ratio  fnilu  iatis  dura  videtur.  Aliter  qut 
£dd.  1. 1-  G.  curauit;  is  dedit  mi  Mtice,  niji. 

ex  equQ  et  ajino'}  Haec  verba  fpuria  videotur  Ponte* 
derae,  qoia  iam  fupra  fuit  explicatum,  quis  fit  et  dicatur 
hiofius. 

eqmms']  Vitium  huius  loci  fenfit  Gefner,  qui  JimiUs 
Jn  (i^qiieutibus  {egi  volebat  Sed  ita  locus  nondum  perfana- 
.tus  efi:,  Equidem  le^fn  atmlms  vt  equi,  ita  iuba  et  cauda 
fruitis  pel  Jimilior  ajinh  . 

Cap.DC  quod  ad  canesl  Vrfinus  corrigebat:  quodad 
cmnes,  aut:  kelinquitur,  inquit  ^tticus,  de  canibus  quod 
attinet  maxime  ad  nos. 

vt  eius  auodj  Scaliger  legi  volebat:  vt  cnim  quodm- 
terpretaitasjtqmlem,  ars  iij.  Sed  exemplum  eius  vfus  nul- 
lum  appofuit  Crefcentius  IX.  78.  ita  h.  L  excerpfit:  canis 
efi  cujios  eius  pecoris ,  qui  eo  cotnite  indigent  cuif.  d.  —  oues 
€t  caprae/  eas  enim  ^  cui  canes  apponimus  etc. 

fe  vindicent^  Crefc.  inJiiiUo  pecorejitnt,  quifedefen" 
dmt,  vtfues  —  etfcrophae.  Pontedera  h.  I.  (iies  abundare 
cenfet;  nec  enim  omnes  fues,  nempe  qui  minores  natu  fint, 
ie  defendere,  fed  maiores,  vt  fcrophas,  verres,  maiales. 
AHas  exceptioneih  nuliamfieri.  Re6te!  nifiVarro  ihes,  non 
foetas,  a  fcrophis  matribus  difiingui  voluit  Retinquuntur 
ita  atque  excipiiintur  porci,  feu  minores  natu  fnes. 

quoniam genera']  Egregiam  Marklandi  in  Epifi^  Crit. 
p.  1 3«  emdndatibnem  quorum  genera  duo  indicauit  Abn  Gro- 
pov. 

venaticum  et]  Crefc.  Canum  genera  fimt  duo,  vnum 
Viuaticum,  pertinens  adferas,  alterum  —  pertinens  ad  paflo^ 
res,  de  quo  dicere  intendo.  adjbrmam  huius  artis  primum  ae^ 
tate  etc.  Ex  iediione  librorum  Polit  Pontedera  efiingebat 
hanc  leftionem:  et  pertinet  adferas  vejlibulas  filmis  terioila 
0tluftreis.  Poflrema  tamen  verba  legenda  eile  cenfet  ita: 
filueis  tributas  et  luftreis.  Scilicet  vt  canis  domefticus  ad 
vefliibulum  pertinet,  ita  ad  fera  vefldbula  filuis  etlaflris  tri- 
buta  ^erlinere  alteruni  genus.  Sed  ipfe  vir  egregius  non 
multum  tribuit  hinc  coniefturae.  Equidem  varietatem  Pol. 
librorum  ex  glofla  ortam  puto  fuifle.  In  Curis  fec.  Ponte- 
dera  coniefturam  hanc  propofuit:  pertinent  ad  ferai  (i.  e. 
fcrai ,  ferae)  veftibulas  filueftribus  affi  luftreis.  Vt  enim  do- 
mefliicus  pertinetaddomus  veflibulum,  ita  venaticum  per- 
tJnere  ad  feranimvefUbnla.  Deinde  vt  aflas  nutrices  No- 
nius  ait  vocatas,  quod  pueris  nutriendis  adfinty.et  ab  illis 

nun< 


VAKRONIS^  LIB.  K.  C AP.  IX.         4Tt 

niuiquam  diaeUantar,  ita  canes  affos  iiti,  qai  aflUai  luftra 
feiaram  ac  veftibala  inueftigent! 

f.  ^.  artis  dijpofitam]  Vriinus  malebat  a  te  di/pofitam. 
Equidem  cum  £dd.  primis  praefero  di/pofitam.  Vocabulam 
artis  defendit  Crefcentius.    Vulgo  erat  expofitam. 

parandi,  quod.']  Creic.  panmdifiintf  nam  catutiet/e^ 
nes  f  necfibi  nec  ouibus  —  et  lupis  nonnunquam  praedaefiant. 
Debent  ejfe  etc.  Sed  reftius  antiqu»  mea  ISAxtio:  praedaSf 
faHe  debent  e//e ;  eadem  paulo.  antea  habet  catulae. 

ampla]  Malim  ampti^  vt  Graeci  dicunt  fiey&^ei  fuydXot, 
•^  autrauis}  Haec  oiniiit  Craicentius..  Fronto  Geopo- 
2iic.  19.  2.  uskxvo^P^iXftiic  fWKTijfx  ifdx9^^  ^o^roii  f  XBthf 
fuXctvwTo^  nf  wripv&pou  fed  poft  aliquot  cola  fuhiicit  %«J^eT»c 
To/c  ifAfiMi  xolj  keovrosiieTc*  Sunt  igitur  nareg  coQgruentea 
fcilicet  colore.  Polit.  liber  rabis  habet ;.  et  fic  in  Columelia 
Vin.  2.  9.  optimi  libri  rabidi  pro  ranidi  habent  fcr^>tum. 
Rauom  culorem  Fefms  interpretatur  efle  inter  £auum  et 
caeiium,  idemque  in  fpicis fiaua frtunentaTaua appeliari.mo^ 
net.  In  Ciceronis  Acad.  IV%  33.  .rofifm  cum  Nonio  Codd. 
liabent,  vbi  edtturyii««iff.. 

.  refimis]  Labra  refima  non,  intelligo.  .Ariftoteles  in 
Pbyfiogn.  magnos  et.robuftos  canesiait  labra  tenuia  habere 
et  in  angulis  vtrinque  laxa,  ita,  vt  pars  fuperioris  labri  iuxta 
angulum  inferiori  labro  fuperimpHcetur;  ex  quo  i\j|}aman- 
tius  fimiliter  labra  tenuia  efie  ait  cum  ore  magno.  Angulor 
vterque  isvyxstkuL;  vocat;  et  deinde  labrum  fuperius  et  gin* 
giuas  prominentes,  veiut  in  cape,  j^ert  ad  homines  conui- 
tiofos  et  maledicos ;  poftea  labia  circa  dentes  caninos  pro- 
minentia  (xopvipSrdt/)  velut  in  canibus  fignare  ait  vocifera- 
tores  et.maiignos.  In  Ganibus^uoGiam  ait  rijf^  ^tafoi  ri  S%fO¥ 
Xexros/  habere,  eofque  eife  iracundoSy  generofos  verqi  vt 
ieones  eandem  partem  habere  i^railam  obtuiam  rQtundam  et 
folidam.  ... 

mento/upprc/fo'},  Puto  eflfe  fiptHporevtSs^^  quales  eSc  ca- 
xium  iimilitudine  In  hominum  genere  animofos  inl^prelatur 
Ariftoteles  in  Phyfio^Q«^vbi  vulgo  ^Ai^ysi/fi/oi  legitur^  mo^ 
nente  Conr.  Gefnero  m  Cane  p.  225.  •  .. 

brocctUs']  Crefcentius  in  antiqoa  mea  editione  tiabet: 
•braetiis  id  eft  tortis^  Sed  Baiileenfis  glofiam  modo  habet; 
ex  Louanienfi  Gefner  brocchis  cum  gloifa  laudauit. 

acutos"^  Crefc.  kabentes  acutos  dentes  labro  te6hs.  Geo 
ponica:  naf  iiwroQ  iiSg.  et  paolo  antea:  fUYst^ne^d^Ji^ 
vkarwrifys^. 

Gg4  f.4. 


47*  eOMMENTARIVS  IN 

£  4*  fiaeds]  CreibentB  editio  Louan.  fiaeeis  iieftplL 
c^tis.  antiqua  mea  flatis  id  eft  pticatis.  Balileenfis  pc^lime : 
ktis  id  efi  pHcatis  habet  Nemefianas  Cyneg«  verfu  113. 
P0we  mmis  mottes  (i.  e.  vaide)  fluitent  in  cmrfibus  aures. 
Feitus:  flauti  appettMtmr  canes,  quorum  aures  tcMguidas 
Junt  ac  flacddae  et  latius  vidmtwr  patere.  Sed  vide  fupra  ad 
^p*  5.  feft.  8.  notam. 

crajps']  CreSlc.  groJKs.  Geoponica:  ric 'tpkuwxeMac 
»«f  *^t;Tp«>pfA«(.  Addont,  differentiam  colli  et  ceruid$ 
eam  effe,  vt  rf ag^Xo^ 'totum  oolli  ambitum,  «^xj3|y  contra 
fiiperiorem  colli  partem  in  quadrupedibus  pronis ,  pofl^rio- 
rem  in  homine  refto  fignilicet  Ita  Varro  11.  5.  ceruiccs  a 
coHo  difldnxit,  vt  ceruix  feu  ceruices  %nificent  uvxivccf  col- 
lwnrptlx>iX»y.  Scilicet  ceruioes  veteres  Latint,  non  ceruicem 
dixerunt,  ante  Hortenfium,  monente  Varrone  L.  L.  VII.  5. 
JX*  4-  Quinftilianus  VUI.  3.  35.  et  Ifidorus  Orig.  XI.  i. 

varis  quam  vatiis']  Geoponica:  o-xcA^  ifd*^  at  ii  puf, 
Wmfifiprsfx  pSi^v  ^  pkmetoif  xoiot^  fJisyiKHQf  iv  is  rS  iit^ 
fioiyetv  TkcfTWOfUvuc*  ioatrvXM^  iiTffApTifUvHiif  owxa^  stexvp- 
TO^ivijCf  fixiy  evJ^eTocy  eooQ  riJQ  igu^.  r^v  ik  ipuv  ntxxsTocv, 
mro  rSc  in  ^hiaeug  fump{^<ro^v  ohfVf  iXotyfiet  ^ovroic  pkfvrot- 
w.  Vatius  et  valg^  I^tinis  eft,  qui  Graecis  pikouaoCi  qoi' 
diueiias  fiiras  habet;  qui  incurua  crura  habet,  varus  dicitur. 
Vaieis'  pedibus,  feu  extrorfiim  curuatis  efi:  is,  quem  Galli 
Bafet,  nos  jD^^ibAfmi  dicimus. 

pedibus  ptagnis  et  attis'}  Verba  et  altis  ad  pedes  non 
pertinent,  fed  ad  crura:  i^tur  fupra  legendum:  cruribus 
retHs  et  attis  et  potius  varts  etc.  Pedes  enim  in  terra  po- 
auntur,  et  folum  feu  phmta  terrae  obuertitnr;  in  qoibas 
auUa  altltudinis  ratio  effe  potefl:.  Itaque  eft  in  Geoponicis, 
vbi  praeterea  fifxyjove^  orepsol  xal  votx^TQ  requiruntur. 

difploiantur\  Geoponica  xKo^rvvoftim.  Suprall.  5.  8- 
de  boue:  vedibtis  non  latis,  neque  ingredientibus,  qui  dijplo- 
dantur.  vbi  fimiliter  Geoponicat  *  ly  j3«A'^6/y  m?  irXoiTv. 
VfifiAfBQ  unfoa/.  Contra  Gratius  Cyn^.  276,  e^^  qui  latm 
pandit  veftieia  plautay  mQtHs  in  cjftcio.  Sed  Varro  de  paAo. 
ritio.  cane  loquitur.  Sed  pauh>  aliter  difplodt  interpretatar 
Pontedera  fiiprar  ad  cap*  5,  £  8* 

vnguibus]  Crefc.  et  vnguHs  duris  neque  curuiSf  corpo* 
reJitppri^OfJpina  etc,  fed  antiqua  mea  h^t:  duris  neqne 
•furua  cauda  ^roffa  ac  coruis  eorpore/uppreffo/pina  etc.  Vi- 
.des,  Crefirepmim  haafiffe  in  vnguibus^  curuis,  quos  Geoponi- 
ca  uanvfrtofUvHQ  reddunt  Ecce  enim  Plinius  XI.  f.  loi. 
vn^ues  relti  canibus  ffraeter  eum,  qui  a  crure  pteri/que  depeu^ 

dtt. 


VARHONIS  LIB.  n.  CAP.  IX.        473 

Jit.  lieok  feft.  99.  Uottes,  lupip  canes  it  paucain  poftiripri. 
bus  quoque  qumos  vngues  hatini  ^  vno  iuxta  cruris  articutum 
dependmte.  Airiftotelesde  Part  Anim.  IV.  10.  ric  H  vrh 
cSey  viictg  rsrfoiiHrvhiC  i^oj/rB^  xeil  Xuxoi.  iri  ih  uiusg  xoy 
wpidXet^  i  yuf  rriivicrog  oiaitef  0  r^«  xsi^oc  yfvsrof  fi/irro^ 
fi^etg»    De  quo  loco  alibi  dicam  accuratiild. 

/oio  nec  vt  comeo\  £x  le6Jone^/a»«  vt  effecit  hoc  Vi- 
ftorios.  Vulgo  ialo  nec  vt^  qaam  le6Hon^m  defendere  co- 
natdi  eftGefner,  qui^qois  talus  dicatur  in  homine  et  quadra- 
pedibus,  ignorahat  Ceterum  haec  verba  omifit  Crefcentius 
et  Geoponicoirum  Tcriptor^  qui  haec  graece  conuertit.  De 
folp  pedjim  canis  dixi  copiofe  ad  Columellam  VQ.  id.  4» 
Taluni  ii  quis  defendere  mauuit^  poilit  forte  adhibere  locum 
Gratii  Cyneg.  278.  vbi  in  cane  venatico  reqjamt/pUdos  ha^c 
mceridmina  catces.  Vulgo  potuerunt  calces  et  talos  nomi- 
narecallumfoli^  cui  infift^t  canis. 

a/eminibus'}  Antiquam  leftionem  reftitul»  temere  a 
Vid:6ri6'  mutatam.  Neutr^  tamen  intelljgo.  Femina  pro* 
prie  dlcitur  iacieg  interlor  femorum,  feu  pars  mollior  fum- 
mi  femoris:  a  quibus  corpus  quomodb  fuppreilum  procede- 
re  dici  poffit^  non  .intelligo.  Omifit  haec  verba  Crefcentius 
et  Geoponica.  Gratius  verfu  371.  in  venatico  cane  vult  ad^ 
firifli /ucdngant  ilia  ventres.  Nemeilanus  verfu  log. /tt  cru*- 
snlm  altis  y  fit  rigidis ,  multamque  gerat  /ub  peSori  lato  co* 
/larum/ub  fine  aecenter  prona  carinam,  quae/enfim  rur/us 
ficca  /e  coUtgat  ahto^  £t  Columella  in  piSorali  cani  probat 
hanc  fbrmam :  ftatui  eius  longior  produSiorque  ad  kos  ca/us, 
magis  habilis  eji,  quam  breuis  aut  etiam  quadratusrquomam 
uomumquam  heceffitas  exigit  celeritate  heftiam  confeclandam. 
Hoc  idem  Varro  dicere  voluit,  aut  verba  haec  pertinent  ad* 
caudam:  a  /mUiihus  quae  Geoponica  ver* 

tunt:  «To  r^4  in^iastdi  fAMisfJ^wetp  oXfv.  Ceterum  AriAo» 
teles  in  Phyfiogn.caHes  Venaticos  dTe  ait  fupra  ilia  in  dnftii 
graciles^  ev^mn^. 

mimUal '  Crefc.  interpretationem  addit:  id  eftfima. 

hustu\  Ge6ponica:  rig  fiintu  ri  xivpiA  Sx^vruQ.  Os 
magnum  et  patulos  morfus  pofiulat  Gratius  verfu  270.  Ce- 
terum  Ariftoteles  in  Phyfiogn^  et  ex  eo  Adamantius  ri^  tu- 
pehrjitQ  uinfuQf  fiapv  ueij  xo/lov  ifenfelif. 

colore'}  Crefc.  cohare  potiffimum  teonino:  foeminae  vero 
debent  e/fe  manmo/ae  pdpilks  aequaHbus,  Geoponica:  xf^ 
fioat  IjeuxiQ^  ncu  fidxUru  ruQ  uMPkediyruQ  roTg  mfty/oic  XPV" 
oric  roTg  pfiftufft  ueu  keoyroeMH,  S»  re  iuaeiQ  rvyxmfaferof 
iyrsQ  uvre  i^jKof.  CoIumciU  VU.  la.  paftoraibumprvbat  — 

Gg  5  ne 


474  COMMENTARIVS  IN 

fUf  Ji  nonfU  albo  eohn  amfpUnus^  pro  lupo  eanem  fmat. 
Vnae  Vrfinus  h,  i.  ita  corrigebat:  quo  in  tenebris  eas  a  kpis 
pafior  difcernat ,  radiantibus  oculis  etiam  in  tenebris  fpedt 
konina.  Vitiuni  vidit  etiam,  fed  non  correxit  Morgagni 
Epift.  L  S>  ^oo,  lam  olim  Conn  Gefner  Quadrup.  Hi(t  p. 
3o6.  tale  quid  addendum  eiTe  vidit:  a  tupo  et  ahisferisfaci" 
tius  dignojcantur.  Idem  fpeciem  leoninam  ad  oculorum  co- 
lorem  xa(/Mirey  referebat.  Equidem  fpeciem  leoninam  per- 
tinere  puto  ad  amplum  villofumque  pedrus,  quod  in  villatico 
cane  probat  Columella. 

f.  5.  mammofas\  Geoponioi:  (ULeyoiJi^fiuij^^HQ  rcU  rs  ix* 
avrSif  ^ifXa^  hcfuyiSsi^  ixivot^.  «Ar)  yifriys^^w%Qirfi(Psc 
airxi  noii  ixB^}MfUvoiQ  ^stretff  iivra  ioctrv  iivrs  y^tkov  7/ 
ri  trSfioi»  ioxsTik  ^  ieiffvrTie  Inocv^  mrixhf^iv  iftroi&v,  Vi- 
^esy  de  magnitudine  Frontonem  interpretari ,  quae  equidem 
de  numero  papillarum.  Is  enim  in  canibus,  vt  in  fuibus.va- 
riaty  ita,  vt  in  altero  latere  faepe  delit  vna. 

Lacones"]  -  Virgilius  lU.  405.  paftoricios  canes  canens  : 
veloces  Spartae  catutoSf  acremque  Moloffum  pafcefero  pinguL 
Horatius  Epod.  VI.  5.  Motoffum  et  fulmm  Laconem  paftori- 
bus  amicam  vim  dixit. 

*    Epirotici']    Sunt  Mohffif  Athamanes,  quos  iuxta  no- 
minat  Gratius  verfu  igi  feqq. 

Sakntini]  £x  Vmbria,  apud  Plinium  IV.  14«  Hiiic 
apud  Silium  lU.  394.  Vmber  narefagax.  Gratius  verfu  171. 
JH  fiigit  aduerfos  idem  quos  reperitnoftes  Fmber.  quanta  fi» 
des ,  vtinam ,  et  fotertia  naris,  tanta  fbret  virtus  et  tantum 
vflkt  in  armis.     '  .  »      . 

Fidendem  ne\  Crefc.  Cauendum  eft  ne  a  laneisneue  a 
venatoribus  canes  emas.  nam  alii  ad  —  inertesi  ficut  alteri 
—  ceruum^  eum  potius  -^feqwmtur.  vbi  antiqua  mea  habet  i 
ne  a  taneis^  idefi  lcmificiis  -*  inertesfuntf  alteri  etc. 

aut  a  pajtoribus']  Crefc.  quare  apafioribus  emtus  me^ 
iior  eftf  (jui  —  aut  quifine  confuetudine. 

faciHus  quid]  Crefc.  faciie  i^iquid.  fed  antiqna  meayZi- 
ciie  quid.  Inepte  Vrfinus  malebat  legi:  Cani  enim  facUius 
qwaaffuefcit? 

Pontianus]  Cicero  ad  Attic.  Xn.  44.  Pontiaauni  aii- 
quem  Attici  amicum  nominat 

dcducereuf]  Ex  leftione  librorum  fcriptorum  Scaiiger 
efficiebat :  Faftores  vt  deduxent  in  metampinos  faltus  Je  tra* 
elepere,  i.e.  poftquam  deduxiflent,  fe  clam  fiibducerent. 
Metampinos  faltus  putabat  fruftra  quaeri  hodie.  Vid»rius 
twnea  de  Metapinis  laltibus  fofpicabatur^  did:is  a-Metapino 

Rhoda- 


VARRONIS  LIB-  U.  CAP.  IX.         475 

RboSani  oiHo.  Vulgatatn  deduxerunt  Vrfinns  mntari  iiifllt 
.  in  deducerent  Popma  aflentitur  |Scaligero.  Pontedera  ita 
corrigebat:  vt  dedureni  (i.  e.  elTe  perfeuerent  cum  grege) 
in  tnetapontinos  Jattus  etiracleperent:  Heracleae  emporiom 
alieno  loco  commemorari  cenfens,.vbi  de  grege  nonven- 
dendo,  fed  vendito  agatur.  Sed  variae  praeter  eam  rationes 
potuerunt  gregem  eo  deducere.  Equidem  nihil  muto  in  vul- 
.  gata.    I.  Fr.  Gronov.  coniiciebat  ad  Heracleae  forum. 

qui  ad  locum  deduxerant^  Haec  verba  fpuria  cenfebat 
Scaliger  et  glofTema.  Rationem  equidem  nullam  video  cri« 
feos  tam  feuerae  adhibendae. 

tfuad  cognati']  Geopbnica:  Speitriop  ii  rs^nvpccg  nar» 
ctfyya/e^atv.  a/uLvywt  yoif  otATjkcig  (Pv<ri%S^, 

f.  7.  ^quitur  quartum']  .  Ex  leftione  librorum:  fed 
quod  quorum  Scaliger  efficiebat:  praefidio :  fed  quod,  qua- 
rum,  i.  e.  fed  interefty  quod  femen  Ht,  et  quarum  canum 
Topm^:  et  id  quod  canum/  fententia  eadem.  Pontedera: 
Sedf  quod  quartum  de  emtione ,  fit  alterius.  Quae  poftrema 
'  ratio  mibi  quidem  omnium  facillima  videtur. 

vtUiter]  Vtilitatis  caufa,  deficiente  formula  ftipulatio- 
nis,  interpretatur  Popma.  Aliter  vei  t;fi  corrigelbat  Vrfinus. 

f.  &.  e  eulina']  Lib^^r  Polit.  curia.  alter  came.  Vulga- 
tam  probabat  Scaliger:  pc^dtur  enim  iure  malebat  Vrfinus ; 
deincepsL  herba  etfrondibus.  In  vetere  Codice  ait  efTe  tfir^, 
«t  comparat  ^%  cap,  V.  verba:  dant  etiam  ius  ex  ojfibus  et  ea 
^pfa  ojfa  contufa.  Inepta  Popfflae  eft  diuinatio  Hgurria. 
Le£tionem  e  curia  probabat  Pontedera,  quod  tefte  Dionyfio 
Antiquitatum  fecundo  Romanis  diflae  fuerint  curiae  coena- 
cula,  vbi  curiae  &cra  faciebant  atque  epulabantur.  Sed  quid 
cnriae  illae  ad  rufticos  et  agros?  Equidem  Vrfinum  fe» 
quor. 

cibaria]  Crelb.  pane  bene  pafcendi  eum  gr^efunt,  ne 
propterfamem  volens  maerere  cibum  a  grege  recedat. 

f.  9.  nifi  fi]  In  £dd.  primis  eft:  Si  non  praebebitur, 
nifi  vt  attoUunt.  In  aiiis  poftrema  huius  loci  verba  ita  le^ 
guntur:  antiquum  ^fstj/iitf  nvm  aperiant.  Vocem  fjtv^^v 
omlttunt  Edd.  primae  et  Polit  libri.  Viftorianam  leftio- 
nem  ampleftitur  Scaliger.  Popma  refpici  putabat  vetus  pro- 
verbium  Quotferui  tot  hoftes.  ToUi  id  prouerbium  feu  mu- 
tari,  vt  dicatur:  quot  canes  toi  hofies.  Vrfinus  excoratauit 
hanc  emendationem:  nifi  etiam  itluc  peruenerint,  fiv^^v  vt 
tollant  antiquum ,  vel  ettam  vt  apefiant  et  in  dcfniniim.  Sed 
is  npn.  expUcauit^.quo  fenfu  toUere  prou^bium  voluerit  in* 
telligi,    Scaliger  comparabat  locationes  toBere  rifum,  gath 

di0 


476  COMMENTARIVS   IN 

dia  aticui.  Sed  hae  pUne  diaerlae  (hnt  In  volgari  leQione 
antiqaum  prouerbiom  inteiiigitur;  id,  qilaleiit,  dubitatar. 
Editienes-  quaedaun  pcMiunt  /3«Xijte/^  %v»v.  ScaHg^  dtuer^ 
fum  inteliigit,  quo  fcilicet  refpexit  Tlieoc^itas,  vbi  ait: 
^piyf/ctf  nwetg  Sc  ru  (piyo99u  Hoc  prouerbium  tolU  dici  fion 
poteft  aiia  ratione,  nifi  vt  fententia  eius  mutetur  aut  plane 
nulla  fiat  •  MQii  aondum  liquet.  Varro  apud  Nonium  in 
occupart.  CveAe  miiiiy  plures  dQminos  ferui  comedere  quam 
canes ;  quod  fi  AStoBon  occupajfet^  et  ipfe  erius  fuos  canes 
comediffitf  et  nan  n^affet^  Jattatoribus  in  tneatrofieret.  vbi 
ex  fcriptura  Codicis  non  nugax  Faber  correxit:  non  nugi$s 
effet /altatoribus  in  tk  falma.  Contra  altera  Mercerii  Edi- 
tio  pofuit:  fioi>  nugasjait  in  tkeatro  fieret.  ex  correftione 
fctlicet  L.  I>arrionis  Antiqq.  Left.  IIL  lO;  qui  praeclare  de 
nomine  indeclinalnii  ni^cis  difputauit;  cuius  locum  et  Var<> 
ronis  auftoritatem  omifit  Geiheri  Thef  L.  L.  Editio  Nonii 
Parmeniis  ff^att^/ hal>et 

/  nec  non  ita\  Alteram.  negationem  abondare  monuit 
Gefner.  Geoponica  XEX.  !•  tanqiiam  e  Varrone  haec  refe- 
runt:  ^pi^ofuaf  ii  rag  nvwac  itnrluou^  «A«  xpt^lvoi^  iproic» 
^Dwrnuiremi  yip  slaiv  Zroi  *  xc^  oVrS  ^po^irom  ivsv  r^$  frup* 
xo^  i-^mvre^  TKpuS-^^ofav  ^  fif»  6  ix  rSv  ivrLov  f^veko^  xs* 
piffy  xeif  Xnrnpov  riv  ^ufUv  iTspyiaifraf,  ov  xetrx  rSv  eipreev 
^p^^ivreev  ivixietvrs^  xdf  iriKiV  iv^pxr^eanei  Tetpee^^fuvm 
rexiacu^  ii  reivreut;  aXsvpx  xpl^tvet  yiXeexrt  ^oiQ  f  cuyog  fd- 
ixvro^  itetpeMfmfiLeV  f  xei^rSjvo^SVf  eec  irpoBtpTfreii,  i^^iv' 
roev.  Catulis  etiam  panem,  Ia6be  bubulo  aut  iure  oflium  in- 
tinftum,  praebent  Sed  de  viftu  parturientinm  et  la6bmtium 
deinde  refert  Varro.  Hoc  vero  praeceptam  omifisrunt  re- 
liqui  fcriptores.  Canes  paftoricios  ferO  pingui  alit  Virgilius 
Georg.  ni.  406.  Gratius  307.  taSe  nouam  pubem  facUufue 
iuebere  maza.  Nemefianus  if^  hos  igitik'  geneirice  fimui 
iam  verefereno  molU  pafcefero.  -^  interdumque  dbo  cererem 
cum  laSe  mimftrck  deinde  quatuor  menibs  natis  catalis  ver- 
fu  182.  rurfus  mifcerefero  cereaHa  doma  conueniet^  forten^ue 
dari  defrugibus  sfccm, 

morticinae  ]  Crefcentiaa ;  m.  ouis  cames  non  patiai^ 
pafci  f  ne  duSuJapore  ndnmsje.  abSineant ,  fed  dM^  eis  qffa 
bene  ioncedfa.  nam  ex  his  dentes  punt  firmiores.  .Geopoojca 
XIX.  !•  de  csitaiisi.Tetpee^stiov.ih  avrolc  x^  rioorSf  rM 
oreporoiSciv  ifue  xe^  o^wwvsv  ri^  iiivreig»  ^t  cap.  7.  rSv 
ii  iro^vifoxivrwv  ^pefiftireev  ix  iSse  eaere^d^oq  Tvet  /lif  aws^ 
^ur^Sci  xeq  ro%  ^tv  inrtSeir^af^  ttnvfuriMkifroi  ^ip  in^ 
BeivHrtv  9  Kr^  iwetf  eefeoQuifiM^^ 

inter* 


VARRONIS  LIB.II.  CAR  IX.        477 

imterdiu']  Crefc.  In  die  cihtm  capiamt  —  vefpere  vti 
fiablUant^ri  Catulae  tribus  menfibusjoleut  effe  praeguautes. 
ifkpartu ,  fi  pluresjunt ,  etigere  etc» , 

f.  IT.  Defoetura']  Ita  fupra  cap.  7. 7«.  Jiorumfoeturai 
ittitium  admiJKottis  facere  oportet.  vbi  Pontedera  monuit 
olim  fuifle :  jUe  horumfoetmra  ;  initium  etc 

veris  principiol  Malebat  Vrlinus  initioi  ne  idem  voca* 
baliim  repeteretur. 

catutire}  Expreflit  graeeym  ^t;^y.  Pliniua  i6.  c.  95. 
Catulitionem  rufiici  vocant,  gefiiente  naturafemina  accipere. 
Verba  id  efi  ofiendere  -^  maritari  gloflema  ineptum  efle  cen« 
febat  Vrlinus. 

^uae  cum]    Vffinua  corrigehat:  quae  tunc:.  id  eft,  ve« 

'  ris  initio.     Geoponica  19.  2.  ftifid^eiv  ii  xf^  i»fo^  ifXfiiiivu 

oraff  i  TonBToc  irsf}  rpoitcc4  yivTfrctf  heftvi^.  (pifss  yaf  sf  xvuif 

ri  xvifisvov  fi^va^  TfeTi^     Tempora  grauiditatis  variare  in 

canibus,  monuit  Ariitoteles  H.  A.  V.  14.  VL  20.  et  PoUux 

V.  7«  Poft  Ariftotelem  folum  canem  mutare  ea  tempora^ 
annotauit  Theophraftus  etiam  in  H.  Plantarum» 

orckaceos"]    Vide  fupra  ad  feft.  lo. 
.  fecufidum  partum'}    u  e.  poft  partum.    Nec  opus  lege^ 
Teadpartum  cum  Vlitio  ad  Nemef.  verfu  134. 

ftatim  eligerel  Crefc.  in  partu  fi  plures  funt^  eligers 
oportet.  Geoponica:  Hpi»  ii  TSrexSv  xpsf  ixof^hrmy  rSif 
cxvXauSy  ri^  ccyevSg  ^  ti  oivoq  Mxf^vTot^. 

f/  12.  quam  paucifiimos'^  Crefc.  quanto pauciores  relin^ 
efUUniur,  tanioin  alendo.  meUores  fiunt.  Item  Jubfiertustmt 
eis  aliquid  qup  molliqri  cuJbiU  «-*  educeutur.  Loquendi  genus, 
YaVropi  etCatoni  v.9.  cap.64.Vfitatum,corrupitCrefcentius. 
,  fubftemitur']  Geoponica:  ^TfOivviwi  ii  avroS;  ix^fUr 
iScTe  uofniv  pLoeXccxjv  Sxeiv  sm^  awd^ihcBff^af^  ivax^M^^ 
ycif  i^n  xetf  riro  ro  {Sov.  In  voce  pabulo  iam  olim  adhaeiit 
Conr.  Gelher  jn  Hiftoria  Canis  p.  267.  Videtur  acubus  le- 
gendum ,  aut  vocabulum  a  faba  deriuatum*  lam  aiibi  pednh 
lo  oxqnfabuti  fegete  permutatum  vidimus. 

diebus  XX2  Geoponica:  xvct^Xintetv  ii  ioxSaiv  olffuv^ 
hateg  iv  ^fUfem  x\iei  di  avri^  ispf  p^Ta  rSv  fifrJfwv  ilfifivoVf 
mra  iere^/^etv  ix  irfoaetyafyfJQ*  A  grauiditatis  tempore  pen* 
dere  numerum  hunc  dierum,  reAe  monuit  AriftQteles  H.  A. 

VI.  20.  Plinius  VIII.  f.  62.  quo  targiore  atfmturlaSef  eotar^ 
eR^rem  vifum  accipiunt  f  non  tamm  vnquam  vUra  vicefimum 
prtmm  diem%  nec  antefeptimum. 

diiungUHiur']  Crefc.  ^ifiuuf^untur ,  a  matribus  educunt 
^sm  vnum  locum.     Item  confiiffaciant  §ft  aUigari  poffiut^ 

Geopo- 


478  COMMENTARiyS  iN 

Gepponica:  «a/  wpif&riiriv  eU  pJixt^  «"poc  o^A^Cf  *«r«- 

cr«y,  «A«  Xfltr«roX;tfy  ^y  rpft  'triyot^f  fiTfii  yjrtixeiy  xecti  paf* 
iiv,  vnde  Vrfiaus  h.  I.  malebat  legi  quo  fiunt  vei  ne  Jkmt 
fegmores. 

f.  13.  tewbus  vinclis]  Ito  ex  libris  fuis  edidit  Vifkorius 
aflentiente  Crefcentio.  et  Caefen.  Codice.  Equidem  prae- 
fero  antiquam  leftionem  muncUis  quas.  Geoponica  19.  3. 
i€9p^o7i;  ik  9vve^!^H9i  ri  pdv  irpSroif  Ifuafn,  Srot  xoiri  ftif^^ 
ffii^jpa» 

ne  id2    Crefc.  ne  iltud. 

f.  14.  quod  niitfcae']  Crefc.  eo  quod  mufcae  et  ricini  pu« 
lices  ibi  ftare  folent^  qubd  fi  non  fiat»  ea  exukerentur.  ne 
vulneretur  et  a  beJKiSy  imponuntur  eis  coUariaferrij  kabentia  . 
fubfe  leue  cofium,  ctauulis  infixum^  ne  collo  noceat  d.f  Geo- 
ponica  19.  2.  Tesfixftfi^i  r^Q  fnii\ttw^  ifivyiotX^C  irixfoii  fisri 
iiperoi;  rerftfifUviiQ  Tsfl  roi  Zrot  xo)  r»  fisrot$v  rSv  iooirvkoov^ 
7m  firjra  fivToq  XfOitneAt^oofrnf  iXxoiroiSoroii  fi^fra  nporonfei  if 
(pd-SfsQ  ^Xl^omi.  Vertunt  igitor  pulices  (^bSfOLQ,  Ponte- 
dora  nudebat  h.  1.  legi  amaris  pro  graecis*  Sed  nuces  non 
aliter  dicuntur  amygdklae,  nifi  iungatur  vocabulum  graecae* 
Potueront  primum  amarae  amygdame  in  notitiam  Romano- 
rum  venire,  atque  inde  forte  nuces  graecae  di6):ae  fuerunt 
Nemefianus  Cyneg.  309.  pofbam  remedia  contra  (cabiem  ca- 
num  tradiderat:  auribus  et  Hneas  candenti  pellere  cuUro. 

f.  15.  ne  vutnerentur^    Geoponica  19.  i.  cpt/A*xr /ov  Ji 
ri^  rSh  TOtfUffoov  ^iXooxecQ  uivoiQ  oofiTJv  fiiforotp  roli  rpo^xv^*^  ! 
oiirSv^xeft9ivroig  neq  rov  Keufiov  ueil  woioetv  rijv  ^ifvyy»  m^  . 
^okkt^OfjJvHQ  uivrfnremiTipdi  iv  olvt^^  ivoiOTlivoafrot^.  riroiv 
yip  n  ftspSv  a  ^rjplov  a/^curo,  ivouojjaa  rov  uvvol^  iiv  ii  ri 
irepov  fiipo^  iiuff  rpoafyLoi  Toiifoei  /lovov.  et  cap.  2.  ^el  ik  iii 
ri  fiTJ  iirirtd^efrSeq  ocvroTg  ^pfx  repttniiTetv  avrSv  r^Q  Xeufu^  , 
TUXf  riQ  rpaxi^^^  iofnrap  ^oooa^t  cfetniTjpoofiivoiq  not^ffkufiivotq  ^ 
ntvrpoiQ  iio  iocnrikotCf  ir  oiATJXeov  itsffrScty. 

mettum]  Scaliger  praeferebat  meUnum,  ex  graeco 
ftTjXeorTlf  pellis  ouilla»  quo  vocabulo  .deinde  otnne  fcorteum 
fnerit  vocatum;  hinc  efle  apudPIautum  metinam  pro  fcortca 
niantica.  Idem  tamen  effe  cenfet  qollare,  alias  millum  voca* 
tam,  dequoFefhis:  Mittus  cotlare  canum  venaticorum ,  fch 
Hum  ex  corio,  conpocumque  ctauis  ferreis  eminentibus  aduer* . 
fns  impetum  luporum.  Scipfo  jiemitianus  adpoputum:  Vo- 
bis,  inquitf  reique  pubHcae  praefidio  erit  is  quaji  mittus  cani. 
Gratius  verfu  ^oairmelis  criflas,  id  eft  fetas,  inducit  collari- 
biia  canum  in  magno  remedio»      Sed  pellii  m^ium  in  hoc': 

Varro- 


VARRONIS  LIB.  IL  CAP.  IX,        479 

Varronii;  loco  ad  coUaria  cannm  vfam  vik  vllum  babet;  co- 
rium  enim  duram,  firmum  et  crudjim  inteiligitur^  qiiale  ex- 
meli  parari  non  poteft.  Deinde  apertam  eft,  millum  intelli- 
gi ;  eoque  ducit  le&io  melium,  mellunf.  Qoare  millum  pro* 
bo,.  niu  forte  Varro»  etymologicarum  nugarum  amans,  mel- 
lum  tjialuit  fcribi.  Ceterum  metem  animal  peffime  recentio- 
res  fcriptores  a  medio  inde  aeuo  cum  trocho  AriftoteUs,' 
taxo  nobis  difto,  permutarunt,  meldnem' -pT^etere^L  et  Meh* 
tam  vocantes.  Pertinet  meks  ad  genus  viuerrarum,  vt com- 
paratislocis  Plinii  8*  f-  55-  et  58.  Gratii  verfu  340.  Martia-' 
lis  X.  37.  Varronifque  dbcui  poft  Sdmafium  in  Promtuario 
Lipfienii  Hiftor.  naturalis  anni  1787*  p-  198«  -^  In  fequenti- 
bus  verbis  Vriinus  corrigebat:  qu^us  intra  tnjuitur.  omiiTo 
capiia.  quod  Gefner  defendit,  interpretatud  i«tra  capita  cla- 
vulorum  propius  coilum  canis.  Equidem  vulgatum  quae- 
intf^a  capita  nuUo  niodo  defendi  poiTe  puto,  et  cum  Vrfino 
legendum  eiie  vel  quibus  intra  injmtur  vel  cui  infra  capita.' 
Interior  collarii  facies  capita  clauorum  ferreorum  exftantia 
mcdli  corio  tefta  gerit,  ne"  collo  ferrum  noceat 

.   f.  16.  pro  pecoris^i    Crefc.  pro  pecare. 
beftiaejint  ]    Crefcent  parari/ed  in  r^Umibus  fytuejlri^ 
hus^  rmotis  a  viltis,  vbi  beftiae  malaejmt,  multo  requtruntur 
plures. 

'  cattes'\  Efie  viaih,  pecudum  callo  tritam,  ex  Tumebo 
331.  22.  admonet  Gefner.  Ita  fcilicet  Seruius  ad  Virgilii  IV. 
405.  et  clarifiime  docet  locus  lufiini  XLIV.  4.  Poftmodum 
hmc  domum  retatum  in  cattem  anguftum,  per  quem  armenta 
commeare  conjueuerant ,  praiici  iujfit.  Ita  enim  refte  ibi; 
fcriptum  habuit  Vincent  Spec.  hifior.  IH»  c.  53.  vbi  vulgo  • 
eiki  deinde  retatuni  domum  tramite  angufto  «—  proiici  iubet.    • 

.  vittatico']  •:  Crefc.  nam  in  vittatico  grege  fufficiunt  vnus, 
/cUicit  mfljculusy  atter  foemina ,  eo  quodftmutjknt  ajftduiores^ 
et  idcm  ^m  atteroftt  acrior ,  etfi  atter  aeger  eft  9  ne  ftne  can$ 
grexftt,  quos  confuefaciant  notte  vigitare  et  in  die  ctaujos  dor- 
fnire.  Quae  poftrema  verba  an  olim  hoc  in  loco  Iegt>riC 
Crefceotius,  an  ex  libro  I.  21.  traduxerit,  dubitari  poteft. 
Ibienim  eft :  Canes  poiius  cum  dignitate  et  acres  paucos  ha^ 
Bindum  quam  muttos  f  quos  confuefacias  poHus  no&u  vigitare 
st  interdiu  claufos  dormire.  Eadem  etiam  praecepit  Cato 
eap.  124.  Ceterum  lacunae  notam^  a  Commel.  et  Steph.  ap^* 
ppfitam  ^^qSigrexftty  repetitam  a  Gefnero,  umifi.  Reftiusi 
guidem  ex  Crefcentio  huc'referes  verlia  libri  I.  ca{),  21.  fi 
9Qid  aiiud  deeiOe  fufpioati  fint,  ignoro*. 

indi» 


480  .COMMENTARIVS  IN 

indefineiUer}  £x  leftione  libri  fai  veteris:  etfi  atter 
videfAfitera^erefiVi&otvas  coniicieDdo  ^cieheLtidentidem  ; 
aat  vocabulum  hoc,  et  quae  iliiu^  locmn  teQent  in  Codice« 
plane  abundare  cenfet,  tanquam  orta  ex  repetitione  et  va* 
rietate  verborum,  antea  poutorum:  altero  idemfit  acriar. 
Scaliger  emeodabat:  etji  atter  itidem  vter.  L  e.  ittdem  fi  aU 
tfruterf  tmefi,  fimili  illi,  qua  dixit  excande  mefeccrmt,  alibi 
are  hos  fackt.  Popma:  alttr  quidem  foetura  aeger  efi  in- 
eptiinma  conieftura  legi  maiebat  Equidem^  Scaligeri  ratio- 
nem  paulo  duriorem  efle  putans,  VioDrii  potius  opinionem 
ampIeAor,  et  vocabulum»  aCrefcentio  etiam  omiiTum,  abun* 
dare  exiftimo,  vetuti  varietatem»  ex  anterioribus  ortam.  Si- 
milis  varietas  adfuit  fupra  fe6t.  2.  feras  befiias  acfiluefires. 
Fonted.  in  Cur.  fec.  coniiciebat:  etji  alter  videUcet  aeger  efi. 
vel  etfi  atier  quidemfieret  aeger ,  ne.^ 

etidmarem']  Vriinuslegimalebatu/^flrarm.  quam 
emendationem  confirmat  Crefcentii  fdticet.  Ge(ner  vulga- 
tum  interpretstur  quafi  pro  eofque  pofitum, 

circumfpiceret  Atticus  ]  Nomen  Atticus ,  quod  in  Edd. 
primis  deelt^  voluxt  omitti  Vrfinus,  probante  Popma. 

Cap.  X.  aetatefupertores'\  Crefcentius  IX.  79.  orf  ma' 
iores  pecudes  necejjarii  funt  aetate  perfeSh  (perfeSae  Editio 
antiqua  mea)  ad  minores  parui  quandoque  Jujgiciunt,  Et  qm 
in  colBbus  verfantur,  firmiores  requiruntur,  quam  qui  injun^ 
do  quotidie  ad  vitlam  redeunt.  vbi  antiqua  mea  habet:  Jiffi^ 
dmU.    Iterum  qui  in  coUibus. 

et  vtroque']  Gefner  putabat,  refpici  ita  ad  verba  ilU  aet 
fuaiores  ad  minores,  ne  quis  fufpicetifr,  legendum  effe: 
vtrofque.  Sed  ita  vitium  vulgatae  leftionis  non  explanatnr, 
vbi  accu&tiui  nemo  dixerit,  vnde  pendeant.  Mihi  in  Cre» 
fcentianis  verbis  verior  le^o  latere  videtur:  ad  minores  et» 
iampuerifufficiunt.  Ftique  horumfimtiores  effe  debent,  qm 
in  caUibus  verfantur,  quam  qui  infundo  —  redeunt.  Similii* 
ter  fupra  II.  6.  2.  videndum  vt  mares  foeminafque  bona  aeteu. 
tejumat,  vtique  vt  ijuam  diutiJJimefruSum  ferre  fojfint.  li- 
ber  Polit  habet  vtnque  fcriptum. 

infundo}  Haec  verba  deleri  volebat  Vrfinus ,  et  dein* 
ceps  legi  redeunt,  quod  efi:  inCrefc.  et  Edd.  quibufdam.  Se4 
verba  hxfimdo  opponi  cattibus,  red:e  monuit  Gefner.  CsHei 
com  coIUbus  permututitur  etiam  h.  L  in  libris  et  alibL  Vi» 
de  ad  !!•  cq).  a.  feft.  10. 

Qui  pafcunt}  Haec  ita  Crefcentlus :  pueltae  pqfcat^  m 
die,,  fafcere  greges  fimul  commumter  atmm  oportit.      Per^ 

k^Utre 


VARRQNIS  LIS.  JL  CAP.  X.         48« 

noBlare  adjimm  gr^em  qumqui  cforUt.  ^l  tM&6  wn,  aa« 
tiqaa  habet  immis.  contra  pemoSan  ad  ^tum  qtamqu^* 
omiiTo  gregem  et  altero  oporteL  In  hac  leftioae  latet  veti% 
ftd  quam  dueunt  etiam  JBditiones  quaedam.  itaqae  lego: 
Qui  pajeunt  iufaltibus^  greges  cogeref  atque  inierdiu  Jim^ 
comuniter  omnes  pajcere  oportet.  Pontedera  malebat:  qui 
pajcunt,  eo  cogere  i.  e*  eo  loco  in  {aitibua,  vbi  totum  diem 
paTcaat 

potius  quam  alios']  Haec  verba  vt  fiipernacQia  delerl 
voluit  Vriinus.  Crefcentius :  Maior  natu  et  ceteris  peritior 
ejfe  debet  me^Jter  pecoris.  eiqueomnes  alii  parere  debent.  vbi 
antiqua  mea  omittit  verba :  magifter  pecoris.  Vriinus  etiam 
b.  I.  vocabulum  pecoris  omitti  volebat 

f.  3.  Ita  tamen']  Crefc.  itaque  tamen  oportet  eum  alios 
aetate  praeceUere,  ne  propter  —  poj/et  labores,  praejertim  dm 
cottueniunt  formae  hominumf  difficultatem  ac  montium  —  fa* 
dteferant ,  quod  pati  necejptate  habent ,  qui  gregesjeq.  prae* 
Jertim  cum  conueniunt  formae  kominum  armentitios  atque  cch 
prinos  «—  pabulandum  conueniunt.  Vnde  malim  h.  I.  prae" 
cellere  reftituere. 

quod patiendum']    Gefiier  malebat  ^mmt. 

legendae'}  Crefc*  tegendaejunt^  vtfintjirmi  etjeqmpef» 
JbU  et  veloces ,  mobUes.  ^ 

in  iumenta]    Crefc.  m  iunSa.  « 

T.  4.  appofitfjfimi]  Ita  vulgatam  appofiti  fed  emeiidanit 
Viftorius.  Sed  deefle  in  vetere  C6dice  monuit  etiam  YK^ 
finns. 

iaculari]  Crefc.  aTldit  vateant.  quod  antiqua  niea  £<fi« 
tio  omittit. 

cuipotuit]  Ex  leftione  cui  potius  Ponteder^  efficiebaV 
cui  pote  vet  potis  ius  cedere  vel  fi  in  iure  cui  cejjit,  poteiui 
cedere.  Scaliger  malebat  qui  potis  cedere  u  e.  quom6do  poC 
St  cedere}  (jeGaer  quipotuit  cedere. 

bonisfeHiofieue']  Cum  iam  pubUcae  venditionis  fpeciea 
videtur  ene  pro  bonorum  feAione^  i.  e,  venditione  pobliqi 
bonorum  profctijpti  damnati^e*  , 

f,  5.  cmt  exdpij  Vul^tmkautfiexegriet,  /Hp.TeSbb 
fic  corrigi  voluit  etiam  lyArDaud  Variar.  ConieAw..p«  jaol 
et  fic  fere  liber  PoL  cum  Aldiiia«  ^naA  fequitur  lunt.  >Sdial« 
tingii,  corrigentis  ad  Pauli  Sentent  p\r^9Q.  autfi  excipi§em^ 
fiiputaiio  intero^eret,  mnataoi*  mm*  Gelnali  iBlwspoatetioii» 
refte  improbauit  idem  Amaldus.  "       ...  :\;n)'>i ;  »;;fi 

.  Tom.lP.a.  Uh  *      uoxff^ 


48«         ./.  COkiMEKTARrvS  IN  ^ 

H9jpg^]  Vlpitnos  in  L.  AKad  Digeft.  de  V.  Sigo. 
qmfi^HsmxaqueJolutumfromUtit,  netnMfitrti  obtigatum 
promittit.    Moduit  Vriinus* 

interdi»']  Vrfintts  nmX^btA  interdius  vt  fapra  L  9.  et 
ftpiid  Caton.  83« 

vniufemujque  gregis2  Vltimum  vocabulum  in  libris 
fcriptls  ita  eit:  gffius  gregis.  Vnde  Popma  efficiebat  £^ 
gregis  i.  e.  iuxta  greges.  Pontedera :  ^/5  vijquejsregis  vel 
cisvifue  grcgis.-  Mihi  vulgata  non  tentanda  efl!e  videtor. 
Male  etiam  Vrfinus  gregis  omitti  volebat 

opus/unt  ]    Crefc.  opus  fint  —  bajfuaria  —  equas ,  aUi 
'  mtihs  vel  q/iMos,  aut  alia  quae  onus  dorjbferre  pqfjuut. 

f.  6.  facile  ejl  quod"]  Crefc.  /acile  HabefU  amferuari  iu 
villaf  quae  pajlortbus  necqfaria  faciant,  his  autem  qui  infalti- 
hus  —  pafcanty  mulieres  adiungere  oportet.  Mihi  legenduin 
ViAttxxTXfjaciundtmvthabeant, 

vt  in  —  cedanf}  Editiones  primae  omittunti/iii»,  vt 
etCodex  Vriini,  qui  deleri  etiam  voluit,  et  deinceps  legi 
eedunt.    Rede! 

f.S-  TremdUus ,  Jtmul^  InV^iTise^:  femelfamd.  vnde 
Scaliger  efficiebat:  et  matres  effe  meUus.  Simuf  ad/ficit  ad 
me.  quam  equidem  coniefturam  vnice  ampleAor.  Ponte- 
^a^^mi^^bat:  et  mcftres  ^ftmuL  liremeltius  ad/picit  ad  me. 
VrAnus  ex  Codice  legi  vult  matres  ejffi  JimuL  £x  fimili  vi- 
tio  infra  fe6t  ii.  nomen  Tremellii  natum  fuit  in  Edd.  an- 
tifuis*        , 

■  eiuncidas]  Ita  h.  1.  corrigeiidum  elTe,  monuit  iam  olim 
Viftorius  adJ  I.  31.  3.  £x  nota  literae  L^  praepofita  ieAioni 
eitmcidaSy  orta  foit  vulgata  leuuncidas. 
'  '  conopeis']  Leftis,  velis  feu  retibus  lineis  vel  aliis  cir- 
cumdatis  cpntra  culicum  incurfum,  atque  omnino  delicatio* 
jribus.  Alexandria  Romanis  boc  genus  lefti  commendauiL 
;.  t^  illyricq]  Vrllnus  malebat  in  LiguJHco;  praecet 
BiSe  enim  de  Liburnia.  ,  Sed  ea  eft  pars  lilyriae.  Igitur 
bene  uunc  Iliyricum  no^inatur.  Ceterum  de  LigufHcis  fe^ 
'  lninis  eadem  tradit  Auftor  Mirabil.  Aufcult.  c.  93.  et  ex  Po- 
Bdottio  Strabo  III.  p.  r49« 

Annorum  XX \  Vrfinus  aiptius  legi  putabat  quadragin^ 
'  iif  quia  addilor  nomiunqMm;  nam  ifoim  aetatem  non  efie 
tem  grandetii ,  vt  opias  mei^t  addere  hoc  vocabulum. 
'\i\  mos^eorum}  ExempU  huius  mOris  apud  gentes  et  na* 
iii^lies,' pafioriciam.  Serf  ^ltkm  agentes  et  rudes  olim  bodie- 
9ie^nonc)an)^«oUq|il  wOor  lifori  Fon  den  ProbenSchten  der 
Mtten  Dndfchen. 


VARRONIS  LIB.  11.  CAP.  2{.  XI.      4ft} 

lo.  QMe  iut  valet.2  Ante  haec  verba  Caflinii  peribna 
excidiflfe  videtur  Gefuero^  quia  hunc  de  ferais.  a6bim  is  fui^ 
ceperitfeft.  i. 

ad  pecoris  ]  Leftionem  ac  pecoris  probabat  Pontedera, 
contra  ea.pec&ris  ad  magiflrum  referens  malebat  Schoett- 
gen;  quae  ratio  fane  dura  eft;  etli  fateor^  de  pecoris  cura 
monitum  iam  praecejQifle  fupra. 

vt  fine  fnedico^  £dd.  primae  et  Jine;  ita  etiam  Codex 
Vriini,  qui  ex  eodem  deinceps  malebat  nequaqnam» 

quod  rationes^  Crefcentius  eo  quod  rationes  dominicas 
cmficire^  nec  aliud  qukquam  rationefacere  poteft.  quaele61:io 
mihi  contemnenda  non  videtur. 

De  numero'}  Crefc.  Paftorum  numerus  effe  debetfecun* 
dum  muititudinem  pecudum,  genus  earum,  et  diucrfitatem  io- 
eorum  paftionij  et  vendentium  agnos  et  facientium  cafeos  vet 
non^  maior  vel  minory  taHs  et  tantus,  qui  qmnia  oportuna 
huic  operi  pofjit  commode  explicare. 

f.  II.  Agregibus^  £x  ie6tione  antiqua  Scaliger  cor- 
rigebat:  greges  ouiumffed  in  agnum.  i.  e.  in  greges  noo 
foium  ouium  fed  et  agnorum.  Pontedera  in  magnum  latere 
putabat  nMgnorunu  Sed  ea  forma  h.  1.  non  conuenit  Vr- 
finus  ex  Codlce  fuo  corrigebat :  Greges  ouium  fed  magni  — 
quam  minores. 

nec  tamen2  Vrlinus  malebat :  fiec  tamen  vt  non.  For* 
te  dare  voluit  nec  tamen  vt  no^^quia  laudat  locum  Geoponic. 
i8-  !•  vbi  vnus  aries  quinquaginfca  ouibus,  et  opilio  vnus 
cum  puero  viginti  (fed  legendum  centum  et  viginti)  pafcen* 
dis  fufitcere  ditiltur. 

domitasJi  Quibus  inequitana  paflx>r  reliquas  in  ordi- 
nem  cogat. 

in  ^uibus  j^abulari']  Vrfinns  b.  I.  ita  redintegrabat: 
fingukis^  et  in  tis  '^ftabutarifoient,  et  in  iis,  quo  aeftiuatum 
aut  hibemaiumfotent  abigere.  Contra  Geiher  volgatam  de-» 
fendebat  in  quwus,  interpretatus  in  quas  ffabulatum.  Milii 
magis  placet  Vrfini  ratio.  Varro  obiter  iignificat,  equas  fe- 
oriun  pafcendas  efle  ab  equis;  quod  praecipit  etiam  Colu- 
mella. 

Cap.  XI.  inquit,  eamus']    Coffinius,  intelligit  Gefner. 

Si  quidem']  Vrfinus  malebat:^;  quidcm  adrecefis ^  ith 
guam,  d.  ex.  p.fr.  ^  laSe,  inquam,  et  tonfura  tanae.  Lch 
3e  eft  et  cet 

vt  praediShm  eft2  Haec  omittunt  Edd.L  h  G.  R^fpi- 
«it  locum  fupra  II.  I.  2S. 

•  Hfia    ^    •»  laa^e 


4»4  COMMENTARIVS  IN 

toBle  cqfeo  et  tonjura}  Ita  legendum  effe,  refte  monait 
Pontedem.  Volgo  eft  de  laSe  in  £o  et  tonfura  lanae.  vbi 
praeterea  vocem  toff ^  omitti  malebat  Pontedera,  quoniam 
reliquis  in  locis  omittatar,  vt  cap.  i  et  ii. 

EJi  enim  lac'] '  Ita  refte  Edd.  primae.  Prifime  Vifto- 
rius  et  reliquae :  £ft  omnium.  monente  etiam  Pontedera. 

cfbi  caufa']  Repertum  etiam  a  Viftorio  in  libris  cibili 
feu  cibali^  vt  habent  Edd.  primae,  defendit  Vriinua  exemplo 
Terentii  in  Adelphis:  ego  iUam  liberali  qffero  caufa  manM. 

et  id  ouillum']  Malim  abeiTe  verba  et  id.  Plinius  2g.  C 
33.  Bubulum  medicatius.  ouillum  dulcius  et  magis  alit^  fto- 
macho  minus  vtile,  quoniam  ejl  pinguius  —  Jhniacho  accom- 
modatijjimum  caprinum^  quoniam  fronde  magis  quam  kerba 
Vfjiuntur  —  magnorum  animalium  et  corporum  facilius  red- 
ditur.  Eadem  fere  Diofcorides  11.  75.  Idem  Plinius  1 1.  f. 
96.  tenuijjimum  canieUs  mox  equis.  Sarmatas  lafte  eqnino 
viftitafle^  idem  alibi  memoraoit 

f.  2.  id  alibile']  Haec  verba  omittunt  Edd.  primae  et 
libri  fcripti  Viftorii  omnes.  Pontedera  defiderari  cenfebat 
vocabuium  illud  vel  primum,  poft  j1  paJHombus  forte  infe- 
rendum. 

ad  perpurgandum]  Primae  Editiones  habent:  pecude 
pajla  ad  perpurgandum  ea  quae  vir  id  pafcua  magis  fwffe  ex 
hirba.  Similem  fere  leftionem  in  libris  fuis  reperit  Vi6bo- 
rius :  ad  perp.  ea ,  quae  aunridijpas  eo  magisji  vjfae  ex  her- 
ba  quae  ipjbjumpiae  perpurgarejolent  corpora  nojtra*  Vnde 
Scaliger  eificiebat:  ad  verpurgandum  ea  quaeab  viridipa- 
Jcuo.  eo  magis,  fi  ex  herba,  quae  ipfafumta  etcet.  Atque 
intelligi  putabat  herbam  hibifcum.  In  Vatlcanis  libris  Pon- 
tedera  reperit:  ad  perp.  ea  quae  auridipas  co  magis  Jiigiffe 
et  herba  quae  ipfofumte  perp.  corp.  n.  fotent.  Vrfinus  ex  ve- 
tere  Codice  affert:  pajlu.  deinde  legit:  et  eo  magis^Jiv/iu 
eis  herbis  quae  eaedem  ipfaefumtae  -^folent.  Popma,  vetuti 
fimia  Scaligeri,  ek  verbis^  vfae  ex  hertTa  exfculpebat:  hibif 
ci  ex  kerba.  Vrfino  fere  aecedit  Pontedera ,  qui  corrigebat : 
fi  vfa  eft  herbq.  —  eamque  emendationem  recipere  non  du- 
bitaai.  Pliriius  28*  f  33.  Omne  vemum  lac  aquatius  aeJHMo^ 
et  de  nouetlis.  ex  Diofcoride  11.  75.  vbi  eft:  vietpi^repov  fi&f- 
roif  ro  sioivov  ru  &sptv»  xoif  ro  uri  %A.»pS^  voptSjc  pMM.iv  iari 
fiaXotnrniov  not\l»c,  —  tSv  ii  yiXa  uotXfotg  hp^  oropJix^  «*'*- 
rpejrTiKov  ot»  iTrl  vofiif  cxKfifiavfa  ^  iXLi^opog  ^  kivi^vari^ 
'»  nkiifiotric.  In'  Curis  Sec.  Pontedera  malebat :  ft  vfae  ex  her- 
ha  fc.  pafcuo.  Attulit  ibidem  locum  Varrpnis  apud  Sofipa- 
trum:  Varro  in  Afiafulaxe  ex  fpinm  atba  proifertftr  ^  quod 

purgatia- 


VArRRONIS  LIB.  II^CAf.  XI.        4ft| 

pmrgatioms  cmfa  adkibeiur^  quem  de  lafte  do^d^  Hu(^{- 
catur. 

vtteresfunt']  HeiniSus  Adaerfl  HI.  p«  460.  corrigebftt 
viefcunt  vel  vietae/ufU. 

neque  cmunSum  ]  Egregte  emendat  Vrfinus :  ^  mulgif^ 
d^  9  qkod  optimum  efi  id  quod  neque  tonge  abeft ,  neque  a  par- 
tu  continuo  eft  mulaum.  comparato  loco  ArifiDtelis  H.  A. 
UL  33.  vbi  eit:  axfniTroif  ii  ri  xpSirov  xcu  t;or<poy.  Primom 
iac  dicitur  coloftra ;  vltimum  nimis  denfom  efL  Ineptiffime 
valgfttam  defendit  Gefaer.  Verbam  epiWiSlum  non  eft  ia 
Ubri^  fcriptis  et  Edd..  primis ,  fed  eias  loco  in  his  eft  enim 
in  illis  enim  cum.  Neutra  leftio  fententiae  apta  eft,  monen* 
te  etiam  Pontedera. 

.  £.4.exortis2  Pontederacorrigit:  ad  exortas  vergilioM 
aeftiuas.  Vernp  enim  tempore  occidere  nonis  Aprilibus^ 
aatore  Caefare,  quem  fequi  foleat  Varro^  latereque  perdiet 
34.  Columella  XII.  13.  menfe  lulio  videtur  velle  cafeum  do« 
mefticis  vfibus  premi.  Palladius  mcnfe  Maio  cafeos  fieri 
vult  cap.  9. 

mane']  Virgilius  Georg.  IIL  400I  quod  Jurgente  dis 
mutfere  horifque  diumiSf  noSe  premunt:  quod  iam  tenebris 
etjble  cadente,fub  litcem  exportans  calathis  adit  oppida  pa* 
ftor;  aut  parco  fate  contingunt,  kiemique  reponunt^  Hle  ve# 
ro  de  lafte  oaprino  haec  canit.  Ceterum  calathi  non  funt 
ibi  lignei  intelligendi ,  quod  putat  nuperus  Interpres,  fed 
vitiles^  quales  hodieque  Africani  paftores  ladi  deferendo 
et  feruando  fuunt,  tefte  Itinerarii  Galli  FiaiUant. 

aliis  temporibus'}  CommjBipo&temporibustu&fiii^  In-* 
telliguntur  anni  tempora  diuerla.  Inepte  Burmann  ad  Vir* 
giiium  I.  p.  425«  corr^i  volebat:  mulgent  vero  «*  mam,  aiH 
aliis  temporibns,  merieUanis  horis  et  cet. 

idemftf]  Vrfino  videbatur /^  delenduni  efie.  InCae? 
fen.  Cod.  e&fU  laflis  duqs. 

lac]  Deinceps  pofui  verba^  Vulgo  alieno  loco  pofitat 
poft  aliquot  rebus. 

acetum]  .  Vrfmas  fufpicabator  iegendum  cnecwn,  fed 
deinde  ipfe  monuit,  Diofcoridem  11.  32.  aceti  mulii  Ibigulis 
cyatliis  cos^^^ulare  laftis  co^ias  fingalas. 

f.  5.  Rumiae  faceUum]  Eandem  ^  Ruminam  didanii 
fuiiTe,  vnam  ex  Semnonibus,  monet  Schoettgen,  laudato 
Lipfio  Antiq.  Lea.  II.  18.  De  lacello  negat,  aliunde  ifibi  con- 
ftare;  fufpicatur  tamen»  fuiife  m  oftaoa  re^ne,  vbi  teftd 
Viftore  ficus  ruminalis  fuerit  De  fico  ruminali  laudat  Sal- 
mafium  ad  Solinum  p.  goo.  Florum  L  i.  3.  PUaium  XV.  ig. 

Hh  2  Locus 


^•gtf  COMMENTARIVS  IN 

Jjocm  cUffieas  de  iicb  raminali,  in  Comido  pofitRy  eadem- 
qae  Nauia  difta  ab  augure  Naoio,  eft  apud  Feihmi  in  voce 
Ifama,  vbi  vide  notas  Scaligeri.  Piinius  20.  f.  20.  CblUur 
fcus  arbor  inforo  ipjb  ac  CdmiHo  Romae  tuUaj  facrofiUgari^ 
ius  iH  comUtis,  magijque  ob  mmoriam  eiuSf  quae  mttrix 
/mt  RomuU  et  Remi  conditoris  appeUata.  quoniam  fub  ea  in^ 
venta  ejl  tppa,  infautibus  praebens  rumen  ;  ita  vocabant  mom^ 
ikam;  miraculo  ex  aere  iuxta  dicato,  tanquam  in  ComiHmn 
jponie  tranjijfet  Ako  Nauio  augure.  Ittic  arefcit;  rurjiffqug 
curafaceraotumferitur.  Ad  qoem  locam  videHardaini  no- 
tks*  In  eodem  loco  fuit  Lupercal  et  puteai  vbi  fulgura 
f uerDttt  condita.  Sed  liis  fabulis  nunc  diutius  immorari  non 
licet.  Ceterum  rette  monet  Pontedera,  a  rumen  efle  Rumi'' 
nd,  non  Rumia,  itaque  probat  Polit  leftionem  Rumnia, 
quod  ex  Rumnae  eife  ait  deprauatum.  I^ndat  locum  Varro* 
nis  ex  Nonio:  Qminae  propter  cunas,  Ruminae  propter  ru* 
mam;  id  ejt  prifco  vocabulo  mammam,  a  quo  ettanrnnmf^ 
rumi  dicuHtur  agni. 

pro  laSentUfus2  Vrfinus  deefie  putabat  bidentibus^  vt 
fit  etpro  bidentibus,  taSentibus.  Scilicet  putabat  Ruminae 
lafte  et  laftentibus,  alils  vero  Diis  vino  et  bidentibus  fuilTe 
ficra  fafta.  Contra  Gefner  malebat  lalfe  pro  vino  pro  laHen- 
tibus,  hac  fententia:  pro  laSentibus  pueris  diuae  Ruminae 
facrificant  laSe,  quodpro  vino  adUbent.  Milii  ifta  variatio 
figniBcationis  rifc  pro  valde  difplicet,  contra  placet  ratio 
Vrfini.  Ceterum  Nonius  verbum  7ik:r^(;arf  ex  h.  L  retulit 
cum  tribus  fequentibus. 

rumis2  Locum  vitiofum  ita  corrigebat  Scaliger;  mam- 
fM  enhn  rumis  ftue  rumUi.  ea  re,  vt  antCy  dicebant,  a  rumL 
Vrfinos :  mamma  enim  mmis  fiue  rumina ,  vt  ante  dicebant  ^ 
a  rumi  inde^  dicuntnr  Jubrumi  agni  la&entes.  Pontedera : 
mammae  enim  rumeisfiue  rumina ,  et  vt  ante  dicebant ,  a  n<- 
mi  etiam  dicuntur/ubrumi  agni  laSentes.  Tn  eo  quidem  con. 
fcntiunt  omnes  hi  tres  viri  dofti,  vt  verba  a  laSe  veluti  glof- 
iam  ineptam  delenda  effe  cenfeant .  Sylburgius  etiam  verba 
arumi  veluti  gloffam  damnauit  inter  corrjgenda  Commelia- 
nae.  Equidem  cum  Pontedera  fentio>  ex  rumina  ortum  efie 
ruminare.  Itaque  lego  mammas  enim  rumisfiue  rumina  cmie 
dicebant;  et  inde  ckcuntnr  fubrumi  etcet  Plinius  1$.  c.  1%. 
tupa  infanMus  praebens  rumen;  ita  vocabant  mammam. 

f.  6.  (^uin  a/pergi2  Vrfinus  malebat:  q$U  infpergi^ 
Codex  Polit  quajpargi  —  meHorem.  vnde  Pontedera  eflficie* 
bat  qud  (terrarum  parte)  fpargi  folmt  fales,  mliar  mt 
fojfilis» 

tonfurat 


VARJIONIS  L1R'It:CA?.  Xt        «If 

tonJmaB.  temtm']  Crefcendiis  IX.  70.  •Mlij^.ilfofte  €e^ 
lebranda  eji  kmfura,  et  fnraecipete  Mm  fniare  incipimt,  quan^ 
docunque  id  fiat.  (antiqua  mea  omittK;  poflrana  duo  Verba} 
akaequinoBHo  vemo  adfotjiitinmp. vt ait  Farreu  Prinui, verw 
ba.fant  PaliadiL 

Jitcida2  Graecis  ol(nmipoi  ^pi^  dlcuntur  bnae  facciditf^ 
earumqoe  fordes  pingues  iioviro^  quafi  pii;  fiv^o^  fordeg 
QuiuoL*  .      :    ;      *       ^ 

recentes"]  Sic  recentem  natum  Flautus,  recenj^em  diui* 
tem  Ouidius  aliique  dixerunt,^noii  recenter. 

eodem  die}  Crefc.  I.  c.  poft'  vexba  Palfadli  fiibditr^rf 
tribus  diebus  per  annum  lotds  oiies  oteo  et  vino  viigere  oporte^ 
bit:  deinceps  iterum  Palladii  verba  iflterferit:  poftea:^; 
quae  intonjtira  plagam  aceipit,  hls  focis  pice  ti<jtdda  lintatur» 
fyiidam  in  anno  bis  tond^nt  et  c^t.  omiiTb  dtertore.  (leopo* 
nica  ig.  15.  if^tipx  iii  r^v  dpx^  itpomhMttsVf  &  oTg  Tr^rf- 
voptMV,  (cap.  80  i"«^«  ^^  nSpetf  t^  xpo^xroi  rtQ  %j>/V^.  «  i}i 
dfuXifffxvToc  cif  cvju.^y  SspAtrswret;  atJr^.Jr»Ct  v,p.opi7j  «y«- 
Aoc  injd^Qraiy  nott  vitap  etc.  quae  pofui  adi  Caton«  c.  96. 
Compara  etiam  Colum.  Vn.  4^  7. 

JuiUaJ  Ita  correxi  vulgatum  «^1/61  en,  more  Varroni»; 
et.fic  videtur  laudaffe  ex  h.  L  RrKcianu^s,  cuius  lofnm  pofui 
ad  cap.  IV.  f.  I3.  . 

pellem  inieHam  ]  Vocem  ihte^dm  abundare  putebatVr- 
finus.  Tonfuram  egregie  cecihit  Cilpurnius  Ecfoga  V.  66. 
Qtmm  iam  tempus  erit  maiemcss  demere  lanas,  hircoritnquk 
iubas  et  olentes  caedere  barbas ,  fuccid^  iam  tereti  conftring^ 
re  vettera  itmco.  '  Ante  tameh  feceme  pecus,  gregibujque  no- 
tatis  conjimites  include  comds^  ne  longa  mintitis,  mottiafit 
duris  coeant,  ne  candida  fujcii.  Sed  tibi  quum  vacuas  pojh- 
to  velamine  coftas  denudauii  ouis,  circumjpice,  neftt  dcut» 
fotfice  laefa  cutis,  tacitttmne  puftuta  virus  texerit  occuHofttb 
vutnere:  quae  nifi  ferro  rumpttur.  Idem  verfu  8^.  et  feq^. 
fonfas  oues  fignare  (quod  fuit  proprium  verbum  tefte  Fefto^ 
docet  his  verbis:  viui  quoque  pondera  metle  argenti  coqtdtt^ 
tenfttntque  bitumen  ahena,  itnprejfnrtts  oui  tua  nomina.  nam 
tibi  lites  auferet  i^et$teslelft$s  pojfeffor  in  armo.  Figmenturti 
mirum  alibi  traditomnondumlegi.  Loturam ouium vet^ 
res  ruftici  ignoraban^,  quan^  iv?s  pe/iimo  gregnm  nefcio  vn- 
de  inuedam  accepimus.  Reo^  kodreque  Hifpahk  iilotaa 
oues  more  veterum  tondent  et  curant  Vide  narrationem 
infertam  Promtaario  Lipfienfi  ad  Uftor.  ftatar.  Anni  17$). 
p.  319  et  feqq.  et  notam  ^  Coiumelfaun  VI](..c,  3.  £  3.  et 
cap.  4.  f.  g.^  Solae  oues  Tarentinae  fea  peilita?  radice  l^uiBria 

'Hh4  fea 


4t»  XOMMtKTARIVS  1« 

ftn  ftmUilo  IsQabtntitH  menfe  Aprili,  vt  tmfiinie  praepan- 
rentur,  teA»  Cohnn^lla  XL*  ^  35.  vbi  vide  notam.  Lanae 
fiiCGidae  in  vfiimmedtcam  feraabantur;  reiiqoae  poftea  la* 
«vbantm-..  Feftoa:  OiquilammH  fign^fU  ex  toto  ttimiumk 
diSum  a  lauatiane  lanae^  qua$  dicUur  aeqmtamo  rediref  ema 
idimidium  dmeektjordilms. 

f.  8*  femeftres\  Annnam  igitor  tonfaram  facicfbant  Ita- 
li,  qood  teftator  etiam  Coiumella  libro  VHL  vbi  de  anfermn 
fraan  loqnhur.   ' 

f.  9*  JumuiUurferen%\  Geoponica  1 8-  8-  W^« ^i^  ^/ 
iuroQ  fi^rs  Sips^  &poc  ijSiM  jm&Svtoq  ixpoQ  xtipetv  X9V  ^'^  'f  ^* 
fiaru.  T»  ik  iv  r^  uapev^oif  frvfjL^imoL  rpavpLxra  xpiTrlov 
vyf9*h<nff  ro  ik  \onriv  aS/M^  ikou^  fisroi  oYvh  ^  X^^  TtixpSv 
^ip//wv  d(Psyl^fiiytav.  xiiuov  il  o7vh  xei)  ifiLopyifi  ro  T^roy,  9 
^Wif  xeif  oTvfs  KsvnSf  mjoS  %eil  mfoo^  fjLt%^ivrosv  (xvyxp^e^rS^cti, 
wiro  yip  xof  ro  tpiov  pXi^^pov  k  roiR  xcu^^jfdpoof  ixS^f  xaf 
HhMiiiV  ysvi^Sai  iiccxwhvet,  r^pSv  ii  xpl  <>^^^  ^^  ftBfiuyfU'' 
W  furo^  tpinijDf  iapav  ivsfypaft.fiiv7fc  r^c  iv  re/c  ifioiQ  itx  vtr- 
nrig  iittTea^ffTfQ  ipics  xeiptiretff  ftciXLQi/  iv  ^Xfy,  avviifSvro^ 
pap^  rH  nagouJbf^  ivceXo^Pfitvsrof  0  lipdc  ix  rSv  iphv  %af  £u- 
^piorrepx  xof .  futXocxeorepx  yfverof.  .vbi  ex  Varrone  reftitnen- 
da  eft  antlqua  le^io  iXais  xoij  oYvs  Kevx^,  xrjp^  xof  TOfpl  ffufn* 
lux^iyrm-  quod  miror  latulJQre  naperum  Interpretem.  De- 
inde  ibidem  reftitnenda  vetua  Ie6tio:  %wc  ixfiafioeyfiuvet,  Le. 
deteriae,  Vulgatum  nunc  ft^fi^fiivx  non  figniiicat  deter- 
gere. 

exjudore  eius]  Refte  GeQier  monet»  legendum  eBSsfk^ 
jdoreom^.  Imi  fupra  monuit^  oues  tondendas  efle,  cum  fuda- 
re  inceperunt.  Oues  lotas  ftatim  tonderi  velat  et  exfpeftare 
^ubet,  dum  lana  ex  fudore  pin^uedinem  aiiquam  contraxe- 
/it,  qua  puriorem  candorem  accipiant,  Home,  The  Gentle* 
man  Farmer,  Edinb»  1776.  p.  197*  Plimus  31.  f.  jj.  pi/if- 
nae  marinae  pecorum  ,^oqi$e  fcabiemfanant  et  lanas  efwl- 

velumiua']  Libri  Pol,  veUimna  vel  veUimiua.  vnde  velU^ 
$mnd  legi  debere  monuit  Scaliger»  probaiite  Facciolato.  Sed 
idem  Scaliger  ad  Varroncm  iConieft  p.  37.  velamina  l^ 
li.Lmalebat  .. 

etiam  nunc  veUunt}  Pliniua  $.  i  73,.  durfU^  quibufdam 
1n  hcis  veUendi  mos. 

radUes  Umas  ]    Vrfinua  abondare  putabat  vocem  lamae^ 

f.  10«  frinmm^    Hlnc  amps  intonfbs  TibuIIus  U.  1.  34. 

^  vide  Iniefpp.  et  Pliniiim  VIL  59.  /n  Itali^mex  SKdaa 

psnere 


VARRONIS  LlR  n.  CAP.VXI.         489 

imeri  pofl  RonuM^  camUtam'  anno  CCCCLIJIL  addueenie  P^ 
TUimo  Mina^  vt  auSor  eft  Farro:  antea  intonfi  fuere.  vbi 
Cod.  Chlffl.  Thinmo.  Hardouias  malebat  THinio.  Sylbur- 
ghis  in:  Indice  Varronlano  malebat  Licinio.  .  Praefiat  cum 
Harduino  iegere  TiHniunu 

dicmt']  Obfequens  eofqne  adduocijfe  kftioneiii  \iilga« 
r«n  dicunfttr  cum  Ponfedera  reieci. 

Ardeae^  Pifturas  itt  templo  antiquo  Ardeae  exftantes 
et  vrbe  Roma  antiquiores  cum  epigrammatibus  laudat  Pii- 
inus35.  f.  6.  etf.  37. 

Gaetulia']  Heroinak'  feu  Deis  Libycas  Apollonius 
Rhodius  Ar^on.  IV.  1348-  pingit  pellibus  caprinis  indutasi 

nou' t^iot^  Mulieres  Libycas  veftibus  fuperindataspelles 
caprinas  iimbriatas,  (ouyixc  '^'(Txvotjrdid):  rubia  tihflas,  geffif- 
fe,  teftatur  Herodotus  IV.  p.  364.  Nicaenetus  in  Analedis 
Brunckii  T.  I.  p.  416.  feu  ih  Antholog.  Reifkiana  p.  ^r; 
*HpS<r(yetf  Aifivoov  oppo  cixrtov  et/ rs  vifLso&e^  cuytit  Ttcu  errps* 
TtroTi;  ^a^i/i^vctf  ^vaoivotQ.    Vide etiam  AelianumXlV.  10. 

Sardinia']  Pellibus  mufmonum  en^  caprino  genere  Sar- 
dos  vefth-i,  refert  iJymphodorus  apud  Aelianum  XVL  34, 
vbi  vide  notas. 

iii^^ep/et^']  Caprarii  paftoris  veftefn  iti^SipciVs  alia^ 
i^ik^,  diftam,  facit  Ariih>ph.  Nubium  verfu  73.  ^t  alibi,. 

Jfypobolimaeo]  Hypobolimaeum  Chaerieftratxuii  Caeoi* 
Ui>  aUumHjrp.  Aefchin^m  GeUius  XV.  4»  laudgt,  a  quibus 
Hypobolimaeam  Raftrariam,  Noi\io  laudatan^  in  vocabulis 
taSare^  objordere^  Jkigulatifni  fnantare,  coepiam,  diftinguit 
ScaligeradFeftuminiVo^a.^ 

f.  12.  nomen  id  Cittcas'^  Vrfinu^  malebat  eHicUs.  da-^ 
fiinato  fequenti  dicunt.  Sifenna*a{tud  Nonimn :  puppes  ace- 
io  madefaSHs  centonibus  Integuntitr]  quos  Jupra  perpetua 
ciajjijujpenja  cilicia  obtendunf^.  '  Pliilar^ms  ad  Gebrgica 
ID;  313.  dlicia\  quae  Cetjus  ait  rAuViJfe  Varronem  ideo  Jic 
appetlarif  quod  vjus  eorum  in  QUdit  ortvs  f%U  vnde  *«on- 
iedwae  Vrfini  accedit  auftoritas.  <%lfi  Ibcus  dudus  efle 
videtur  ex  opere  ruftico,  cuius  audoritate  veterea  gramliia* 
tici  rarb  vft  fulit.  fiAliimjdeiriliciiB  et  caprieibl^  daba 
9A  Columellam  Vli.  6.  feft.  i.  In  moole  fiunM»  .liiftlimae 
eafdem  memorat  Auienus  in  Ora  maritima,  ex  vetuftiilimis 
fcriptoribus  compilata  verfu  218  feqq.  IRrtae  hic  capelfae  et 
pmtus  incoHs  ciper  dmofaj  femper  intererrant  cefpitum: 

Hh  5  caftro* 


496  COMMENTARIVS   IN 

cajlrorum  in  vfmn  et  HOuticis  velamina  prdduSSores-etgra* 
visfetas  alunt.  Probabilis  mihi  videtar  fufpicio,  iiluc  exAfrib 
ca  tradu6bi8  fuiiTe  capras  hircofque  Cinyphios  fuifle.  Cete- 
^^mn  Auienus  refpexit  locum  Virgilii  Georg.  IIT.  31'i-fetqf'' 
que  comantes  vfum  iu  caftrarum  et  mi/eris  velamma  nautis* 
vnde  edam  Ai(contus  m  Verrinam  IQ.  GUcia  texta  de  pilis 
in  vfum  caftrorum  atque  nautarum.  De  vfu  videbimus  ,ad  lo« 
cum  Columellae.  Siiius  m.  275.  Gnyphii  venere  fifacae; 
Jquaientia  barba  ora  viris^  kumerofque  ttgunt  velaminaca- 
pri/etigeri. 

ilHkocl  Vrfinos  corrigebat:.CWm  iUe/toc,  nequequjA 
mam  abnutaret  y  fimul  Fituli  etc.  Cojfodi  enlm  nomeh  eflfr 
spurium  h.  L  ipfum  enim  adhuc  loquL  Hoc  ipfum  confef- 
fus  Gofiier  malebat:  JUe  hoc^  neque  ab  hoc  qui  mutaret,  et 
fimul.  Refte^  puto!  Locutionem  mutauit  ab  hoc  iHufh-a- 
vit  ViAorius  exemplo  Ciceronis  Epift.  ad  Attic.  XIII.  52. 
de  Mamurra  nou  mutamt.  fed  hodie  ibi  editur :  vuttum  non 
tnutamt.  Alter  locus  Philipp.  m.  10.  o  felicem  vtrumque 
uihil  enim  mutaueruut  hodie  fcrtptus  eft  aliter :  malucrunt, 
Aptius  exemplum  dabit  Thefaurus  Gefneri  ex  Liuio  V.  13. 
annona  ex  emteue&a  copia  uihU  mutauit.  In  Curis  Secundis 
Pontedera^  vulgatam  defendens,  interpretatur :  iUi  hoc  fatis ; 
ideo  conticuit  Coflinitts.  Catdlus  Carm.  XXII.  1 1.  tantum 
abhorret  ac  mutat*  GelUus  11.  93.  quaettumque  umtare  a 
Menandro  CaecUius  vifuseft!  Idem  fimiliter  XVm.  i^.  an- 
notante  Heinfio  Aduerf.  p.  639. 

Niger}  Vrfinus  corrigebat:  Pitutum,  Niger  Thrraui 
nofter\  alH  partim  -^  ad  Maenaiem.  Lihrum  enim  hunc 
fecundum  fcriptum  etk  Ad  *  nrranium.  Menatem  intelligC 
eum^  de  quo  cap.  I  et  g.  Vulgatun :  yitulum.  Niger  iu  TVir- 
ranii  uoftri.  UU,  Vidorhu  effecit  ex  leftione  llbrorum  fuo* 
rum  Nger  iu  lirram  jm  oftg,  iUL  Editiones  prlnue  habent : 
fltuUbn  Nigrum  Turaumum.  Mox  iUi.  Scaliger  coniicie- 
bat:  Niger  i^  lisrramauos.  (fcllicet  hortos)  £t  illi.  Vrfmt 
fcrinia  compUauit,  vti  folet,  Popma.  Cum  Vriino  faciunt 
Pontedera  et  Gefher ;  et  qula  finuliter  in  Praef.  fe^b,  6.  eft : 
tibi  Niger.  Jitrrani  uofter^  recepi  veram  Vrfini  emendatio- 
nem, 

MbmArai]    Hanc  Vrfini  emendationem  pro  Lenattm^ 
probaoit  eiaam.  Gefiaar. 


AD 


VARROlJiS  LIB.  III.  CAP.  I.  451: 

AD   IIBRVM    TERTIVM 
M.  T.  VARRONIS. 

Cap.  L  Q.  Pinfdl  Cicero  Epift.  ad  Div.  XUI.  €1.  T. 
Pinnlam  aliquem  nominat^  eiufqoe  filiwn  valde  ftudiofum 
eteradltum. 

Qraecum']  Vrfinos  malebat  m  Graeeia ,  cui  paolo  poft 
opponitur  m  agro  RomHno.  De  Ogyge  et  Tliebis  Ogy« 
giis  bic  locus  non  eft  copiofius  dicencU;  et  peniulgata  eft 
hiftoria. 

j»  Im  mnc\  Vrfinus  malebat  abefle  nmc ;  Popraa  cor- 
rigebat  iam  in  koc.  Vrfinus  in  hoc  interprebdmtur  iv  rirtp 
hic  et  feft.  9. 

feptiagenti]  Ennit  mortem  ponunt  A.  V.  C.  585.  Q. 
Marcio  Philtppo ,  Q.  Seruilio  Caepione  CSS.  contra  Varro- 
liem  fcribit  Eufebius  mortuum  efle  A.  V.  C.  726.  natum  an- 
nos  fere  nonaginta;  cui  numerofidehuis  decem,  (fcripfit 
enim  hos  libros  Varro  natus  annos  go.)  reHnquuntur  anni 
▼rbis  paulo  minus  717.  Haec  Vrfinus,  cuius  notam  repetiit 
Popma^  Confules  ponens  L.  Geliium  Poplicolam  et  JU.  Coc- 
ceium  Neruam,  quo  anno  Varro  fcripferit  hos  iibros. 

augufte'\  Laudat  verfum  eundem  Saetoniuj  A«g.  c.  7. 
quem  tamen  locum  fafpefhim  habent  viri  doffci. 

Ogygi^  Fonha  antiqua  pro  Ogjfgis,  cuios  varia  ex- 
empta  pofuit  Popma. 

eae  tamen'}  Vrfinus  matebat  ea  tamen,  ad  miUk  refe- 
rens.  Idem  locum  Arnobii  V.  annotauit  hunc:  Finrro  iUi 
Romanus  docet,  a  diimii  tempore  vfque  ad  JSrtii  confulattmt 
annorum  effe  nondum  duo.  Fuerunt  autem  Hirtias  et  Panfa 
Confules  A.  V.  C.  710.  Eufebius  et  Orofins  I.  7.  cataclyf. 
mum  hunc  ponunt  «nno  ante  V.  C.  1040.  Si  ponamus,  Var^» 
ronem  haec  fcripfifle  A.  V.  C.  710.  fiunt  anni  1750.  qui  nu- 
merus  paulo  minor  eft  Amobiano  et  Varroniano.  Sed  in 
tanta  rerum  antiquarum  et  fabulo&rum  obfcuritate  atque 
opinionum  diuerfitate  quis  certi  aiitqaid  pronundare  aude» 
bit?  Deinde  Arnoblus  de  diiuoio  Deucaiionis  etPjrrrhae 
loquitur,  adeoque  eius  ratio  ad  honc  locum  non  pertinet 
Ogyge  rege  in  ftella  Veneris  portentnm  ftftum  annotaoit 
ex  Adrafto  Cyziceno  et  Dione  Neapolitano,  nmtfaematicis, 
Varro  apud  Augufiinutai  de  Cif.  D«  XXI.  8*  Ab  his  igitur 
▼idetur  Varro  annumi  cataolvlhii  Ogygii  accepiiTe. 

agri  ro/t^  Pontedera  Ulmrum  leftionem  probttam  ita 
re&agiu  agmolaefuntcoeptiffmincafitece^ 

dUtina 


49a  COMMENTARIVS    IN 

diuiM  ~  kmnanal  Vtramiiue  vosein  abeflTe  malebat 
Vrfinus. 

pojpnt  ]    Pro  poffiHt  efie  mooet  VrHoas. 

in  agris]  In  £dd.  primU  et  Codice  VrQni  eft  in  agros. 
Schoettgen  malebat:  in  vrbem  $x  agris^  liac  fententia:  Ro- 
manos,  qnotiefcunqae  ciues  vel  fenatores  fuos  coUedx>s  vet' 
lent,  eos  ex  agris  et  viiUs  conaocare  peceile  liabuiire.  Sei 
banc  fententiam  ab  hoc  loco  efle  alienam  rede  monuit  Gef- 
ner.    Malim  tamen  legere  in  agros. 

tuebaninrl  Qaod  £dd«  primae  addant  et  akbantttrf  ne- 
celTarium  etiam  putabat  ad  fententiam  abfoiuendam  Ponte- 
dera.  Ceeerum  formam  paffioam  verbi  ti^eri  eKemploInfcri* 
ptionis,  in  Hifpania  repertae,  ViAorios,  Vitruuii  ex  Prae- 
fat  Iibri  $•  adibruere  Vrfinus  conatns  eft. 

f.  6.  oppidij  Verba  oppidi  qnofue  fpuria  cenfebat  Vr- 
finus. 

coltis  TBbas}  Vulgatnm  jiiolis  in  femiuetere  Codice 
repertum  ex  melioribus  correxit  Viftor.  De  Syriaca  Tltebae 
nominis  origine  multa  ad  h.  L  Scaliger^  quam  namculam 
fignificare  ait;  eius  vero  notionis,  quam  Varro  affert,  nul^i 
lum  in  graecis  fcriptoribus  exftare  veftigium.  Eandem  can- 
tilenam  Schoet(;gen  et  Gefner  cum  Bocharto  repetierunt, 
niii  quod  Schoettgen  ex  Hefychio  annotauit:  Q^^x'  Ttihi; 
'BoMtlot^  uaj  Kifiehm.  Ceterum  ipfam  Varronis  rationem 
rcde  improhat  Scali^er  hadbenus^  vt  ex  nomine  collis  Sabl- 
no  de  origine  nominis  et  notione  graeca  conftare  negeC 
lUud  tamen  vix  poteft  dubitari4nSabinonim,quemadmodum 
in  Etrufeomm  et  reiiqaorum  antiquae  Italiae  populorum 
lingua  mulCa  Graecorum  feu  Pelafgicorum  colonorum  vo* 
cabula  fuiiTe  admtfta.  Quam  rem  egregie  nuper  demonftra- 
vit,  hoc  ipfo  etiam  Varronis  loco  kudatoi  Ungi  Lanzi  iu 
opere  eximio,  Romae  1 789*  edito :  Saggio  di  Idngua  Etrufca 
e  di  altre  antiche  cPRalia.  Boeotorum  Qnij^»  habet  PluUr^ 
chus  de  Ifide  p.  359.  ed.  Franeof.  p«  161.  ed.  Squire,  vbi 
vide  Interpretes»  et  Bouhier  ad  Ciceronis  Tufcui.  p.  356. 
qui  male  in  Plutarcho  et  in  Hefychio  corngxt  ^ncuA  ivraL 
<P<aE,  C^terum  Vrfinus  matebat  h.  1.  q^H  Graecia.  De  Pelaf* 
gorum  in  Ibdiam  aduenia^  iegregie  difputauit  Heyne  in  £x« 
curfibus  ad  Aeneidem  et  in  Comment  Societ  Goetting* 

Sataria'}  .  De  quavide  ad  Varron.  L  14.  3.  Cgnfer  in* 
fra  c.  X  14,  Palatium  agrum  Reatinum  nominat  V^arro  L.  L. 
IV.  p.  26.  Oliaum  milliariUm  efiie  puto,  in  quo  milliarium 
ereaum  ftabat  in  via  Salaria.  Lapidem  ibi  fte^e  vicefimum 
quintum  vel  Csxtom»  ^oiicao  e^  cap*  a.  fe&.  14« 

qm 


VARRONIS  LIB.  UL  CAP.  IL        49J 

qm  pojiea  ]  Mftlim  ciun  Pontedera  ex  £dd«  primis  quae 
pojlea  —  pecuUa. 

f.  8*  nobilis,  quod^  Non  ideo  Hobiiis ,  quodpecuaria 
appellatur  etiom ;  quare  malim  cum  £dd.  primis  nobiiis,  qua$ 
it  peeuaria  l^ere. 

.  viUatica,  quod  ibmifii]  Vrfinus  h.  L  ita  corrigebat; 
^kera,  quod  kuc  videretur  —  agriculturam ,- neque  explica^ 
tafep.  etc.  vbi  videretur  probabat  etiam  Gefner.  Sane  iibt 
non  reipondent  verba  videtur  et  cum  effet^  Equidem  malim 
altera  viUatica  paftiOf  quod  kumilis  videretur,  dquibufdam 
adieSCa  ad  agricutttiram  eft ,  neque  expUcata  etc. 

£  lo.  parum2  Vrfinu^  malebatpanwify«^.  Reftei  pu^ 
to;  atque  ita  deinceps  yerba  £go  quoque  cum  antecedcnti- 
bus  funt  copulanda. 

M.tuis'}  Elegans  et  nii}  fallor  vera  eft  conieAura  Gef- 
neri,  tui  legentis  et  bibliothecam  interpretantis.  Pinnii  lit- 
teras  ignoramus. 

quamfitilu^  Vriinns  maiebat  quamjimtu*  Kquidem 
Varronis  ingenio  dignam  putarem  leftionem  /r«SW  quam 
JlruSu*    Gefner  malebat:  tam  fruRu  quam  faftu. 

d$  ea  re'}  Haec  verba  Vrfino  non  immerito  fufpeAa 
fuerunt 

Cap.  tt.  iUrimeutur^  difcemuntur  eC  dinumerantur. 
Hanc  leftionem  refte  cum  Manutio^  Sigonio  et  Vrfino  pro- 
bauit  Gefner.    Vide  etiam  infra  ad  c.  V.  f.  i8. 

tabella'}  Tabemaculum  anguftum  interpretatur  Tur* 
nebus  IV*  6.  et  VIII.  7.  quem  fequitur  H.  Valefius  ad  Am- 
mian.  XVHI.  p.  155.  Vrfinus  corrigebat  priuata  candidati 
tabeila  vel  vinbella  vmbrificemus  nobis?  laudato  Fefti  loco 
hoc:  Fmbrae  vocantur  Neptunalibus  cafae  frondeae  pro  ta* 
bemacutis.  Gefner  malebat,  ex  praecedentibus  repeti,  aut 
adieo  addi  in  locum  vocabuli  dimidiata  vQcem  vmbram.  Miln 
Vrfini  ratio  maxime  placet;  nimis  enim  inepte  vmbram  ae^ 
dificarejibi  tabella  priuati  candidati  dixerit  Vajcro,  fi  vulga* 
tam  cum  Gefnero  tuearis*  Vulgatam  tamen  Pontedera  tue- 
tor  in  Cur.  fec.  interpretatus  de  tabula,  ad  fufTragia  ferenda 
data,  quam  aittoUentes  cootra  folem-exigua  vmbra  oculos  a 
ible  defenderent,  vt  nos  extenfis  pileitf  folemus.  Ideo  ae- 
difiirarie  fibi,  quoniam  vmbnuii  fStA  procurabant^  aon  parata 
vtil  Ceternm  Gefner  operofe  doifere  conatur,  tabellam  efle 
e  taberna  faftam  demimitione.  Certe  manifeftnm  eft,  taber- 
3iam  vel  tabernaculum  intelltgi*  In  ambitus  ^imine  Murae' 
Dae  obiiciebaotiir  ^^e^eala,  tribinim  data^  boci  eft  locvs,  «4 
-  :•  •  fpe» 


494  COMMENTARIVS  IN 

fpeftandum  dafcus  «micis  et  tribuiibus  tn  foro  et  circo,  iudi 
dum  populo  extiibentur;  cui  Cicero  cap.  35.  refpondet: 
quid  Jtatuetur  in  viros  pritnarioSf  qui  in  circo  totas  tabemas 
iribulium  caufa  eqmpararunt?  Idcm  igitur  a  candidatis  &- 
&wn  comitiis  in  campo^  quid  meremur.  Tabernam  igitor 
talem,  tribulibus  et  amicts  candidati  refertam,  intelligi  h.  L 
puto  et  dimidiatam  vel.dimidiam  dici.  Quodfi  aed^cemus 
corrigi  debet,  equidem  repetita  ex  dfniMEf0^a  fyilaba.extre- 
ba  malim  teSificemus,  quam  domificemms  vel  vmbr^emus^ 
quae  vtraque  emendatio  a  volgatae  fimilitudine  nimis  longe 
abit  Tabernam  publicam  dixit  Varro  vilkm  publicam  in 
fragmento,  pofito  fupra  ad  I.  39,  3. 

eftpefjlmmm'^  £x  Edd*  primis  ejfe  praeferebat  Ponte- 
dera.    ReAe,  puto. 

et  qui  eonfulitur'}  ReAe  Vrfinus  cm  emendabat;  vul- 
gatum  ortum  etk  cenfens  ex  quoL 

vt  confiili']  Vio&er  de  L.  L.  V.  p.  63.  a^gur  Confidi  ad- 
eft  tum  cum  exercitus  imperatur,  acpraeit,  quid  eum  opor^ 
teat  dicere. 

Pauo']  Antiquis  Pauus.  Hinc  Lucilius  Satyra  XIV. 
apud  Nonium  in  Nebulones:  Publius  Pauus  mHn  Ihditauu» 
quqeftor  Hibera  in  terrafuit,  lucifugus,  nebuh,  idgenusfaus. 

Petronius']  Quia  Petroniae  gentis  plebeiae  vnum  tan- 
tum  Sabini  cognomen  reperitur  h^ie  in  libris,.  Vrfious  Cae* 
tronius  h.  1.  corrigebat,  cuius  fiuniliae  cognomen  hoc  lifari 
et  lapides  veteres  annotarunt 

vbifedes  inter  aues]  Haec  verba  fpuria  eBe  cenfebftt 
Fontedera.  Vbi  enim  fit  omitbon,  ibi  efie  aoes.  Ceteram 
Appii  ornithon  dicitor  viUa  publica»  vbi  ad  attgorla  fedebat. 

feft.  3.  r9^or2  Alias  crudi  ruftant,  luc  vero  delicsds 
rtt6bis  vicem  ruminationis  videtur. 

Felini']  praefl»re.  Male  igitur  locum  Martialis:  Rm^ 
Sat  adkuc  aprum  paUida  coma  meum  comparauit  Heinfios 
Aduerf.  m.  p.  479. 

w  villa  Reatina]  Q.  Axii  fenatoris  viUam  in  RoGst» 
«ampo  Reatino^  memorat  in  hac  ipfa  controuerfia  Cicero  ad 
Attic.  V.  15.  Commonis  Ciceronis  et  Attici  amicos  fiiiL 
De  eo  vide  ad  Attic.  L  12.  IIL  15.  V.  21.  X.  1 1.  SoetoiiiBS 
Caed  c.  9. . 

Felim]  Vrfinns  verba  baec  fpuria  efle  ce^nfebafc  et  cf- 
fiAa  ex  verbis  fejt.g.  ad  anguhm  Pilini.  Varro  apnd  Ser- 
vium  ad  L  Georg.  dicit  iacum  Velinum  a  Curtio  CS.  in  Nar* 
tem  vel  Narem  fluuium  .deriuatum :  nam  vtrimqae  cUcititf 
uSk  diuifus ;  poft  qagd,  tanta  fecota  ^  eo  loco  iertilitas  ,  vt 

etiam 


VARRONIS  LrB.lU.  CAP.  11.         49$ 

^tiam  perticae  longitddinem  aititudo 'ftip^raret  hcrbarum; 
quin  etiam  quantum  per  diem  demtum  elTet,  tantom  per 
iioftem  crefcebat.     Vide  fupra  ad  I.  7.  lO. 

eontrouerfiis  ]    De  qnibus  vide  fupra  ad  I.  7. 10. 

f.  4.  citrum'}  Menfam  citream  habet  Martialis  XIV.  89* 
aliam  fupelleAilem  Plinius  aliique. 

armenium']  Cum  minlo  inter  colores  pretiofos  memo* 
rat  Plinius  35.  f.  12  et  2%*  et  Vitruuius  VIL  5. 

deieRum']  Apaleius  Apolog..  i..Jlf.  Caio  ipfe  in  oratto* 
nefcriptum  retiquit  cum  in  Hifpaniam  confut  proficifceretur, 
tresferuos  fotos  eic  vrbe  dMxiJJe.  Cluum  iam  ad  villam  publU 
cam  veneratf  parum  vifim  queis  vteretur;  iufftjje  duos  pue» 
ros  tn  foro  de  menfa  emi;  eos  auinque  in  Bi/paniam  duxij/e» 
Ita  locum  correxit  Schottus  Obrerv.^V.  2.  qui  monet,  Vi^to- 
f  em  villam  pubHcam  in  regione  vrbis  K.  collocare.  Vale- 
rius  Maximus  IX.  2.  i.  quatuor  legioncs  contrariae  partis  — 
invUia  publica^  qucu  in  campo  Martio  erat  —  obtruncari 
iujjtt.  Huius  viUae  eftypum  repraefentari  in  mumo  gentis 
-Fonteiae,  ex  Vignolio  de  Columna  Anton.  Pii  p.  19. 20.  ad- 
monuit  Abr.  Gronov. 

cenji^l  Vrfinus  malebat  cenfum  ex  Liuio  IV.  22.  villmn 
-publicam  in  campo  Martio  aedificauerunt  ^  vbi  primum£en)its 
populi  eft  aSus.  Vulgatam  defendebat  Gronov.  de  P.  V.  p. 
^04.  ititerpretatus  cmfUf  vt  Aicitxxt  comitiis  ^  ludis^  glcuiia^ 
toribus^  Circenfibus*  Geiher  putabat^  pofle  etiam  eile  pio 
adcenfum. 

(4  5«  tua  inquit'}  Etiam  in  Codice  vetuitiirmio ViAorii 
*  *erat  ndditam  Jciticet  Auxius,  quae  verba  a  gioiTatore  accef- 
liire  putabat  ille. 

tam  et  obUta']  Ita  cmn  Pontedera  fcripfi. .  Ante  GeCne» 
ram  erat  tum  et  obtita,  ipfe  edidit  cum  et  obUta.  At  ita  noa 
conuenit  fequens  eft/  Debebat  effefit.     Itaque  cum  Edd. 

i>rimis  omifi  poft  tabutis  infertum  eft.     Obiitam  dixit  vil* 
am>  quia  parietes  et  oblinnntuf  teAorio  et  tabulis  piftis  or- 
nantur. 

*  ofnata;  an  meai    Ita  cum  eodem  Pontedera  fcripfi. 
Vulgo  eft:  omata.  At  mea* .  Sententia  in  vulgata  claudicat 
jit  mea  nibil  habent  additum ;  contra  an  mea  refertur  ad  iUa 
-  tmaue  haec  vtiUs. 

fatorisX   Pontedera  malebat  Lyfippu  aut  AntiphUu  ~ 

Jartoris.    Vnum  enim  vel  alterum  (atorem  fuiHcere  fondo 

Axii;  non  fiitis  magno;  plureff  et  iartores  et  paftores  requiri. 

Sed  iato»em^ptttdintelIigi.eum,  qai  coIitagrum,.paftoriqse 

opponl.  Sartgr  minimam  operia  ruitici  partem  exfequitur. 

$t 


496  COMMENTARI VS  ^  l» 

it  cum  viUa'}  VFiinas  maiebat  et  cum  illa:  qiio  ducunt 
etiam  librl  fcripti. 

polito  cultura']  Vrfinus  cultura  abiiciebat,  Gefiier  de- 
fendebat^  ncc  tamen  dixit»  quomodo  fit  interpretandum  vo- 
cabulum. 

f.  6.  habetfimik']  Cum  libris  primis  habtt  omittityr'- 
finuSto    Deinceps  ideo  vt  fpuriuoi  inclufi. 

Ftumentanam^  Nominat  Feftus,  Liuiua  VI.  30*  XXXV. 
9«  Hortenfii  villam  ad.  portam  eam  nominat  Cicero  ad  Atti- 
cum  Vn.  3. 

Aemilianis}  Vrfinus  ex  infcriptione  memorat  nauau 
arenariam,  quaefirmt  in  Aemilianis,  et  laudat  Suetoniuai  in 
Claudio  c.  i8*  vnde  patet^in  vicinia  diribitorii  prope  fepta 
in  campo  Martio  fuiiTe. 

quadraginta'}  Supra  ad  II.  8-  3«  moauit  Vcfinus,  fcri- 
bendum  efk  h.  1.  quadringentis. 

Oftiae  in  litore'}    Haec  verba  Vrfino  fpuria  vifii  funt. 

accepiffe}  Ex  leftione  Codicis  fui  Vrfinus  corriglt  ac- 
cfjpffe;  rede!  Sic  etiam  Scaliger»  qui  accediffe  defendebat 
fcriptum,  vt  fupfa  difcedimus  pro  difceKnms*  Vulgatani  ta- 
men  leftionem  ex  h.  I.  retulit  Nonius  IL.  15.  et  potelt  ita  de- 
fendi,  vt  diftum  cenfeamus,  quafi  eflet  a  nullaje  viUaac^ 
ceptum/eu  exceptum  Juiffe» 

vmdemiatoria'}  Uoc  vocabulum  Vrfino  fpurium  vide- 
tur. 

f.  9.  et  quid  igitur}  Ex  ledione  Codd.  et  quid  gus* 
Popma  efficiebat  etquid  genus.  non  inepta  conieftunL 

f.  10.  fimplex  ruftica2  Vtfinus  verba  rufUca,  im  qum 
effet  vtrumque  et  ea  et  vrbana  deleri  iifque  fabftkui  vofuit 
haec :  fimplex  quam  eam,  quae  effet  polita  et  rogaffet.  Geiher 
verba  et  ea  et.vrbana  damnauit  et  inclufit 

Quidy  inqmt}  Merulam  inteliigi,  apparet  e  f.  la;  esctr* 
monente  Gemero. 

probandus fitl    Refiie  VrfinusTl^  delendum  elTe  cenleb 

f.  II.  lanio}  Suillae  camis  conciliatorem  lanium  vo-^ 
cat  Varro  II.  4.  8*  macellum  eft  cupidiarum.;  igitur  Vano 
eetariornm  macellum  et  ornithanes  memorat  alibi^  laniiis 
plebeias  cames  vendebat 

f.  12.  Corficum}  Ex  abfinthio  coUeftnm  et  amarm 
praedicat  Dlofcoiides  TL  loa.  Sicuium  ex  HybU  latis  no- 
omiefi:. 

.     adtefieri*]    Hanc  leftionem  exfuo  Godic6  finM|;Vr- 
finus^  qoi  deinceps  Seianas  paftiM$s  ddUri  Tolebat* 


VARROtflS  LmVLCAfiU.         497 

«^  r,  i^.  Jhio  enimgiherd]  Cam  Edd.  ^imb  ami  omitd 
et  deinoeps  hos  Seius  rcribi  volnit  '  Omnino  fcribere  VfiLrrd 
dno  gihirajimi  paftionmn  debebat^  aut  Vrfiai  emendatio  fe- 
quenda  eit  VuigatanL  defendebat  Gefnep^comparatione  ioot 
f^XVI.  3*  vbi  tameftipfe  pronomen-^fMiirim  induferat. 

f.  14.  gruum^  Plinius  10.  f.  30.  Cornelius  Nepos^  qei 
Dlui  jlugiifti  prindipaiu  obHtr^  cumjcriberet  turdos  pauh  an-^ 
tea  ioeptos/agifiari,  addiditf  dconias^fnagis  ptacere  quam 
grues  y  cum  haee  nuuc  aksinter  primas  expetatur,  iUam  tff* 
mo  vetit  attigiffe.  Groes  Melicas  inter  delicias  menfaruxB 
habet  Gellias  VII.  i6.  Hcvatins  Serifn..n. «.  86w  Mdxomnb 
pueti.fuagno  dijcerptaferentis  membra  gruis  Jparfi  fak  mub 
to  non  fine  farre.  >  Tiieflalicas  %ip«)8atf/«^-et  ysf»i/ol3o9f»g 
memorat  Platonis  PoHticua  p.  1 14.  «d.  Fifcheri.  Tandem 
gula  roxnana  rediit  ad  vfum  gnimm  et  cymorum.  Ita  enin» 
Plutarchus  de  £fu  carnium  Difp.  11.  ab  initio :  oTa  vSv  itoAd 

fisL^TJ  rS  fni^fH  TtBfic^swiiMvov  ro  xTfJM  xo^  iutxeifuvo^f  r^. 
mpM  ^fu^  jcoy  fietkd^^-ol  ik  i^otffi  ^vSu  irmway  i^%i^ 
furoi  uuf  Kuuri^ovrsg  lytA  o&m  uotf  y^u  upij  kv^pov  if/Lptwav 
iifjS  aupL(f9upi!nwy  iv  wiSnv.iyocievor^teQ-  (fdytavi  rS  ^i^  rA 
fMikiar»  ^Xsyfiouyoy.  aSkjoi  yepeofuy  ofikfiurx  uuf  xuKimy  xro^ 
pti^uvTa^  .uetf  mxKsfmifrso  iv  tnUtsf  itioi^wtVy  iA»Hofo4 
fLtyfmTt'  uuf  Kotpvualcug  ntriy  uvrSv  t^¥  &oipu»  oifHnroSvrei^ 
Gruem.-apparare  docet-Apicins VI.  a.  Cfraes  ex  Melo  ift'' 
fula^Romam  perlatas  ibiqite  locla  in  tenebricofis  ptngneslSi^' 
da8'faii&,  ex  Varrom  apud^GeUinmer  Plutjtfchi  Erotico  et 
Libro  II.4&Camiain  efa  admonuit  Mercarialis  Var.  Le&IL 
p.  32/  ...  i 

.     .-cdetefti]  MiiimxeteterdB^venatioHis  cnm  margine  Durdr, 
likcarius'}    Cicero  Agv'.  Ul  5.  q«i  legem  publice  pro^ 
pofltanDdefcr&it,  Itbrairium  dixit    Varro  eom^  qui  librtim 
ratlonnmrufticarumcurat.^  .       ' 

-'  evilta']  Haec  verba  «cnm  VrJSno  damnaait  Gefner  el 
inclofit*  .  . 

:  'matarierae']    Fircelliam  inteiiigi  pati|t  Geihen    Vidd 
IEL4;3/  • 
.   .  *  9fti^i.e.abeft.  Vrfinus  loeomOielarisB.CivJ.tonfert. 

1  Cif.  ^que  M  hac]  Atqui  corrigit  Vrfinus  probahte 
Gefnero^  qni  perfonam  Varronis  hic  interponendam  eiTe 
monuit.    Ceterum  h.  1.  re^xit  Colametla  VIK.  10.  6.    ^    ^ 

^fexaginta  mittia'}    Numom  feftertiopom ;  qoataor  entm 

feilertii  ^ciiint  denariom  vnom  nomtih)t«  Cf;  Gronouii  F«  Vt 

lV-^-p.a6&--    :         -  '.  •'•  « 

Tom.L  P.IL  U  f.  16. 


498  ^  eQMMXNrrARIVS  SN 

t  164  Seipioms'}  Q.  CaecUii  M?telli  Pii  Scipionis  fea 
P.  Scipionis  Naiiaie ,  -qui  a  MeteUo  Pio  fott  adoptatoa. 

Aknonam  macelH']  Vrfinus  malebat  effe  muciUit  ego 
tero  retineo;  non  enim  omnem  annlmam^  fed  capediario- 
mm  excandefaciebant  iAie  coenae.  Amionai  imcmdia  dixit 
ManUiuslV.  168. 

ithoMc']  Vrfinna  oorr^it:  •fihancfffiBCaibisfmHamjJpe' 
fQ  ttiri  non  dec^  em.  neque  hoc  acckUU»  Geiher  ante  reHqms 
inteUigendum  eAe  quin  vel  fimilem  particulam  iroaf^mri^ 
safy.  Alteiam  tamen  negationem  inclufit».  Apud  Pliniam 
XXL  £  17.  crocmn  adfcripula  vAue  fiugula  areae  decoquuat 
fimiiiter  interpretatqs  eft  L  Fr.  Gronov.  vt  h.  L  dicitar« 

quae  nunc  —  cmuonam']  Vrfinus  maiebat  immmeraH' 
Ua^  Gefiier  ex  eputari  repetit  nomen  epulae*  Mihi  haec  pars 
orationis  inepte  ex  fuperiori  iooo  repetita,  aut  liinc^  ilhic 
tranf lata  efle  videtur. 

Sed propter}  Vrfinus  addi  copulam  et  voluit^  Sed  ef 
propterm 

f.  17.  jfUmtfUs}  PoUt.  libri  Abncdus.  teftanfee  etiam 
ViAorio>  infra  etiam  cap.  6.  feft.  6.  Titum  Albatium  phi« 
lofophantem  Athenis  multis  in  locia  celebrauit  Cicero,  quae 
dabit  Index  Erneftianas.  Hunc  Titom  carmine  aliquo  etiam 
Lucilius  infignem  fecerat»  cuius  fhffmentum  habet  Cicero 
de  Finibus  Bonort  L  3.  Sed  hune  Varronis  Albatiam  di- 
verfum  et  recentiorem  efle,  Te6ao  monnit  Viftorios.  'Hic 
videtur  Satjrras  fcripfifle  LutUiano  charaftere.    • 

paftiombus  ]   V rfina  ipilrium  viddnitur  hoc  vocabulanu 

f  tif/Ai]  .De  fententia  Vrfini  inclufit  Gefiier,  ipie  ta< 
aaen  ex  illa  legi  malebat. 

quadraginta}  Vrimus  eon^igebat  fMi£/!ri;gtes ji/hrtitfm 
ePUnioIX.54.vbideLucuIlo:  XXX  HS.  e  pifema  d^nOo 
iUo  veuiere  pifces.  Eodem  modo  corrigebat  Columeilani 
Vni.  16.  5«  et  Macrobium  SD[.  15.  cuius  haec  funt  verbnr 
M.  Farro  in  libris  de  agriadtura  rrfert  M.  Catonem^  qui  poft- 
ea  Fiicae  periitf  cum  haeres  teftamento  LucuUi  ejfet  remus^ 
rifcesdepifciHaeiusXXXXHS  vendidife.  VrQno  afienti. 
tur  Popma;  de  formk  feftertium  etiam  Gronov.  P.  V.  p.  22. 
Ra  fime  fumma  graodis  aeris  efficitiir ,  quam  CoIumeUa  dixitw 
De  haereditate,  Catoni  relia^t,  faUieur  Macrobius^  refte  mo- 
nente  Popma ;  ei  enim  vt  auunculo  tutela  obuenerat.  Vide 
Ciceron.  de  Finib.  III.  2.  ad  Attic.  XDI.  6. 

f  i8-  mineruat,  id  eft  coenaml  AudaAer  verba  iel  eft 
aatmfn  vulgo  fic  pofita  indpiam,  inqmt,  ideft  coeuam.  JE^ 
wero  etc  buc  retraxi,  ^piangoam  oouiino  fpuria  efle  vel  boc 

ia 


VARRONIS  LIB.  m.  CAP.  IIL        499 

in  loco  pQto.  Igitar  malitii  ea  ita  coUocare,  irt  legam: 
£go  vero  coenam  non  recu/o  vel  hodie^  De  mneruali  vide 
loca  fcriptorum  pofita  in  Geflieri  TbeC.  L.  L. 

Axius^  ego  vero']  Ita  refte  Edd.  1. 1-  G.  qnod  miror^ 
Gefnerum  nee  Pontederam  monnifle^  qai  tamen  in  emenda- 
tione  fequendum  vefborum  confentiunt 

Vil  hodie']  Vulgo  erat  recufo^  vel  hodie  ex  etc.  Con« 
fentiunt  Pontedera  etGefiier,  ita  haec  efle  emendanda  vti  fe- 
eXf  iiiii  quod  ille  mauult  d/giK;  ex  iftapaWione  crebro,  quae 
Ie6tio'et  mihi  magis  placet. 

Meruta  non  grauate']  Antiquam  leftionem  foadente 
ctiam  Pontedera  reftitui  etpoft  ^rmia^^  pofui  comma,  non 
punftum ;  haec  enim  verba  cum  fequentis  capitis  initio-con- 
tlnttatttar  fermone.    Sic  aiibi  Varro :  ille  non  grauatus  pru 

infuit 


Cap.  Sr.  ems  difdptinae]  Gellius  11.  20.  viUaticae  pa- 
ftUms  generajunt  tria  ex  h.  1.  laudat; 

vtnfoHH  tepores\  Geliius  IL  20.  foti  habet  ex  h.  I.  mo^* 
nente  Vrfino,  quam  leftionem  praeferebat  Ipfe  Viftorius 
Var.  Left.  32.  c.  11.  etPontedera,  nifi  forte  malis /^q/h' in- 
fetligere  ad  verbum^/iff»  monietite  Pontedera.  Sed  mihi 
Celliamim /b&'  etiam  magis  ptacet 

affi3di\  Pro  adfixa  diftum  firmat  Viftorius  locis  Var^ 
ronis/vbi  tabutaeftSae^  virgis  vifcaHs  defiffis  et  cnbiiia  gal- 
linafttm'^Sa/irfm//r  funt;  aliaexemplaaddidttGrononitttf 
ad  Anfbnii  Mofellam  verfu  317.  monente  Schoettgen.  Gel-; 
lius  «X  h.  L  fanidat :  ^i  omnia  fepta  aediftcia  viltae  qmaefmi 
^  pafiuntur. 

iibnmfl    Refte  Vrfinus  corrigit  fibrfMi. 

edtera&eciesj    VtSiiMOB  Jffeciei  malebat 

f.  4*  akera  item^    Vrfinus  malebat!  atteram  extra. 

aauatiHsli    Spurium  Vrfino  vifum  vocabulum. 

De  hisfex^l  Vrfinus  maiebat:  Ad  has  fex  partes  ifta 
iria-^metahUsftimenda. 

ad  partus2  yrSnus  malebat :  af  partu  et  nutricatu,fa» 
gmefquein^peirueniat. 

ajfumenda  ]  Varronem  fdo  more  fcripfifle  affwnendtm^ 
toSt»  mbnoit  Vrfimis ;  cui  refpondet  leftio  librorum  cocteaM 
0t  gattinas* 

5*  prima  ea']  Aut  cum  Hbro  Polit  fcribendum  dein- 
#ept  hAetur,  aut  cum  Vrfino  primoquae* 

pHnam  pararunt']  Mihi  hoc  primum  cumfotnm  com- 
{wraoim  «t  com  priore  ftntentia  ineptum  videtor* 

li  a  Secwh 


joo  .    CQMMENTARiVS   IM. 

Secimday  YtGxixi^  Secundo  cottiSfi^,  et  macerie^^ 
lebat 

et  propter]  tilBimiprcuter  cUusaria*  Supra  enini  11 4. 
extra  villam  poni  ait  apes,  cocleas»  glires,  quae  antea  intra 
viilae  parietes  erant  .  Coiameliae  IX.  Praefl  2.  Apibus  quo^ 
que  dabatur  fedes  adhuc  uoftra  tnemoriaf,  velin  ipfisviUoje 
parietihus  excifis,  vet  iu  proteSis  porticiims;  acpomariis. 

fiibgrundasl  In  Vitruuio  IL  9.  Jitbgrutma  interpreta*^ 
tor  Palladius  XII.  15.  i.  frontem  et  extremitatem  teftorimu 
Vitruuii  epitome  c.  1'2.  fisggrundam  nominat  Piiniafl  25. 
f.  I03.  hypogefon  in  fuggruodiis  naici  ait  Sciiicet  ^eTcov 
dicitur  latine  grunda^  et  vToysurov  fuggrunda»  vel  fuggrttti-> 
dium.  Itali  bodieque  vfurpant  vocabulum  Gronda.  Locuni' 
apcurate  deiignat  ipfe  ;Yarro  infra  cap.  XVL  feft.  15«  mom 
fuod  tion  in  villae  porticu  quoque  quiaamf  quo  tutius  ejfeni^:: 
aluearia  coUocarint.  Itaque  fubgrundae  funt  villae  porticus. 

Teriiae']  Ita  mai(|i^  ex  PoL  H)>ro  quam  ex  Vrfmbcon- 
ie6faira  Tertio  fcribere,  .annuente  Gefnero.  Poft  antiqua. 
Vrfinus  malebat  addi  conflruxit,  aut  fimile  aliquod  verbum. 

T.  6.  atterJublinUs]  GeCdcro,  alteruntjubiime  legenti  e6 
ad  auiarium  referenti^  non  poflum  aflentiri.  . 

f.  ^.fiiaue  domini']  In  ledione  libirorum  Polit  cbmmk 
latere  domnum,  i.  e.  dominorum,  eumque  numerum  i«quen« 
tia  poitulare  verbsv^  nion^t  Pontedera. 

C  8^  M.Pifonel  Credo  effe  M.  Pupium  PifonemXW- 
porHiaDum^  de  quo  vide  Ciauem  Ciceron.  InfhtllL  13.  e; 
additur  Pupii  nQmcn.  fed  cap.  6,  feft.  2.  iimplidter  eft  M. 
Pifi>.    Ceterum  Gellius  IIi  20.  ex  fa*  L  hi^t  Juere  multL      ' 

(.  g:  Jqualos'}  £dd.  primae  ytraroxfolenoi  varietete» 
Apud  Feftum  in  ^iiMvfir^  «x.pifqibpis  («piaflpmatisexpipitur 
Jquarus  vel  potimjqualus,  quem  poUucei*e  non  licebat, 

jRhinton']  Sub  nomine  RJiintonisi'^  latfai  faiftrionlB»  de 
quQ  Donatus  de  tragoediaetcompcdifi  tr^didit^  Aefopttm, 
iHftrionemy  patr^m  vel^filiumi  guloiltate  infaniem  vt^mque» 
intelligi,  cenfet  Gefiier.  £xcerpiit  huuc  iQCum  Goluxn^lla 
Vm.  16.4.  .  ;  *     r 

Fmmidium'}  Ita  in  Codice  vetere  efiG^ alt  VrfiiiM>  ^ 
^pud  Colum.  L  c.  igitur  vu|gatam/iMi»f4/f>m  coi^exi.^  Apud^ 
Horatium  I.  Serm.  L  95.  eundem  intelliigi  Vmmidium;^ 
Philippam  I.  Epift.  7.  46.  cenfebat  Bentleius.  Vouj^iun^ 
Horatius  diuitem  et  auarum  £icit  De  geqte  Vmn|idi%  vide 
Spanheim  de  Vfu  N.  T.  II.  p,  7.  PbiUppum^  Honitei<|raiirfi^ 
agendis  clarum»  Lucium  M«u^cium  Philij^piun  Coafularem  et 
cenforium  fuiiTe,  putabat  Torrentim^  .  M^^iWS^Vh 

fcinas 


VAKKONIS  LIR  HT-  CAP.  tV.  V.      501 

fcinas  'tiiemorat  Vam).  In  Vitniuio  Praef.  Llbri  I.  pro  Pn^. 
Minidio  varia  le6bio  apud  Fabriciam  B.  Lat  T.  I.  p.  48^-  ^* 
£rnefti  habet  NumkUo.  In  CicerOnis  Epift.  ad  Div.  XVI.  14* 
^mtfim-exCodd.poraitproil(fiM»miffm,  fed  Ernefti  maie» 
bat  yinmidium^     •        ^ 

'.  f  ^]  I^  ^^  *1^^^  ^^i^  Viftorius;  malim  cain  Edd* 
primis  yifo;  etfi  Varronis  etiam  villam  fab  oppioo  Cafino  ad 
#ttmen  iftud  foiiTe  conftat 

f*  10.  Sic  nojlra}  Vriinus  malebat:  Noftra^  intfuam 
tuxuria  propagauit.  De  Sergio  Orata  vide  etiam  ad  ralla^ 
dllL  40.  notam. 

Quare^  Ante  hoc  vocabulum  Merulae  perfonam  efle 
interponendam«  monuit  Geihef. 

Cap.  IV.  po/l  principia}  Scaliger  corrigebat:  a  pofi^ 
principiis^et  in  caflris.  Ita  etiam  Vrimus  cenfehat»  qui  prae- 
terea  verba  in  cajiris  omiila  malebat  Vulgatam  inepte  de- 
fendit  Popma,  quali  elTet  fcriptum:  Ego  te  voIq  ejfe  pofl 
principia  in  cajlris,  id  eft,  ab  his  potius  temporibus  quam 
prioribus  incipere.  Scilicet  ille  cum  Edd.  I,  I-  G.  fupplebat 
incipiendum.  Equidem  VHini  fententiam  amplefior*  De 
principiis  caitrorum,  et  loco  eo,  qai  poilprinoipik  diceba- 
tur,  mnlta  Gfammatici;  fed  dicuntur  etiam  fimpUciter  poft^ 
principia,  vt  e  Varronis  duobus  fragmentis  docuit  Scaligef 
et  Popma.  Leftor  verba  pofita  reperiet  in  Geiheri  Thef. 
JL.  JL. 

JFircellina'}    Supra  cap.  a.  f.  15, 

f.  7.  Cafino']    De  quo  cap.  S<  f.  9« 

agri  naturam}  Propter  oUueta  (reqiientiay  quonim 
iriiftomamant 

f.  3.  Th/culano}  De  Lnculli  Tufculana  villa  magniiica 
«libi  duu;.  tnrdum  ex  auiario  LucuIIi  nolait  famere  Pompe- 
ius  aegrotans,  vt  ex  Piutarchi  Lucullo  refert  Gefner. 

coniunSum}  Verbum  hoc  Vrfino  delendum  elTe  tI- 
detiir. 

votitantes'}  Ex  Codice  iretere  malebat  Vrfimu  videti 
voUtantes,  quod  habei^t  Edd.  prindpes.  Verum  ita  fcribere 
oportet  etiam  i&/e/7a/. 

quod  aUenus']  Vriinus  corrigit:  offhdit  atienus  odor^ 
qui  opplet  nares^ 

Cap.  V.  De  hoc  ornithone^  Edi  primae  primp  de  or- 
nithone.    Voiit.  Ubri  primo  de  tioc  omithone.   Vrfiiiittsmonet 

li  3  «tiam. 


503        .     COMMENTARIVS   IN 

etiam,  in  Vetere  Codice  deefle  hoc.  Deiacepi  qnod  eft  pro 
qum,  quafi  auiariam  antea  nomiiiaflet* 

noH  vbi']  Quam  quafi  nouam  ex  lt1>ris  fbis  lefttonem 
pofuit  Vijlx^rius,  babebant  ante  eum  Edd*  L  B.  R.  Varro 
defcribit  talem  ornithonem,  vnde  aues  pingues  promantur, 
non  vbi  in  opena  famantur,  qnod  qoidam  in  omidionei  ele* 
ganter  coniSuffco^  faciebant 

aut perijltflum']  Ita  ex  Pol.  3.  dedi  pro  valgato  vif  etfi 
nemo  vitium  animaduertit  Auiarium  aut  teftudine  con- 
ftruitor,  vbi  rete  non  eft  opua,  nec,  puto^  tegulis.  Ita 
fe£t  8-  periibvlum  laudat  Strabonis»  qui  obieAo  rete  pafce* 
bat  auea.  Teftudine  etiam  pauones  indudit  infra  cap.  VI.  4» 

perifttftuml  Libri  aliqui  periftylium^  Atque  itSL  variatur 
in  Ciceronis  Qr.  pro  Domo  c.  44.  Suetonii  Auguft.  S^*  at- 

Jne  alibL  Tetraftulum  eft  apod  Vitruuium  III.  3.  \^  3. .  et 
s  Infcript  Arualium  Fratrum  apud  Philipp.  a  Turre  Mo* 
num.  Vet  Antii  p.  390.  Sacerdotes  in  tetraftulo  conjederuni 
it  ^  ftierificio  epulati/unt.  ftimptifque  praetextis  et  coronis 
ftnceis  vittatis  tucwn  dene  dtaejitmmoto  adfcendenmt^  et  reli- 
qqa,  quae  pofui  ad  Catoris  cap.  41.  £  3. 

f.  3;  Quidam^  In  Edd.  primis  eft  acUidant»  Vrfinus 
ex  Vetere  Codice  laudat:  Qmdam  cum  eo  coniiciunt  a&as 
fuoque.  Crefcentius  9.  c.  93*  Qui  vult  praediflas  aues  vd 
atias,  quoB  pbigues  care  veniunt  liabere ,  hcumfaciat  claufum 
tt  tiguUs  vet  rete  magno  coopertum,  magnumjecundum  quau- 
tiiatem  auium  quas  inctudere  votet.  Infcriptio  autem  capitis 
nominat  turdos,  merulas,  perdices  et  contumttes  (fic).  For^ 
te  ex  Crefcendo  legendom  eft:  Qui  volunt  eo  adUciunL  In 
jBdit  Oefo.  antiqna  mea  eltfadunt.  Fortnulam  cum  eo  pro 
praeterea  ex  Scribonii  Compof.  61  et  13$.  attuUt  Gefiierl 
TheC  L.  L.  fiarte  h.  I.  praetirea  eA  ex  gtofTa. 
.  mitiariae  ]  Varro  L.  L.  IV.  p.  3 1 .  Ficedutae  et  miliariae 
ditfae  a  cibo,  quod  atteraejieo,  atterae  miUo  fiant  pingues. 
5imiliter  Graeci  ntyxpfiuc  appellant  paruam  auem,  quam 
cum  hortulanis  emberizis  noftris  comparare  licet  Vide 
Comment  ad  Friderici  n.  Reliqna  p.  167^ 

eam  potiusj  Crefcentius  refte  omifit  poiius,  et  deinde 
anguftos  habet  Sed  genere  foemineo  dixit  nofter  canalem 
in.  7.  8.  et  in.  II.  2.  Etiam  Cato  c.  i8«  6.  Et  Philarfiry. 
rius  ad  Georg.  IV.  365.  ex  Varronis  Diuinarum  libro  VI. 
locqm  pofiiit  hunc:  Qtnates  eas  defpicit;  monuitque  fimul 
^  fextt  vocaboll  foemineo. 

Jiemm 


vAitiLONis-  lfb:  m/  eXp:  v.      so} 

jf  mim  hifi  Crefc.  aoffijtUaa  dMffa  ejftt  a^ua,  m^vf . 
nOretitr/acUius  tt  bibereiuf  inutiUus.fi  ^me  Juperat  ad  poi 
iumamumperMulamexeaietc.   '-^-i.iii»©  « 

*  quae  abuudat2  Verba  haec  fptjyUir.4fe  lcenlebat VrfliiiHr» 
motas  loco  Froatini  II.  Artic.  94^  ed.  Poleiii:  jiquam  quae 
e^  lacu  afmndai^  nos  eaducam  vocamus.  Praeterea  etiaiu 
verba  per  fiJlulafH  abnndare  patabati  De  pribf ibns  verbi^ 
MetBt  moimit  Aridn  Schottus'  Obfenr;  in.  8*  CrefeentittS 
legifTe  videtur:  -et  ex  fotu  quae  dbimddt.  quam  leftionem 
ibHiime  equidem  fprea^riin.  Certecaduca  cam  Geifaefo  mo- 
tanda  in  cadHcOm  eft. 

f.  3«  habere  A»m/X^]  Crefc.  kabere  debet  kumile  et  au- 
guftum,  quo  cuftos  vix  iritrare  qMOt,  feneftras  etc. 

m  qua"}  Lipfius  de  Amphitheatro  cap. 9.  malebat  equa, 
contranitente  Gefnero,  qai  baaeam  interpretatur  ipfom  am« 
{rfiitheatnim.  Cochleam  interpf^tctr  Gefher  genus  foriam 
Veriatiiiam  rotundarum  vel  dimidio  orbe  fadtaram,  aut  quod 
eochteaeope  tolli  ac  demitti  poilit.  J  Equidem  puixy  inteili^ 
g^nus  ilbid,  quOd  catarraftam  dixi^eLkitini^qaoki  funibiitf 
Veicatenis  tolH  itibito  ac  demitti  pdterat 

extrin/ecusj  Crefc.  extrinjecae  *-  eo  quod  earum*  Edl^ 
tk>  antiqua  extriu/ece  orbores  vt  aues'. 

^ loeum  kummsli  Ita  Pcdit  libri  luibent,  et  Cre(beh1ii<s. 
Vulgo  omittunt  locum.  Verhomoportet  fpurium  videbatnr 
Vrfiho.  ;  .        . 

f.  4.  teSoriO'  taSa']  Crefeent  tirca  ofiia  ae  fmeftrat 
tati^  Jit  nmikioj  m  mus  vel  muftela  vel  cuia  beftia  intrar» 
poffit.  Qnae  multo  funt  fantora  vulgatis  ue  aquaiutrare. 
Znterim  fuadente  etiam  Gefnero  reftitui  anti^uam  leftionem 
ne  qua  intrare.  Cetn-um  teSoth  taiSa  iterum  ex  Ittfris  foi^ 
dedit  Viftorius  infra  in.  i2.  3. 

pahs}  Infra  in  ornidione  ieft.  13.  mutuU  erebriomuu 
hus  eolumfus  impo/iti ,  fediUa'  auium* 

perticasl  Crefc.  Grca  huius  aedificH  —  mukiftui  paBp 
^  etiam  perticae  in^clinatae  —  patieteSf  qidbus  tnultik  perti* 
cae  adneSantur  ex  tranfuer/o  modicis  interualUs  ad/peciefm 
cOficeUontm.  Gbatui  turdorum  ponantur  ojfae  etc.  Vnd^ 
comprobatur  leAio,  quam  ex  'Edd.  teftitui.  VuIp;o  erati 
e  perticit  iucUuatis  «-^  trcm/uerf^  gradatim  -—  p&Hcis  dune* 
xis  ad/peeiem.  Mecum  facit  Vrflnus,  qni  tameii  et  poft  prc^ 
ierea  abeffe  matebat,  et  deinceps  voces  ae  thedtri.  Refte 
puto  hoc  pofterius)  nam  tnterpretafiLtur  vooabulitm  fceni« 
dorum.  Igitur  indtiQ.  Con^G^fiier  ia  vulgat»  tneluferat 
iwfantefpeeiemyqilo^fiMiiKasreli^a^iitei^r^^         Caa« 

li  4  ceili 


5<>4  -  COMMPNTAItlVS  JM     , 

celli  £iQt  fedilia  diQtlri»  caQceUig  ip]K|itrf4eipiiba8Bttriiuinii 
44  Ouidii  Amor,  lOL  >  64vcaiicelIo8  fori  babet  Cicero  pra 
Sextio  c.  58.  In  <7rtd&pne  fua  Varro  iafra  fe6t  13.  inUr 
cpbmnas  $xtfHaraf^*is3v^^  vt 

iheatridion  awum.    T  J>     . 

deorfim  ~  biberg pcffint']  Haec  QtniSt  Crefcendiu,  et 
iunt  inepte  ex  faperioribos  repetita.    Quare  inclufi, 

cibatm  offas  pqfitai\  elfe  oportet,  i|itellige.  Se4  re« 
^ns  Creic.  dbatui  tardt^m  p^nant^r  offa^  , 

farre  mixto^  Pergit  Crefc.  cacteris^  tribuantur  grana 
qmbus  vti  ctmfiieuermt  et  ea  praecipue  amdejumuat.  Dietm9 
viginti  etc.  Qood  egreglum  flnftarium  indagauit  iam  ante 
me  Pontedera  nec  indignum  Varrone  cenfujt  Praeter  of- 
faa  enim  ex  farre  et  ficis  ColQmella  etiam  Vm.  la  3.  et  Pal- 
ladius  L  36«  turdia  ad  fidlidium  fubleuandum  dari  iubet  myr* 
ti,  lentifci,  oleaftri,  ederae  atoue  arbuti»  quibus  deleAen- 
tur,  feniina.  Atque  ita  etiam  Geoponica  XIV.  24.  Quare 
h.  1.  ex  Crefc.  ita  legq :  Obatui  turekmm  cffae  jmmmitim 
effs  moMim «—  mixto.  Caeteris  tribuantur  grana,  quibus  vti 
canfueueruntf  et  ea  ifuae  praecipue  amde/uemmt.  Diebus,  et 
Tfi]iqpsi.    Editio a&tiqua Crefc. eam ^  auidishAeL 

quis  toUere']  Crefc.  omitti^  etiam  quis,  vt  £dd.  moltae. 
Mem  Crefc;  det  cUmm  et  farre/ubtitiore  incipiat  atere.  Qm 
^P^ti  eft  .^0.    Rf^ftifauit  quis  Gefnen. 

dat,  cibum^ue  ptus]    Interim  reftitui  antiquam  leftio* 
i^em,  ci^te  aptiorem  yulgala:  dflt  cibumf  qaod  pkis  ponit. 
Multo  autem  reOius  Crefc.  det  cibum  etifarre  e(xu  omidb 
medils  verbis^  vt  ^ionuit  etiam  Pontedqni. 
]:.  inkoc  teSo]    J^x.  le6lione  librorum  Vidoril  camis  quas 
^imiis  —  kabeant  aliquod  adportat  Jiibplementmn.     Tume- 
bus  Aduerf.  XIX.  28.  effingebat:   cauUs^  qnae  cauHs  lia- 
beat  tabuiata,   aliqu^d  atfy)ortat  /upplementum,     Caulem 
interpretatur  caulam  feu  aulam.    Scaliger  oontra:  in  hoe 
teSo^  cauiijque  ams  tabulata  habeant  aliauot.    Cauiis  inter^ 
pretatur  caueis,  auis  autem  aues.     Tabulum  explicat  per 
fdrevfov  ie^  Ve^ijlum»  cui  infiftunt  vel  ex^untes  vel  ia- 
trantes  au^.   Deinde  emendat:  adportae/ubtimentumi  Le, 
fiibiimenf  feu  limen  fuperias :  aut  ad  portjfm./ub  limentum* 
t^einde/Turnebum  taxat»  fiiam  t»men  emendatipnem  reli« 
quae  Varronis  orationl  acoommQdare  atque  interpretari  0« 
npftt    ¥qpm  toaiiiit:  ad portaefiipplementum,    Qoialcili* 
cet  pp^t»  non  euobr^-finaunt^r  turdi«  vtcoiumbae  etreii* 
quae  m^^  ideo  tabutatltadi^  d<»bere»  quo  fubuoient  turdL 
Ponted^-  f^nGm  bw«^f9b4>»t  ctk  Vjn^oAlf :  Ju  cctuesi  ui 
f  «;  portam 


yAllR.ONIS  LIB.  m.  CAR  V.         505 

fortmfieri^lfberiailam,  i»  mt0  mdarms  moriuas  cmes  fir^ 
9^.    Iteqde  emendabat:  In  hoc  te&o  conmfque  tmeaetabi^ 
lata  habeant  aliqtiot.  ad  pertae  Jnhiemewtum  eonira  hoc: 
amarmt  quae  mortuae  ilnfunt  aues^  vt  —Jbkt  ibidem/ermh 
re.    Fatetur  tamen,  vocem  portae  ftbt  h.l.  importanam  vide- 
rl,  qnare  malebat  eam  delere^  etJiMimentum  lcn^umiltio^ 
r^m  intefpretari,  autlegere  perticae /upplementum.    Eqat* 
dem  in  periftyl6  rete  teSo  quomodo  tabiUata  poffintexftraif 
iion  iatia  intelligo ;  nec  videa,  cor  ad  perttcaram  fupplemem 
tom  iint  adimigeada  tabolata »  cmn  in  perticis  ^wb  reft» 
OHififhuit  et tooqaiefcant..  I^cunam vix aliqoiafine icnelio- 
rnm  Codicom  ope  explebit.  •—  Nunc  demom  video,  exgal* 
Unario  haac  ette  in  alienum  locom  tranf  iata  verba.    Ih  ^te* 
ro  enim  oraithone,,  infra  a  Vanxme  defcripto,  palorom  et 
cancellorom  fcenicorom  fit  mentio,  noUa  yeto  tabulatoram, 
ttec  ea  aoiario  tordorom  foo  Colamella  adftraxit    Contra 
in  galiinarioy  quod  Varronlano  fnhiUimam  exftruit  Coiu- 
melk  Vm.  3*  feft.  .^.fublhniias  diuidatmr  tabulatiSf  qmu/u* 
/nfa/e  quatemos  et  injra  Jeptenos  Uberos  pedes  kabeane,  quo* 
niamif/ajingidosoccupant.   Vtraquetabutata gaUinis /eruu 
re  debent.  •—  tabulatis  infijiere  dormientem  auemnon  expedit^ 
ne  fino  heehtur  Jlercore;  quod  cmni  pedUms  vncis  adkaefiti 
podagram  ereatj  ea  pemicies  vt  euitetnrf  perticae  dolantur 
in  qucuhrum,  ne  teres  teuitc^  earum  Juperfiiientem  volucrm 
non  recipiat  etc.    In  Varronis  mtem  loco  cap.  9.  feft.  7.  ta- 
bolatoram.mentio  fit  noUa;  ftaquc  ibi  poft  yerbsi :  fintcubi^ 
Ua  earum:  excidiile  poto  haec:  Jn  hoc  teSo  cauei/qae  tabih 
lata  habeant  aliauot  ad  perticae  (yel  p9rticarum)^Jiipptemen^ 
Um.    Caoeaa  icilicet  in  gallinarlo  chiaa  cum  Varrone  lacit 
Colomella,  et  tabulata  doo  adiungit^  vbi  interdio  verfari  gal* 
linae  poffint;  nofto  vero  in  pertiois  affidere  debent  '  uer- 
manicus  interpres,  Mayer,  Scaligerianam  correMptiem  fe* 
cotua,  interpretatur  taboU^a  •appofita  ad  aperiendae  pdHae 
vifiun  ajbqoe  effiigium  aniboa  fabtraheiidam  atqoe  toUendom. 
£  5.  auiariuinl    In  Edd.  L  JB.  R.  eft:  amariidn  quae 
mortnae  ibifint  aues.    Atque  ita  fcriptam  faabere  etiam.  Co* 
dicem  Caefenatem,  Venetomet  Elorentinos,  teftatur  Ponte* 
deca  in  Coris  feeaiidis^  qoi  egregie,  omifib  vocabolo  cura* 
tor,  inde  eJEecit:  auiarius  qkoe  mortuae  ibijuniaaes  -^/olet 
ibidem/eruare.^  ;  j.   ' 

■    reddat^  £dd.  L  B.R.  'pex^ti/Uet ibidem/emari cum. 
Vifinus  ex  Codice  vetere  laodat^/f jt  iMiffmT^ar^. 

opus/unt^    Crek.  opus  eft;  vtex  kocjumantur  eMoriOf 
^cmmtmr^idoneae.  qoamiedionem  vnice  probo.    iMerim 

li  5  viilga« 


5o6  COMMCNTARIVS  IH 

vtdgataB  diftiiiAioQem  oorrexi.  Editio  anttfaa  Crelc.m- 
m^cuUs  Miari$m. 

oflio  et'}  Crefcentius:  ojlimn  htmitii  iUuJlriarB  ibi  JU^ 
mm  nmnerum  habet  exelufim  '^feclufo  ctam  debetfaeere^  ne 
retiqm  fi  videam  y  terredninr  et  ante  tempns  uendiiionis  mo* 
rianinr.  Vrfinaa  tnalebat  legi  maioref  maiore  cfiio.  Inte- 
rim  ex  Edd*  L  !•  G.  dedi.leftionem,  qaam  propias  a  vera 
abefle  pato.  Inferai  enim  et.  Editio  CreTc.  antiqua  habet 
iltufiriore  ibi  cnm  enim  nrnnenm:  et  omittit  verba  debetfieri; 
demde :  et  dlio  iempore  venditionis. 

£  6.  Nim  vt  aduenofl  Ante  haec  verba  deTQeras  coU 
locanda  efle  cenfebat  tC&m  feAionem  feptimam  a  verbis  in- 
de:  Praeterea  volncres.  Re(ifcel  Sed  magna  horam  Ipforam 
pars  inepta  ejEt;  qaanquam  fcio,  Varronem  eiufmodi  nagis 
dele6bri  iblitam  f atiTe, 

nrnnine  mares'}  Monius  p.  239.  Tkrdi  mafeuUni  Jknt 
generiSf  vt  ptemmque  ieUum  efiz  feminini  Varro  (^yinqna- 
trihns:  Tn  PlecU  contra  quid  audes  dicere,  cum  in  eborato 
ieSo  ac  pnrpura  operto  toro  cubare  videas amytnm,  et  eins 
prius  atuumf  quam  tj^pumjubdncere  malis.  Sic  corrigo  lo- 
cum  f  mifere  laxatam*  Exemplum  Varronis  alienum  eft  ab 
obferuatione  Nonii ;  fed  excidiiTe  videtur  Iiic  nofter  loeos. 

f.  7.  turdi  adnentido]  Pofteriorem  vocem  deleri  ma- 
lebat  Vr/inus. 

aeMnmate']  Charifium  «  Varrone  laudare  emtumnalf 
annotattit  h.  1.  Popma.  Pfinhis  10.  feft.  3$.  abeant  et  me* 
rutae  tnrdique  et  fiurni  JhnUi  modo  in  vicina.  Quae  ille  ex 
AriftoteleH.  A.  VUL 16.  vbi  latere  ait  flaimos^  merulam,  tur- 
turem»  aiaudam  et  turdum ,  maxime  tamen  tartorem;  noli- 
quam  enim  hieme  turturem  fiiiHe  vifam.  Deinceps  Pliniutf 
fe6l;.  36.  trimeftres  efle  ait  turdos  tarturefque^  Turtnrem  in 
Graecia  per  aeflaitem  (bium  apparere  tradit  Arifiaoteles  H.  A. 
VSE.  3«  et  .pinguem  admodum  abure  cap.  16.  Turtures  et 
ooturnices  aiiquas  in  locis  apricis  hieme  labfiibere,  ait  c.  id. 
Cum  Piinius  in  Ifalia  turdos  trimeflTes  elTe  dicat»  aiiom  in- 
teiligi  voluity  qaam  Yzxvo,  aut  a  veritate  aberranit  Colu- 
meila  enim  VIII.  9.  per  Uemsm  maior  turdi  copia.  Pilarem 
et  Hiacum  turdom  in  Italia  rarum  eile»  iiflSnaat  Aidrouandus 
XVI.  K  Muficam  foium  in  kaiia  oopio&m  reperiri,  afiVrit 
Cetd  omith.  Sardic.  p.  154.  Pihu^em  (ii  tordo  mtxzano 
Oiina  ibl;  35.  3.)  circa  aequinoftiam  autoinnaie  Itaiia  abire 
et  a  iatere  feptentriotiale  verfiia  meridiem  in  Sardiniam  al>- 
ireT<ait«  vbi  commoratur  per  totam^Jiiemem,  lentiibii  oieae» 
blea&ri  etarhuti firudubns  vefcens.  Praeterea mooiiit  Cetd, 

mare 


VATIIIONIS  LIB.  m.  CAP.  V.        507 

nare  h.  L  intdiligi  Adriaticaflv  yerfiis  fepceAtri<Hiem  Italiae 
appofitam;  et  iitfalantm  deineeps  nominatarum  mentionem 
non  pertinere  ad  tardorum  migrationem,  fed  ad  tartorea  et 
cotumices.  Tartares  in  Sardiniam  adaeniunt  menfe  Mar- 
tio^  abeunt  in  ^ricam  menfe  Septembri,  eodem  tefte. 
Veram  interpretatio  Cettiana  locum  vix  habere  poteft. 
Varro  enim  etiam  poft  tardos  nominatos  iterum  de  cotur- 
nicum  migratione  et  tartaram  mare  nomlnat;  atque  in  iis^ 
dem  infolis  in  reditu  morari  paulum  ait^  quibos  in  adaentu* 
Igitur  mare  Adriaticum  intelligi  non  poteft,  fed  Siculam. 
Nifi  dicas,  in  reditu  per  mare  Adriaticum  in  aliis  infulis  con- 
fidere.paulifper, 

Pontiis]  Pllnius  3.  f.  12.  Pandatariam  infulam  In  Pu- 
teoiano  finucoilocat;  nunc  Infula  Mariae  audit.  In  An- 
tiano  vltra  Tiberina  oftia  Palmariam,  hodie  Palmaruola; 
tdaerfus  Formias  Pontias.  Deinde  feft  13.  contra  Veliam 
pofitam  aliam  Pontiam  nominat  Idem  32.  f.  54.  circa 
Pontias  infulas  pemam  concharum  generls  nafci  ait  Ita 
etiam  h.  i.  in  libris  variari  vides  in  nomine  Pontiae  et 
Pontiis.  Omnes  hae  infulae  Itallae  Iltorl  meridionali  ad« 
iacent 

•  /exagintamillia]  RefpicitlocumlH.  2.15.  qairiquemil. 
Ka  turdorum  venifle  denariis  ternis,  vt/exaginta  milUa  ea 
pars  redderet  viltae.  —  -Serf—  opus  erit  tibi  dut  epulum  aut 
triumphus  alieuius*  VndeVrfinus  malebat:  /exaginta  itla. 
ISquidem  malim  aut  triumphus.  Nam  erant  etiamepula  fine 
triumpho. 

licebitl  £x  leftione  {ibrorum  ScaUger  emendabat: 
fixaginta  quaeuis  mitlia  —  licebit  Hmltum.  Dic  i6ud.  Vr- 
finus  malebat  ex  vetere  Codice :  Mitd  tunc  dic  iltud.  Pon- 
tederti  milu  tum  dice  ittud  atterum. 

f.  8«  Cajino']  Edd.  aliae  CaJJfno.  Supra  11.  3.  11.  in 
CafinaH  eft  nne  varietate.  CafiHnatem  fimdum  M*  Varronts 
nominat  Cicero  Philipp.  II.  40. 

inuentoris  noftri]  Haec  verba  fpuria  vldentor  Vrfino. 
Strabonis']  Plinius  10.  cap.  50.  Auiaria  primus  inJH* 
tuit  tnclufis  ommum  generum  auibus  M.  Laetius  Strabo,  equt' 
Jlris  orimis,  Brundufii.  In  Plinio  Lenius  ex  h.  I.  fcribi 
volnit  edam  Plntianus.  JieG^l  Mate  Vrfinus  e  Plinio  emen- 
dabat  Varronem.  M.  PLaenlum  Flaccum,  Brundufii  habitsn- 
tem,  laudat  Cicisro  ad  Diuerf.  XIIL  63.  et  XIV.  4«  Patfis  et 
duorum  fiUornm  hortos  Brtuidufii  memorat  Orat  pro 
"Planeio  41.  et  pro  Sextio  63* 


50g  .    CCfMMENTAIR VS 1»     ' 

ixedraj  Cicero  td  Diucrr.  VU.  23;  Bxhrdria  quae^ 
dim  mihineM/ufUmfiiiutaiMparticiUa  Tujhdaniy  eavok- 
bam  tabeBis  omare. 

margiailna  tapidetsl  Plinias  IL  f.  06.  In  Caftnate 
fiwaus  appettatur  Scatebra,  /rigidus,  abundantidr  aejlate. 
iheoVtin  Arcadide  SttfntptMi  enajcuntur  aquatiles  mtijculi. 
Quein  Varro  quo  vocabulo  volueritintelligi,  incertum  eft. 
Vicitium  Carinb  luuium  raemorat  etiam  Columella  VUI.  16. 
Vinii  nomen,  quod  h.  1.  deincepa  iegebatur  vulgo,  cum 
Scaiigera  abolevit  Gelher. 

et  e  vilta  in  viltam]  Vrnnus  malebat  in  infutam.  Popma 
villam  ait.fitam  fuilTe  in  fumma  parte  flumii^is,  vbi  illud  in- 
iluebat;  infulam  in  ima,  qu|i  exibat  .  Itaquc  e  viila  in  io- 
fulam  pontibus  flumen  tranfibatur  diredum  ab  infula,  aua^ 
erat  ab  iniio  fluuio,  vbi  confluebat  ait^a  amius.  Ita  ad  h.  1. 
Poftfna,  qui  Vriini  corre^liiQnem  probauit;  qaod  equidem 
facere  n6ri  pQffuxn.  Varro,  de  latitudine  fluuii  loquens,  tan- 
tam  eam  att  efle^  v.t  pontibud  e  villa  Varronls  in  vicini 
villam  tranreatur;  deipde  iongitudinem  eiufque  terminum 
VtTumque,  qiu  fundum  Varronis  attingebat,  edit*  Quod 
vero  Varro^  ait  flumen  per  vLilam  flnere,  poffis  forte  etiam 
e  vitla  iri  villam  de  partibus  ipfius  Varronianae.villae,  medio 
flumine  dluiiis »  interpretari. .  His,  demum  fcriptis  incidi  in 
locum  Ciceronis  Legg.  II.  i,  vbi  villam  fuam  Arpinatem 
defcribit  his  verbis  c.  I.  visne  in  in/utaf  quae  eft  in  Fdfreno 
fermoni  retiqub  demus  operamjedentes  ?  Ita  quidem  AtticOA» 
cui  Cicero  reQ>ondet:  fanequidem;  mm  itto  ioco  Hbeutiffime 
/oteo  uti ,  Jiueauid  mecum  ipje  cQgito ,  ftue  quid  autfcribo  aai 
Tego,  Hoc  eft  ipfum  Mufeum  Cicerpnis  in  infula!  Pergit 
cap.'  3.  'Fentum  in  in/ulam  eli.  Jiac  vero  whil  eft  amaiius  ; 
etenim  hoc  quaji  roftrqfinditur  fibrenus  et  diinjui  iequatiter 
in  duas  partes  tatera  itaec  altnit,  rapideque  Mag/us  cito  ia 
vnuth  c6rftuit\  et  tantum  cofnpkiSitur,  quod/atisfit  mecUcae 
patasftrae^Jffci^  quo  ejffetio,  tanqnah  id  habuerii  operis  ac 
muneris,  vt  tianc  nolns  efftceret/edem  ad  difputaadum^jlatim 
praecipitatin  Urem. ,  Vides,  in  infula  ifta,  fita  ad  imom 
iiuuium,^vSi  alter  ftatim  illijimmifcebatiir^  fuiiTe  Mufeum 
Cicerdnis,  ^totamque  fere  villam^plane  fimilem. fuilTe  Var« 
ronian^e.  Quid  u  igitur  Mufeupi  v«rronis,parIter  in  infula 
.fuit?  Tum  vero  verba  ab  infula  odMufeum  fana  fueriot; 
quae  y0l)it  ^i^ho  loco  intru&  cum  Vriuio  damnauitet  in- 
ClufifGesher,  Deincebs  vefo.fuerit  fcri^endum;  /jemmam 
Jbaneu,  vbieftcircumbuiusrlpas^etcef^air^^  ' 


VAlillONIS  UH;  Ul  CAP.  V.       509 

'  fiCCCC]  Primaram  Edd.  teftiouem  proUIxit  G^rn^^ 
qui  fupra  adL  10.  3«  mofluie,  Jkerani  D  virgulft  traafuerfii 
diuiram»  notam  ^fle  nameri  quadriagefiarij.  HaJicA'oliiii& 
atiqu^m  explicareK  atqae  ita  fadbui^,  vtet  ipfa  nota  et  Interr 
pretatio  maneret*  GaUiciia  anterpres  longitiidinem  flumiiu 
^gnat  850  pedom. 

abimo]  Ex  le6)ione  Codd.  ^iiiHto  vel  aitime  effecii^. 
Tumebuset  Scalig^r  eam  le^opedtn,  quam  jrepofuit  ifk 
V^teria  aFinia  Iq^n  Gesner.  Imo  flavio*  ^uDQi  nnf^  opt 
ponit  fummum  cQm  Mufeo» 

attera  anmisl  Ita  in  libri3  ftiis  fcriptum  r eperit  Vi£b>* 
rius,  qui  all:^  Varroni».e:^^jmplo  apfUd  Nonium  genus  hoq 
f^nfirmat.. .  Sed  .locus  alter  Vncroni^ :  Propter  hos  finif 
qmnis/quamolifri4^ibitk$m,dicmUiMitatam.  aliterJicef:  in^ 
t^rpretari,  moQWte^  etiam  MLoi^gigni:;  et  refiqiiH  «xeiipplaji 
aNonio  pofit^i   funt  erpoetia.  ..   ..    ;     .  .    «     ;       .; 

ambukitiojub  dio\  Etiam  Cotamella  U  6»  )•  .ambula^^ 
tione8dixit;«et  meridiano  aequinp^iali,  iiubiicitiubet^  vi 
hieme  plurimum  folis  et  fteftat^*  minimum  reoipiiuat;  ;  Am«i 
bulatiunculam  tefygm  vitk<  a^i  fonrv^  Ciceroad  Attic^ 
XUL  39.  vnde^npfctmua,  gemtnuin f uifle  genuA*^ XyiJmtf 
i^terpret^Uur  am wMUouem  uib  dip  £nie(ii  inClaveCiceron. 
addens»  ef&  ant&>t>octii«ivi»  ihiqae.fimul  eS^  fe^iliaA  iigna[ 
et  fioreii*  •  .Sig«k|r  gyiroafii  X^i^qu^i  Oi^ro  ^nemorat  ad 
Attic» Xg.  fediKa  Academ.  3^.^j.,fiKniU3/n.  17-  Ante» 
cryptoporticMm  Xyftus  .vjoUft^ddrntQa  teporem .foiifl.inftiil 
rep€»ciiffu.^ptjMei:ticU8'«^tfc .  .Mom  V.  6.  Aute  porti4 
cum  x^rihis  concilus  in  plQjritoMtf  fpsectes  diftia3u«qu0  bukOf 
demilw  indf  fVMUisqUe  puliUaafi  (Ittrq/fi}  ^i  bc^arum 
effigie^,  lauicem  iidtietffts^.  hiwithittim^ :  .Acantfaiis  iK 
plano  molliii  ef  peiff:  dixerim  Uquidusr  Ambit*;hUA(  limbM 
latio  pn9l&&.v4iJueqQe  tqiifis  virkUbQa  iaclufii:  ab.iiis  geiUtial 
in  modMim  ctf  oi>  .^e  buxiMtt  oulliformem  jiumU^qtte  el( 
jietefltav.amu.arbufculas  Gurciimit>  ^*  Onm£a,  .matferta  muA 
IMuntaJ^r  WrgrAAitobuxuft«>piirit et-fui^brahit e*^  Acapite 
porticus  trictbitoin.excurrit).  vdhris/  xgrftum  deStenttm  eO 
prottnus-pratum  moltimiqpierutviivJMiet^^feaeftria^v  S<^ 
«et  aliter  Grafoi^  quL  Vitruniorauitere  V.  1 1.  iBortiouai 
Xyihun  <licunt;.9]Qd.aAletae;p6£biherii^tei|)pQCki^ 
ftiuUi»  eiMrcfAtmvl  Lattni  ootitstiMfiem  teftf  iV^^s^  iiypae. 
«bnui  atib^WKii^ne^.XyJlmaiififtUaftt^.  qnfi^iimedLt^tiipi^ 
fUig.  Idem  V.  9.  m^dia  viro/patia,  qmae  eruntjub  dhmkMA 
pmrHm/aaqrnmdavMdibmt  .«ttfMiifiMn.:Sefieca  de  Ii^  IIL  1%. . 
iff  Xi/fio^4fi$tffrn^0im  hfrtpnmf  q^f^mmkdMtmfnftiraU 
- .  'j  inam* 


510  CoMmENTARIVS  IK 

mambukms^  Virldit,  geftationeg  et  deftmbolationes  ar- 
k>ribiis  isifruftaofls  opaeari»  teftator  Iulianas  ioris  confol- 
tus  ff.  VII.  Xyftnm  tamen  graeimm  deambuiando  in- 
feruiiiTe,  tefbitar  locus  Xenopbontis  Oeoon.  XI.  15.  Pleri- 
que  ififiBoy  ^ttw  dixerunt,  iunftam  vt  plurimum  palaefirae 
et  gymnaflo.  Hinc  ab  ambulatione  diuerrus  etiam  latisis 
fcriptoribos  Videtur  e(& ;  quanquam  fub  diuo  fuilTe  conftat, 
tiridibtts  ornatum.  Contra  ambulationes  fubdiales  et  te(ibie 
foeront  Cf.  PoUux  DC  46.  Ladni  lautiores  puluerem  in 
xyfta  aqua afperfa  fedabant.  tefte  Phaedro  IL  5.  qui  fimoi 
Tiridia  xyftt  nominat  Xyflis  et  nemoribas  praedia  Iha 
praecipue  excoluifle  Aogaftom»  teflatiUh  Sodtonius  c;  72. 
Viridui  praeeipue  vioiariis^  buxo,  myrto,  lauro  et  plataao 
conftabant,  quae  fortoito  eefpiti  opponit  Horadus  Odar. 
II.  15.  verfa  17.  Intttr  arfaorum  onUnes  uii^sque  amba- 
labant  et  confidentes  colloqudMmtar.  Igitur  xyftus  et 
graecas»  et  ladiias  ambidationem  compk^tnr»  fedlatinus 
viridibus  exorm^ior  fait  Male  de  xyfto  et  viridibas  tra- 
didit  Chriftius  Vilbidci  p.  96.  Silvam  viridiaUam  in  villa 
Qttind  fratris,  nominat  Cicerb  ad  Fratrem  IH.  i.  labolenus 
In  Leg.  Dolia  Dig.  de  Fundo  inflrnfto:  DoHafitHlia  item 
plMmbia,jwtmi  terra  aggefta  9ft\  etii^  kis  fnridaria  pojita, 
aedmm  effe^  Labeo  et  Drmitius  fmtaat,  Viridaria  'hi^  funt 
arboreg  ipfiie  viridarii«  Sotreptum  e  viridario  matonem 
habet  Suetonius  in  Tiberio  c,  60.  Viridarioriim  iu^icm 
ktis  iuminibus  non  tiun  effe  fiiaues  ait  Cicero  ad  Attic.II.  3« 
irC.  profpeftum,  lads  tricikitt  ftneftris  pttenlm.  Sed  ibi 
£dd«  primae  viridmrwn  refthu  babent 

t  la  defarmatas]  Volgarem  leftiooem,  a  ViftDrio 
faidaAim  et  a  Gefhero  leruatam»  vitiofima  eiTe  propter  ver- 
borum  transpofidonem^  vidit  folua  Vrfinus,  qui  eandem 
leJtionem  conieAando  aflrecotus  eft»  qaam«x  Edidonibos 
j^rimts  refHtol;  nifi  qood  Ufo  verba  farma^  -deinde  mI  cetpi' 
tkhm4mUd  yobOt,  et  quadrata  tmtsiri  in  quadratns.  Qooi 
ad  pofbremum  atdnet^  ipfe  edam  quadraUa  pfbbttiierim. 
Ceteram  dMinftionem  vuigarem  omninm  Edidonum ,  qaa6 
^oOt  Jpesiem  ponftamottittunt,  refte  mataudrat  Gefner, 
monente  P.  Pithoeo  Sofaficiv.  L  13.  qui*h.iL  fte legi  voloit: 
ad  eapttulum  P.  XXFII.  ad  kae^f  ttavtetc. 

iuagrum}  *  Coflaparst  Taraebui  locDm  Horadi  L 
Serm.  Vin.  miUs  pedes :m  firouti  tr^untos  eif^iu  agrmm 
hieeUAai.  .c  -.y    -\ 

tapihd0\  lUbUeHtemriaeqoadratAemaiigineiiilim* 
ftor—  r^tundiiam  et  periigctuni»  qaoio^e^tt  gfffttfi 

poffif^ 


VARRONIS  LIMII.  CAP.  V.        511 

poflit^  vocat<sapituluni,  refte  moneitte  Scatigero.  Tftba- 
lamdicit,  in  qiia  pueri  fcribere  di(cunt  Laudat  Qefher 
Interpretes  Petronii  cap.  46.  Addo  Horatii  Serm«  1.6.  74« 
taeuo  fufpenfi  locuhs  tabulamqui  Jacerio;  vbi  Scfaoiiafteg: 
tabuiam ,  buxutn ,  in  quo  meditamur  fcribere.  Tamebos 
Plauti  locomaddit,  qui  exfbt  in  Baccbid.  HI.  9«  verf.  37, 
extemph  puer  paedogogo  tabuld  dirumpit  caput.' 

rotmdus  eft  P.XXriL^  De  diametro  cireuli;  in 
duios  fperipheria  dfairent-  axes  columnanim  iapidearom  et 
rete  e  neruis  textumy  interpretatiir  I.  A.  de  Segnen 

f,  II.  ptumula']  Scaliger  oorrigebat:  jtb  ormthoue, 
p.  L  V.  III.  viay  in  qua  meaia^  quas  quidem  notas  ita  inter- 
pretatuf  et  in  ordinem  fuam  coUocat:.  jfbomithoHe  ped. 
LVIIL  viaf  quaiter  in  areamefi/inquamidla^fimtcaueae^ 
Pidioeus  Bmbidationemabornitboney  id  eft  poft  omidionem^ 
credebat  hic  intelligi  longum  pedes  XLVIII.  latitudine  pe- 
dum  V.  Tumebus  XXI.  23.  moaet^  plumulam  aliqaos  inter* 
pretari.pterygium^  ipfe  com  Aemaro  RantODetD  pedum 
nomerutti  latere  in  vocabiiio  vitiofo  cenfebat,  itaque  cor- 
rigebat:  P.FULlat.  Longitadlnem non addi, quoiriam ex 
latitudine  infcslligetetur  fatis.  ^  Geiher  lon^udinem  ipfi' 
Amiini  dat^  a  Wrrone  pntathio  et  mabutotioh^  ailignari.- 
Latere  igitor  cen&t  in  plumubi  P.  lOCCCCviar  i-  e.  viam 
p^um  ndngentorum^  qiiae  in' fbriptur»  Longob^dica  fa* 
cile  potoeiit' tranfire  in  plumulamy  anale  tamcn  feruatam 
atque  inepfle  explicatiun  a  Caftelli  in  Villir  AntiquoruBi  illu- 
ftnrtis  Londiiii  ^728!  britannico  fermone  proditis^  coiqa 
rationes  Gefner.  refutauit  ad  lu  L  expwfbit^idem  inAdai 
Eruditonim  Lipfienfibus  itjt.  p.  ili«*fqq»  quo  le6torem^ 
curiofin  iibri  cognoibendi  abiegatum  volo.  Galiicus  in- 
terpres  ita  haec  vertit :  de  forte  cependcM  qvtil  9  a  entrg 
cette-promemde  et  mnvotiere  nne  eJpJemade  de  cmquanti 
kmt  pieds  de  longi  ^ »  miUeu  de  la  quelie  repond  ta  priucipali 
pqrtepeuela  qmite  ony  entre.  Vofutfle  igitur  h«  L  ita  cor* 
rigi:  ab  kac  inter  omithokem  area  efl  B.  LVilL  lofngat  li» 
qua  miediaJjiM  caueae  (vel  cemed),  qua  introitm^.  Sed  caueaa 
de  porta  dici^  aoh  memini.  Igitur  fedlem  Viri  .dofti  cor^ 
reffionem  totam  probare  nm  poflilm.  Pitiioeus  fufpenfi» 
caneas  fuifTe  putabat,  .aut  iongitudinis  ipHtts  menfora  coai* 

Srehendi,  11  quidem,  vt  fuperioris  loci  latitQdiiiiv  itaiqoclquc 
uius  ambulatioms  (ita  enim  vulgatam  interpretatur)  longi- 
tudini  pedes  48  tribuamus.  Gefner  caueas  pei^atas  piv^ 
res  iimiles  caueis  tibeatrorum  interpretatur,  vt  totus  margp 
iD£wmh\amt$bab^wi  Tur« 

nebuH 


jia  .COMMENTARIVS  IN 

nekui  areMn  ornldioms  ialerpretatur;  L  .A.  de  Se^er 
oaueas  pltne  omifit  Ego  vero  amlmlatioDis  latitudinem 
fi:y>ra  defiiiitafa  .fatis  efle  puto ;  lotigitudo  vero  omitfaoius 
ipliug,  in  culus  inflnio  macgme.defcripta  erat,  longitudi- 
nem  fequi  debehat;  Igitur  in  pUuwida  latere  pedum  nume. 
rum,  equidcan  vix  cnedo ;  contra  fic  totum  iocum  iegi  debere 
fufpicor :  ambnlaiio  ah  ornitkone  difiunSta ,  m  qm  mHka  in- 
troUfis  inareamtfi;  fcilicet  quadratam,  de  qua  deinceps 
Varro«  Verba  jS^ni  caneaeim  loco  mota  .tranffenm  poft 
verba  ad  ftyhkaUn.  vbi  vide  notanu 

introijks}  Antiquam  leAiojbLem  itttroitus  iiur  m  aream 
ita  probabat  Scaliger,  vt  i^  toUeret ;  contra  Pithoeua  ma- 
lebat:  qna  iniroiius  9  itersH  aream  ek.  Rycictani  Hixri  le» 
dionem  dedit  Gefner.  TtirQebtta  ait,  in  bonis  libris  efle 
qnia  introitms  dt  aream  eji.  Aream  interpretatw  omi* 
thonia. 

primoribnsl  Has  hafi, .  ait^s  interiores  ftylobatae 
feu  bafi  per petuae  in^fites  f uifiiEv  oienfet  .Gaili^  interpres» 
quia  arbufcuiae  intermediae  im{>edieb«nt;  qnominns  pri- 
mofres  et  ext^tiores  columnae  ilyldbatae  infilkrent .  Aiiter 
fl  fuiilet, .  extSeriores  minus  alta^  fui£Ef ,  quAm  interiorea,. 
contra  regulas»  tfcUtedtonidlap/Artis.  Cum  Gallo  £icit 
Gefiiei*.  iii  interpretatione  retis .  a  fttmma  maceria  pedes 
vtrinque  73  longa  ad  epiftyliAmj  fitu  pkno»  et  deinde  ab 
^iftyiio  ad  ftyiobaten ,  ad  perpen^iculum  extenfo.  Sed  e 
maceija  fumma  -extenfum'  rete  aliter  dednxit  Gaiiiis  quam 
Gefiier;  de  qup  poftea  admonebo.  MoItD  alittr  JiJec  of- 
dinauit  Cafteilus,  non  intellefto  Vacronis  fermone,  vC  bene 
admonuit  Gelher.  I.  A.  de  Segner  maiorem  ornitbonem 
non  attjgit^  •  minorem  vero  iii  pairte  roCimda  incluiaK  aocu- 
rate  et.4efcripfit  et  pinxit 

HaeJmU]  Nemo  admonuiC»  ad  portieus  proxime  ante- 
oedent^,  an  adxaaneas,  iatisIongeliinQ  remotBS,  pronomen 
hoc  re^eratur^  etfi  in  bac  diftL^one  magnum  fit  momen- 
tttm^adfitumtofius.wdificiibenedefiniendttm. .  Nunctamen 
video^  Tnmebum  ad  portipus  mtHiiite.  bmanteadhu^  verba 
/nmixausas,  ante  verba:  qnaintrarjits  <^oStaLf  &0I0CO9  vt- 
pQte;aiieno>  mota,  huc  tranfferenda  miin  videfi:  Jias  Jm^ 
caneas  ambns  ornns  genms  etc.  Klmis  .vaga  eft  Galii  iatcr- 
pretatio:'   73mt  uvafievenJfeauefttempliifoiffedMtx:^ 

retem]  Ex  iibns  fiiis  dedit  Vi6b>rius;  reiiqoM  Edi- 
ti«hfsr^l^,,quae  tamen  fuperias  in  rete  cannabina  conleBp 
tiun^L  Plauti  iocus  in  RudedtelV.  3.  4$.  a  Vi^rio.Iniida- 
tusy   in  «magMu^dobitatioae  interpretua  verfalMr«       Infira 

teSL 


VARIIONIS  LIB.  III.  CAP.  V.         sii 

ft6b  14.  ex  Ubris  fuis  Vidorius  itenim  bis  pofuit  retem, 
€mi  reliqui  libri  rete  babeant  fcriptmn.  At  feO.  9.  rete  ob^ 
kSlo  habe&t  libri  omnes,  et  retia  libro  IL  3. 9. 

f.  la.  interiorem  partem]  qua^  are^  int^ridremi  no|i 
maceriam  exterior^m,  r^fpicit,  mo&ente  Gefn^O.  Longe 
aliter  (Gallus :  A  qulqne  diftance  de  la/aee  interieure  du  ftp^ 
lobate,  tant  de  celle  qui  regne  depuis  Pe^trh  friadpale  jufqii 
pu  tnur  a  droite^  que  de  cetle  tpd  reg^e  depuis  cette  mlme 
fntriejufqvfaumurdgauchef  commencent  deux  vitriers  peu 
larges,  SciUcet,  quod  mo&erejam  ailtea  debebam,  Galku 
imaginem  cauearum^  ornithonis,  areae  et  porticuum  fitU3 
Jonge  diuerfam  animo  iup  infonnauerat^.  quam  ex  formuht 
fib  90  defcripta  leftor  poterit  faoile  cogpofcere.  Loeo 
enim  eo,  vbi  Varro  amb^Iationem,  fub  dia  ornithoQi  in  in- 
£mo  mai^ine  tabulae  quadratae  ant^pofuit,  Gallos  portt- 
cus  duas,  vel  vnam  potius  porta  djiuifam  coUocat;  cuios 
colonaiis  anterioribus  (in  ipfa  verfione  exteiiored  dixit)  in- 
termifcet  arbores  bumUes)  interioribiia  feupofterioribiui^ 
^lpbatae  infiftentibuSj  praetendit  rete  aviarium.  /  Deinde  a 
maceria  fumma  vtrinque  rete  caanabinum  plannm  tendit  Id 
epiltyliumcolamnarum  interiorum  feu  pqflieriorum,  atque 
ita  qmnem  aream  qi^a^ratam»  Tetjbus  coodufamf  auibus  de- 
ftin^  HanQ  eiqs  opiniooemi  dsiHotiiftMit  veiba  in  nota 
pofita,  p.  399.  Pun  comme  fautre  filet  etoient  k  tsrmeint^ 
rieur,4f  l^partie-quadrcmgukdre  de.la  V^tkre^,  oit  ks  difeaux 
hoint  r^ermies.  Sed  Gallnm  a  fitu  porticuum  et  loci,  aui- 
bus  dejdiiiti,  aberraQe^  4ocet  velriuulus  Aqiiae  tenuis  ^  quem 
nbfi  opus  erat  affluere  ioco»  auibus  attFibutp,  fi  ipfii  ar^ 
qMa<}ratacoxu:Iui^eera&tj  vbi  pifcinae  duiie  adertnt»  qpai^ 
potum  et  kuacrum  auibus  fubminiftrare  poterant  in  maf^ 

g'Djeaffidentibos.    .  Gfdlo  praeiuerat  Turnebus»   qpi  fiylo' 
tis  interiorem  partem  ad  aream»   ext^ior^m  ad  asnhfila- 
^cmem  fpeftafle  ait. 

,  diuerjiu}  femitadiuifke,  vtppfte^imonebit  Sedmifai 
verba  e  medio  difEcultatis  aliquid  l^ab^re  videntor»  qom 
fisaxe  imnSt  GaUn^.  Hiq  vero  aUter  etiam  errauit  in  ver« 
fione.  Sic  enim  facit  Varronem  loquentem :  mais  obUn^fi^ 
rteejeas  oppoji  i  cetui  du  portique:  ils  s^etendent  juff/l  em 
pris  de  fextrimiii  ds  /a  partie  qHodrangulaire  du  plaok 
SciUcet  vt  ersori  fup  de  pofitioue  porticuum  opiituIaeetQr^ 
yerba^  vt  porticus  verfus,  plane  aUena  (ententia  interpreta- 
tM  eft.  Editto  Brufcbiana,  quaoum  L  B.  R.  confiantire  fii^ 
fplcor^  habet  qufukato  iam  e  medip  in  qua  leftkme  iofr^ 
lneUorJatet,  a  viris  do^ri^  exfculpenda*  i  :«»  v  ^ 
j:m.lP.II.  Kk  aede 


514  COMMENTARIVS  l¥    - 

-  aedeCdtutt]  Faiflfe  ih  Palat^,  RegipneX.  ettsotiti- 
gaam  Ciceront,  quftcum  etiam  iuhgi  a  Viclore,  monet 
Gefner.     LocuS  Cicefoais  pro  Domo  c,  58*  loquitur  Catali 

folrticuiti  de  manubiis  Cimbricis  fii^m  in  area  domus  M. 
lacci  publicatae.  Sed  aedes  Catoli  diuerik  eife  videtari 
porticu.  Servius  acL  Aeneid.  IX.  406.  AHi  tkotum  aedim 
Jaeramm  dicimt  gmts  fabricae  (quale  ejiai^des  fuppIetGeTneri 
Thef.  L.  L.)  f^epai  et  Pantkeon.  Alit  teStm  Jiue  parietibus, 
eokmms  fubnixum^  Aides  autem  rotuHdas  faduni  tribus 
'JJfiis  dicunt  iJm  Jebiri,  refiae,  Dianat^  vet  Heradi^  vet 
Mrcurio.  vitrauius  IV.  7.  Uiotum  Galli  latemam  appel^ 
4ant ,  RcUi  tribuHim\  Idem  T.  7.  5.  TlU>tos  inteOigimus  ert^ 
8fiores  tifiudines,  tinipiis  addi  folitasi  quas  ItaH  tribunas 
vocant:  Addo  (lefneri  his  annotatis  iocum  Vgationis  apud 
Cangium.  Abftda  efi  graecum,  et  interpretatur  lucidaf  u  tai- 
tus  aedificii  vet  tremna.  - 

vlira']  aream  quadratam,  .et«xtra  eattt,  tanquam  ap- 
p«ndicula,  m6nente  P<^ma  et  Gefnero*  Ceterum  formam 
rutnnduttx  Mbris  fcriptis  pofuit  etiam  Mercerius  p.40.  ^pud 
Nonium  in  fragmentb  Varfonis. 

psrtuceat  totai]  '  Antea  interp>ungebatur  perluceat  tota 
fepta.  Ineptel  QuoniQdo  enlm  ita  poterat  e  fylua  pfa^^ici 
•in  auiairittin  rete  i&clufiini  inter  thoti  coluninas  exteriores 
-tt  interiores  ?  ' 

fk  ij.  prdfpicfi*  Ita  re6):e  Edd/primfle  cum  WratisF. 
Atted  conclufiie  profpiciant  in  fylua  Ijbere  vagantes  aueSj 
mec.tamea  eo  traniire  poflunty  fed^eonfelantur  eo  ad^e^bi 
feruitutem.  Deinceps  malim  legi :  poffini  it  quoi  ibi  /unfi, 
^iifu  auis  ea  tranfifa  '  Tumebus  ms^btLt:  vt  perjpici  tn 
fituampofJH. 

;  reti  auiariumi  diuerfum  a  nerueo>  nec  adeo  firmum> 
^a  intra  tholum  ^Doeii  intemperiei  tibn  er£rt*obnoximn,  vt 
in  caueis  maioribus,  quae  defuper  et  a  latere  porticus 
«atftripre  conclud^bant  eas  retia  caniiablna;  vt  re^fce  mo- 
Mib  Galtlcus  interpres. 

•  MfiruShntiPi  Vriinus  deincepsmalelmt/t^h*  3^sarpl9uv. 
PnM^bdPeli  cum  Edd.  I.  L  G.  aorrigb:  ftmt  firuSla  ,vt  ^eim^ 
^ti»f,  mutuUs  crebHs  ^  impofitisfeditia  auium.  Iti  vdl^ 
f^i  hao  diftind:ione  vt  plaiie  abundat  Nunc  demum  com« 
|>ftfaro'&iliarioturd6rum,  faprade&ript^  ^e^4-  <iibil  mutatt^ 
ihlmeff^cenfeo.  Ita  enim  ibi  Varro:  Olr/wm  huius^  aedi^ 
fiaiparietis  intrin/icus  muttos  ejfe  pdlos',  vbi  au^s  ajpdere 
jfioffiut'^  firaetered^etperticas  inclinatas  ex  humo  adpar%etrm\ 
et  in  eis  tran/ititfifs  graddtim  ^modiiAs  interuaitis  p&ticds 
'••♦«•  •■-•  -*    ■'   -     $/ime' 


de  Seg^ner  coluauiis  vtf inque  infra  foroicem  mu^(o8  ifiapQ^i 
nit^  iisque  virgas.inip|(^nitj^.^tlibps.^d^la^  quia  Ja^iQ..Qtulis' 
lat^s  cdmmode  afii<iere  iiiQjtt  bcrtuifle  ci^^d.ebat.  Siedmutxilos 
elie  h.  1.  fiihpUciterj)^o^^ .alter  Varronia Idcus,. a.m^  Wflj^ 
paratu&^  aojcet\  '^^"«aifrM^^^^fti  f^  ^^dftus  intei^prfiJitiL^^^ 
(iCiWcs^^ii^^ts^lijcfl^  (JUorum  quifque  in  wp^^V^ 

teriJolumfiip^cc^^^  ppffew^ -reAou^^^  opus  e^{,,^ \% 
yt  ;;vntuer4.  Tili  of ^meW  pb|8i**ft/abi  l{>eeiem  exhmerehj^ji^ 
Qu^rh  ih W{^etiti6h^m Vp lane  qpi^^  VsuTqmsJQ.-; 

c\is„  Vbi  tamei^ perticajp. l^^    i>«uriefi^l^s>ppUcari^5)6tera^^ 
toc,yero  in;^^;ftoMe  feo^^  ^  ^iponiungi  inter^jj^^jcum 

porticis  tra^e^fis,detelMntj^yt Vi^^  fhre.)fQ&n^ 

^lale  cofttra  i(^allic.us  m^  :  ^JX/aut/twpoJ^^qtf^ 

li^riiinjuplHriiiurtft  qt^e  Q$ftyb< 

hate  ffa  de  largeur  en  cet  endrottque  ge  fu^en,  exigent  les 


^      .  .        .        ^      ig(^^f'       

'kfdijfferpneet  quiJe*iroHife  enir»\hJ'ommtt  duftffMittte/mr 
ks^Mmiies  extenmii^sitt^J^fkimfdeduiimk  il  pa  ^equeflhWi 
k^t4jft.auiMid9tig»adimi  :  Onnodv^i^fie  cattr  dtJB^^iM 
Araclutie^fQMr^^ksatlalmis  iit^rieumifiar.unfukjhis-^la 
hj^jdrxkacubeb' ^--Turiiebuiriipft»' mutoloff  forosl ^iectij * i^ 
tuaiin(cenfebabt/)'r>..!  ^^,  .  -  ^osi  ;i"i.'  i*":-'  j  ->•!  • ;  ''^"^- 
.r  fi^i^. 'flfiDbateu^^  €iaJlt2t:Attttoi»t:hiiec:  €e  fiyhbki 
nftiAuique  fMmksidemx jtatigs  de  admibf.  et  nmtULmfiw^mi 
aes  gradins.  .yi  ' .     i.t 

j  ,h  .J^pifyi  W^M^i^  mrm:i  -ff^^M^  ^Jl-regUeJupi* 
rieuretnent  en  parquet ,  pour^  it€ffdn^  cn  tirant  au;centf^t4§ 
ptein^pied.  jHaec  eftGallici  interpretis  aiiftbtatio.  Lapidem 
jefffe^pfo  fteri^obatae  ftytobatae^  jiibne\:S6allger>  etddgenere 
foertiinino  iapidis;  ^     \.' '  .  ' 

•;  'faterej  Gallitb  interpreti;7^^<&.  .  Tarileba$ritttferpfd> 
l^Atdi"  erepidlhfeto  laptdeam-itdgntto  ambientem,  fad^^ 
candore  lapidis  impofito;  graece  enim  (pihfpiA^Ke  ca&^  ' 
^dOiB.  Malebat  tameti  Pktilerunt  ftriliii,  quiil  ilatudium 
ntehtio  por#iM^aliqdam  imitationem  arguat.  ScSligef^-vrt^ 
nebo  affentiens  et  graecum  %^X^y  Vir^iliique  jjlii^iwT^/^ 
.Gc»^>anm^,  a  ^eeo  irap»  r^  ika  HaUria  et.iith^a  de-> 
ritiat.  Popma,.'ii(^ptan)  etymologiftrii  a  ^«A«  caimticotitr 
nientus,  compamt  locutti  Columcuyi^Q  VUI.  17.  ^ecL  10.  eH 
Bel^^amm  Ji^ffiien,    Ligneum  p^gm  ^Aeribus^  c:ol|ftrii6bim 

fttijftecenifetL  A-.*.SegH«'*...  ..  :v  ^- * 

Kkii  '     latum:^ 


firU  vlfduftylobath        ;■       ^    '  /- '  -'-  '-'^  *       " 

^  \^h  dli^asl  I.  A.  fleSepief  malebit:  iiuer  cutcitds  et 
i6tiiMla}^'cn\as  rationeg  Vide  Jn  libeJJo  adiefto  de  Orni- 
thbne  Varrbtiis.  Sic  etiahi  Gaflois  i^/^n  ^iie  U^  cpftvives 
pt0hU^  mtrchrr  d  rdi/fintre  Usjcolonhes.  H  tes  Ets.  Car  cet 
ethpMltijJiht/ert  (k/q^^^^  ,  Cetef jinaf  Sfjflflfger  ^t/-' 

dtds'  fSierpretatur  toro/as  'pyb^dthe*^^^  txtra^Jbli- 

Ani  pr&clafHtes  f  t/f  ^»>C>>m^i7«>  ^onachoram^viciere  tkeat; 
m  quipiis  puluinatae  coimde  ffiflobatarum  e^tfa  perpmdifjth 
&m  prdiAerent  /edes  opiorfufuis /ejjii'^^  'S^ 

Aeniiifem  opiniondn  |5l™-l^<l"?^^n^  i'a^it"J>^^ 
»am  et  defnerum.  '  IpfetaSieri  Tutne^u^Sci%eropraei!fe 
videttir;  calcitas  6nim  diftai  effe  ait  propter  latofuffldirca» 
-bitonoftith  funiUtudinenu^^y/.'       ,   [^^  •    *     .  '  '_^ 

'  ^  cpiumiiasi  Tu^n^e^  ^Lalebit  coliMiifeffmj  9P^^^  ip  ia'; 
fula  ipfa  conui^iiMn  ;fi^nY^enfeb^«.  .^^-Sed^.f^amel^  dicit 
VfUTo  coluninas  tenue^  ex>bkte  inter^^  , 

«i  comiucui]  Uoenrerbuniy  ^ 'iBke^t»;  per^ietllifiiuitusi) 
9lA^  Xe&ia  i^nens/ait..iD:*i£igge<hx  fi^eris.  effe  fiiteKe^ 
9&ouiffe  ^ideatUF  Gd(nfrum>vVt  ia.liuc:pliala^  kAos  con^ 
fiuis  ifa-atQHi^etcoiiQimQn  iflfiimiiftam  fftiffeifmt^aret;  quam 
9iide«[  opiaionem  inte:«um  uim  cdim  prodidit  Tiiriffibns» 
camque  reAe  fecuti  funt  recentiores  Interpr«tes.  >  N^fiad 
ipQii*»  quil  Gefiieramcjfnmierit^  vt  (^teibas^m  ScaUgero 
lafcecpreiiurijqnam  adcotuiioionMA  «t letUNkott^nuiualiam 
vfiim  feferre  mallet.    '  .'.-.. 

intrafdlirej   XM^nSSthsA.In^ifUbMofMp 
CodieaVTfinllnfinidtH^J^leri.  -•  •  > 

M^rgine']  Gallicus.  intf  rpres  /entier  verfit.  Trifu}aA 
vix  petfilem  fuiffe,  ex  retiquid  menfuris  arguit  Gefnerji  q\4 
ftngnum  ipfum  a  tabula^  ipta^  impoQta»  te^uiy  fuiffe  cenfe^ 
Hutc  verp  tabulae  latitu^em  duorum.et^fpmis  pediim  a& 
ngnatyjtfro.  '  l  :,v  .'  \ 

.  :Miif^fiimfakre}  L  e«.ia  ^rcuiW ,  ,Noftec  deincepstt  i^ 
JExJngg^^faieris^  vbifihnf  effe  pevfipetnfmata,  prodmU 
^ituUes  infi^gnimt  vbi  vide  notam.    .:..:.. 

fidgAum)  Gefi^er  (nterpretator  foiitem  reftagnaoiefii, 
^piem  tnqs  .pcruum  faiffepiltat,  vt  mepfc-illmi  o^uinellw 
lmpo(it«:tegeret  Ad  boe  genns  ftagul  ^cf^ifle  att  Sene- 
cam  N*  Q.  .m.  17.  inoiAm  natant  ^pi/ces  ^Jmb  igfis  nui^a 
eapHnr,  qmfiatim  trafifferatur  iu^mH/am 


r.^MiM^ftaj  .Hancleftton  libris ^ -t^i^faiu  re< 

'perit  Vi^torlus ;   Vrfmi  Cpdex  ,7^^^^  ng^tf0^0  }iiibet,,,4jQsm )^^ 

f;«5.  Oiifihl  -XWnebus  ^loterpretainr  rotimdittit^ 
ipfiiM  orbis,  accutioi;m  ia  fineu./I^^li^^ScaUgfi^rjeuiii^ 
fecutua  Popm^^a^icis  qq^tolum feq  cafdiuem^  qui  ipiik>d^i 
foramen  oonueniebat;  Grfieci»,  .^ipm^  .  Praetprca  ■  Scftli- 
ger.corrigebat:  orHkJoleteJfi,  Qcetak^a  cauat^fiL*  intet- 
rpretatus  acetebuhm  pro  acete^lfp.  'rContraSehefier/irbiie 
viU^  effe  rotae.ptrijiheriam  et  pomg^  b.  i*  ^tnlejblei.  pffi, 
arms'cim  tabulOr  Vod^  Qefaer.diUttt  foam  G^nieAiiram/ 
fffCMatym  legej9S>  et  pluribus  arcubus  cqpipoAtum  iiiteipra- 
tatus.  Scbefkri.rationemim^r&vid^tiirji  <lupdV.arjC«>pi^ 
ppft  tabulam,.  quam  hic  tympanum  vocatK  it>  pripdsr  tadSs 
ijfe  ait,   quos  Scheflfer  extremps.»inter{ir€t|itur;'  qaem-^fe- 

5|uitur.gaitk|tslnterpreas  Popma.  Scaligemm^  ScbeiFemm 
equi  ipfe  non  dubito,  quo^uam  fpfe.Varrodeintieps  mfifem 
ligneum  men/amque.vacdt^  qmm.  b^  i.  i^Uk  ei  tai^ulam^ 
Sed.orbis  is  non  folet.-efi!?  adsutiis;  ig^tor  aUt  -Scbefiie^I 
enp^odatio  eft  probaoda»  aut  legendum  qrtns/nlet  ^eUg^euM. . 
Rotarum  orbes^  cirocnmi^s  l»bet  Plmiiuii^yi]!.  i6«  r 

tymfannni^  Rota  non  radiata,  fed  foHHa  vel^;  6r6fil^ 
lo^plaoftro  rBftido  didtur  VfagUio  Q«5or^.  ll:  ^,  lW«r  1^»- 
dios  triuere  rciis  Mhc  tytHpttnd  pUufiris.  Taliiu^  pkuft^* 
rum  cum  rotis  fine  radiis  etJaxe  mobSIt  vftun  Hifpatijiie'  i^. 
giombuaqtiibafdamadliiuc  dunuw,  ntorat>T6wnfend'Travel 
T.  L  p.  ^fiTet  67* 

fi  16.  Exjaggejidi  Haecyfijuead  verba  c«w /*  .i?«a 
caRda  maje  huc  tran^^bfita  jpertinent  ad  verba  fedionis  15. 
Grcurn  /atere  irti  naudBa  Jitnt'  excamta '  amtium^  fiabula. 
Deijncfeps  fec(ui  debent  Ijaec:  ilii^  ei  ai^ua  cpHda e\c'.  ^^^^ 

rs^iTeeri&fjixroC]  (lefiier.  putat/ ipfum  phaleris  fugg^ 
ftum  vicemjeftorum  accubitoriipriun  praebiqiffi^  vnde  petf- 
petafmata  d^pendere  foleanl;.  JEadem  peripetafmata  ij?.,ai- 
paratu  lefti  conuiujilis poni  mpnet  apuiy^rrowmUL. IV. 
p.  40.  lin.  15.  Breuiterj  in  hoc  fu£;gefttt.pbaleri6  co^ui^as 
^Qllocat  Gefner.  -  ! 

eammeant}  i.ibri  Polit  comtnetant  probat  P.ont;edecf » 
laudato  Nonio,  ..qui  in  yerbo  hoc  ex  jNaeyii  dttbulcd  ponit 
.  iocum :  A9'  dd  fi$pam,nf>jiram,  tamjmlti  frdjTD  cqtfftfiet^^ 
tupi:  etex  Afranio:.  QuQ  tu  cctmmetas  ?  'PlaiutQ.  Cap.tiu^  J-- 
ik.si.  idemverbum  reftitttit  Bentlei^,,  -^!^  cqim^ei^e 
*faa;um.freqpept^tip4fQnp?verbttm.  *;.  .  ,  j\  . .  ,.> 
..jj  KK  3     '^        prii. 


^iiB        •    \:6MM%HTAKiVS  li/   ' 

''\  '7rf**fi]     flurtmls,'    «ttremis/ fiiteiT^relitar    Scfieffen 
•IpcftftraScAliger  jmW*;  le.  fingulis/xhalebait.   ' 

ipiftomUs]    Veterem  le6)ionem  ex  Coddl  fuJs  mtttaufc 

HVSflMittff)  qiQ  ii^  lil^lsl^s  oainiblis  reperit  feriptiim'«ff^0- 

•#tfr.    Laudiit  loctei  Vl^ianf  de  Aflsonilms  Venditi :  Q^Ud 

•fbi^a^  f^eay  operculu  putearum^y  epitonia,  fiftula  ap- 

pkmAataf  aiU  quae  t&ra  cofi^neniur-f  ^^^      funifint  af 

fictt^  aeiiUm  effe  canftat:    ^ed  is  locus  noh  cogit  no%  lo 

iDVaxtoneprobare  eandeml  icriptunim.      Deinde  Viftorius' 

^monet^  dodicem  Vitrouil' in  loco  X  c.  13.    motUme  ^ero 

.peBSnm  vehementiart  fyiritus  frequens  comprejfus  epiftomUh 

-wum  Uperturis  u^^.^habere  fcriptum:   epUoniorum.     Sei 

'Vldofam  effe  ibi  firripturam  Codicis,  patet    In  loco  Vlpittii 

fimiiis  eftvtriet»;  alii  enim  libri  babent:   epitonia  fifluSs 

itppbmbata.     Gelher  tamen  etiam  ibi  cam  Bjmker^oek 

Obferu.  V*9.  p^obabat  fp/^ia ,  ^uod  fecit  etiam  Vrfmus. 

ScaUger  h.  1.  eorrigebatr   inpriuls  radiiSf  epitomis  verfis, 

>ad  imumfuemfui  aaum,   verbo  efii  omiffo.    Epitonia  Vi- 

'  Aorius  et  Scafiger  Interpretantur  inftrumentum,  funtbus  in- 

tenAim,  cuius  vi  a^  ekprimatnr;   Gefnei»  ipft  epiltomio- 

rum  vertibuk  feu  verticula.     -  Mihi  vnice-  vera  videtur  pri- 

,fti»ale6lio.    Praieteiffloca  Vltrunii,  poSta  in.Thefauro  L.L. 

yide  S^QOim  Epift.  86.  nifi  aqUam  argentea  epifiamiafiuU' 

,ruut;  et  adhucpkbeiasJMulas  (balneorum)  toquor.    GnJios 

9ohifeuai  vocant  Galli  ^  mli  et  Britanni. 

/igWm;/»]    Twaebw  corrigebat:.  radHs  ejfe;  epito- 

nOs  verfis  ad  vnumquemque  faffum  fit  vt  fluat  Ik  couuiuam* 

^Contra  Soaliger:  dkd  vtfumqumme  aSumf  ^  adfluat  m 

conuiuaml  interpretato^ .  adum  r^f  rspatyariiv  9  cum  ver- 

tftnr,  agitur  a  puervo.    E^c  Brufchiana  locum  reftitui.  .. 

f.  I7,  hicifer  interdiuy    Vi6lorius.  errorem  Varrbn\a 

W^,  quafi  diuerfes  ftellasXuciferum  et Hefperum facien^ 

fem,  in  quo  feqiiitar  eum  daUu5.    Contra  Vrfinus  ex  loco 

Plinil  n.  8-  tuciferum  XQhtn,  iHefperum  lunam  interpreta. 

'iatur.  ,  Tam  ignvM  rerum  naturae'atque  aftronomlae  vix 

•fuiffe  videtur  Varrd,  vt  tatn  immanis  error  In  eum  cadere 

^pofTit:    Sed  artifex  in  tiiolo  itaaglnes  Liiciferi  et  Hefperi 

adbibuiffe  yidetur  $A  diflinguent&s.  horas  diurnas  et  nd- 

;5fturnas.  .'-'    \"/  .*    .         - 

^    !'  adinfimUmll   tn   ftiiitiYna  haeml^haerii  parte  horolo- 

|ilnm'cp)16catl^r|iebusj   Gefuer  ioterprefcitttr  In  margine 

;tDohbaua  teftf  iaemi'(iihaerii  ,et  in  parte,  conuiuls  obaerfa ; 

'et  tofegkt,  horologiuift  hoic ,  ex  automatpruin  genere  fhiffe, 

^.CQQtra  Caftellum»  affirjnant?m,  quem  fequitur  etiam  lo.  A. 


VARRONIS  LIB,  «K  CAP.  V. .       119 

ide  Segner.  Ge&er  nititnt  loco:Plioii  VIL  kA.  604  qul 
<?lepfydram  publicam  oelebrht  Qirf,  inquit,  potuit  praeter» 
puttefe  Plinim,  qm  ckpfydrain  pubMcam.  edebrat?  At,  bone, 
a  quo  pofitam?  A  Scipione  N^e^«  coUega  Laenatis,  pri» 
^o  boras  aequaenoflium  ac  dierwn^aqua  dimfas  fmffe  'refert 
anno  V.  C.  $95. ,  Quidigituf  opos  JPlit|io  erat  feoruifn  com» 
inemorare  Varronis  horologium  prluatum^.  iam  diu  vfa  eius 
publicato? 

cardihim\  Centrum  femiglobi  e^  orbem  circulum- iHi 
terpretatur  Turnebuai       , 

qHq\  Etiam  poft  inuenta  dnode^im  ventorum  iipmina 
oftonam  numerationcm  magLS.placuifre,  ex  Plinio  11.  f.  46. 
admpnet  Gefner. 

;  har0logio2  oflagono,  quod  defcripfit  Vitruuius  I.  5. 
Andronicum  Cyrrheften  nominaas.  ,  Hinc  leAionem  vulga* 
remC^jt?n^miamolimcorrexitTurnebus.  Vrfinusmalebat* 
in  oflogonp  quodfecit  Andtomcus  Gerrktftes.  Sane  inufiteta 
€ft  QQufiio  pr6prii  nominis,  appofita  taiitum  patria»  Cyrrho» 
Syriaeurbe!  ^rD/ogjamaletetSalnafiusadSoUnum,  pi88o« 

f..t8*  adfabulam']  Vr^usoorrigebal::  nmrrcU  tahukts 
cum  dirimeret.  Vulgatam  tuetur  Gefner,  tabolam  interpre^ 
jt^tus  eam,  in  qua  poft  lata  et  conieita  in-fitulam  fioguiorttm 
fuf&agia  punftis  notabantur ,  quot  eorjim  quifque  candlda* 
tus  tuIilTet  De  qua  tabula  locum  ponit  Ciceronis  in  FiG^n: 
G^  5*  ubi  tabula  praerogatioae  datur  cufliodieDda  alicui.  Sed 
cum  diribantur  tabellae  euntibus  ad  fafTragia»  deipde  ia  txa^ 
lam  coniidiendae»  led:ionem  diriperen^,  vel  dirimireuf  h.  L 
«aagisprobatGe&er^  dinumerarent  interpretatus.  Pensa^ 
tata  inuicem  verba  diripere^  ctirhmre  et  dtriberet  vbi  eft.  d^. 
fufiragionuki  Uibellis  fermo,  annotmiit  Ge&er  in  locis  Cioe% 
ronis  in  Pifon.  c.  40.  pro  Plancio  ^«40^  adQ.FratreaillL^i 
0t  Lucanus  V*  399.  et  non  admijjbe,  dirimii  Juffragia  plebis. 
Peinde  monet  Gether^  tabellas  ik>mo  allatas 9  (altem,p)irad 
ilatas  et  a  fujSragat6re  quoque  inibriptas  fuiife ;  itaque  olim 
Catonem  Vticenfem^;  cum.plur^s  tabulas  eadem.xnanu  in.- 
fcriptas  r^eriflet  nqmine  competitoris  in  eomitiisaedilitii^ 
fraade  aperta-  effiecifle,  yt  ea  reaunciatio  irrita  efiet,  oa^* 
jante  Plutarcho  in  Catonis  vita.  TeJTo^nil^  igitur  interpr^ 
tatur  tabellas  fuflragicaiipi;  locolum  vero  cifl:eUam,  in  quate 
.faSragia  coniiciebantur^  Jkn  fitetlsim,  aut  locuialamijQta» 
vt  vnicuique  candidato  locidameiltum.  raum  trtfaueretu^  iii 
dirimendis  fufiragiis.  De  locolata  dffm  inepttuir  Gefneri 
commentumefleputo;  exnomjneenimcandidatiinfedpto 
/aeile  fine  loculii  numerari  pQtcraai  foffiragia,    ^SoiUoet  M 

Kfc4  hoc 


59q  COMM£KTAllIVS  IN 

hoc  oommetitam  ^^pA^  ^ft  vir  doftus,  qiioniam  foffragtt 
h.  1.  non  dirM  fed  dirimi  et  dinmaenri  pntabat  Citbm 
k^itur  illam/  de qaa  Andxsr  ad  Herennimn L  la.  etLriuuMi 
XKV.  3.  in  quam  tabolae  fa£fragioram  coniiciebantor,  re»  , 
podiAat ;  atqae  haec  omnia  excogitabat»  vt  vulgatam  ad  ta* 
Mtm  ddPenderet  De  coftodibus,  a  candidato  vnoquoqod 
«ppoiStis  fitelke»  vide  Interpretetf  ad  Ciceronem  in  Pifon. 
c.  15.  et  ad  Or.  in  Senata  poft  Redit.  c.  1 1.  In  Agrariall4  9^  . 
eft  hhUo  cf$fiad»foftirl.  Ex  capite  2.  conftat>  fafiagia  iam 
fitiire  lata^  et  tabellu  dirimi  nunc;  igitur  le^tionem  dSrf^ 
mrim  cmn  Vi^^no  rdbitaere  non  4iibitaui. 

Cap.  VI.  Dtvuumi]     Vrfinus  malebat  pawHiihuSi 

diceres]  ViAorianufld  dieeret  corrigi  iuflk  etiam  Vrfi^ 
m»i  quod  fecit  Gefiier,  Afceniianae  Prae&tio  malebat  legi 
ftd  /icusji  fuis  dkeritg  et  ferram  militarem  Vegetii  intelli- 
gebat  in  vaigari  leftione  anii  nm. 

fortifffi  an  iicnmjirrcm]  Ita  libromm  ie^onem :  ^wet 
iim  vel  awte  e$m  primas  reAe  emendauit  Scaliger,  affeti- 
timte  Vrfino  Ponteder^e»  qui  certatim  iUuflnmtnt  for- 
mtiijBmfbrtaffim  pro  fimplice /of^«,  farte.  Ita  iteram 
ii(^er  mfra,  c*  i6.  Cicero  ita  potmtjiybrte,  Orat  DI.  la. 
et  ad  Q.  Fratrem  L  s.  a.  ^  Graeci  nmiliter  dicunt  jran^ 
Vulgatam  inepte  interpretatur  Turneboa  Aduerf.  VIII.  7. 

daeeret/erram]  Serram  reciprocare  dixit  TertuUiatiaa 
4t  Corona,  c.  3.  id  eft  altercari.  Locum  alium  Varroni^ 
apud  Noniam  L  p.  la.  6.  Jles  defraudaffe  caapoam,  bo^ 
fum  hUo  obiemffe,  tmi  portitores  aera  tudaxere.  vbl  aiiae 
£ddl  oiram  daxe,  Gronooius  Obferu.  tV.  5,  p.  75.  emen- 
dat  Ugendo:  cum  portitorejerram  duxe;  reliqua  vero  fic: 
d^audajfe  coponm,  coponam  kto  obleniffe.  NaminCodic^ 
Voffiano  Nonii  efle  narrat:  bonam^erram duxe.  Praeterea 
S6aUger  aliam  h.  I.  emendationem  propofhit,  quam  qukiem 
tefe  praeferebat,  vt/ertam  i.  e.  funum.  legeremus,  Affert 
Tertuiliani  iocom  de  Pudicitia  c.%  Sed  non  decet  vltra  di 
at^forkati/cripturamm  iiu/modi  Junim  cpwtentiofum  aitemo 
ihSu  m  diuerja  diftendere.    Fanem  contentioois  idem  dixit 


t  Mareion.  cap.  4.  4,  et  Perfina  V.  1 18*  fmemque  n* 
dma.  JA  hae  fimilitudine  dicitur  ettam  latinum  obtretSare. 
Scd  Sertam  pro  fhne  dici  htine,  refte  negauitGe(her  in  Th. 
L.  L.  fiib  voce  ferra ,  vbi  refte  priorem  Scaligeri  emencfa* 
tionem  probat  1»  looo  Ciceronis  de  Orat.  L  1$.  fin  de  iwi 
0mkr  ticum  mnmunicabit.  Nonius  p.  i88-  habet:  fi  di 
iuri  didHtiam/iiramvocaait,  tt  vocareiat<»rpretotortrahefi6» 

ducere. 


VARRONIS  LIB.  BL  GAK  VI.        yat 

dooere.  vnde  Mefoerius  (u^kiafcftlnr^faiBeolimviicGicero- 
tLtJirram  votabit^  iaudato  liob  Vnroais  loco.  » 

Lurco  j  flkiiufl  la  f.  213  ^  Pcmmum  cibi  ]gr$iia  BbomoB 
primus  oeadit  Orator  JArtefifius  acHtiali  coena  fatirdoHL 
Saginare  frimiis  inftitmi  cina  Muiffimam  piruticma.billam 
M.  jiufidiusLutca^  exque  eo  quae^  redUus  Jtfiertiim  fexm' 

ra  mUHa  hdbuit.  Cicero  pro  Tlacco  oap.  4*  Attio.  I.  16. 
Lurconem  tribunam  plebia  Pifone  et  Meffida:  CSS*  homi- 
«auit;  fbrte  eundem^  vt  fuf^i^tus  tk  etiam  Vi^toriils.  £i»> 
dem  nomiiiauit  Suetonius  Calig.  c.  3  j.  vti  cnm.Maoiitid  ce»» 
fet  £mefti«  Honc  quidem  Crii^i&  Decuriodem  Fndamim 
iOpprobrii  CAu&  nominabat  PrbbusCatholic.  p«  I4d6«  Oru 
^mSf  Pu/cher  et  Lurcko  exctpienv  per  ch  fistliH/  aoonet;  Ser^ 
▼ius  ad  GecNTg;  HI.  933:  omittit.X«rf/K).  fed  hidiet;  ad  Aeneid. 
VL  3«    Itaque  fcriptum  Iiabent  £dd.  primae  cum  Pol. 

Jupra  Jexagena')  lu  £dd,  prijaoii^  {myii/riy.icriptum 
esflare  S.  i.  e.  leftertium ,  tftque  inde^b  Aldo  effe^m  H«  S, 
4BugBaffe  in  reliquasr  editiones,  monetPontederar»  ettnque 
fcripturam  vnice  veram  efTe  et  calculus  docet  et  Plinii  ioc^. 
^tur  non  dubitftu}  reilituere  antiqQam  feriptufam*  Non  fa* 
tis  diiigenter  hoo  in  loco  varietatem  Edd.  annotaiijB  videtokr 
Oeiher.  In  Godice  Caefennte  pro  immiinii  efl«  mimmum,  te- 
Aatur  idem  Poihtedera.  ' 

paudaresy  Cteie,  ^.  9,2:  Tnl  mafmlo  futuqui /b^mmae 
Mficiimt,  quodJeruaHdum  ejt,  vt  att  J^ctrro,  ji  ad  fruSum/pB* 
ms;  nam  tunc  pautlorts  aebent  effimares,qmuufoemiuas^ 
mdm  ejl  mafetd$iSk  Haeo  itacumPalladii  weAm  cosatimm- 
vit,  vt  nefciafl^  an  diuerfam  m  V^srofue  leftionem  toMm 
fuerit  •.•■„•■;:. 

Pauonumgreges]  ytBsaismdebtL^^nt>ru  duo  verba 
deleriy  vel  legt!  e^efiiumgteges  tranfmeariui. 

Sami']  Idem  ex  Mendoto  Samio  docet  AthenaeusXlV. 
p«  655.  Atque  inde  ait  pauofies  in  reliquam  Gca^iam^diuul- 
gatos  fiiiife. '  Suntft  hinc  timmfiaBta  )Mmonem  infGriptum 
gerebant,  monente  etiam  Vi3sorio|,    ^ 

Pkmajia  4Hfida2  Vtftitts^makbatte/Eini.  vt%iiiaare- 
fponderet^  luoolunofiis  Samiaei  emqne  ml  eitfildKeionem 
fumiit  Popma.  Pianaliam  hifldam  ettbdem  ctiam  PlanaHaiii 
dici  a  Plinio^  4iodie  PicMjd^  mOaet  fibrdlliHdv^PEnium 
T-Lp.  159*       •  .  ^ 

naturafijirmt^  V^w  omittl  BttlebetjlteMi^. 

f.  3.  bimae']  Jrtmae  malebat  Vr&mu  eix  ColQmeHeVai. 
1 1.  et  Geoponicis  XIVv  34.  Plinio  X.  59«  Arlftolcte  H.  A. 
VL  ;7.  et  AeUano  V.  33»  ItoaKf  I 
'  ^  Kk  5  Itaqm 


$a^        .: ;  eOMMENTARIVS  IM     ^ 

lki^.Sdms1  ^  VolOttt  ioteUigt  Seiiim,  d^  qao  (upA 
m.  2.  7.  Sed  Edd.  ptimae  babent^/m^  his  dant.  quam  le- 
ftioDem  ^qnideni  praefero»  etfi  de  menfiira  liordeiy  in  c3>o 
dati »  didiitD;.  nec  eam  reUqui  Ibriptprea  d^finiant  Deifide 
'definienda  erttnon  folnm  menfnra  liordei,  incibodandi,  fed 
niunerns  etiain  pauoaum»  cni  detor,.  Senos  autemhomi- 
nat  VarrOfT  quia  qainqoe  foeminig  mas  votts  attribai  et  cam 
iisfeclddrin  pecaliari  cella  folebat,  vt  eX  ColumeUa  difid- 
•mus.  Luroonem  potius  bnius  paftionis  inuentorem  in  ex- 
emplo  nominare  voluiflb  videtur  Varro ;  atqtte  enm  intelii- 
ffit  etiam  Pontedera  ^  etfide  vitio  bnius  loci  non.  admonuit 
^eium  ^laifle  pauones,  nulUbi  dijut  Varro.  IgitBr  verba  datf 
deinde  «r  font  referenda  ad  l^if conem ;  nec.  dubifani  le^tio- 
hem  antiquam  reftituere.  j&kerum  etiam/iigT/ib<  abundare 
puto. 

f.  4.  ix  auibus']  Sev^enfcia  verba  ex  lUy  a  Grfnero  in- 
dufii^  et  ab  Vrfino  iam  olim  damnata,  Gerner ita  defehde»> 
bat  vt  emendaret^  a  qmbks  ^fe  galUnls)  sx  ils  (pvis)exmfbs^ 
'Refte/puto. 

te/iudinm^l  Edd.p[itMe  mUS^fnid;  inquo.  Polit 
liber  prior  babet  iu  ttftabiiem.  eamque  leAionem  pofuerat 
'ViAorias;  vnde  effingebat  Sddiger:  intusfiaHli,  i.  e.  in 
ibibulum.  Contra  Turnebus  Aduerf.  Vm.  7.  iH/ieAitem,  Le* 
lAabofaun,  maldxit»  et  iduh'^.f*opnia«  qui  ttmen  primus  in- 
-cidit  ih  telbidineam  eam,  feiici  conieftara^  ex  PoUtiani  librb 
«Itero  a.uefiiero  confimuta.  Miror  tamen,  Viftorium-  eam 
•led;ionem  non  annotafle,  quam  ex  Codicibus  protuUt  etiam 
«'Vrfiniis  et  probauit  ob  locum  noftri  cap.  5^  de  turdis. 

teSorio  leuata']  Crefc.  Cubitia  debent  eis  fierifub  ts8o 
idifmkfit  a  terra  ekuata^  vtneque rr b^iaaccedere ad ea 
pogitf  vt  ait  Varro*  Pontedera  ex  eodEeoi  loco  laudauifc 
leuatai' 

f.  5.  Prdeterea  hcum]  Crefc.  praeierea  b^cum  anisje 
puhim  kabere  debet  subHe),  quoai  pafium  —  c^Hs.  uam 
vtrumque  locum  purum  effe  etc.  Vrfinus  deelTe  alt  in  vetere 
-codice .verbttm  kabere^ ^tqiie' ontnino  abundare  affirmat 

baiiHo']  CreCc.  eum  vadUo^  Ex  editione  Louanieofi 
bmdafc  Gefiiei^  vacilb  id  efi  vaMi.  Vide  Qefneri  Thef.  L  L. 

'  t64  migm^eUi  aditiaU],.  Cum  Vidorlo  Gefner  dederat 
adiicialif  etu  in  Polit  libris  eft  adiciaU.  Vi6)x)rius  praeter- 
ea  maleW  4^)^  Iteere.'  Beoew  Auguralem  coenam  babet 
Cicero  EfttlLyn.  2a  Aditialem  facerdotii  ooenam  ex  h.  1. 
duxit  Plisdus.  MacPobiusSajCurn.Q^^.  ex  hJ.  laudans  Varro 
nis  verba^  omiiit  augwrali, : vtmonet  ad  h.  i.  Vriiaos ;  aliae 
y  :  \  vero 


vaiIronis''Lib:  iin  cap.  vn.     5^3 

veix^Edfticmes  omftbnit  iuUiaK,  -^t  Ib  Varrwretfapiqiiae. 
dam.    Formam  aditiati  refte  probabat  etiam  Gefiier.    • 

quodpoHks'}^  PoHuif  ^r<^'f¥otbms  ^  Edtf.  pruniB  reao* 
rari  voluit  etiam  Vrfinua ,  qubd  fect^<3efoer.<  Pbpmafmale* 
bat :  quod  potiusfaSum  luxurioR.  Seilicet  voIko  .legebator 
tam  tasbkrioBi  W  ex  Poltt.  libro<ieiher^4edk  tmn.  In 
itCacrobio  i&^^fuidpotius.fMum^am  luxuri(fe'qiiamf/mere 
etc.  Aeliant»  Hi  A.  V^  di;  \Ofr9iffm  iVmfuS^uaiXt^vffa^ 
tM  idjaw  rofiii^pSroo  ixpfSri.  lex  q«0  loco  VitiioidH^^id  h.L 
argiiebat>  iiQ^teiifiam  in  iudiiciua  foifle  addu^um  ob  eam 
coemim,  vel  condemnatum,  fi  iTipi^  dicator  pro  xarsnpf&^ 
qpod  te^iere.  i^etiit  Popma.  Nibll  .enim  aUud  ^eii^Hs  nifi 
Aoc  dicere  vQliut>  primttt^Hortejoiium  ex  guojrumdani  iudi<- 
cio  occidlOCe  in  coeytia:pauo^em. .  .^ontedera  inX^ur.  Tec.  in- 
terpretatur  :>  qwfd  faShm  potius  tuiurioji  ne/^jJs^  qmmfeue' 
fi  boni  viri  laudabant;  ita^mm.nw^e^.  tum  ferebani.  Itaque 
bonos  viros  ir^nicediflos  intefpretatur. 

grex  centenarius']  Vribus  h.  1.  itacorri^  vofebat:  /2^ 
iUeXXfnitliafeftertmm^  vtreddat,  vt  qmdem  Atbutius  aie' 
fwt:  ac  fi  vt  Seius  temos  exigt^^t^puUos  — .pofientf  Nam 
pauonea  150  denarioe.  veoditos  centum,  id  A,  numis  du- 
centis,  e^ere  20  millia  9nYfi4m  feftertium.  Refte  quidem 
Vrfinus^  fi^pfe  grex  vend^tur»*  At  foetum  yendi  tantum 
yohiit  Yairo  (  qui  fi  gemitiua  venditur  fingulorum^  ei&citur 
fumma  quadragintii  mlllium  feftertium;  reoe  monente  Gro- 
nouio  de  P.  V.  IV.  3.  p.  266.  Reliquam  loci  corrupt^lam 
Xion  attigit.  GronoTUus ,  etfi  mpitfefbm.  De  Seio  yana  eA 
Vrfini  coniefti^ra ;  vt  fupra  vidimus  ad  ieft.  3.  Putb,  f uiffe 
olim  h.  l\  ^iebat;  atfiquis  infingulos  etc. 

/exiertia']  Idem  GronpUius  l..c.  p.  aa.  legendumeffe 
xnonmt/efiefftium  yel/efifrtHim* 

jmuiius']  Polit.  libri  etiam  hic  jibucctus,  vt  lUpra  IH. 
2.  17.  vbi  vide.  Viftorius  ibi  annotauit,  in  libris  Polft.  eSe 
h»  h  Almccius  habcbatf 

Gip;  .yij. /axatik']  Crefcent  .lX'88*  ^  ^r  Vd  p&^ 
nuntur,  metiores^t  /axaroli  et  poft  ip/os  tutgni.  fie  a  vutgo 
ix  pmnarum  xchre  vocatf;  falesenim iu eotimbariisi mieHus 
durare  cemuntutf  quam  caeterU"'  Bsalica  fant  nomin^  Sajfsh 
juoU,  altemm  Turckini  fciibendtim  videtur^  vt  monoit^tiam 
CangiUs.  fiilierpre^  Gidlicns  Cendrins  et  Anffu :  roddidit 
Male  r  Saxatilem  Sardani  (Saj&juolo)  deicripfit.Cettr  T.-  H. 
n.  132.  vetC  germanicae,  tmib  ikxa  et  rupea  abruplafl  babi^ 
tat  in  cduernis.  '  .  :i..:.'        .»        ,  j..      ^ 


SM     .'  -caMi4jeNTARivs .  jas^^  A  ; 

nefumtnops^^  anes  Pimeris  g^ndet^i^^  et  (iriclire  cc^nfQf  ac 
eertis  rmocat^  notis.  vU  «ate  Bendeiuta  ent;  st  rsdders 
caseas^iaut'€erHs  rttnom^  t?^  .  ^IiiUiEa  ^  r^ddsrs  cam^ 
piSfOc^cirtdrsv.aQtisu 

C  ^;  agrsfts  Jins  albsf\  Hacd  verba  ^uria  videhaator 
Vrfino/  Sed  lociM  Cohnaeflae-VUI.  8.^'eaailatD8,  niha 
iauafc  eiiM  66>t6eftttram#  ve  re^e  monuit  Gefiier. 

incSdkifiiHtoeam  tmnm'}  .  Vrfinas  motiety.m  veteribui 
Codd.  eflb  incobmt^  locmmvnmn^f  pvtimt  sncindsmt  in  taemn 
vnum.  -  •  "'•  V-  •:•..-. 

r.  1.  punicanis^  Poenoram  arfificiom  lignarioram  ere^ 
bra  apug  fpnptores  LatinCM  mentio  fit  Oato  pumcana  co*> 
agmcnta,  Cicero  panicanosleftos,  Pfinids  leftospunicos 
et  torculare  punicum  memorant.  Huc  pertinet  artlfex  Imu> 
barus  pultifagds  Plaati  in  Mercatore.  Seruomm  a  Poems 
emtorum  opera  haec  fuiffe  fufpicor ;  vei  potius  a  mercatort- 
bus  Ppenis  aduefta  in  Italiam  abqae  emta  a  Romanis.  Punl- 
canae  feneftrae  clatratae  fuifle  videntor ,  aliae  enim  in  omi^ 
&one  adhib^xi  vix  poteritnt:  Vide  ad  Catonis  cap.  XIV.  a. 
notath.  PeJlim^  vulgo  it.  1  legitar  latkmbus  ^  rstiaJatis 
vtrinquSf  vt  iocns.  Cetenim  h.  1.  Scholts^es  lauenalis  in 
Codice  Schur2j8eifdiii ,  tefte  eodem  in  Spiciieg.  Animadv. 
in  luuenal.  p.  ^6.  fic  laudat:  Cbhsmbarium  Jtt,  vt  ^fenefiris 
tatioribus  vtrincpte  et  reticulsttis  ^  ne  qms  /erpsns  sdmdns 
quid  animatin.  u  queat. 

£4*  Poff^Q  Reftitui  antiquam  leftionem;  reliquae 
cum  Viftorip  jff/  dederunt.  Ceterum  h.  L  reftias  quidem 
diftin^itGefiier;  nam  antea  legebatar :  ;7oj^.  fntns  —  par- 
tibusjub,  fed  praeterea  locum  vitia  adhuc  ouaed&nL  obfident* 
Verjba  Ipilicet  fic  ordinanda'  efie  puto :  Cdtumbaria  fingula 
sffe  oportet  intus  ternorum  ~  ffartibus,  st  vt  os  kabeant «- 
pojjini. 

f.  5«  Aquam^  Crefcentius:  ipforum  manfio  fit  props 
tocmcx  vln  aa$a^ii^lua{,,imck  M  bibersst  vbij^tarip^fiutt. 
Permnndae  ias  volncres/untp  vt  ait  f^arro.^  VndepraetuU 
le^^ionem  EdiL  L  I-  G.,  v>i  vulgo  6rat  a^iam  ,sffi  oportet 
iftto*    Cetemm.Yide  ad  £»£t.8»  nbtaioi. 

p»mmtda^\  £d4.  pri^a^ ,  \qerte  Bruf<^,  et  A(d.  habet 
fmrnmndaejH^  enims  qoam  ieAiQneni«  (}ai  mutarunt,  poft 
duas  vQoes^cqlioctftum.  sni^  OQn  tul^nt,  K]^uod  tamen  fic 
pofitum  jiQCfendit  Vi^iQrius  in  JSxpUqit.  Caftigat;(xaru9i  ia 
Cio^ron.  p.  384«  Sed  ordo  veA^orum  in  Edjjtioa^  Brufchia* 
-<   "*-  '  "'         na. 


11 


VAKHOWJSi  l-IBilIIt<CAf  .iVlI.        «aj 

>  Hk,  qtue^  fcN^itir  lenfonialiiim  imikis  in  iociflrpIane.d|aeN 
^  Ito  eft  a^ViODriiitio,  nectameaaGBfiieraaHtiQMus;;  . 
'  '^  'cotikiHbariHm'\  Polit  «tCrereent  cohiKBdrum  bBhent. 
(!re(b.  pei^itr^^jK^r  debHMS  mmidansioew^  etpmbm  tepdft 
Mre;  qufodagH cuituramtft aptimus..  Vnde  «pparet^  excit 
Mi^h.  L-VerbAlUiquoti  vel«ti  etrmmiere.  •  Nani^4ifi^eu.ert 
ftttir ftertoi^  ideonon  eft c^tnmedwsi ad iigrlcttljbuiun:;  fe4 
l^tj»6ttitar»  quiaieflr  vtiie  ad  agrum  ftercoranduni* .  — 
'     J^  Ita  Edd.  pntHae.    ViSbQnai\^iquiot 

d«Jit,qtodln'PaIfadioferimp6tia8*  ».       ^- 

*  jiue  quae  eo6mia']  Crefc.  -Bttji  quem  kmekeritiviilueri^ 
AW)  iiimfjiqitemmai^tuimi  flfeio^  :Vrfimis;viilgtfe«ill»aate 
VSft^rium:'^ j6i^/«iiiAflNiy  iter^flndidMt :  &  ^td  ogjmde^ 
VUy  vtmd^^r^i  -fi  quaferimtet^.  .vJReiupia  verbfr ailiffifti^- 
tia  efie  cenfet  et  fpuria.  Sed  mide  ^  colu^hario  Siit&xk  ve| 
HiefD  ifttirpv^taiar  ex  (iectptfnict>  ]OV.  6.  vU<de|idrroita 
cuftodis  eft:  iviXfpuuQV  yifntere  KhJf^&afSu  T«y^o&0y  ^jTajfy 

^ii^''4rfii'(s^Tofafdk  rigiifeicp^^e  e^iSSlLu  ipr^^Xxip^cuUead-uf» 

Sed  eius  k>b)  ditttfrfii  ;eft  lyitio;  et  cefte  intdliBt^apfiis  co^ 

iem\Mynmt\H>.intf^tiqaavta»  r.;:,    ; 

-^i'     promitt'}    CriSCca  i0jij^mu£a:^^!ihtmet'patum\ek^x  (£ci* 

licet  is  oMbie  (HMrib  ita  h;;l.J{CJflOti!pfit;.ia0iitlr«i».au 

/#€ffi/  quiJimrnimieiEiiaiff^MUtiti^tBiesL  mmu^^^etirt^icU 

ifei^f  vt-atf&s  lOidanti  e^s^huU  nmomat  etame^m^tdimm 

fitrekem  ^a^fe  pmtaL^  Xperfe  pinat  Editjo-inta^jnea.) 

foBteder«:^-ibfr  Wfil.editianevb.Lilalandatr  item^juijmi 

^  exhiikretmmcat  -^  ab  atmhjfrpouuL.  VolgataBDffitetf /e^ 

^Hte  Jimt^  4u  m^  toewn;  ift  Tef^fh^m.^  tifiteiiukant. :iu 

corrigebat  Vtfinqtf :  vt  loeufuJiiifhie^um  ub,aUes}£ett4uifeat, 

0c.  cmtDiO  fve  trauffateaetter)  e  quajfnras.  eiioease  pqdiiit^  in 

<pm.  em^ndatione  ibuvii^  proUOittettAm  Gelnerw  APontedera 

^  loco  ^lieA^dtii^ta  h.  1.  mea^eA^A  wlebat :  ikiMi  quaejimt 

'fi^ae',  vt  eeriumttoeum  di/d^^  i^Jeabeett  ^  'r^.^itc  qem  foras 

^m€dre  f^ifwtresi   O^iniolieA  ^foap  con&nMd  putabaifc 

iiii6fa>ritete  Coklbiitf^Veneti,  vbi  fcriptum  reperit:.  llem  quae 

fmkferu    ^*  Cri£|centius  Wx  Yu  i:  Vaitonitf^ej^cripiit  /  fetf 

^ fub> vttftitotr«10aedam iftHs^rpofaiL    Maio^eftlGQiutnel» 

Hr  aa(ftot4taa,'i|iii  h.  L  its  veddidit  .VnL  8-  Mhifq^  ap^ 

pofitam  iatis  atttfitmn  eaueam^  retOme  emumteuu,  ,ifuae  eectlu^ 

'eUt  eteeej^es,  etreeipiat  egredieutesmd eqpridatiouttu cotitni^ 

^euyaeo^mtmtsitfiagios  emittatmatfiees,  quaeouis  vd  puU 

tis  isheubemt,  ne  quajt  grautperpetuaeeuftodim.jirm^  cour 

triftatae /eue/eaut»  uam  eum  paulttm  d^ea  atdipia  voUtaui* 

^-;   •  rint^ 


la^         ^  /  COMMENTIRIVS  iN  .:  , 

rtntf  ixhlhfratae  reeriOMhn^r^^  frthA  Jim,  vfgawm 
redeunt'9  ftowter  fme  ut  Umgmt,  ^uiaem  euagari  aut  ftgefr^ 
^otumtin  -  'Vnde  loenm  Viimiiis  ooneiiuuiiii  iaiiaiitibQs 
Edd«  firiiiiis.  Lcxmm  iti  feoloAiiii  reCe  ciicttor  foetos  tranrt 
feit»  vt  apncentur  in  fole;  atcfiie.  iode  etiw  nuitres,  gnae 
puUos  lisbeiit;  finit  eaolare.  in  jgros.  rel  cirai  ftedjficia^  vi 
rccremtoc  Sadiger0ttiebatdeleto«»legare,^«#»  cerim 
locum  —  etquafoHae  euoeartfojgbU  enairee^.  Poppia  et  cnni 
to  (Mmc  pratfemnt  euolare;  et  Gefiier  yocem  fuairii 
furpe^Umhabet;  vtslQffiuft.vjpaibiili,^ii^  S^  foetae  fiui<^ 
4QiMi\fuiit  eniaMie  ooa,  >  matres^  quae  paUia  isqubMit.  Vtrae- 
qtie  dioec^ntione  tra&mtiir  iaicdttCbrio;  illae  «iiim  iapar 
cantiir  ibi^^  Mb  enolkre  etiam  lljMnt  Refte  taqum  Gefiier 
Vi^riamun'  mo^^ff^.reieeit. .  In  CcA.  S.  Reparatae qtioe 
\ftiae'oSe^  nionait  Ponted*  in  Curiea 
f  (.6.  alikra  ik  iakfa']  VcfiaUs  deleri  Tult  verba:  di 
c^n^Y  vt  fpuria.    RewM^   .-c.  o       .    . 

Tputkdem']  In  Codice  vetere  Vifinus  wperit  iniSimmi 
in  Edd.  primis  eft  pubtiimm  vnde  reAe  Vr&uis  ss&si  vokiit 
fMi//i^^;-9rQbante  Pontedera»  qoanquam  is  in  Cor*  fec.  leai- 
tentiam  nuitatiit  et  iiikium  ^«c^uit  Vulgdtiim.  Vi&oriar 
«um  iUKKMim;ciimScaii0Si:o.pw4wibat  G^er,  interpretatus 
.emiOas  oolttiflibas  x^dnreetipliiQestf  fecMi  ducere.  iilefta». 
•Qiiam*<Biiteiittam,  per  t^  ineptaiA  ttiaiiwtiiuUovmodo  &i 
xerhis  Varro&is<  iicet jcartor^uer^;  i^ec  boBi  viri  et  honefli 
(hocteifc  ^uoese  ifaiderai  •  Itaqa&  (crlptiiranL  tiiqft.iip^te  a  Cohii' 
inr^ta.  ^eSoLtu  et  conq)cdhatam^  reei^pu  Altuode^uamex  Var- 
«roiie.Geopoiuca  XIV.  i*  ithf  ii  xctao^u^^mfa^  Tfo^  pi^ 
^MBc  tie  pemrr9Tfo(fwuQ  df^Aarier  \uuTai  rua.  uc^^a&eSeat  imh 
^fi^iTH^Srrou,  ro%  yeoTTcS;  rfe(pjpf  uoptf^^. 

f.  7/  imerficere /olent}  eteSoemt  Item detfet eoscmate 
4t  taeri  ab  ornmbue  m>cumeutis^  Laedmawr  emmei  capiea^ 
^ur  afr  aciipitref  milm  etfakam^,  et  cactiris^^fHii^iiam  am^ 
bui>  ramcUmsr  qims\o4cmere^potefi  ^Mite iftrgntis  vijiaii^ 
i$f'termdeftitdfmterJeiuruatiSf'^m  isder  iafai  pofidi  aai^ 
^na^  oMgatmHi  fic  iniHt  ea  facUe  dedperedeiet  it]pofeft.  ^ 
«ntiqua  mitt  edicio  faabet  z  uUer  ipjas  poMt  aidMU  mDdiiS| 
capieiidritk  deferibit  X  Tj.  laterram  duaf;  yelvtiset  infeim» 
tur  virgulae  inuifcata^,  iiiodicnm.diftaQtes^'{ac;  vef^.fe  ipias 
plUfttae,  in  medio  qttariimliKataranis.4diqifta,\Vtcoloiiibiig 
vet  pulius^mi  caro  ant  .mus;  prp  miluis  vcV  quiboflam  aliis 
auibos  rapacifaus,  qnae  talia  peta«t^  ad  qoae  com  ma  "ifss^ 
rint^  capiuntur  cordulia. 


V AftaoNrs'  LtB/Jifi;  e AP.;viL      $37 

nafii  ad^Solinum  e.  40.  p.>  6f4.  AU^it^Edi^iHimifKre  hsr- 
beot    Iiktt  r^rbQta  reftittti  no^o  ivfra  «tp.  16«  (.9,' 

oUeuer^]  Prifctanas  X^  p.  S98*  «x  Yarrone-vSertmk 
yaftioanuB['feudai»^  V6rba  cmPdbktiirunt  fm/k^pto^Miummtf 
vi^tettirfarL  refpexifle.        '^   ^-  :   '  '-    ^*    .^j*.\- 

afqFHf  4^  locum  redemU^  Haec  Vrfino  merito  fuffieiM 
¥!&  funt,  igiUir  Gefner  incMBt '  -        ....  "     ..\ 

f.  8.  AV(1»m  p&rietes']  CblmneUa:  CaHerum  etbos  i$pDi 
ta  parietem  eonueniet  JfO^i  qumiamfere  eaepartescdtum* 
i&riicareutjlertorek  .    .;  i  i-  .   ^     .,...-:     ti  ;  .• 

M  coHatibus'}  De  yltie^  nmtio  admdniiiit;' Jbnt  iam^ 
iMieo  lacOBOfii.*  In canaltbM BeidK^  vetertoLciimmcbl^mbis 
appofoit  PofTis  ejficipere,^  prc^peei:^  ftei^asy  in.lploiacdns^ 
ponl  in  eanatiba».'  At  enimquomodo  per-fiftiilaa extrlnfe- 
«as  fbppleri  poteft  cibas  ?  Ifaec  jcilicet  fuotineptiffima  de 
cibo.  Pertfffi^tadaquam;  deqoafiipra:.^(j«^ 
aportet ,  quae  ii^dt,  vnde  'st'  Mereet  vbi  kmiari^togmt^  AMa 
ratione  vtitor  Columellfl  VIQ;  8^  qoi  eolumbaft  lanari  debere; 
tsumincabant  nc^gat  Cott  Varrone&ciantGeoponiefiXlV» 

cSrcq  iwwrcif.  Locum  igitur  Varronis  perturbatipjKrirQrba 
quibufdtfti^  ex  alieno  loc6>f6trfi^s/'itff  redintegmc  urcum 
-parietes.  Aquam  muudameffeoportet  in  eakalSms:^>qm  ik 
fiuatet  qmtnxirinjeeus  perfi/tutasfuppkut^vkJie.eiblberk 

4tvbiMUiertpoffint.  -;  tCi  ;:••:.» 

^^-  Itmfiras  11051  EdL  hB.JiifkrekaecHs^xaL'{cnptm 
yera  forte  iatet  Vulgata  certe  iiitiofa  eft;  -feqvlnr^edim 
^tiA  agnftis  columbas.  -  -»  ^'^r- 

.  qui  iutbewt']  Gefiier  maletNAt: -qaae  kabenf,  i.;  e% ^bald- 
tant  Interpunftionem  mataui,  quae  ita  fadta  fuerat :  tupru 
tus,  ac/.  vittff.-qurhabeutf  ^^pcffmfimmitteniimu  t  ^ 

'Jmate^bona^  Ita h.  L dtftiiligai vofaitPontedenr.  Vid^ 
go  em  Wif^ctlfaifa^  aetate  bonOi  parandum.  CdtUftiellat 
'JBHgendae  jimt' ad  educatiouem  ne^ve^laeuedmMiumno^ 
mtlaef  fai'ccfff>&rts  maximi*'^  Ut^o  4ifcipliniie  pattem  acca- 
MtiUB  traAat  Cr^centius  DC.  88-  Gec^po&ica  XIV.  &  fi 
^i-vhn^  liM^di^  irBfutrsfihf  iX^  iu  rweiiuv:  iu  Ui&n  ^ . 
^  UOmit^rijifawrruriy^  leQkinrXncici^o^af  raxi^fS» 

f.  9;  4taqi$e  diebusl  Ctetc.  nam  diebuu  40.  eoneipit^  pa>' 
tit  inatbat  etedacftf  et  iuKfeftpertotumete.yhi  ianHqua 
«nea  Edido  feAfau  babet  educat.  Geoponica  XIV^  f .  -^vm 
ikueij^ohrtivcy  ri&oy.  iyirc$acac  fitf  reiroufAtovra':^feipal^ 
mstmm  uelifiaHt^^i^mueijiiuif^p  ueilrure  i%siivl4f 
•  •  .  oke 


S^         .    .COMM£NTARlVS  IN 

liSv  rJU  wreU,iteft€r9fi€'  ftr#  riv  ^ftifw  yiotrmy  r%\{wq 
ixtfm^hrmp  .mrfaifivag  netf.  d^atXnrac  ri  mif  nmi  «y  iitifO¥t^ 
efirm  u!Ktmip90l  su^iBH  MtJiriv  rmtimmv  airAi  ifx^mf 
ritrw.    Quem  Iogubi  ex  ixx:  noflro  do£bim  efle  fo^acaui 


tnienuUbm  fadmU'}  Vrfiouft  intermUtU,  ytfuU  aafeet 
Itgi  wifibAt*  EcjaideotiM/Oefceiitio.  nudiin  htteruQlUuU^ 
ouod  ex  edtdooe  LoiMBL  «Ufttum  probanit  etiam  Gdher,  et 
tebres  intenuilatas  apud  Geiiium  XV]L  i^  Goaparaait 
AmmianiflocaiKifiutiATliefi  1«L» 

qmfinmiac^  Cr^B$i6l.fmvUfimnleuxrettmmt.bi 
reEte  audqaa  mea :  ,md  fitmtL  mecreueramt. 

pttrimU'^  Creto*  additx.  GmI  experti  noftri  temporis  in 
pardbos:  noftriadJcnnt,  qoegl  poft  fex  menfe^  pariant  et  noa 
ante,  et  donec  viuaat^  quatuor  vioibas  et  qatnf|ae  et  fejc 
et  amplios.  facmnt  palk>s.  io  aiino»  ii  efcam  inaeaiant  vel 
hdbcant  abandanfcer.  qaod&^ilibil  tabaitor,  ter  ad  minn« 
pariunt,  lcilicet  in  aennte*-.  Sopdbum  menfem  definit  ptil- 
lis  red:e \Ariftpteleg  H.  A»  V]»  4*  ctttas;iocam  annotamt 
SchoettgCB* 

dmdtHMmidmeato^l  CfeSoeot.cibmiifm  iUospmmt  eaili' 
do  maUificata^n$afticaiQ  vtlntoUif  iiepie  m$t  aeftate  ter  qna- 
Ubet  die.9  JaUcei  mam^meridit  ft.  nf/fitre.  vbi  Editio  intMpia 
mea  et  ante  mafticato  omittit  Ge&er  exeditiooe  Looin» 
wnMwt^maUlficmot  eeprobaoit}  fed  reliqoam  varie* 
«atem  jralier i0e  jbi  non  videttiyv    ^ 

lUeme  demunt  cUmm  medimm'}  Haec  ofmfit  Creie.  nee 
iddeo^.qaomodo  mefUns  10^09 Uemedemipoffit  faginandis 
puUil.:  . 

f.  10».  ,Qid  iam  pimnae'}  Ccefc.  eos  verOfjfyi  iam  pemm 
tfsgfm,  Mtr^^ine^pmif  r^tj^glMtt.iu  nidief  /raSds  crmri' 
bt$s,.matribus  tmtriend^  utl.imimguandoef  veletrtrahmnt  d$ 
feitm,tmms,aiae,  n/mf.fm4ttk etmantmrttritrims  impingnan- 
t^r,  qtmk  afietirif  vt  aitFatros  vbi  antiqaam^  Sditto  W 
bet  fincerius ;  r^Umfitmtt  modo  MhfiCf  id  tft$  /raSia  crmribtm, 
Ciefner^ex:Lcai«Ba.  editfooe/iaadat:  iUifief  ii.eft^fra3i^ 
ColumeUa:  .jwi^  vero  fmcUiue  fiA  mattibus  ningtif/emtf  ft 
ifmfymi^^.  fr\us  quam  jkMeeU^  paucasJiJitrakae^pimnas^ 
et  abttraedrmrjafVt  tw#  hco  qmigfi^flvtf.  ptitbeqfymeairio/inn 
fUfum  faritntifms,  qno  tt/t  tt  eee  abundmntfr  edmtt^  Wiiae 
ergQjr  JvarrQCkam  io^c^Qcam  babuijle  noa  fgJum  Coliiad' 

«  .  -  vH 


VARRONIS  LIB.  m.  CAP.  Vm.       529 

vel  extrahunt  de  pennis  vnius  atae.  nam  qui  etc:  Infra  etiam 
cap.  9. 20.  de  gallinis  ikginandis  eft:  Eas  euuljis  ex  alis  pin* 
mset  e  caudafarciunt  iurundis.  vbi  vide  notam. 

et  candidioresl  Vrfino  delenda  videbantur  verba  quam 
atii  et  cand.  Vitimn  vulgatae  apertmn  eft,  quod  toUes  le- 
gendo:  quam  alii  grandiores.  In  £dd.  primis  eft:  candidio' 
res  parentes  eorum.  RomaSf  fi  finnt  etc.  In  Polit.  eft  can- 
didaefimt.  Columeila  fteriles  et  fordidi  coloris  columbas 
veteres  et  aduitas^  vt  gallinas  faginari  ait;  candidas  vemU 
foiitas  fuiife,  inde  inteliigitur.  Bxac  etiam  vitium  vulgatae 
leftionis  apparet. 

miUibus  numum'}  YrGno  vox  uumum  abundare  vide* 
batur. 

L.  AxU)']  Plinius  fO.  37.  Lucius  Axius  eques  romanus 
ante  beltum  ciuile  Pompeianum  denariis  quadringentis  fingula 
paria  venditamtf  vti  tradit  M.  Varro.  Nofthim  locum  lau- 
dauit  etiam  Columella  VOI.  8* 

f.  1 1.  fiStilia  cotumbaria'}  Sunt  quae  Florentinus  Geo- 
ponic.  XIv.  I.  xorpl^^i  ^^^  xvrpfvH^  appellat,  a  x^px  alla j 
reliquos  appellat  fnfTtiQ  cum  Ariftotele  H.  A.  VI.  8« 

mutti  cotumbaria'\  Emendaui  vidgatam  exEdd.  L I-  G. 
de  cuius  vitio  miror  Interpretes  non  monuifiTe.  Inftrumen- 
tum  vocat  columbas;  quas  qui  poi&debant>  dici  fimul  pofli- 
dere  debebant  periftereona,  etfi  tantum  fub  tegulis  yei  in 
tegulis  conclufum^  nec  aedicula  aliqua  diftin6him  propria. 
Columella  VHL  1 1,  f.  3.  fiunt  arundinea  fepta  in  modum  ca^ 
vearum,  qualia  columbaria  teSis /uperponuntur.    . 

rure  mag^um^  Vrfinus  Ii.  L  ita  corrigebat:  aedifices 
rmre  mapum ,  eondifeas  hic  invrbe  quotidie  ajfes  condere  1» 
tocuios.  Vi^rianam  leftionem  ajjemfmiffem  putabat  libra- 
rium  effinxiife  ex  perturbatis  nods.  Anteafuit:  exaffefi* 
fuiffem,  Gefiier  illam  leftionem  ita  interpretabatur,  quafi 
affm  vetfemiffem  elTet;  hanc  vero  ratione  ea  defendit  vel 
excufat,  vt  ponat  aliquem  365  denarios  impendiiTe  colum- 
bario,  et  iingulis  dtebus  inde  recipere  btnos  afles  feu  dena- 
rios  dimidios  feu  femiiTes.  Ita  nempe  dici  poiTe  ex  afle  fbe- 
neris,  dimidium  feu-femiflem  annuae  vfurae  redire.  Qua 
qfOidem  ratione  ego  nolim  vti.  Interpunxi  interim  locum 
ex  mente  Vrfini ;  cum  aiftea  efl!et  rurCf  magnum. 

Cap.vm.  ThmMeruta^  CumPopma  TU  Meruld  perge 
\         legi  voliut  Gefner.    Rede! 

.  prohuie  magnum'\    Crefcentius  JX.  g2^  Pro  turturibus 

[        iocum  eonfiituendum  promde  magnum  prout  muititudiuem  ^* 
*  Tm/lP.n^  Ll  re 


530      .        COMMENTARIVS   IN 

ri  veUs.  Item  vt  de  cobmbis  diShim  eft^  vt  kaieani  oftiam  etc. 

.Ybi  aatiqiia  mea  Editio  habet:  magMtm  vt  mmltitudiMem  — « 
vetis  eumque  item  etc.  Ita  fapni  n.  i.  37.  praimde  vt  uon.  vbi 
£dd.  primae'  fimiliter  habent  provide.  Varro  apud  Nonium 
in  voce  indifcrimmaHm  habet:  proinde  vt  mkil  i$Uer/it. 

ac  camaras']  Haec  omifit  Crefc.  et  deinceps:  teSoriom 
itineis  kaheant  multos  palos  (Edttio  antiqua  pales)  it^ixes^ 

juper  quibus  commode  morcure  pojfint.  et  locum  paratum  cou^ 
grue  injuo  pqfcantur.  Gbatui  etc.  vnde  apparet  h.L  inferen- 
dnm  efle  poft  ordinem  verbom  infixos.'  ColomeUa  Vni.  9. 
M  tineam  mututi  per  parietem  aefixi  tegeticutas  cannabiuas 
aedpiunt  praetentis  retibus,  quibus  proiubeantur  voknre*  — 
In  his  autem  ajidue  pafcuntur  milio  aut  tritico.  fed  ea  femina 
dari  nifi  ficca  non  oportet.  fatiatque  femodius  cibi  in  iSebus 

Jingutis  vicenos  et  centenos  turtures. 

f.  2.  inter  reliquosJi  Vrfini  emendationem:  inter  reti- 
quos  ab  imo  ad  car.iaram  adfemipcdem  aeque  latum  ac  mutu- 
tus  a  pariete  exftatf  in  quibus  etc.  re&e  reprobauit  Grono- 
vius  de  PecuQ.  Veter.  p.  429.  qui  vulgabim  vbique  deCendit, 
verba  tamen  ae^  tatum  ac  mutulus  «—  poteft  inepte  inter* 
pretatus:  mutulus  etiam  aeque  latum,  id  e&^  tantundem  fpa- 
tii,  ad^^femipedem,  a  pariete  exflare  pot»Q:.  Sede  vidit 
Gefher  aeque  tatum  ad  ordinem  pertinere. 

ajimmo  ad  camaram']    Equidem  maiim :  Jkmmum  (or- 

.  dinem)  a  camara  adfemipedemf  aeque  latum  et  reliq.  Ita 
enim  infintum  ordinem  oportet  abejje  a  tetra  non  mimus  tres 
pedes;  atque  ita  melius  et  aptius  verba  fequentia  cuque  latum 
reliquis  iunguntur«  De  latitudine  fummi  ordinis  camarae 
proximi  fpecialiter  praecipit,  quia  parietes,  in  camaram  co- 

.eontes,  anguftiorem  ordinem  fummum  facere  cogunt,  nifi 

.  reliquos  antecedere  et  propendere  veiis.  Sed  commodius 
ipfii  verba  Varronis  ad  ^emuis  ordinem  referentur,  vt  tam 

•latus  fiat,  quam  longe  a  pariete  mutuius  eminere  poteiL 

.Sed  video  nunc  demum,  Pontederam  in  Curis  fec.  monuifle, 
retis  mentionem  h.  1.  defiderari  ex  Coiumeila;  itaque  corri- 

S*t :  ad  femipedem  rete  latum  ac  mutuhts,  i.  e.  ab  infinso  or- 
ne  ad  camaram  expanfum  rete  ad  femipedem  a  pariete  di- 
ftat^  quo  fpado  extra  parietem  eminet  mutnius.  Veram 
fummo  ita dici  vix credo,  nec rete ab  infimoordine vique  ad 
cameram  praetendi  videtur. 

f.  3.  Gbc^i]  Crefc.  cibatui  obHciunt  triticum  —  quoti-' 
die  purgantur  -—  ne  taedantur,  quod  quidemferuatur  et  efi 
bonitn.  Milium  excidiffe  videtur^  fi  compares  Colttmellae 
locom  Aipni  pofitum.    Idem  de  ftercore:  tegeticuiae  nma^ 

....  demltm 


VARRONIS  LIB.  ffl.  CAR  IX*        531 

,;  danittr,  neftercus  vrat  pedes,  quod  tamen  et  ijjfim  diligenter 

,.  repani  debet  ad  cultus  agrorum  arboruntque. 

,;  oppojitij/imiim'}     Crefc.  aptijjifnum  tempus  eft  circiter . 

g  menfem  et  cum  matres  eorum  plurimos  gignunt  pulhs,  in  aui- 

bus  maxime  fruSus  conftftit.  Aucupatores  tamen  Lomaat'' 
V  diciey  praecipue  Cremonaey  tota  aeftate  tartures  feras  retibns 

\  capiunt  et  in  domufculam  claufam ,  et  quae  lumen  habeat ,  in- 

j  cludunt,  eifque  dant  continuo  aquam  puram  et  milium  quan* 

n  tum  fumere  vohmty  et  yfque  fere  ad  hiemem  vel  poft  partent 

r  autUmniJeruant ,  ficque  quingentos  et  mille  quandoque  congre» 

%  S^^if  q^ii  ineffabititer  impinguantur.    Vriinus  h.  1.  legi  vo- 

lebat  aptijpmum  —  circcL  Ad  aptijj^mum  ducit  leftio  Edd. 
g  primarum  potiftimum  et  Poiit.  ad  potijpmum*    Denique  ita 

^  habet  Crefc.  qui  defendit  vulgatum  circiter.    Veram  fenten- 

tiam  Varronis  expreffit  etiam  Crefcentius ;  verba  vitiofa  funt. 
l  Interim  cum  Pontedera  vulgatum  cum  pulli  mutaui^  et  dl- 

^  fUnftionem.    Non  inepte  Gefner  opimae  corrigebat ;  circa 

.  meiTem  enim  reuera  pinguefcunt  matrices  et  mares  tur- 

tures. 

ptiJW]    Pontedera  vulgatam  cum  puUi  corrigebat:  tunc 
[pulti,    Matres  enim  efFoetas  tunc  cito  giifcere,  et  pullos  ad- 

vltos  ifun  inueniri  ad  farturam  aptiores.    Columella  VIII.  9« 

perhiemim,  quamtds  adhibeatur  opera,  difficulter  gtifcit.  — 

rurfits  aeftate  vetfuafponte,  dummodo  Jit  facuttas  cwij  pin- 
'  guefcit.  nihil  enim  aliud  nifi  obiicitur  ejca ,  fed  praeciptte  mi" 

^  lium.  •—  Huius  auis  aetas  adfaginam  non  tam  vetu^  eft  ido^ 

^  nea^  quam  naueJla,    Itaque  circa  mejfem,  cum  iaim  confirma^ 

^  tckeft  puIHties,  etigitur. 

^  Cap.  DC.  farfurae']    Librorum  veterum  leftionem  Vi- 

^  rie  interpretari  et  emendari  conati  funt  viri  dofti.   Farfurae 

^  praeferunt  Turnebus  Aduerf.  XXIV.  32.  et  Scaliger,  fed  in* 

r  tei-pretando  fenfu  n^ihi  non  fatiffecerunt.    Vrfinus  legi  vp- 

lebat:  ^iV,  EgoduorequirofarJuraemembra,  depalunu 
^  bis  ac  galtinis,  et  vocem  ajfterae  ex  altera  vitio  ortam  eile 

}  putabat      Pontedera:  Jbcijus.    Ego  quae  requiro  affaturae 

i  .  affae  membra  de  patumbis^  de  gatlinis  dicefodes  Meruta:  hoo 

t  fenfu:  Ego  quae  de  palumbis  membra  fimpliciter  aflata  re- 

quiro,  dic,de  g^inis^  Merula.  Confirmari  putabat  emen- 
'  dationem  fuam  loco  Apicii  VH.  5.  vbi  aflatura  afla  memota^ 

tur.  Sed  quid  d&tura  ad  hunc  locum?  Gefner  praefere- 
''  bat  leftionem  antiquam:  Farturaef  qffurae  i^w^^irttQ  pofi- 

P  "'  .  tam;  quam  paululum  immutatam  reftitui;  inclufi  enim  in- 
J  eptum.  ajfurae  et  dedi  et  gatUnis  pro  de  gallinis,  fententia 

^-  .  *        Li  3  ipfa 


533  COMMENTARIVS   IN     ' 

ipfa  faadente.  Pontedera  in  Curls  fec.  coniiciebat:  egaque 
requiro  ajjaturae  affae  tnembra  palufnlnSf  de  Gatlims:  i.  e. 
et  ego  etiam  in  palumbis  afTataram  aflkm  malo  9  quam  alio 
modo .  quod  in  ^inis  proprium ;  de  Gallinis  etc. 

Igitur']  Refte  Edd.  I.  I-  G.  Hle  tgitur:/unt  galUnae. 
Incipit  enim  nunc  Merula  difputare  de  gallinis. 

f.  3.  deinceps}  Vrfinus  maiebat:  quas  onmes  fere  ka- 
bent.  vei:  quas  fere  omnes  habent  vitlae.  ex  Columella,  qui 
iic:  Cohortalis  ejt  auxs^  quae  vulgo  per  omnes  fere  amfpici' 
tur  vUlas.    Refte ,  puto ! 

Deliaci']    De  hls  vide  ad  Columell.  VDI.  2.  4. 

pars  quinta']  Edd.  primze :  jHlicet  que.  Sa,  parsV- 
vnde  fufpicor,  fUifle  olim  in  libris  quibufdam:  jHiSr^/  quafi 
pars  quinta, 

f.  9.  candenti  ferro}  Haec  verba  excerpfit  Charifius 
grammat.  p.  100. 

catcaria  ad'}     Reftitui  hanc  le6tionem»  quam  fenfos 
poftulat  et  Columellae  locus  VHI.  2.  ferro  candente  cakaru 
bus  inuftis^  quae  cum  innea  vi  confumta  Jimt  ^  faSa  vlcera 
dum  confanejcant  f  Jigmari  creta  tinuntur.  vbi  vide  notam. 
Vrfinus  h.  I.  malebat  iegi:  femimares  capi.  — >  inurentes  infi" 
ma  —  rumpantur^  ac  quod.    Idem  ait  in  Codicibus  efie:  ac 
quod  —  Minunt  J^utina  creta.  vnde  fiatim  praeferam  cum 
Vriino  ac  quod.    Plinius  X.  feft.  35.  caflrari  gaUos  ait  can^ 
denteferro  tumbis  aduftis  aut  imis  crnribus.    Vnde  apparet^ 
'h..l.  Vrfini  emendationem  fuifTe  probandam,  aut  fequendam 
antiquarum  Edd.  leftionem,  quae  quidem  naturam  veriiis 
exprefiit.    Tranfpofitionem  illam  fenwmares  capi  ex  vetere 
Codice  item  affert  et  confirmat  Vrfinus ;  atque  ita  verba  ea- 
dem  collocauit  Columella.    Sed  nunc  cenfeo,  totumdocum 
ita  ex  Plinio  conftituendum  effe:  candenti  ferro  inurentes 
lumbos  aut  catcaria  cutinfima  crura,  vjquedum  confiemantur ^ 
ac  quod  exftat  vtcus  etc.     Ariflx>teles  H.  A.  DC  50.  tnTd- 
fofovrctf  ik  0/  ftiy  ipvt^sg  7i»r»  ri  o^ficirvytcyf  tcscd^  t  frvftTl- 
itndiv  oxsvovreQ'  ivroSjd-*  yecp  iiv  iirmoawijru;  ivcrh  if  rpufi 
viitipfotCf  iiy  Tjhj  rikaov  ovr»f  rors  niSkcuov  i^otxpov  yh^B' 
rai  xai  iairt  xoxxv^er.    AntiquifiSma  igitur  haec  cafirando- 
rum  gallorum  ratio  fuit;  quam  vix  omififle  puto  Varronem; 
etfi  (^lumella  omifit.    Ita  enim  ille:  nec  tamen  id  patiunher 
genitatibus  amijfis  ^  fea  ferro  candente  catcaribus  adeiJHs,  et 
reliqua  quae  fupra  pofui.  vbi  tamen  Codex  Goefianus  con- 
iefturam  Vrfini,  neque  tantum  legentis,  confirmat  Sed  enm 
rationem  cafirandi  gallos  tefliciSis  exemtis  nuQns  fcripto- 
rom  veteram  memorauit,  qaanqmm  hodie  fere  ooines  gen- 

te« 


VARRONIS  LIB.  IIL  CAP.  IX.         53J 

tes  eandem  vfurpant^  reliquis  dnabus  negle£tis«  Columellae 
locus  poteft  tamen  manum  iniicere  corrigentis  Varronem  ; 
adeoque  credere  licet,  iumborumadurendorumrationemiam 
Varronis  aetate  exoleuifTe.  In  minutali  Apiciano  tefticutos 
cafHmum  addit  Apicius  IV.  3.  qui  rationem  Columeliae  con^^ 
firmarevidentur,  et  monftrare,  tefticulos  caponibus  non  fuif* 
fe  exemtos.  £ft  tamen  locus  Galeni  de  Alim.  Fac.  in.  de 
tefticulis  animalium,  ad  cibum  probatis,  vbi  tauros,  fues  ma* 
res»  capros  arietefque  teftioulis  exemtis  caftrari  {aginarique 
docet,  addens,  folos  gallinaceorum  (aginatorum  teftcs  in  ci« 
bo  potiifimum  probari.  Vnde  quis  caftrandorum  gallorum 
rationem  hanc  quae  ilt  exemtis  teftibus,  exfculpere  forte 
conetur;  fed  fruftra.  Nam  fi  faginatorum  galiinaceorum  in- 
primis  probabant  teftes,  antea  non  eximebant,  fed  alio 
modo  caftrabant;  atque  hi  ipfi  funt  tefticuli  caponum»  ab 
Apicio  memorati. 

Jint  Ucit  ]  Vulgatum :  fint  licet  ^enera  ri  tria  paranda. 
Scaliger  ita  emendabat ,  vt  legeret :  JciUcet  ei  genera  tria  pa^ 
randum ;  cxii  aflfentitur  Gefner,  quia  in  Polit.  libris  c&  Jie 
Ucet.  Mihi  vero  placet  Vrfini  ratio :  Jint  licet  genera  tria, 
parandum  tamen  villaticas.  a  qua  quo  propius  abeiTet  vul- 
gata  Jed:io,  interini  cum  £dd.  primis  omifi  ei  ante  tria.  In 
Scaligeri  emendatione  et  interpretatione  illud  inconmiodum 
mihiaccidit,  quod  inepte  repetuntur  tria  genera  paranda, 
qnae  antea  iam  diftinftius  enumerauerat  Varro. 

rubicunda']  Crefc.  rubicundas.  Deinceps  amptas  dedi 
cx  Polit  Ifbris  pro  ampta^  probante  Columella  et  Pontede- 
ra.  Pro  ereSa  Vriinus  malebat  reSa^  quod  Columella  ha- 
bet:  reSis  rutili/que  crijiis^ 

parHones']  Crefc.  partem.  In  Geoponicis  XIV.  7*  riif 
TB  \o(Poy  iTnjpfUvov  Tui^  wpo^  iorontetQ  up&TTs^  wL 

f.  5.  Gattos']  Crefcent  gaUifint  tacertofi  —  ptene  acuto 
—  paUa  rubea,  cotto  vario  '^femoribus  -r  vngutis  tongis  — 
pennis,  vociferantes,  Vriinus  ex  Codice  vetere  affert:  quod 
mimaduertunt ;  quae  leftio  erit  praeferenda,  aut  cum  Gef- 
nero  legendum'  animaduertuntur.  Vulgatum  enim  animad- 
vertunt  vitiofum  eft.    Ad  gaUosfalaces  intellige  el^at. 

pleno  acuto]  CoIumeUa:  rofira  breuia  et  adunca.  Edd. 
quaedam  omittunt  pteno,  Crefc.  ptene.  Forte  fuit  pene  acutp» 
De  ipfa  re  vide  ad  Columellam. 

fubaWicanti]  Geoponica  yivetoif  foif^ov»  Femina  pi-' 
lo(a  Columella  interpretatur:  frequettter  Itorrentibus  ptumis 
kirta.  D^nAecottumvariumidemexplicamtperiubasvarias 
vetex  aurofiauas  per  colta  ceruicefque  in  humi^ros  diffitfas. 

Ll  3  ^on 


534  COMMENTARIVS  IN 

nonmodo non']  Crefc.  alteram  negationem omittit 
f*  6.  Medicos]  In  Edd.  primis  et  Polit  libri»  et  Vifto- 
rii^/fVoxlegitur;  quod  fcripturae  vitium  vuigare  fuo  etiam 
tempore  reprellendit  Columella  Vm.  2. 4.  et  Feftus  Mekcae, 
inquit,  gallinae^  quod  m  Meti^  idgenus  aidum  corporis  oi». 
pliffitnifiaf,  L  littera  pro  Djubftituta.  Idem  in  herba  me- 
dica  deinde  faftum  fuiffe  ad  h.l.  monuit  Vi6torius,  cuius 
annotationem  ad  h.  1.  operae  Gefheri  vitiis  mnitis  confpur- 
carant  Melicam  enim  et  melcam  pro  medica  faepe  dixerunt 
Crefcentius,  Albertus  et  reiiqut  medii  et  tecentioris  aeui  fcri- 
ptores,  quam  Itali  hodieque  yJ^gmom  tefte  Vi6lorio  appel- 
lant,  etTi  a  veterum  medica  diuerCim  putet  •  Scilicet  Ibili 
Saggina  vocant  milium  Indicum  feuHoIcum  Sorghum  Linn. 
ante  Plmii  aetatem  ex  India  allatum,  tefte  ipfo  i8-  cap.  7. 
noftfi  Morkir/e.  Hanc  eandem  Crefcentius  aiifque  fcripto- 
res,  a  Cangio  laudati,  meliccm  feu  melcam  dicunt,  quam  Ita- 
iiqa  Crefceuvii  verHo,  Venetiis  1542.  edita,  libFoIII.  c.  17. 
interpretatur  Saggina.  Refte !  Vide  Becmanni  H.  luuent 
VqI,  n,  p.  546.  qui  tamen  meiicae  nomen  omifit,  quod  non 
ei^  medica  faftum  effe  videtur,  vt  putabat  Vi6X)rius,  fed  ex 
milio,  cuius  flmilitudinem  gerit  grano. 

attribuendus^  Crefc.  parandus  inquo  drne  caueae,  id 
eft,  manftones  coniunSac  funt ,  quae  verjus  orientem /peSent 
et  ftnt  hngitudinis  circiter  decem  pedum^  latiiudinis  paulo  mu 
nus ,  in  altitudine  paulo  kumiliores.  Ita  antiqua  mea  cnm 
Bafil.  niii  quod  liaec  omittit  verba  id  eft  manftones,  quae  ex 
editione  Louan.  etiam  laudat  Gefner.  Idem  ex  Louan.  af- 
fert :  latitudine  pauto  minores.  Coiumella  Vni.  3.  totius  offi^ 
cinae  tres  continuae  exftruunturceUae,quarumperpetuafrons 
arienti  ftt  obuerfa.  Jn  ea  deinde  fronte  exiguus  detur  vnus 
omnino  aditus  mediae  cellae^  quae  ipfa  tribus  minima  debet 
effe  in  altitudinem  et  quoquouerfus  pedes  feptem.  —  Fircujue 
cella  hngitudines  et  attitudines  duodenos  pedes  habeant,  nee 
ptus  latitudinis  quam  media.  De  numero  cauearum  confen- 
tlt  Varro ;  cellam  enim  curatoris  alieno  loco  deinceps  me- 
morat  mediam  inter  duas  gallinarum  caueas ;  in  menfura  di- 
verfus  abit  In  altitudinem  malebat  Scaligcr.  Equidem  inte<» 
rim  importunum  auam  ante  m  altitudine  fiiftuli,  quod  nec 
Crefcentios  nec  Edd.  I.  h  G.  agnofcunt 

vtrtfque']  Crefc.  vnaquaeque  habeat  feneftra  tripedatem 
(Bafil.  tripedati)  %mo  pede  altiorem  ex  viminibusfaBam  raris 
^  quldquam  intrare  pojjit,  quod  nocerejotet  eto.  Columeila 
et  ipfu  tabulata  &neibis  vult  illuifa^ari,  et  infra  tabulata.  De 
bis  pofteripribus  V«to  tradit,  rt  Coliimella  ita:  it^a  tabu^ 

tata 


VARRONIS  LIB.  Itt  CAR^IX.         53$ 

lata  maiores  fenejlrae  aperiantur,  et  eae  ctatris  mumanttir, 
ne  poffmt  noxia  irrepere  animalia,  fic  tamen^  vt  illuftriafint. 
tocc^  Menfuram  non.addldit.  Vulgatam  Varronis  lerao« 
nem  ex  Edd.  I.I-  G.  corrigi  voIuitGefiier;  in  iis  fcilicet  eft: 
vtrifqne  fenefirae  latitudine  tripedalL  quafi  in  vnaquaque  cel- 
la  plures  fieri  debeant  fenefirae.  Hanc  tamen  interim  le6tio« 
nemrecepi,  vtpotere6Horem  vulgata:  vtraque  feneftra  iate 
tripedaiii  et  eo  pede  attiores*  Praeterea  ex  Crefc.  vnopede 
attiores  dedi.  Tabulatorum  mentio  hic  omifla  in  alienum 
turdorum  auiarium  migrauit  fupra  cap.  V.  fefi;.  4.  vnde  ver- 
ba:  Inttoc  teSo  caueifque  tabulata  habeamt  cUiquot  ad  pertU 
cae  fupptementum. 

feft.  7.  inter  duc^']  Crefc.  inter  ipfas  duasftt  tuftium^ 
auo  gattinarius  curator  — -  traSaeftnt.  Haec  Varronis  ver- 
oa  alieno  loco  pofita  et  a  yerbis  fequentibus  diuuifa  fnnt: 
praetereafit  cetta  grandis,  in  qua  curcUor  ludntet.  quae  Cre^* 
fcentius  plane  omifit.  Itaque  totus  locus  ita  efi:  conftituen- 
du8 :  folent  gattinis.  Praetereafit  celta  —  habitet;  inter  ipfas 
duasfit  gftium,  qua  galtinarius  — -  pojfit.  CQterum  Scaliger 
veirba  curator  earum,  contra  Vrfinus'vocabulum  gattinarius^'. 
vt  ex  interpretatione  orta  deleri  volebant.  Vrfinus  adeo 
affirmat,  in  |ibris  veteribus  efie  &mpY\citjdt  qua  gcUtinarius 
earum;  vnde  firmatur  Scaligeri  fulpicio.  Ita  tamen,  vt  bo- 
die  exftat^  h.  1.  legit  Crefcentius. 

exfcutptal  Omittit  Crefc.    Habent  Polit.  libri,  fed  ex* 
ctufa.    Equidem  h..  1,  malim  omitti,  deinceps  epim  de  pofi« 
tione  accuratius  tradetur.    J^itur  inclufi ;  totum  locum  ita 
ll  lego :  cubilia  earum^  ita,  vtin  parietibus  drcum  ordine  pofi^ 

r         tafint  —  nocet. 

^  ante  fitf  vt  dixj']    Crefc.  jUfit  quoquefia^  dixu  fed 

^^  antiquamea:  aut  ficut  dixih^het,  vt  h.  L  Edd.  primae.  Vi- 

'^  tium  h.  1.  manifeftum  eft. .  De  veftibulo  enim  nondunji  dixit ;. 

■^  nec  in  veflribulo  volutantur,  fed  in  eo  confifixint^  per  id  ad« 

fcendunt  et  defcendunt.    Audi  Columellam :  Ua  craffos  pa- 
rietes  aedificare  conuenit,  vt  excifa  per  ordinem  gallimrum, 
cubilia  redpiant  —  hoc  enimfalubrius  et  etegantius  efi,  quam 
>  quod  quidam  fadunt ,  vt  patis  in  parietem  vehementer  a&is 

^  vimineos  quahsfuper  imponant.  Siue  autem  parietibus  ca* 
f  vatis  fiue  qualis  vimineis  praeponenda  erunt  veftibula,  per 

quae  matrices  ad  cubitia  perueniant.     Sed  claufiie  gallinae 
'^  debent  habere  amplum  veftibulum»  retibus  munitum,  quo. 

^  prodeant  et  vbi  apricentur,  eodem  Columella  auftore  cap.  4. 

^  feft.  4..  De  g^linarum  igitur  claufarum,  quas  vagari  nole- 
l^  bat^  veftibulo  duufie  videtur  Varro  antea  et  fi:atim  poft  cel- 
^'  Ll  4  '        iarum 


i' 


5! 


S36  COMMENTARIVS   IN 

larum  mentionem,  vbi  molta  turbati  foifle  a  libnuiis  iam 
aotea  vidimos.  Nonc  de  altero  veftibulo^  cubilibiis  antepo- 
nendo,  repetit,  fed  iibrarias  de  eodem  agi  patans,  interpo- 
foit  inepte  verba  vt  dixu  Pnto  igitor,  poft  cellae  gaUiQarii 
mentionem  ita  pergere  voloifle  Varronem:  Adjit  qmqmeve' 
fiibidum  nte  feptum  —  vobUarL  lu  caueis  crebrae  —  cubi' 
iia  earum.  ita,  vt  in  parietdms  ^  nocet.  antejit  ve^ibulmm 
pojitumf  vbi  eonjijlere  poffiut ,  cum  defcendunt  vel  ad/cenduat, 
Sed  vide  etiam  infra  adteft.  15*  vbi  demum  de  priore  vefti- 
bulo  tradit  Varro. 

exfculpta'}  CreCc.  vobOari.  DiBacubiliaJintexfculpta 
in  pariitibus  aut  affixajirmiter  —  cum  incubat  nocet.  vbi  Ba- 
fil.  babet  incubant.  Excifa  dixit  Columelia,  exclufa  Polit 
libri.  Similiter  Cato  c.  i^.forandna  exjculpta  dixit  Dein- 
eeps  Vrfinus  praeferebat  atgixaf  quod  habet  edam  Creic.  et 
totum  locum  ita  legebat:  ita,  vt  in  parietibus  drcum  omma 
plena  Jint  cubilibus  g.  aut  excijis  aut  ajffixis.  Equidem  puto, 
faiile  olim :  in  parietibus  circum  ordine  pofita  Jint  cubilia.  In- 
terim  le^onem  plena  Jint  repudiaui,  quam  nec  ipfe  ViQo- 
rius  rectpere  aufus  fuerat. 

f.  8*  parturienf}  Crefir.  parturieriut  paleafitbftemi  de- 
het  et  cum  peperint  toUas  —  fubiice;  eo  quodpuHces  et  alia 
nafcifolent,  quae  gallinas  quiefcere  etc.  Columelia  cap.  5. 
nam  puticibus  aliijque  Jimilibus  animalibus  replentur.  vnde 
malim  h.  1.  cum  Crefcentio  legere:  puUces  et  aUa  animalia. 
Praeter  pulices  enim  pediculi,  et  ricini  quoque  vexant  gal- 
linas,  quos  acarorum  numero  comprehendit  Linnaeus;  qoos 
in  coluvnbisfexcupedes  dixitCrcdTcentius,  pedicali  funt;  acari 
enim  odx>  pedibus  incedunt.  Pulicibus  fabftitai  h.  I.  et  in 
ColumelisLjpedes,  i.  e.  pediculos  volebat  Pontedera* 

acusjubjiemendum2  Feflns :  acus  palea  eft.  Varro  re^ 
rum  rufticarum  tertio:  acus  fubftemendum  (alias  jiifc/Inie».. 
dum)  parturientibus,  acus  in  area  excutitur.  Prifcianus  Li- 
bro  V.  ex  h.I.  habet:  Acus  Mfternendum  gcUlinis  parturien^ 
tibus.  In  area  excutitur.  Poftrema  verba  ex  libro  L  52.  9. 
petita  et  adieAa  efle  fufpicabatur  Geiher  in  Thef.  L.  L.  Ce- 
terum  Libri  Volit  fubftemenda  habent;  fed  nofljer  L  57.  i. 
babet  acere.  Ex  graeco  &x^fov  fit  acus ,  aceris ;  Columelhi 
genere  foemineo  dixit 

aequinoSHo']  Crefcentii  Editiones  tres  ab  aeqmnoRio 
habent  ;^  quod  voluit  etiam  h.  1.  reftitui  Vrfmus,  qui  praeter- 
ea  }i.  I.  excidifle  quaedam  fufpicatur  ex  Geoponicis  vbi  ait: 
iS  ii  ihrotiSivaf  ru  »u  iiiXi^a  mro  &(Pvps  mfOTJc  rfitrifuva 
P^Xf^  ff^roir»ptt/rj^  imifUfluQ.  ri  ih  xfo  rixn  rS  U9ufi  |  ictcra 

rwtn 


VARRONIS  LIB.  in.  CAP.  IX.         537 

to^»  rnirifiwa  uoil  r»  itpotroroHet  rivrot  ix  vitoSsrlov.  iyo- 
vct  yip  neil  Kriksfrrx  yfvovretf.  Spoc  ii  dpfmf  rpog  ro  UTon^i' 
votf  Tft  d»  9f  r!  ¥»pog  iffTjfispfcc.  Duo  fcilicet  tempora  vult 
deiGgnari  Vriinas,  vnum  ad  partam  a  Faaonio  ad  aequino- 
ttiam,  alterum  ad  incubationem,  ipfo  aequino^tio  verno. 
Mihi  etiam  deeffe  muita  videntur,  aiia  a  librariis  fuifle  tor- 

et  etiam  prima  eo  tempore']  Haec  omifit  Crefc.  qui  ha- 
tet:  poji  natafunt,  non  funt /uppohenda  et-gallinae,  quae 
rojira  aut  vngues  non  habent  acutos,  incubare  debent,  aliae  in 
condpiendo  et  ouando  potius  quam  incubando  occupatae  effe 
conuenit.  Sed  antiqua  mea  habet  ihi:  Jupponenda  et  ea  quae 
nojlra  —  acutos  autem  nam  palujire  in  concipiendo  et  ouando^ 
quam  —  occupatae  effe  omiiTo  verbo  conuenit.  Gefiier  ex 
Louanienf.  tantum  verba  et  ouando  laudauit.  Verba  prima 
eo  tempore  interpretanda  funt  ra  rpoororoxa.  quae  prima  a 
nouellis  gallinis  edita  fuerunt 

f.  9*  potius  vetuHs']  Edd.  L I-  G.  potius  e  vetuHs  quam 
e  puUafiris,  et  quOms  fubiicias  9  rofira  aut.  Sed  ViAoria- 
nam  et  Edd.  primarum  leftionemexpreflerunt  Geoponica: 
iSi  ii  Mort^ivotf  rcu4  irpoQefiypivlcuQ  8  rcuQ  ixpM^itnuQ  x«^ 
TsHr&v  ivvobfiivou^^  dHfiouoraraf  yccp  rpo^  tioroxfcsv  wlv  aj 
iytotv&tocff  fidkior»  ii  ai  iisrSc*  ou  ik  riruv  TpstrPvrspe^  TJrrov» 
T»Q  ik  Tiivrpx  ixi^oQ  opvet^  iotnorcc  roTc  rSv  aksxrpvovccv  x»- 
Kvriov  iitofii^av»  rpvirScr»  yip  r»  deL  Ita  etiam  Columella 
Vm.  2.  8*  9pi  monet,  calcaratas  gallinas  ad  concubitum  eS£e 
contumaces  et  incubantes  aculeis  calcis  oua  perfringere. 
Sed  Varro  gallinarum  roftra  et  vngues  acutos  ene  vetat>  ne 
verfantesoua  aut  incubantes  perfringant  oua.  Mirum  tamen, 
de  calcaribus  non  meminifle  nec  h.L  nec  in  defcribenda  gal- 
lina.  Gallo  tamen  roftrum  acutnm  et  plenum  eiTe  voluit, 
quo  fcilicet  pugnet  contra  noxia  animalia.  Leftio  igitur 
Vi^riana  bene  habet  in  eo,  quod  oua  vetulis  modo  fuppo- 
nenda  praecipit,  non»  vt  vetus  le6tio,  oua  a  vetulis  edita. 
Ita  etiam  Columella:  noueltaemagis  edendis  quam  excluden^ 
dis  ouis  vtiliores  funt  —  veteranas  igitur  aues  ad  kanc  rem 
eUgi  oportebit ,  quaeiamjaepiusidfecerint^  morefque  earum 
fnaxime  pemofci,  ^uoniam  aliae  melius  excludunt,  aUaeedi^ 
tos  puUos  commodius  educant.  Reliqoam  huios  loci  fcripta* 
ram;  ex  antiqua  mea  Crefcentii  editione  ita  debere  conltitni 
cenfeo:  nonfunt  Jupponenda,  et  ea,  quae  fubiicias ,  vetulis 
potius,  et  quae  roftra  aut  vngues  non  kabent  ctcutos.  Nam 
puUaftrae  debent  potius  in  concipiendo  et  ouando  occupatae 
ej/e,  quam  incubcmdo.    Verbum  ouare  nunc  primom  ex  Var- 

Ll  5  rone 


538  COMMENTARIVS   IN 

rone  prodit;  ouationem  tamen  habet  Plining  29.  c.  7.  Pro. 
puUa/lris  Turnebus  Adaerf.  19.  c.  28.  maleba,t  pulHms  lege- 
re,  Scaliger  puUUris  vel  pulktris  praeferebat ;  pullaftras  enim 
effe  pumiliones;  contra  puUUraSf  quae  nondum  aut  non. 
multum  pepererint  Ita  porcetram  effe,  quae  nondumaut 
non  multum  peperit»  fcrofiun.  De  porcetra  vide  Gellium 
XVin.  6.  Eandem  formam  praeferebat  etiam  Pontedera; 
et  Vrfinus  Veteris  Codicis  iefttonem  puUiiis  laudabat  £go 
puttaftrae  teneo.  Ita  enim  vetuftifBmus  iiber  Pollt  habeC 
puUiftris^  eoque  ducit  leftio  antiquae  meae  Edit  Crefcen- 
tioy  vbieft:  nampaluftrae.  quaooL  ignorabant  Pontederaet 
Gefiier. 

f.  10.  fouere  coepU'^  Re&ecoepermU  legendum  efle  mo- 
nuit  Gefner. 

ter  noueml  Columelia  cap.  1 1.  decimo  du  omuia  gaUi* 
naceaJubtrahafUurf  et  totidem  recentia  eiufdem  generis  fup^ 
ponawtuTf  vt  trigefima  bma,  (hoc  eft  expletis  triginta  tUelms 
addit  Palladius)  cum  pauoninis  excbidantur»  Sitmiiter  Paila- 
dius  I.  28.  et  Geoponica  XIV.  t8«  Hinc  manifeftum  fit  vi-^ 
tium  vulgatae  leftionis  ter  nouenit  de  quo  admonuit  etiam 
obfcure  Tumebus  Adnerf.  VIQ.  8«  cuius  locum  non  inteile- 
xit  Gefner.  Ipfa  etiam  Varronis  ratio  corre^eionem  noih^am 
poflulabat  Crefcentius  verba:  Si  oua  —  ter  deni  on^fit 
plane,  et  deinceps  fubiungit  IncubanUs  inctudere  etc.  CoIu« 
mella  VIH.  5«  10.  diebus  terfeptenis  opus  eft  gatUnaceo  gene- 
ri,  at  pauonim  et  anferino  paulo  ampUus  ter  nouenis.  Scili- 
cet  calore  tempeflatis  numerus  dierum  vel  augetur  vel  mi- 
tiuitur. 

includere']  Geoponica:  furii  il  r^v  vw^ecaf  rSu  cSSi^ 
ifufii^avriov  rac  ipm^  nctl  iyxXmffrioVf  7S/«  it  ohfc  r^^  ^fU^ 
potQ  Hc^  riJQ  wnrog  Aikwvnf  nvrci  ncfoA  il  x^  deiX^  oyox- 
nrioVf  rfoC^vre  vnpaphfriov  rijv  ffvvif^  iM^Torov  €7r«x«- 
idv  iynkmariov.  vnde  Vrfinus  h.  1.  iegi  malebat  datur,  quod 
ex  Crefc.  pofiii  pro  vulgato  detur.  et  eodem  auAore  cum 
Edd.  1. 1-  G.  omifi  a  ante  mane. 

f.  II.  aequabUiter^  Geoponica:  e  ik  itooc  rSro  rerct- 
yfiivoe  ii  ^pMfSv  furccTrpe^irf,  ra  wx  Tva  irca^o&ev  o/tctXSe. 
&aXit»vrcif  —  i  iS  ik  evkoifiS<r&ai  fiij  iicc^^aof  ri  Si,  ia» 
xoJkoauc  y^vx^C  furuffrpi^ccvraf.  fikiTra  yxp  iiiv  ri  roS- 
rov.  Alii  fcilicet  improbabant  hanc  rationem  vertendorum 
ouorum  atque  inde  damnum  timebant ;  fed  ab  vtraque  parte 
inepte  agitur.  Nihil  enim  opus  verfatione,  quam  peragit 
ip(a  gallina;  et  abfque  hac  talis  eft  pun6ti  falientis  pofido, 
vt;^  quocunque  fitu  pofitum  fit  ouum^  jfemper  in  fuperna  parte 

con- 


VARRONIS  LIB.  IIL  CAP.  IX.         539 

coniifbt  et  calorem  gallinae  excipiat.  Eandem  ob  caulam 
'^  timpr  iile  eft  vanus  9  ne  ftamina  et  rodimenta  pulli  coeuntta 
'•'         confandantur  concutiendo. 

in  eos  vitales']  £dd.  primae  cum  libris  ViAorii  inanes 
'•  vitaks.  vnde  Scaliger  efHciebat:  guod  inas  vitales,  L  e.  ve- 
^'  nas.  Feftus :  Ilia  diSla  ab  ina,  quae  parschartae  eji  tenuiffima. 
^  Marcellus  Empiricus  cap.  ii.  ad  vtcera  in  ano  faSa  ckarj 
^  tae  combujlae  jiu  inarum  eius  drachma  L  Deriuat  ex  grae- 
^  co  TvotQ,  1.  e.  iibrae  et  confirmat  interpretatione  Geoponico- 

:*         .  rum,  vbi  eft:  iietyivwffHsraf  rx  dci  ei  yivtjMV  ^o  ro  iviu,  iiv 
!'•  /Mr»  rsrifrTiv  ^fUfaaf  rS  3faX^d^vai  Xfi^  njv  etvy^v  rs  ^\U^ 

dtaflTjrou*  iecv  iikv  yif  ri  (fouvTjrm  iiurpi^v  JvSisg  xot/  v^ou- 
>  ftov  iTTou  ^ivifJWf  ro  iviv.  iuv  ik  itoUPotvic  |f,  ««  ciyovov  in-' 

fihiriov.    Eadem  paulo  poft:  ioKtiiimQ  m  xri^^f^  ^^  ^^ 
iroo.  pdXLB  ravrot  ci^  viuf  *  ro  /Akv  yxp  droiiov  iinrokti^ei  d^ 
aXf^crroV  ro  H  ittiSjfSQ  xotreve%^7i96rou  %ir».   sik  yip  xH 
1  vpoc  ionifMtfflocv  (Ttietv  ri  di  7v»  iiij  itoUp&oip^  ro  iv  ocvroTg  ^* 

r/xov.  Contra  Vriinus  ex^etere  fcriptura  ei!ingebat:  ani- 
fnaies  vitaks  venas,  appofito  loco  Plinii  10.  f.  75.  Quarto  die 
foftquam  coepere  inaoharif  fi  contra  tumen  eacumine  ouorum 
apprekenfo  vna  manu,  purus  et  vnius  modi  pertuceat  cotor, 
JleriUa  exiftimantur  effe,  proque  eis  aUa  fiibftituenda.  Et  in 
aqua  eft  experimentum:  inaneflmtat:  itaque  fidentia ,  hoceft 
pkaa,  fubiici  volunt.  Concutt  vero  cxperimento  vetant,  quo^ 
fUam  non  gigftant  amfufis  vitalibus  venis.  Cum  Scaligero 
facit  Salmaiius  ad  Sdlinum  c.  30.  p.  378.  qui  vocem  inam 
etiam  Plinio  13,  f.  25.  reitttuit  ad  Vopifci  Firmum  c.  3.  vbi 
Harduinus  taeniam  habet  Denique  Pontedera  inanes  vita^ 
ies  venas  probabat,  quoniam  venae,  cum  primum  explican- 
tur,  ioanes  fint,  et  humore  vacua  atque  infirmiora  faciiiutf 
confundantur.  Mihi  placet  innantes  venas  vitaks  confun^ 
ddnt;  quod  probabunt,  qui  naturam  ouomm  et  punfti  {bl- 
lientis  cognitam  habent  Cod.  Caef  inanes  Venet  cinanes 
habere  monet  Ponted.  in  Curis  feo. 

f.  12.  tres  aut  quatuor']  Crefoent  quae  ojDtime  feruari 
pojjunt  diufiperfricantur  —  per  tres  horas,  aeinde  abtuan^ 
tur  etfurfure  ac  paleis  recondantur.  Ceterum  haec  ipfaver- 
ba  hoc  ordine  et  hoc  in  loco  non  legit  Crefcentius,  fed  ad 
iinem  capitis  reiecit  Contra  poft  verba  ob  inam  ftatim  ad* 
dit:  Oua  obtonga  acuta  mafculos  rotunda  fbendnas  tribuma. 
Injuper  ponenda  eto.  Eadem  tradit  Columella  VUI.  5.  omi« 
fit  vero  Palladius,  itaque  aliunde  nifi  e  Varrone  non  habuit . 
Crefcentius.  Obferuationlde  ouorum  figura  antiquae  &  quid 
ineft  veri,  id ^eferenduo»  efle  puto  ad  prooeritatem  collique 

lon» 


540  COMMENTARIVS   IN 

longitadinem  natorum  ex  ouis  oblongis  pnllorum,  quam 
nuper  certa  obferoatione  deprehendiiTe  videri  voluit  Becfa- 
ftein  in  Hiftor.  nat  Auium  germanicaram. 

ffi  iifdem']  Ita  ex  £dd.  primis  refcripfi  fuadente  etiam 
Gefnero;  reliquae  in  iis  idem.  vbi  Tumebos  atque  Vrfinus 
maiebant  iidem  vel  item  legi.  Crefc.  videtur  ikim  h.  1.  iegif- 
fe.  Deinceps  malim  ex  Crefc.  iname  legere  deieto  ob.  N^- 
que  enim  obinane  dici  poteft,  vt  graece  vroxayoy»  quod  pu- 
tobat  Scaliger. 

fupponendo  ]  Crefc.  infuper  ponenda  —  incubantur^  ka- 
beant/emen  futli  nec  ne —  pofiquam  incubare  coeperiU  ibi  an- 
tiqua  mea;  pofi  incubare  babet  Vnde  malim  h.  L  i^ere 
habeantfemen  puUi  nec  ne.  vt  fupra  feft.  1 1.  ouaptenafint 
atque  vttliaf  necne.  Deinde  coepenmt  pofui  ex  Plinio  pro 
vulgato  coepitf  quod  Edd.  quaedam  mutarunt  in  coeperint. 

lumen  tenuit']  Crefc.  tenuerit  et  purum  quod  vmus  modi 
animaduertit  effe  eiieere  debet  ac  aliud  Jubiicere.  vnde  malioi 
legere  h.  1.  tenuit,  quod  pt$rum  ^  vnius  modi  efft  ammaduer* 
tit  etc.    Certe  vulgata  vitio  non  caret 

£13.  oua  paudora]  Vrfmus  pauciora  abundare  cenfe- 
bat;  Crefcentius  tamen  habuit  Geoponica:  ra  ik  ixxoXa- 
icrifievu  veirriu  ev&icog  vxoneurriw  i^  ixaumfg  opv$^og  xo^ 
vro^hfriov  rjf  ohyccpuwti.  ri  tk  ituf  uur^  fiij  uokaJtpd^iuru 
eSx  xuroutapiar^v  eig  tkq  ifri  dotkxwuQ  fbm  fisr  buivofv  ^a).- 
xifABVu  ^woyovijrut.  ry  ii  ohyocfui^  k  fUvov  fcif  rXiov  veorrig 
uro/3Aj;r/ov.  Sed  praeterea  alia  li.  1.  infederunt  vitia.  Quo 
enim  referuntur  verba  ab  eaque?  £x  fingulis  nidis  fubdu- 
cere  iubet  pullos,  quam  primum  fuerunt  exclufi,  etfi  pauca 
fiiperfint  oua,  aliis  gallinis  fubiicere;  quae  nondum  excu^ 
derunt  Igitur  ab  eaque  eft  di6him  quafi  anteceffifiet  de  vna^ 
quaque  matre  vel  gailuia,  nido  incubante.  Atqae  hucufque 
bene  omnia  procedunt  Sed  quid  deinceps  volont  fibi  ver- 
ba:  et  minus  kabeut  triginta  pmos?  Quae  nondum  excude- 
.runt  oua ,  iifdem  reliqua  oua  fupponi  vult ;  et  tamen  fubdit : 
quae  minus  30  puUos  habent.  At  onmino  nondum  habent 
iUae  pttiios !  Igitur  locus  eft  vittofus  et  lacunofus.  Perti- 
nent  fcilicet  huc  verba  infra  ie6t  15.  pofita^  vbi  vide  notam. 

fubiefio  puluere']  Geoponica  XIV.  9.  ri  ik  mwog  i^*  S 
9f  rpo^Ptf  xufotrt^erui  pokfifrip  nkSe*  vbi  certiilima  emenda- 
tione  iegendum  eft  x^rs,  eodem  confilio,  quo  Varro  pulue- 
rem  fubiici  vult,  Geoponica  fimo.  iliini  volunt  vas,  in  quo 
cibus  apponitur. 

potentam'2  Crefcent  jMrimis  puUis  dAet  obiici  puluis^ 
ne  rofiris>  -*  dura^  eifque  miUum  eptimum  it  hUum  etgrana 

miBUtB 


VARRONIS  LIB.  III.  CAP.  IX.        541 

-        mtnuta  tritid  /afis  competwit;  fed  ^aiUnarum  pabtda  Junt^ 

i         quibus  praecipuae  dekSantur,    vermiculi,  triticum  et  fere 

omniagrdnaf  et  praecipue  dandum  ejl  eis  toliumf  quod  eis 

:         competit  et  hoc  efi  humano  corpori  inimicum.     Geoponica 

:         XIV.  9.    Tfo^pTJv  ik  rpiSrov  yMfifiivei  M  ^fJtlpuQ  revrsHa/i 

i         i6X»Sk(pir»fAsrdi  netpiafut  aripfiuroc  9uv  oYvip  fipotxivTot  vixru 

;  vro^Vfuireu  ii  kou  0  oTmq  iv)  rSv  iroiiomivrav  ri  iprsrx, 

I         Colamella:  farre  ^rdeaceo  cum  aqua   incoHo,    vel  adoreo 

farre,  vino  refperfo,  modice  alendijunt,  priufque  quam  emit^ 

}         tantur  ad  recentem  cibum,  Jtnguti  tentandi,   ne  quid  hejiemi 

i         habeant  in  gutture,  namfi  vacua  nou  efi  ingluuies,  crudttatem 

^        fig^^^f  abftinerique  aebent,  dum  concoquant.  —  etfarina 

(         hordeacea  pafcendi  dum  corroborentur ,    cauendumque  ne  a 

ferpentibus  affientur,  quorum  odor  tam  pejtitens  efi,  vt  inte- 

rimat  vniverfos.    id  vitatur  faepius  incenfo  comu  ceruino. 

£x    Geopotiicitf    et    Colamella    Pontedera  malebaC  h.  1, 

legi:  farre    intrita.       Gfefiier:  faStam  intritam  vel  ex 

aqua  ^fa&a  intrita.    In  cnris  fecondis  Pontedera  corrigi 

volebat:   et  aqua  aliquanto  antefaffam  et  vino.   qixae  qni- 

dem  leftto  accurate  reddit  verba  Geoponicorum,    quae  ex 

h.  1.  exprefla  efle  videntur;   etfi  de  eo  potefl:  dubitari,  quia 

reiiqua    ibi  omiCtuntur.       De   Columella    magis    etiam 

dubitari  potefl:;  qui  tamen  fi  refpexith.  1.  Varronis  muito 

plura  olim  h.  1.  fcripta  reperit.     Subito  nos  in  loco  defpe- 

rato  Grefcentius  deflituit,   qood  dolendum.       Sequentia 

etiam  verba  aqua  prohibendum,  a  reliquis  feparata,  mihi  dif- 

plicent     Nihii  enim  ea  cantione  c^us  efl:,  vbi  caueis  puiii 

includuntur.    Quid  fi  olim  fuit  fcriptum:    et  ne  tum  denu 

que  —  U&gefcat  aqua ,  prohibendumP   Panem  intritum  ia 

aquam  habet  noflier  cap.  9.  ai.  hordeum  in  aqua  intritum 

cap.  10.  6.   intritam  fimpiiciter  dixit  Colnmella  XII.  40.  i. 

cap.  43.  10.  et  cap.  $5.  i* 

f.  14,  habere  pinnas^  Lacunam  egregie  indagauit  Vf- 
finus  9  qui  malebat  legi :  quom  coeperint  habere  pinnas,  eae 
de  ctunwus  euettendae.  Sedpinnae  indunibus  non  nafcun- 
tur,  fed  plumae.  Columella:  primis  pertrattandi  funt  pb$- 
enulae,  quae  Jiib  ccmda  clunibus  detrahendae^  nefiercore  coin- 

Snatae  durefccmt  et  naturalia  praechtdant.  Infra  nofter 
t  2a  gallinas  fiiginari  docet  euutfis  ex  atis  pinnis  et  e 
£auda.  Sed  vnice  huc  facit  locus  Columeilae  VIII.  8*  3. 
de  galiinis  farciendis :  ptuma  omnis  e  capite  etJiA  atis  atque 
etumbus  detergetur;  itHc,  ne  pedicubm  creett  hic,  ne  fiercore 
ioca  naturaHa  exukeret.  Quare  h.  1.  fuifle  oiim  flifpicor: 
t^uando  coeperint  hoAere  piwnas,  de  etmibus  detergendum 

fiercusp 


543  COMMENTARIVS  IN 

fterciUf  eeapUe  it $ coUo em-um cr$bro eligendi pedes.  clunes 
fub  cauda  nominat  ColiuneUa«  Scilicet  cbmes,  ex  graeco 
jcXoviC  {kfti,  proprielumbare.os  fignificant;  vertebris  vt  pluri- 
auunqiiinqiie.conipoiitanL  £x  Antinucbo  vocem  pofiiit 
PoUiix  n.  178-  aUonde  ScboUa  AefdiyU  ad  Promedi. 
yerrd  496.  Male  PoUox  ^ixo^,  reftijos  SchoUaftes  ^fffw 
interpretator. 

circmn]  Crefc.  circa  caueas  gallmarma  inceadendmm 
efi  camu^  neferpens  accedat,  cmus  odore  etc.  Ceterum h. L 
ne  qnaferpens,  iegi  volebat  Th.  Bartholinus  de  Vnicoma 
cap.  33«  monenteGeihero;   atque  ita  eft  in  PoUt  libris. 

prodigendi]  Crelcentius  poft  verba  noceat  terra  dmra 
fupra  feJt  13.  ita  pergit:  puUiparui  proferendi JiaU  adfb- 
-  lem  et  fierquitinimn  vt  in  eo  votutari  poffiat,  qmd  ita  vaii^ 
dioresfiuat.  Contra  Edd.  primae  habent:  prodigere  deinde 
jblent  mfierquUinimm  vt  volutare  p.  Vnde  Vrfinus  malebat : 
prodigere  folent  in  fierquilinmm,  vbi^fe .  volutare  poffint. 
Librorum  Polit  iefbonem  vt  voUtare  poffint.  Inepte  Vifto- 
rius  tuebatur  ex  loco  Varronia,  vbi  commliae  foetae  Ubero 
aere  redintegrari  dicmntur,  cum  exieruntin  agris.  Nam 
pulU  non  volitant,  nifi  raro  et  volatu  hunuli ,  nec  volatu 
galUnae  dele6fcari  nec  recreari  folent  ScaUger  prodigen- 
dum  infotem  —  vt  voktare  pojfint  legi  volebat  Equidem  ex 
Crefcentio  lego:  prodigendi  mfolem  et  in  fierquUinium,  vbi 
volutari  poffinJt.  Sed  propter  fequentia  prodigendum  erat 
praeferendum»  nifi  loco  fuo  mota  e/Tent 

aUbiUores']  Cafeum  alibUem  noflserll.  ii.  dixit  fenfu 
longe  diuerfo.  In  fterquUinio  non  fiunt  puUi  aiibiliores^  fed 
vaUdiores,  motu  crebro  corpus  exereentes.  Ijgitur  prae* 
fero  Crefcentii  leftionem  vaUdiores. 

f.  15.  fed  amne  ofrt^oPoouSoifi  IntelUge  prodigendum. 
Scilicet  nunc  demum  meminit  veflibuU,  de  quo  fiiprafd9:.7, 
antefit,  vt  dixi,  vefiibulumfeptum,  in  quo  dinmo  tempore  effe 
poffint,  atque  inpulvere  vobitari.  A  quo  loco  hunc  naftrum 
«Uuulfum  effe^  manifeftum  eft.  De  hoc  veftibulo  CoIumeUa : 
^  kabere  etiam  claufam  oportet  amplum  vefiibubmi,  quo  prodeat 
et  vbi  apricetur,  idquefit  retibus  munitumf  ne  cupula  vel  ac* 
dpiter  nmotet.  De  lacuna  h.  L  non  fufpicati  funt  biterpre» 
tes,  quae  tamen  eft  manifefta.  Jgitur  poft  verba  efi  mdOis 
eiua  fignum  appofui ;  et  ex  Edd.  primis  dedi  atque  in  apri' 
cum.    Vulgo  erat  atque  apricum. 

euitare  item']     Reuocaui  antiquam  leftionem^    Iq  Vi- 

d:cM:iana  euitantem  haec  .cum  fuperiojcibus  vitiofe  copulantur. 

r    Nam  de  puUis  haec  foiis  videnl^      ColumeUa  YBL  5. 19. 


VARRONIS  LIB.  IIL   CAp.  IX.        543 

'  Sed  et  curandum  irit,  vt  tepide  habeantur;    nam  nec  cah- 

}  refn  nicfrtgusjufiinent.    Vriinus  ex  vetere  Codice  iegi  vo- 

lebat:   euitandum  calonm. 

M  Fnam  aut  duas]    Nihil  iimile  reperi  in  reliqais  fcriptO' 

1  rlbus,  nifi  quod  Columella  cap.  5.  7,  pulU  autem  duarum 

i  aut  trium  auium  excluji,  dum  adkuc  teneri/unt,  ad  unam 

quaefit  melior  nutrix  tranfferri  debent.  —  negant  emm  hoc 

i  umpHorem  gregem  poffe  ab  vna  nutriri :   ex  qua  orationis  fe- 

rie  mihi  app^ere  videtor,  haec  Varronis  verba  efle  diuuKa 

:  Jk  fuperionbus  feA.  13.     Excufos  puUosfubducendum  exfinr 

gulis  nidis  etfubiidendum  ei  quae  habeat  paucos;  ab  eoque 

t  fi  reliquafint  oua  pauciora  tollenda  etfubiicienda  alUs;  quae 

f  nondum  excuderunt,    et  minus  habent  triginta  pullos.  hoc 

1  enim  gregem  maiorem  non  faciendum*    Ibi  igitor  fequi  debe- 

r  bant  haec  verba  Varronis,  qoibus  modumaSiibere  debebant 

▼erba:  hoc  enim  gregem  maiorem  non  faciendum»      Legen- 

dum  tamen  efle  cenieb:  Antequam  pinncu  habebunt.    Nam 

primo  quoque  die  tranfferendos  eSe,  monetColumella,  dum 

•mater  fuos  et  alienos  propter  fimilitudinem  dignofcere  non 

poifit.    Nihil  mutat  Crefcentius,  qoi  haec  verba  fubiecit  fa- 

perioribus  alibiliores  finnt. 

f.  16.  quodfere']  Cr<fc.  eo  quod  plura  quae  ante  incn- 
bant  nonfuccedwnt.  Columella  cap.  5.  9.  vt  luna  crefcente  a 
4ecima  vjque  ad  quintam  dedmam  id  fiat.  Nam  et  ipfajuppo* 
Jitio  per  kosfere  dies  eft  commodijjfma ,.  etfic  admintftrandum 
efl,  vtrurjus,  cum  excludnntur  pulH,  bma  crefcat.  Geo- 
ponica  XIV.  cap,  7.  nufoafOfUyTf^  r^g  ffikipnic  vitort^ivaf, 
ruriffri  furi  r^  yiyyny  hsQ  ti'  (i.  e.  14.)  aeXafv^^.  T«  il 
TCfo  vioQ  aekypniQ  vwors^iftey»  itee^d-effsreq. 

fere  XXJ}    Supra  feft.  ic-  bisdeni  cHes  opusfunt  galli' 

nacetB  putlis.      Columella  VQI.  5.  10.  ter  feptenos  ponit 

Plinius  lO.  c.  54.  Celerius  exchtduntur  ealidis  diebus.     Idco 

aeftaie  vndeuicefimo  educunt  foetumj  hieme  vigefimo  quinto. 

De  quibue  villaticis']    Vriinus  fpurium  cenfebat  efle  vo» 

cabulum  viltaticisM    Gefner  malebat.     De  ambus  viUaticis; 

inepte  hic  quidem.    Gallinae  enim  refte  dicuntur  viilaticae^ 

non  aues.    Nequeenim  Latini  vnquam  aues  dixerunt  eadem 

.notione,  qua  Graeci  nafmihtg  %fyt&agyietix  fdo,  Columel- 

.lam  cap.  7.  5.   vbi  de  gallinis  loquitnr^  dixifle  maximam 

'  qnamque  auem  lantioribus  epulis  de/tinare. 

'  rufticaefunt  in  vrberarae']  Safmaiias  inSolinum  p.  105. 

«ttagenas,    cum  Buchnero  Gefner  phaiianos,  Schoet^en 

'  tetraonis  genus,    noflris  Hafelhnhn,    intelligi  cenfebant; 

1  male  omxLoa^     Rufticam  gallinam  fearufticulam^  romanis 

fcri* 


544  COMMENTARIVS   IN 

fcnptDribus  dici  perdicem  grifeam»  Italiae  indigenam,  et 
a  draeca  mbra  diaerfam^  demonftraui  in  Comment  ad  Fri- 
derici  U.  Reliqaa,  p.  7.  qaae  hac  tranfferre  non  eft  opos. 
Dehis,  quae  difficaltatem  habent,  fingalatim  videainns; 
vndepatebit,  cnr  rarae  dtcantar  fuiiTe  invrbe. 

non  his  vilktticis}  Contra  Columella  cap.  2.  rm/Hca 
quoi  non  diffimilis  viUaticae  per  mcupem  decipitur,  eaque 
plurima  efi  in  in/ula,  quam  in  Ligujlico  mari  fitam  produSo 
nomine  a&tis  GaUinariank  vocarumt.  Igitur  Scaliger  h.  1.  in- 
terpretabatar :  non  fobm  his  vitlaticis  -^  /ed  etiam  .^ricams. 
Airicanas  efie,  quas  Gaiii  Pouks  de  Guinie  vocant  Com 
Scaligero  facit  Popma;  atqae  vterque  ellipfeos  haios  exenv 
pla  pofaity  non  dubia.  Equidem  acquiefcendum  puto  hac 
interpretatione;  meiiorem  certe  ignoro, 

incontaminatae']  Verba  antea  pofita  q^effu  a/ado^ 
aliena  et  fpuria  cenfebat  Scaliger ;  et  deinceps  corrigebat: 
in  conto  miniato  t»  omatibus  etc.  Nam  qaaecunque  populo 
exliibebantur  olim ,  miniari  folita  fuilTe  ait  Ita  eSe  in  vita 
Gordianornm.  Stmthiocanieii  mauri  mimati  exhibiii  fMi- 
nere  Grcenfu  Popma  malebat :  a/peHu  acfalce  in  cono  amen^ 
tata.  monftrolk  ledione,  quam  de  Africanarum  galea  et 
cono  interpretabatnrhomo  ineptus,  qui,  quaedicator  rufticay 
plane  ignorabat.  Scaliger  ait,  veteres  Editiones  habere 
contaminata.  Niliil  varietatis  annotauit  Gefiier,  nifi  incon- 
taminatae  ex  PoL  libris.  Faciem  et  afpeftum  in  Afiicanis 
contaminatam  debemus  interpretari  de  galea  et  palea  rubrs' 
vel  coerulea,  qoa  rufticae  caput  et  fiicies  carent  Sed  le- 
d:ionem  vix  fiitis  fimam  eife  puto.  Ifidigenam  rufticam  Itn- 
liae  fatis  manifefio  loquitor  Varronis  locus ;  igitor  non  fiitis 
inteliigi  potei^  cor  in  omatibas  pobiicis  poiua  fuillie  dica« 
tor  cum  peregrinis  auibus*  Locum  edam  hunc,  vt  tot  alios 
huius  capitis,  lacunofum  effe  fufpicor,  et  de  perdice  graeca 
et  rubra  qnaedam  excidifle;  eamque  in  ornatibus  publicis 
expofitam  fuKTe  puto^  non  vulgarem  grifeam  fea  rufticam* 

f.  17.  aippeUata']  Verbum  hoc  omittont  Edd.  primae 
et  abefTe  voluit  Vrfinus. 

in  nuiri}  Pontedera  ex  Charifio  admonet,  Vanxmeffl 
dicere  folitmn  eife  in  mare.  et  ex  iibro  PoL  Th/co  reftitQit 
Galiinariam  fiiaam  habet  Cicero  ad  Diuerf.  Epift.  IX.  2^ 
fibec  Gallinaria  pinus  Innenali  HL  307.  latronibus  infSsfia. 

jmimi\  Vrfinus  legebat:  yintimUium  Atbmgmmim 
a  viUaticis' inueSis.  Vim>riu8,  leftione  FintimUium  dam- 
nata,  praeferebat  hUemetium  ex  Strabone  et  Coelii  epiflDia 
ad  Ciceronem.    Deinde  emendabar^flWsiyflaaiwi.     Mt&sm 

ex 


VARKONIS  LIB.  Ith  CAP.  IX.     545 

ex  Ptolemaeo  '^AJj^f^v  /vTiftthoy  ■,  ex  Tacito  ^lbintimiiium, 
ex  Strabone  et  piinio  jllbium,  Intmmliwn  i^>pofait  Apud 
Flinium  IIL  c.  5.  \AUmm  It^amum^  apud  Melam  11«  4*.  99» 
jHbingaunum  ^t  ^iibigaumim  fcribi  moouit  Schoet^enE^ 
Equidem  totum  h.  1.  mifere  luxatum  efle  cenfeo,  et  Qptaina 
haec  vrbium  ab  aliena  manu  locoque  alieno  inferta  efle. 
Quid  enim  opus  erat  poft  Italiam  et  montes  Liguilicos  Ita- 
Jdae  aduerfos  nominatos  iterum  Italiae  oppida  duo  inculcare 
le^ribus?  Hodie  oppida  Fintimiglia  et  Albenga,  infala 
Ipfa  Ifola  dAlbengo  audit. 

:  aliis^^  Vrfuius  poft  oppidorum  nomina  ita  oration^m 
continuat  a  villaticis  inueSis,  Edd.  primae  habent  atiiSf  quae 
lectio  ferri  non  ppteft.  Vulgatam  £'ianatiK  cenfeas  p  ita  in^ 
terpretari  oportet:  alii  dicunl^i  npu  a  ruilicis  gallinis  appel* 
latam  elTe  infulam  gallinariamf  fed  ab  his  vilkticis  iniii^l^ 
A  nautis  ibi  fms  faflas»  .; 

ffrocriotis']  Moleftum  h,  j«  yocaMum^  etiaaifi  ^GipfU* 
Jam  mtei^eiras.  .  Colum^lla.  hanc,  alt;ernm  ratipnem  ^sm 
om|fit.    Optim^  1«  Fr.  Gronov.  procireMtas  vobnU.  corrigit 

C  18-  gibb^rae}  ^upra  H, ,  5.  7,  gibberi  /pina  cft,  fed 
loco  dubio.  Pliniiv}  IQ-  c«  t6.ySimifi:,m^  pugnant  llijei$r 
dgricUs  in  Hoeotia.  AJricae  kqc,^0gailinarum  gm$s  gibbit^ 
runitf  vfrmfp4urjumf]^mis:,  ^ffle  nouifftmaejimt^iferegrinxh 
rufn  Uuiuin  in  menfas  receptae  gropif^iingrfUum  trirus.  GiU 
berim  dicitut»  quiqiiud .  .par^eo^rajjkwipi  exfiaAtem  Jiabet^ 
j(K>n  £olum  in  dprCb^  fed,etiam..zi|^  ?^9^f  ivt  mjelaagi*idea. 
Vu-rQ  apud  No&ium  p.  aijj.  r^i9§ifi\PffodemU,€api^ 
bero»:  »     -^    .  ■  • .  •     •    crr  ♦•^!*i 

quas.mefeagridasX  Scfdiger^.ei^Qre  fui  feeutl  «hiatcM» 
flal92ebat  genere  diuer&s  meleagjrides  ab.Africani4,Tbasqu« 
;^e^|gallinas  ^uineetifes,  illas^verp  gullinas  indicas  Vinlgp 
difikas;  (foules,ffiude^,.  Itaqu^  Varronis  verba  ita.diftin;» 
^e|)at:  gibberae^.,  (^W  fukfayfdai;  appeUant  (jh^aeeif  hae 
ppi$ijUimae ,etc»  Quem.errqreni iatis refellitlocusPiiiui^  iiu 
prk  poiitus.  Fateof  equidQm,  Columellam  Africanam  gallU 
nom  fjs^  ^um^^cam,.4iiUnguere  a  mejeagride,  fed  folo  cri- 
fiae  ^t  paleae  c,olpre^.,m  qeteris  limUen>  ytramque  eifea£» 
£rmat..  S9aUgeri.,9ori:e^Qnef(i  reie^it.etiam  Saimafios  a4 
SoljjCL\,.fetgi,6iy^  yjy-ranexa  tamen  ipfum  erroris  aocuiaQSt 
Qiiae  /:ontiii  S(^.igerom.cLi^P^^^i^  luftus.Fontaninus  in  Exr 
^yiJ^dkSitis  t^^iaci.anularis.,  eiusque  libri  cenfor  ifx  ^(txA 
Eru4lt^  mo. . p,  iga*  npn  digna  funt»  quae  buc  referantur. 
Kefte  vero  hoc.vmim  yldit  Geiher»  meleagrides  nulto  reruni 
Vgumento  conuei)if  e  cum  gallinis  iftis^^ '  quaii  in^cas  ve( 

T0fu.Li^.IL  tom'  Cale- 


54«     -''^  •  'COMMEA^liAlR.VS-W^'  '^ 

Cdectitiotti  hodte  vbcamus.  -''AS  Colhmellaelbcfain  VIII. 
a.  2.  de-  genere  hoc  atiium  abcurate  dlfpatabo.  Interim 
vide'quae  poft  vi^os  doAosPsUa^  et  Pennant/  de  eo  difpu- 
tattitlO^R.Becmann  in  Symboiis  ad  Hiftor.  Inuentorum 
Vol.m.  PiTI.   p-  259.  • 

g4nedtium\  Hod  «c  IteflSone  llbromm  eff^it  Vifto- 
rius.  Ex  aia  \eS:\o*He  tefundum  Turnebus  19.  28-  corri- 
(rebat  coenae  aumny  Scaliger  genhnum ,  laudatis  ex  Gellio 
XIX.'  13*  Heluii  Cinnae  genianis  faliffis,  Pontedeni: 
alienigefiarum ,  quod  Plinium  putabat  redididiffe  voeabulo 
peregHtjantm.  Quae  jioftpema  ratio  mihi  maxime  omnium 
probatur. 

t  19.  hifitiea}  Qud»1h:  libris  P.olit.  Viftoni  et  Rydr. 
eft  vindiffd,  in  Jko  etiam  Codice  repertum  Vrfinus  mutiibat 
iskiHterdifla^  -'■  -  -'    •';   ''    '  "''  -  •'•'  '     "     ' 

tenebricofim]  Ita  in  iibris  fuis;  fcriptls  bmnibus  eflft 
proi^nibrd/mn  teftatur  Vi6tt>rfus /  qui  Varnonis  fpecwn  te^ 
N^r^m  '^Nonlodifert*-''Tettebrfco'am  fkmem- Pacuuii 
i!i;Dalofette  exjDreflam  eflkj  ex  Aefchyl^o '.Agamemnone: 
i  It/^^Xif^  ovarp  Xft^/ife  ctJi^^xo^ '  monet  Scaliger:  S^neca 
£p{ft.'lad.  -A^J  quae^^eSnuikiis  comparahturf  vt  immotae 
fsfcilf.pii^uefcaM,  inotfcnroiontinentur;ita'^  vUa  exer^ 
dtatione  iacentitms  tumorfigrum  corfhis  Mtadif,  etjkper 
membraiHfrsfaginaJuteri^  ;^ 

4nimfea']  Libi^mn^  (»I^Forum  ttflSdnem  pingmtudi- 
fUs  viudiiSfa'^  ^tetkdim  tambns  i^.-flfg.^^t  ScaBger/luc 
quiflemfeffius  int^prejttttis  ii^d^p^tfl'"''Attfa&  iht  in  XJI. 
Tabulis  vindicctre  dici  monet  prp  ep ,  quod  Solon  dix^rat 
ifeupSu,    Adftipntetuf  Sci^i^ero  etiam  Ponfetferii. 

ThetiiH}  '  Scaltger  *c<^]parfcbar-£<f^^  prd  eduM^n 
4^tny  lacrumaie  pro  dacrufhae,  Btotia.  laultia,  Gifflidsf, 
Oiflila,  SiocHfvey  ahicrJs,  Impeditnenta,  BnpHmerita,'0*;<rrBT>c, 
Vlyfles;  GefneradiJebatancHe,.  Hl^iikab^iiftHdendo,  olert 
ab'0^0»^  dn6hnn.  A  melick  faftum'^^  ct  ine^a^  qua 
Vbce  Vtuntur  medli  aemfcripfrdres.  'l'''    ^  ';       •  ' 

f.  20.  Amptae  omn^5^/'^§r^\^  emehdatiQ- 

tiem   fententta  pofhiM^^^blKtui^vufg^hle:' jims^^ 
Amplas  omnes  ex  Us:  RetinflS'himei!i  eid  Vulgata  verba  ix  iis, 
qiMe  ille  ihutabat  in  tlaSf    '  Colu^efbl'  edam^  ampSiiRmatn  et 
maximam  quamque  galHniim  vuit  fti^hifa^  i^^ftfnkri  Cd{>.  7. 

'  euutfis']  Coiumelfa  l'  c.  Pluma  =omni#^  capite  ct  fu^ 
alb  atque  clunibus  deterge^:  Ullc,  ne  pddiculuhi  ertet; 
hic,  ne  ftercore  loco  naturalia  exuMefet.  CleoponicaXlV.  7. 
hneciifyf&i  ti  fiuMttu  u^  «hp^i^rdrby'  li>  0&(y  innreiv^  -Maji 


VARRONIS  LIB.  III.  CAP.  IX.        ^4t 

l^sfifiS  rpMCpifuvcif  tSif  dnwripm  ikTfXHofiJvonf.  IScilicet 
alarUm  pinnae  eoeiluntur,  ne  auis  voiandi  defiderrum  ee 
con&tBm  retiiieat  inciu&.  Sed  -caudae  pinnae  cur  detrahe&. 
dae  fint,  non  video ;  niii  quodplumulas  ciunibus  forteinter^ 
eflr,  ne  ftercore  compaftae  anum  occludant.  '  Scilicet  Colu- 
raella  ita  vuit  inciudi  gallinam  faginandam  ^  vt  peralteriim 
foramen  caueae  caput^  per.alterum  cauda  clunesque  ex&» 
rantur.  Ita  pertnae  etiam  caudae  confpurcantur  quideni  fa» 
cile^  fed  plamsecompaftae  clunium  raagis  Hocent.  Vitio* 
fiinjL  igftur  cenfeo  h.  1.  efle. 

tumndis]    Effe  qurie  graece  fioi^QU,  alibi  etiam  a  hiedf. 
cis  piXxvoi  feu  pefli  dicantur,  contra  Tumebum  monet  ad , 
li.  L  Scaliger.    Ofias  Vocat  Columella.  '  ' 

_  partittt}  L  e.  alii,  refte  monente  Vrfino.  Czepponica 
poft  verba  fUpra  pofita;.  xpo^^epofiitoj^  rs  rfo^ij^  ^^vpm 
xptd^fvoDV  vixri  (pvpcLSivrofv.  SXkoi  ik  xpt^Sv  xuj  c^tpac  A3isur 
p(p  x^Svra^,  7J  %ptSSv  xoi^  hvodjrppf^H  j^/srx  dfi^g  Mffidqs^^f 
di  xoe/  iX^fruv  filyviafnVf  ivtoi  rjsroig  ho^,  oTvov  Tpo^in^iv. 
'tivsc  iprov  afrivov^iii  oTvov  xakov '  itxj3pixovrsg  qM^i^:^ 
'rXS(rroi  ik  niyxPV  tpi^a^t.  Coluineiia:  cibus  autem 
praebetur  horiep^ea  farina,  quae  cum  efi  a^  e<n^p$r/a  ei 
Jubacta ,  fomantur  offae  —  eae  te^nien  prmtsdiefm  parms 
dari  debcnt,  dumpfus  concoquere  cpn/ur/cant  —  keque  a^tea 
rectns  admouenda  ejii^  quam  tentatd^jitiure  apparUerlt  nihil 
V^^s  e/cae  remmfiffel-^  lUiqui  nonjbhim  opfmasvolunt. /ed 
ettam  teneras  aues  efficere^  mul/ea  recente  aqua  praidillk^i' 
neris /arinam  con/pergunt,  ^  nonnulli  tribus  aquae  parimis 
vnam  boni  .vm  milcmi^  modefaSoque  triticeo  paihe  dbifant 
auef^s  9^^  prima  lunaji^inari  cQ€jtt0  vigefimapergii/dt. 

aqua  duld^    <jeoponica  thteqiretantur  fHMTu  tipLif4Ki' 
amO'    Eadem  XVIIi  c..  19.  tifital^  Xtiriy  interpretatur  far}- 
auun  ex  faordeo  non  torre&Ao.      Scilicet  polenta,  g^a;^ 
ak^tr»,  fiebatexhorijeo.tofio.    Contm  dfAT/Kvfftc  W^ 
^oidem  farinam-  hordeaceam  exfaotxleo  lion  tofto  fi^t^^ 
'fed  deinde  eCtam  quamcunqae  farimmi  crudam  <?i|L  ,^!^ 
jiquorls  admixtioaem;  nam  liquor  addendus  ^V%f*J7u^ 
qaefignificatur,  aut  finon  exprimitnr,   ^V^^eiA^A 
c«JidaaddendaintelUgitur,  aut  aquamulfa,/^^  ^^" 
,cuit  Cornarius^ad  Galcnum  CompoC  M«<l^%j^uig  l^ 
Vt  460.    Itaque  vides,  wfi^vkvanf  h.  1.  er  .  ^**^ 

4ulcem,  et  Columellae  aquam  nwilfeafl^     - 
quam/eeundum'}  JMlalim  antequ 


Mm 


peu. 


S49  :     COMMENTARIVS  IN 

f»purgaruHf}  flbigallinae:  Columella:  atmfatiata 
$fi  auis,  fouklim  dipofita  cauea  dimittitur^  fed  ita,  ns  va^ 
getur.  Jed  potiuSj  fi  quid  ejl,  quod  edmftimuiet  amt  mardeat, 
Toftro  perfequatur. 

f.  21.  ditninuafit']  Coltimella:  Sed  fi  faftidut  cibum^ 
totidem,  diebus  minuere  ovortctnty  quot  iam  farturae  pro^ 
ceftirint^  ita  tamen,  ne  teinpus  omne  opimandi  quiwtam  et  t> 
gefimam  iunam  Juperueniat. 

ficut  deeem  primh  procejjft]  Poftremam  formam.  efle 
pro  procej/eritf  monuerunt  Scaliger  et  VrfinuSy  de  reliquis 
verbis  fecuri,  etfi  Vrfinus  comparauit  locum  Columellae. 
Edd.,  primae  omnes  habent:  Jtcut  decem  pnmis  proceffit^ 
quam  leftionem  reuocaui.  Vulgo  enim  pemme  edebatur: 
indatione,  proportionej  ac  decem -^  procej/ii,  inpofterif^ 
ribus,  vt  diminuat,  Diftinftionem  etiaih  correxi,  et  cdd. 
primarum  leftfonem  diminuant  recepi.  Poflis  etiam  dimi'- 
iNMihir \legere.  Sed  omhino  ex  Pollt.  deminuant  legi  debet; 
^ua^  forma  alteri  laepiffime  fubftituta  fiiit 

/tt  pat'']  Aut cum  Pol.libro  legendum  pari,  fc ralione, 
mtjmtpares. 

Cap.  5C  'oUa  vitta]  Vrfinus '/&/«,  Gefner  una  corri- 
gebttf  reftius  quidemhic  et  probabiiius. 

Scipio  Metettus]  De  quo  m.  2.  i6.  Eft  P.  Scipio  Na. 
fica,  Publii  ex  Licinia  Cra/U  iilius,  adoptatus  a  Metello  Pio, 
vnde  Q.  Caecilius  MeteUus  Pius  Scipio  dicitur.  Vide  Indi- 
ceta  Ciceronianum. 

depuUis']     Deino^s  addit  Brufcli.  liir /ns^^iitf. 

£  2.  vartum]  Calumella  Vm.  14.  vt  mares  femmae- 
fm  quam  ampHftimi  corpotis  et  atbi  ccSoris  eHganhnr.  nam 
eft  (Uiudgenus  varium ,  quod  a  fero  mit^atum  domeJiieaM 
SiBSum  eft,  id  neque  aeque  foecundmn  eft  nectam  pretiolum; 
f^^^  qw>d  miniene  nutriendum.  qni  locus  vitium  haius 
novi  arguit  Edd.^  primae  iiabent  nec  uon  aeque^t  iuemh 
Jufiu^.  vnde  Pontedeni  malebat :  nec  non  aquae  fit  incmifim- 
^f  *^ue  ita  effe  ait  in  Codice  Veneto.  Vtinam  infier- 
pretationnniaddidiflet! 

fe€Li.  0fi  aJmittendHm]  Veterem  leftionem  lilwtjnim 
fcriptarum  OdmiHendum  iis  ercColumella  correxit  Vfftorius. 
I^  fero  iUe:  ^feribus  admittendis  tempus  aptiffhnum  eft  a 
t^uma:  mox  04  pariendmn  et  ad  inctd>andum  a  Calendb 
Februarttsvetmrtiisvjque  adjblftitium.  vbi .  Hbri.PoIit.  et 
Sangenn.  habent  onferibus  ad  admitiendum;    deini^  aiii 

libri 


VARRONIS  LIB.  IIL  CAP.  X.        549 

librr  otnittunt  verba  Fibruariis  vel:  >  Vnde  appara^  temere 
antiquam  le6tionem  b.  L  fuilTe  a  Vidx>rio  mutatam. 

nurguntur']  Coluqiella:  iMtmt  auUm  non  infiftentes 
kumi:  nam  fere  influmine  aut  pifdnis  idfaciunt.  Jmgulae'' 
qui  ter  anno  pariimt ,  fi  prohibeontur  foetus  Juos  excluderem 
Ariftoteles  H.  A.  VI.  2.  ol  x^^^ho^i^^  narotuQXvfifiS^ 
Plinius  lo.  79»  Anferes  in  aqua  coeunt^  pariimt  verif  autji 
bruma  coiere,  pi^foifiiHum^  quttdra^ttta  propei  BisannOp 
fi  priorem  foetum  gaUinae  excludtmt;  atias  pturima  oua  XV L 
pcmaffima  VIL  Geoponica:  a»oro]»^i  rp/Vov  rS  ir^  Hofc 
ivto  JM^  ihtUf  tvS^oTs  naj  rX^wu.  In  Pltnio  Codtces  Pin- 
tiani  habent:  quadragefimo  prope.  quae  verba  vnde  fint 
dafyi,  ignoratnr.  Hoc  noilro  inloco  Vi61orianum,  inun» 
gentur  dedit  etiam  Gefner.  Inigentur  malebat  Turnebns 
19.  38.  iniguntur  Scaiiger;  exin  vnguntur  Ponteder^^ 
CDmparato  etiam  loco  Ariftotelis.;  Inigentur  igitur  Bucli* 
ner  EpiftoL  P.  IL  p.  543.  Equidem  pofui  eam  le6):ioneni» 
qoamfere  habentEdd.  primae,  et  rerumnatura  coniirmaL. 
Praeter  locum  Ariftotelis  9  de  cycno  teftts  eft  aucbor  de  re* 
rom  natura  apud  Vincentium  i&  cap.  50.  pofi  coitum  frC' 
quenti  caudae  motu  et  rofiri/e  aqms  immergens  purificat^ 
Albertus  M.  p.  333.  b.  pofi  coitumftcutet  ceterae  aues  aqua- 
ticae,  immergunt/e  aquis  tammas,  quamfemina.  Vide  etiam 
Comment  ad  Friderici  II.  Reliqua  p.  i6. 

quam  ter]  Iti  pro  quater  legendum  efle,  monuit  cum 
Vrfino  Pintianus  ad  Piinium.     VSnum  fequitur  Popma. 

circum  pedes  binos']  Coiumella  VIII.  14.  fingulis  baria 
pedes  temos  quoquo  verfus  tribuit*  Gefner  circiter  male^ 
batlegi;  inepte.    Voluit  Varro  dicere  quoquo  verfus. 

fibfiernendum}  Coliynella :  cetias,  m  quibus  iucubitaut, 
Jicdffimas  effe  oportet,  /ubfiratasaue  kabere  patea^,  vd  fi 
eaenonfimt,  gratUSmum  quoquefimmn. 

aUena  moji]  Columelia:  Sed  nomffimofoetu  cum  vobh 
mus  ipfas  incubare,  notdndierunt  vmujcuiusque  partus,  vt 
Jids  matribus  JubiicuMtnr :  quaniam  negatur  anfer  atiena  exm 
ctudere  oua,  uififubieSa/ua  quoque  habuerit.  Cum  Varrone 
etiam  Geoponica  XIV.  2%  quto  locom  iam  olim  compa« 
rauit  ViAorius. 

Jiqtponunt}  Geoponica:  iS  ih^  virotMvaf  wu  iac  rm 
y  Tf  ri  fiif%i9Toy  $u,  fiif  Hkurrav  ii  «^'-  iie»i{et  irmkd  ^fU* 
peacnd^.  i^«c  'i  Wog  fffUfoc  k\ .  Coiumeilla:  SiqopoHun- 
tur  autem  gatlinis  huius  generis  oua  Jicut  pcmonia,  pturima 
qmnque,  pauciKaus  tria,  ipfis  amtem  an/eribus  paucij/ima 
VIL  pimritnaXV»^  pulUsfornumdisexsudendisquetrmnta 

Mm  3.  didms 


fSo  COMMENTARIVS  IN 

Jiibtts  opus  efi,  amfunt  frigora;  nan$  iepidisXXf^^/atis 
funt. 

•>  (1  4.  qiumqHe  ditbus^  •  Colnmelk:  deeem  primis  diebus 
pafcitur  inMara  claufus  cum  tnatre,  pofteaf  cumfermitasper^ 
tnittitf  producitur  in  prata  et  ad  ptfciwts.  Totidem  po» 
nunt  cum  Palladio  G^toponica;  igitur  VarronU  locum  cor- 
rigebat  Vriinus. 

in  quas2    Ita  caoi  Vrfiao  fcripfi  pro  m  ^ueis.  Libri  Vi- 
ftorii  in  quae ,  Crefc.  ia  'qua. 

^  inducant']  Ita  dedi  «x  Pol.  et  Crefc*  pro  includantf 
probante  etiam  Pohtedera;  quamuis  Viftorlus  le6tionem 
noftram  non  iit  aufas  rectpere ,  qooniam  infra  Varro :  cmn 
autemfmt  inclufi  in  karaSf  autfpeluncas  vt  dixi:  vndeJi.i. 
frofubtus  forte  legendum  e&Jpecus^  Golumelia:  puUos 
auteni  nonexpedit  plures  infingulas  haras  quamvicenosadiici 
(vei  adigi)  nec'rurfus  omnimf  cum  moioribus  includh  quoniam 
vatidior  enecat  infirmum.  Cellas,  iwquibusincubaut^  ficcif 
fimas  effe  oportet ,  fiUffiraiasque  kaberc  paleas^  velj  fi  cae  non 
fiint^  gratifiinmm  quoque  foenum*  ?bialif  libri  habent  craf 
fiffimum.  modque.  Vrfin^id  malebat  aridifjimum  quodque. 
Sed  praeftaret  e^  b.  i.  (egere  moUijfimum  quodque. 

C  5..  vbi  pabutum  ferunf]  Ex  Edd.  primis  fcribi  voluit 
Pontedera,  et  pabulmn,  quoniam  auccore  Columella  feu 
potius  Palladio  iata  omni^  anieres  et  morfu  laedant  et  &er- 
eore  poUuant  Igitur  ibi  nullum  pofle  fruftum  percipi ,  vbi 
anferes  pafcantur.  At  vero  Columella  cap.  13.  fiatbiflu-^ 
menaut  lacusefi^  kerbaeque  copia,  nec  minus  iuxtafatae 
frugcs^  id  quoque  genus  nutriendum  efi.  Contra  fcamen  Pal- 
ladius  L  30.  anfcr  necfine  herba,  nec  fvne  aqua  facile  Jicfii^ 
uetur.  iocis  confitis  iuimicus  efi,  qmafata  it^morfii  taedit  et 
fiercore  poUuit.  Sciiicet  i&  Columella  leftio  antiqua  nec  m- 
inis  iuxta  reilitui  debebat  Varro  temen  cum  Columella 
non  pugnat^  hoc  quidem  in  loco*  Ita  enim  Columella 
cap.  14.  patufiris  quoqu&fed  kerbidus  agcrdeftinetUTt  aUpu 
alia  pabuta  cdn/erantur  y  vtvida,  trifoHum^  foenunpgrae* 
cum,  fed  praecipue  genus  intubi^  quod  Graed  ^eftv  appel* 
taut.  In  haec  igitur  pabuk  funt  prodigendi  aofefes ;  ita 
vero  fatis  non  nocent  Pabulum  igitur ,  quod  fruftum  ali^ 
qoem  ferat,  Varro  dicjjb  viciam  et  reliqua  legumimi,  a  Colu- 

meUa  nominata.  

feruntque  his']    Vrfmus  malebat  t  fed  praecipue  kerbam. 
Exfid  faftum  putat  efTt^ferunt. 

.  deeerpentes)    Coiuniella:  ^auendum  Jtfi -^  ne  efiurieus 
mittatur  in  pafcuum,  fid  aut$  conciMs  intubis  vet  laaucat 

foias 


VARKONIS  Lm  UE    CAF.  X.       551 

faUis  faimraMr..  -namfi  atUmc.parmtfirmus  etmiigeni  ciba^ 
rum  pemenit^m  pcffimum»  /ruticibus  oHt  fokdiorihis  herUs 
aNuffatur  ita  peHinacitery  vtcoUf^n  al?rumpat,r.  Vides^  C!o- 
jameilamin  V>rro(ie  Iegi(Ie/in(^f^^>  noxi  tadicenu  .Sed 
Flimiun  X  f.  79^:  quando  0pptehenja  rc^dke  morfufaepe  cd- 
mntesauellere  ants  coUafua^abmwpuuk*  In  .^Ql^iiieUa' et 
Varrone  Ge&er  praeferebat  obrimpant^  iquod  faibeat:,h.J* 
Editiones  aliqnae.  Etiam  in  PaUadio'  I.  iig.  i.*  firo  alrrtkm^ 
pi  rimis,  Codices  i^lii  reftiii^  ohrmpi  habeht  In.  Flori  Ero* 
k)go  I.  3.  Vinetus  e:^Usaxakt\yk\$Aei^it\^l^ 
tumpit^  >  Sciltcet  collutA  propme  non  invnpitor ^  fed  luya^ 
tur.  Ceterum  haec  verba  de  ;puUi$.  ilit^Uigenda  effe  patet ; 
priora  de  aduItiB  anferibus ;  ifijie.  dubiQ  a  iibratiis  turbata 
et.  e  locis  fuis  difieAa.   ^ 

dandum  ordeum]  Columella  de.puUis :  wtUwn  auoque 
a/nt  etiam  iriticnm  mftum  cnmaqua  reSe  prcubetsnrS  atque 
vH  fe  paulum  confirfnauitf  m  gr^em  compeUi^  eoaequa^ 
Uum,  et  ordeo  cUitur ,  quod  *et.matridbus  praebers  non  in- 
vtUe  cft.^  SufU,  qui  ordeuniimaceratum  incubantibus  op- 
pommtf  nec  patiantur  matrices  faepius  nuium.  retinquere; 
deinde  putbs  exclufis  primis  quin^e  idiebus  polentam,  vel 
maceratum  far  ficut  pauonibus  obiieiuHt,  NonnuUi  etiam 
viride  nafturtiunh  conJeSum  mimOiatknf  eum  aqua  praebent, 
eaque  eis  eft  efca^iueuhdiffima. 

f.  6.  vt inJeH dixi\'  Mir?  M^  variant  iibri  fcripti* 
Edd.  primae  vt  i»  fupra  feriptis-  .  Aliae  vt  in  Jain  feris. 
Liber  priOr  Polit  vt  injeni.  dixi;  alter  vt  mfeta  aniferi, 
Vitium  aliquod  graue  jatere»  m$ttifei]»j3ii  ejQ:;  nee'  vnlgata 
pkcQt  Farraginem  nunc  dicit,  qood  antea  pabnliim»  vi- 
«iam,  trifoUum,  foenum  graeounir- 

biduo  polenta  aut  ordmmQ  .ColumeUa  primis  quinqae 
diebus  polentam  ^el  macerj^tuin  £Br.ficat  pauonSius  obttcit 
Vbi  pro  maceratmn  far  Polit  liber  ^ratum  farris^  SaA.  * 
germ.  caratafarri  habent  Ordeum  nudiun  vel  maceratinn 
Stius^aefcatis  ptiUia  «kemo  fanus  apponet  in  cibo;  quareh.]. 
naKm  ordeaceumfar,  Dieitii?  emmht  de  frum^to  minu- 
tim  moUto  feu  fra^to,  vt  alibi  doceo.  Adde,*  quodVarro 
paulo  poft:  cumfunt  inclufi  in  haras  aut  fpelunccts ,  vt  dixi, 
viSui  obHciufdJiis^polentam  ^arde/sceqm  avt  farrt^inim  her^ 
hamue  teneram  aliquam  coft^iifm..  '  Manifeftom  igitdr  efi^ 
hinc  puto  9  totum  hunc  locnm  mifere  difcerp tum  et  dt& 
iefhim  fuifle.a  Ubrariis.  Oeoponica:'i^;(t#  ^  r^itfnlABaf 
w  ^sirrtu.  iri  rSv  tiSvriU^if^^ui^^ff^^  ^fifux^  ^^ 

Witt4  f.  7. 


$5i  COMMENTARIVS  IN 

£  7;  (jmifykfrfi^uemen/es-naiQ  Lioendtni  emetidandi 
leAores  i&teliigeiites  facUe  odndoiiabtmt  reram  veritati  et 
nat^e.  VQlgoerat:  circHerfex  qm  menfe  qm  JmU  nata. 
Edd.  priniJie  ludNmt:  foxam  menfcs  — *  natu  vnde  effict^t 
Vf&HUft;  fefqm  menfes.  Sed  iftn  aeftste  nemo  palloa  anfe- 
rinod  faginat  Columelia:  mox  vbiquatnor  menfium  fsiSi 
Jimt,  fartmrae  maximUs  qnifque  defUnatnr.  Ita  etiam  Pal. 
ladiiis^  <jiu.e  ioea;  iktis  oomprobant  emendationem  meam. 
Graeci  iecinbria  Acati  magnitiidinem  fped»ites  anferes  eli- 
gnn^  btmoa^et  vltra  natos  Gec^oiiioa  XIV.  22.  HerbiHs 
anfert  tefteFeftos  dieebatof  herbapaJlMS,  qni  gradiior  eft^ 
quamfrumeitto  attus.  vbi  Scaltger  laadat  Liicilii  verfum,  an- 
feris  heriiUs  vims.  Cetenun  anferem  liidi  ct  O/irtdi  iacri*  . 
ftcabantAegyptii  et  Romani,  teftibua  Ouidio  Faftor.r.  457. 
ittuenaii  Vl  540.  AAJnaCailiaaadTiberiumapudCfaartilam: 
Sicefi  eontra  A^yptHs  fOaximum  facrtfidum  vbi  integrum 
emjerem  adoteuenmt.  Ifidi  par  anferum  iacrificat  au6fcor 
Eplgr.  inAnaieftCs  Branckii  T.  II.  p.  214. 

aqtia  madefafla^  Cotameila:  praeter  pokntam  et 
poltinem  ter  die  nihUfane  atiud  dari  neceffe  efij  dummodo 
targe  bibendi  potejlas  fiat^  nec  vagandi  facultas  detur^ 
hoc  modo  duobus  mef^us  pinguefcmU,  et  ea  propter  etiam 
tenerrima  putiities  faepe  XJL  diebus  reddituropima.  vbi  ex 
Palladiolegendumeft:  pinguefcunt  etiam  maiores.  nam  #e- 
nerrima  puiUtiesfaepe  tHginta  diebus  reddkmr  opima* 

ter  die']  Vulgatam  per  dies.  quomodo  varient  libri 
fcripti  et  edid»  fupra  annotatum  reperies.  Vriini  emenda- 
tionem  interim  dedi;  ipfe  maltm  ter  in  die  Joturent.  qao 
ducitvarialediio:  perinde  fe  faturent.  Vritnas  etiam  ma* 
lehBtfeJaturent.  Fopma  corrigebat  mecum  ter  in  diefatu- 
rent.  Geoponica :  ^r^/soi  ik  rpffv  rij^  iffUfac  na^  rsfl 
fUffifp  vinruf  xlvwk  di  ioef^ilSiQ.  Pailadias:  Graid  ^  tri* 
hus  per  diem  vidbus  potu  ditiuuant,  media  quoque  noSe 
mquam  minifiremt.  quae  vix  fana  (hnt 

fumferuni]  Intelitgo  cibum,  monente  etiam  Vid»rio. 
Aldina  hoo  verbo  fententiam  concludit ,  et  deinccs  nouam 
exorditnr;'  male! 

Oip.  XI.  fea:.  9.  quodvno  efiio  dandatur]  Haec  Co* 
lumella^  qut  reliqua  tranftolic»  et  accuratios  tradidit^ 
omtfit  ... 

crepidpiataj  Coiamella  Vm.  15.  fintque]  pofi  kmu 
^*  modum  eirca  masmam  lcipide  fabrieata  et  expoUta  te^ 
Soriis  pedaUa  w  quadmtmf;  addfie^  quilbus  md^ent  ames^ 
."•  't  (i  :.  •■l  eaqus 


VARRONIS  LIB.  IIL  CAP.  XI.         5^3 

ioqni  eantigtmtmr  iiUerfitis  tmxiis  wH  mifrtiisjhtticibus,  qui 
lioji  ixeedimt  altitudinmparietumf  fiatim  deinde  perpetuus 
canaUcuiuSf  kumi  deprej/us,  confiruatur,  per  quemquotidii 
mfii  cum  aqua  ciU  deeurraeU:  fic  emm  patmtatur  id  geuus 
anium. 

vefiibutum'}  Cdlomella:  Ora  lacus  m  corrumpantur 
viotentta  reftagnautis  undas,  quae  fennper  interfluere  debet 
(Edd.  primae  it^htere)  operefignino  confiemmtur,  >  eaque 
mm  ingradus  oportet  erigi,Jed  pautaiim  cliuo  fiibfidere,  vt 
tanquam  e  titore  de/cendatur  in  aquam.  Haec  ora  lacui  ve- 
ftibnla  dixit  Varro;  fed  librarii  memhra  orationis  fingula 
etiam  hoc  in  capite  mire  difilparmit,  et  fine  dabio  verba 
edam  quaedam  vitiarunt 

vinacei,  vuoi^  V ocetn  vuae  delendameffe  auc  legen- 
dum  vinacei  ex  vuis,  refte  monuit  Pontedera.  In  vinaceis 
coofentit  Columelia  et  Geoponica  XIV.  33. 

ex  aqua  cammart]  Columella:  jtquati^us  autemcibis, 
fi  fit  facultas  9  datur  cammarus  st  riuatis  aleoula ,  velfi  qua 
funt  incrementi  paruifiuuiorum  animalia.  Qui  locus  vitio- 
fua  eft;  vel  fic  tamen  intelligi  poteftinde,  aquatites  cibos 
a  Varroneindicari,  vbieft  e»  aqua.  Nam  cammari  funt 
Qmnes  ex  aqua.  Terreftre  enim  genus,  vel  potius  amphi* 
bium  veteres  ignorarunt;  nifi  quod  equites  Syriae  diilos» 
iea  cancros  curfores  Linn.  obiter  memorarunt 

phalerides'}  Reftitui  lationem  antiquam.  .  Vide  ad 
Columeliam  VIII.  15.  i.  Grues  alii  alebant  ibidem;  de 
quibus  fupra  ad  IQ.  2.  fe6t  14.  Phoenicopterum  deinde 
alii.  Martialis  UI.  58.  in  villa  Batana^  Faufijni  memorat 
turbam  cohortis  fordidae,  argutum  anferem,  panones 
gemmeos,  nomenque  debet  quae  rubentibus  peunis,, pidxm 
per<iicem,  numidioasqoe  guttatas  oum  phafianis  et  Rbodiis 
gallinis.  Supra  m.  3.  3.  ioxta  querquedulos  nominauit 
anates,  Varro  L.  L.  IV.  p.  21.  item  atiae  in  Itoc  genere  a 
Qraetis,  vt  querquiduta  cerceris,  hatcedo  qmd  ea  Hatcyon 
latina.  vbi alii arcuris,  Scaliger  uifHi^uXXig  malebat  etoum 
ifuit^  inepte  comparabat  Sed  locus  Varronis  aperte 
vitioftts  eft^  quem  vt  corrigam,  verbaquaedam  praecedentia 
repetere  oportet .  Ita  igitur  ille :  contra  ab  eo  gracsdi.  quod 
gregatim,  vt  quidam  GrOeci  tru  iifyapm;  vbi  ^aliger  ma« 
bat  yipyapU9  oomparans  tamen  Hefychii  yifyevu  rd  ximn. 
Sed  Editio  Parmenfis  1480,  habet  Graeci  gregreges  ger^a. 
Sed  haee  graecaefle  abloco  alienajdemonftratlocus  Qumfti- 
iisae^  I.  6*  37.  vbi  Varrouis  etymologias  taxat:  qui  gracutos 
fma  gregatim  volent   dtShs  Gceroni  per/uadere   voluit. 

Mm  5  C^rtum 


554  COMMENTARIVS  IN 

Certutn  igttur  fi  illtid  efli,  graculos  Vartonentiifrregatimvo- 
hndo  deriuaire,  flatim  fequitar,  graecum  vocalmlum  ab  hoc 
loco  ejOe  aliennm.  At  vero  vbi  qujtt^aedalaa  a  graecis  de- 
ducit^  vbcabulumaptumdeeft;  ctrceris  enim  aeque  ac  ctf^ 
caris  et  Scaligeri  xspusd^ocWQ  inepta  funt  Igitur  gergera 
huc  pertinere  puto;  dusque  Ihfpicitois  au^rem  faabeo 
SantramapudFeftum,  qni  quermieram  febrem,  id  eft  tre- 
morem  frigtduhi  et  hprrbrem  febris  a  graeco  M^jM^y  de- 
riuat^  vU  Paulus  in  Epitsome  xiMf»  poftiit,  Codex  Vr- 
fini  Hcifiutp».  Graece  vero  yetfyaiftiv  eft  palpitare,  mouerl^ 
^brare;  quod  HomerUs  etiam  nucfucupetv  dbdt  Varro 
igitur  febrem  querqueram  et  aues  querquedulas  quafi  ger- 
geras  a  graeco  yspyoufa  deriiiauit  Ladno  carmme  exprcr- 
fit  graecum  nomen  Varro  apud  Nonium  p.  460.  neqne  qaqf- 
/agi  pennas  anates  remipedes  buxeis  rojlris  pccudes,  palu- 
dtbus  noffe  nigra  ad  lunma  lampadis  fequeHs.  Sic  de 
Patmef ii  coniechira  edidit  Mercerius  pro  quas  agi  pennis. 
'Equidem  maiim  quajjati  petines,  id  e(t  querquedukis. 

fedjic  pdfcendo']  Quod  exvetere  Codice  laudatVrfinus 
,  itfic  pajcetfdo,  exftat  in  Edd.  primis.  Ceterumnefcio,  quam 
re^e  perdices  *in  focietate  aquatilium  habeantur  h.  I.  quae 
'  aru&nfem  viftum  diligunt  Nimis  etiam  abrupta  oratio-lo- 
(^urii  alienum  arguit^  et  vitium  fcripturae.  Si  locus  eft  fa- 
jius,  de  perdice  rubra  feu  graeca  inteltige,  qUam  oniifit 
Coliimella.  Nam  is  vulgarem  griiTeam  feu  m(}icam  in  vilia 
pafci  vult  liberatn',  etfi  ova  ibi  non  pariat  Quae  ex  Arche- 
la6  refert  Varro,  eadem  ex  alieiia  fide  retulit  Ariftc^les, 
atque  inde  Piinius  X.^  feft.  51.  Nititiir  fabuia  obferuatione 
de  mira.  perdicis  vtriufque  libidine,  quac  vel  aadita  maris 
^^oce,  vel  inuicem'le  corhprlmentes  et  loca  genitaiia  titil- 
lantes,  oua  foras  eiiciunt,  fed  info^cunda.  Hunc  Arche* 
lao  cohcubitum  dici ,  maitifeftum  eft. 

Cap.  Xn.  aStus  fecundi]  Vrfinos  malebat:  aSusfe' 
cundus  eius  gen&is  affiBStiufA  eid  viltam  qmdfelet  ejfe.  ex 
cap.  3*  vbi  eft:  pajlionis  viUatieae  Junt  genera  tria,  omi- 
tkoneSf  leporaHaf  pifciiuu^  Leporaria  te  accipere  voh 
omnia  affiSa  c(d  viltam  quOefuHt, 

inclttdunturftlua']  VffinHs  Jibta  deleri  malebat  Eqni- 
dem  praefer6  leduonem  in  eo.  Cetemm  huc  perdnet  iocus 
Gellii  II.  2o.  quae  leporarta  Varro  didt,  haud  vjquam  mc- 
fjtini  apud  vetujliores  fdriptum.  Sed  quod  apud  Sdpiouem  ~ 
lcgimus  roboraria .  atiquot  Rofnae  ddftos  viros  cUcere  audkd 
idfi^nificare,  quod  nos  viuaria  dicimm ;  appeUataque  effe  a 
«    -  tcmlis 


VAKRONIS  LIK.  IIL  CAP.  XIL       555 

tahulis  reboreis,  quibus  fepia  effeni:  quod  gehtu  f^orum 
vidimus  in  Italia  heis  plerifque.  Locam  deinde  ex  oratione 
Sclpionis.ponit  hanc:  aliis  per  vineas  medias^  cdHs  per  ro^ 
borc^rium  atque  pifcinam^  aliis  per  yillam. 

Lupinus']  Huic  nomini  JJppinus  fubftituit  Viftorius 
probante  Vrfino.  Plinius  VIII.  f.  78.  f^uaria  aprorum  cete- 
rorumque  fdueftrium  primus  togati  generis  inuenit  Fuluius 
Lhpinus,  qui  in  Tarquinienfi  fcras  pafcere  ihftituit.  Jdem 
tamen  IX.  f.  jgs.  FuJ^ium  Hirpinum  nominauit.  Miror  Har- 
duini  ihconftantiam,  qui  loco  in  priore  ex  Codd.  regiis  prae- 
tulit  Lupinus,  cum  in  Parmenfi  editione  fit  Hirpinus,  quam 
fcripturam  in  pofteriore  pofuit  Refte  taroen  admonuit  ex 
Fefto,  Samtiitibus  irpum  effe  lupum,  hinc  Hirpinum  cundem 
effe  cum  Lupino,  Hanc  ob  rationem  veterem  leftionem 
reflitui. 

Statonienfi'}  PHhins  lUxta  Tarquinienfes  nominat  Sta- 
tones  m.  f.  S-  Idem  agrum  Stattonienfem  11.  f.  96.  paluftrera 
nominat  eum  lacu  Tarquinienfi,  quem  hodie  Lago  di  Brac- 
ciano  in  Etruria  dici ,  monet  Hardiiinus.-  Pro  Statonienfi  li- 
bri  Regii  fcripti  habent  ibi  Stationenfi*  Sed  iibro  36.  i'.  49. 
iterum  Statonienfem  habet,  ct  vina  Statonieniia  14.  feft.  g. 
no.  5.  Ad  Ducatum  Caflrenfem,  Ducato  di  CaftrOy  .perti- 
^uit  ager  Statonieniis.  Antiquam  igitor  h.  1.  fcriptoram  re- 
flitui. .  Viftorius  dederat  iSS(ai^09fa»/i. 

feft.  2.  T.  Pompeius^  Edd.  I.  B.  R.  habent  Cm  Pom- 
peius.  Videtur  intelligi  Pompeius,  agricola  ftrenuas,  a.  qiio 
etiam  ilcus  Pompeia  apud  Plinmm  diftEi  fuit 

feptum  venaiionisj  Vrfmo  vocabulum^fiif»  fpuriom 
vifumeil. 

circiter']  Gefner  ^otas  Jiumerales  has  malebat  poni 
cxD^  quae  myriades  fingulae  numerent,  vt  cio  millena- 
sium  numerum  fimplicem.e)tprinlit 

de  animalibus]  Haec  .verba,  Vriino  ifufpe6):a,  merito  in- . 
clufitGefner. 

f.  3.  fepta  e  maceriis}  Crefcentius  IX.  80.  h.  I.  ita  laa- 
danit:  fed  omnium  horum  -»  aperta  et.nota  eft^  ideo  breuiter 
explicdnda.  Itaquefepta  ex  materiis,  drea  locum  magnum 
vel  paruum  fecundum  optionem  vel  poffibiiitatem  domini  ficfnt 
adeo  atta  vel  compaSa,  quod  neque  t^pus^  neque  alia  beftia  in- 
trare  poffit ,  neque  defuper  tranfilire. 

maelis']  Trachum  AriftoteHg,  feu  taxum  recehtiorom 
effe  multi  voluemnt  Contra  Smlmafius  ex  genere  felium 
ce^febat  effe,  quos  vulgo  martes  Aictmt'^  contra  quem  in- 
eptis  ratiombas  pugnant  viridofti  ad  GratilCyneg.  verfa  403. 

Salma- 


556  COMMENTARIVS   IN 

Salmafit  opifiionem  mulfco  probabiliorem  efle/docet  et  hie 
Varronis  lociu  et  altbi  demonftraui;  catum  fiiueftrem  inter- 
pretatus  eft  etiam  in  Plauti  Epidico  lo.  Fr.  Grononius. 

tatebrof']  Creicent  ibique  oportet  rffc  latebras  in  vir* 
gnttis  et  herms,  vbi  kpores  ittterdum  detite/caiU ,  et  arbores 
—  qui  aqiilae  eonatum  ^  inquo  fi  tepores  mares  vetfoemi^ 
nas  paucos  intromiferiSf  breui  tempore  implebitur*  Tanta 
eft  foecunditas  kuius  quadrupedis.  Saepe  enim^  cum  eatulos 
hahent  recentes,  atios  in  ffentre  reperiuntur  habere.  vbt  anti* 
quaEditio  habet:  intromiJjHs  breui  tempore  tocus  implebitur. 

f.  4*  mares  vtfoeminas2  Vrfinus  ex  Edd.  primis  male- 
bat  autf  Crefc.  habet  velfoeminas.  et  ieffionem  £dd.  pri- 
marnm  comprobat.  Nihilo  magis  tamen  eam  probo.  Mares 
enim  cum  toeminis  intromittendi  fiint  Schoettgen  male- 
bat  et  foeminas.  Sed  vuigata  defendi  poteft,  ctfi  peilime 
Viftorius  de  geminp  leporum  fexu  interpretatur. 

Quatuor  —  repteri]  Quae  inclufi,  funt  inepte  ex  fupe- 
rioribus  repetita;  et  red:e  omifit  Crefcentius. 

intromigis']  Hanc  Edd  prinumm  leftionem  reftimi 
voluit  etiam  Vrfinus.  Pefiime  enim  reliquae  cum  Vi6torio 
intromifitf  qmBiam  fi  intromiferis.  Gefiier  malebat:  iutro- 
mifis  pro  intromiferis^  omSofi^  et  intelleAo. 

Fit  enim']  £dd.  primae  vt  euim.  vnde  Vrfinns  malebat 
etenim;  eaedem  deinceps  habent:  aUos  in  ventre  habere  re- 
periuutur.  Atque  hanc  leftioQem  plane  exliibet  Crefcentius, 
eandemque  equidem  probo  cum  Vrfini  emendatione.  De 
fijperfoietatione  leporum  liodic  funt  nota  rannia.  Piinii  ta- 
men  locnm  ponam  8*  (.^i.fotus praeter  dafypodemfiipeffoe^ 
tat,  aHudcducanSf  eUiudtnvteropitisvefiitumfalmdimptu^ 
me,  aliud  inchoatum  gerens  pariter.  vbi  Autor  libri  de  rerum 
natura  apud  Vincentium  i8«  c.6a.  habet  pilis  vefiitj  atium 
fine  piUSf  et  atium  injemine  repofitumfimutgerit. 

.  Itaque]  Crefc.  Itaque,  guijeire  votet  mdfeukm  afemi* 
ua  difeemeref  vt  Archadius /crim  ^  naturae  foramiua  debet 
in/picere;  uamfinedubio  majcutus  vmmif  foemina  duo  imU' 
niuntur  liabere,  fi  caute  etJubtiUter  infpiciatur.  Plinius  g. 
f.  %i.  Archetaus  auSor  efi,  juotfint  corporis  cauemae  ad  ex* 
crementa  tepori,  totidem  annos  effe  aetatis..  AelianBS  H.  A. 
n.  12.  nuTifyppS  i*  uvTs  ri  Ifrtf  rftiyXM^  rwdc  vr^ctnm. 
Pollux  V.  f*  73.  «troiy  t*  xv  irSv  &f,  toouutug  ^er  rSy  «nr» 
tS  ocijuMT04  iyx»fivTnv  vri  rifv  ifuv  tuq  owmo.  Archelai  ra- 
tioni  quid  veri  fubfit,  docoi  ad  Aelianum  p.  579.  Crefcen* 
tius  «Uter  haeg  Varroois  verba  iiaterpretatus  cft,  qoia  in- 

cptam 


VARRaNIS  LIB,  m.  CAP.  XIL        557 

eptam  illam  rttioaem  domnabat  Jn.  Aldina-  h.  L  elt  qnat 
Jhie  dubio. 

f.  5.  vt /aginarentur  kpores']  Macrobiiu  Satum.  III. 
J3.  l^arro  de  ^gricultura  tibros.  cum  de  leporibus  Iqquitur, 
Jic  ait*  Hoc  quoque  nuper  iHjlitutum^  vt  kpores  fagiuarifi^ 
tur^  cum  exceptos  e  teporario  quidam  in  caueis  et  hco  ctaiffo 
fadunt  pingues.  vbi  Codices  alil.pro  quidam  babeat  condunt. 
lo.  Sarifberienils  VHI.  7.  laudat  etiam  ex  b.  L  hoc  quqque  nm^ 
per  injlitutum  e/l  Jaginari  et  kpores*  Vnde  non  dabitaoi 
vulgarem  buius  loci  leftionem  corrigere,  quae  habebat :  hos 
qiioqui  —  /aginarent  pleraque  ^  concludant  '^  facicmt*  In 
plerifque  babeo  conientientem  v.el  Vrlipum,  vel  Scbpettge- 
jnium,  vel  Gefnerum,  vel  Pontederam*  Ceterum  PliniusXI. 
£  85.  quaedam  non  pinguefcunt,  vt  lepus  et  perdix^  Sed  au- 
ftor  libri  de  terum  natura  ^pud  Vipcentium  ig*  c^  62.  infra 
tefta  domus  conclufum  leporem^  vt  motu  careat,  pinguedi- 
jnem  inunodicam  fuper  renes  CQncipere  ait  et  mori.  Cete- 
rum  Sarif ber.  Joannes  pergit  concludant  in  caueis  faciant 
pingues.  Sed  et  cacleas  luxus  effecit /aginatas.  Haec  f^arro. 
Poftrema  Varroni  ab  ipfo  addita  videntur^  nec  ex.Macrobio 
excerpta. 

£orum  ergo  tria"]  Crefo,  Sed  kporum  tria'^  Italicumf 
pedibus  ^/uperioreparte,  (id  efi  dorfo  inferit  £d.  antiqua) 
Jbc^lfa '—  praegnans  Jit ,  tune  concipere.  Duplex  leporis  gew 
nus  habet  Xenophon  de  Venatione  cap.  5.  quod  ita  pingit; 
iio  ii  iM^  rx  yivri  ,i<crh  ttvrSy.  al  phf  yccf  p^^dkpi  iwlrepnvoi, 
Tuii  ri  AcvxoVro  iv  r^  furJnc^  fiiyx  ix^aiv,  e/  ik  IjJirrHQ  irU 
fyLvdot,  /uunpiv  ri  Xevxiv  fx^vrsc.  Tiv  ii  ifiv  al  fiiv  nvxhf 
Tipiitofxikov  9  ol  ii  Tapdimtpov,  xetf  rx  Ofifiarx  ol  fihv  ^o%a/»o- 
TOi,  ol  ii  vToykatfTiOi'  xoef  ri  fUkavx  rx  xepl  rx  Srx  xxpx  ot 
piy  iw}  itokv  9  oi  ii  hel  fitxpiv.  Addic ,  plerafque  iafularum 
graecarum  Archipelagi  habitaregenus  minus,  a  vuipe  eta^ 
qoik  tutom  propter  minorem  montium  aititudinem.  Facii 
igitur  alterum  gettus  et  minus  moQtanum. .  ^enopbontis 
.locum  interpretatiir  Poliux  V.ie(ft  67.  ita,  vt  doceat,  colo^ 
rem  iwhropfnvov  efie  oliuae  inter  maturitatem  et  aperbitatem 
mediae,  quam  variari  diGupt  Latini;  Varro  fufcom  dixit. 
Idem  itH^^oi  interpretatnr  vrirvfpp^.  Genus  albnm  poft 
alios  cgregiedefiniitCel*  Pailas  Noy^GliriumSpec.  p.2feqq. 
▼nde,  quae  ad  h.  L  pertinent»  tra&fferam;  V^i&bUem  voca- 
vit  ieporem,  quem  a  vulgari  europaw  difUnxit  Is  caudam 
.breuiorem,  nidlo  cdore  ni^ro  variatam,  liabet,  vt  vulgaris. 
Igitur  in  Xenophonte  eft  legendnm  ixmpxaiifMv,  non  vxpi^ 
enipM,  vt  putat  Bcmck;  emrQpaeo  vol^  t^Stte  tribuit  Xe- 

&opboa 


S58  COMMENTARIVS  IN 

Bophon  cattdam  rtptirotiuXoif.  EKtrenuun  auriam  partetn  fe* 
re  totam  concolorem  habere  dicuntiir  falui,  vt  et  frontem; 
quod  de  variabUi  confirmat  Pallas ;  in  vulgare  enim  fiV)ntis 
maculam  magnamalbam^  auricularumqoe  apicem  nigrum 
wieSe,  monet  Xenophon.  Irides  oculorum  luteo  -  fufcas  di- 
xit  in  lepore  Variabiii  PalLis  p.  21.  Xenophon /ubglaucam 
vel  caeficm  variabiii,  fttbfaluum  vulgari  tribuit  In  longita- 
dtne  etiam  corporis  difientit  PallaSy  quem  locus  Xenophon- 
ti3  egregius  latuit,  vhde  iniignis  acceffio  fit  iis,  quae  difpu* 
tauit  vir  egregius  de  natalibuis  et  differentiis  huius  generis. 
Oppianus  Xenophontis  Varronifque  praecepta  corrupit  ni» 
5og.  vbi  a  colbre  teirnirum,  qnas  habitant,  genus  vtnunque 
diftinguit.  Oculorum  etiam  colorem  coniondit  in  vtroque. 
Ita  enim  ille  ifkifellus  poetafter  cecinit:  Xf^^^  **  iffJSfiiffoanf 
dvofiototf'  olpAv  ta&i  hvxvboi  tvo^Bpotrs  fuXapL^uXov  xdtr 
apiipxv  (ctv&ol  i*  cSy  ir^fot  irsitm  iitl  puXr&rmpifav*  draip 
iftfyhjvoi  %«/)oiroi/  ^rpciiirwtv  oitonrolf,  vbi  Gallicus  Int^rprea 
eunicfulos  et  lepores  defcfibi  ab  Oppiano  ridiculo  errbre 
ccnfebat.  Tertium  genus  addit  PoUux  L  c.  Elymaeos  le- 
pores,  magnitiidine  vulpi  pares,  colore  nigrefcentes,  oblon- 
go  corpore,  caudae  apice  macula  alba  oblonga  variato.  Ely- 
f^aei  iuxta^Sttfianam  habitabant  in  Elymaide.  Qoale  anima* 
lium  genus  intelligatur,  nbndum- excogitatti,  niii  qood  lacor 
tum  giganteum  aliquem  fufpicor  alicubl  in  Indla  Iiiere,  non^ 
dumcognitnnL  x 

primis*\  Corrigo  priorib»s.  Nam  toti  pedes  priores 
funthumHes,  non  para  prima  taDtum.    ' 

*       mediocres']    CreCc' in  ItatiaM  Jiifpania  mediocres.  liem 
fJi  Gailia  reperiuntur  alii  aiterius  generis  toti  candidi. 

kumile']  Rei^e  Crefc.  tiumitis,  etfi  video,  vulgatam  a 
Cteiherodefendi,  fed  fatis  inffyte. 

f.  6.  dd  jitpesj  Ift  Edd.  primis  adte/a/^fe»  in  PoIH. 
libris  adadpis.  Vrfinus  in  vetere  Codice  reperit  dqfupia. 
Seddafypodem  Ariftoteles -dicit  eundefti,  quem  alibi  lepc^ 
rem,  Plinius  ittterdum  errore  diiKnxit.'  Cetenxm  de  his  can- 
didis  ninius  8«  f-  8i-  I^  AtpUfUs  candidi,  0uibus  tuberms 
menfibus  pro  cibaiu  nium  creduni  ejfe  .*  certe  hquefcente  ea  ri- 
iilejcunt  amis  onmbyfsf  et  eft  aUoquin  animal  itUoierandi  ri* 
'goris  dlumnitm.  vbi'Vinceftttds>fi9^^im^  hid>et  £lx  Xeno- 
phontis  i6co,fu]>raappb0to^patet,boc  gennscandidum  prae- 
teir  hiemem  eirecolore  riitilo  feu  rubeo,  et  mutare  coIorenL 
Qiiafe  y;iliurfi  in  loco  Varrbttts  effe  fulp^icor.  Mtttare  ab  Vdi- 
^ua  re  habftimtta  fupi^a  %  It^  la.  Sed  Jttliois  jioci  dtuerfi 
y    •*  •      ' '' •    ■'     '   -  —  ratio 


VARRONIS  LIB.-UL  CAP.  XII.        559 

ratio  eft.  Maltm  jgitur:  qm-colorim  wmtant^  qHoU^oticai^ 
didifimt. 

f.  7.  qmd  itt  Mfpania}  Crefc.  addit :  it  in  Prouincia  et 
in  partilms  Lombarctias,  fibi  cohamiUilms^  na/bitmr  j^ /ed 
htmUis.  -    ^  .  .     .,. 

teuipes']  Crcfc.  Lspus^dkitur  abeo,  quia  kui  pede  am-, 
butat,  cuniatli  ab  eaj  -^  Jolent,  •*-  in  agriSj  nemoribus  et 
pratis  et  vincis.  IMorits  is.  i.  lepus  quafi  leuipes,  quUf  ve^ 
hciter  currrt.  Verba  a  cekritudiae,  damnata  ab  Vriino,  inclu-. 
A:Gefner.    N^c  habnit  in  faig  libris  Crefcentius. 

Jleotes'}  Vriinus  malebat:  quod  eum  e  Sii^teis  Graeci 
'Uirofnf.  '  Nofter  enim  de  L;^  L.  V.  Lepus^  quod  et  Sicoieis 
'-gitidam  Gratci  dkunt  TJx^fcif,  aRomay  quod  &rti  Sicoli,  vt 
mnates  nofiri  veteres  Ocunt,  foriajf!^  hinc  ilbic  tuterunty  et 
ifie  retiquerunt  idHSmefik  Qood  in  Hbris  reperit  Viftorius: 
AeoUs  et  bonnm  teporUni ,  P^ma:  mutabat  in:  :deoles  vt  bo- 
num  Xeicopw.  quali  Aeoles  bonum  XsTrxpov  pro  hxxpou  dixif- 
fent.  In^pfe!  •PontiBdera  ind^  effici^at:  quod  cmnAeolii 
HSicanum  teporum fiue  Qpuivov  khtdfiuappetlabmt.  vt  A^les 
tef>orem)  a  SlMlift  didsum  ^hfoptvy  ^ppeilaffe  inteUigantur 
^twuaov  ihropiv.'  Sealigero  kejroJfi^  epitheton  leporis  fuiile 
videbatur^Mailmi^naribus.-'  Si  lubefefineptiishisiftimora^ 
f  I^  fiifpicari  liceret,  etiam  Xhrofyov  oiim  potnUfc-  leporem 
iiici»4[}ttod  ventre  ^ft  alkUsr^Sed^vocem  graecam  ignoramu^ 
Vndelepus  commode  poffit  deriuari. 

'cunictiti'\  Ptinita  L  it,  Leporkm  gHieris  funt  et  qw^ 
IRJpania  cuniculos  appellat ,  foecunditatis  innumerae  ^  fof- 
fis  i)enffi  iscfiftos  vet  vtemi$sat>k»t&s  non  repnrgatis  intera- 
neisi  gfdtipmo  m  cUnk  habAst^  limrices  voeank  -Deifide  de 
Viuerris,- •eunloulos  ^MantibH^^  filbiidt  i  Hniiciunt  eas-  in  fpe- 
tus,qui/unt  mutttformesinter^afVmie  et  nomenanimali.LsLti' 
tam.  vocem  efie  ^niculum;  difputsifcAt  Harduimis  ad  Plininm^ 
Ineptis  ratiombus  vfus.  AnjffliiI,<pilfil|HiniaaIlfttiimA:R-6mafii 
"i^etere  Hifpanieo  ttomihe  abpeHanmt.  Diferteita  etiam  Ae^ 
lianus  H.  A.  i).  15.  vbi  WyiXd^  dici^.  In  Pot^Jo  XII.  p. 
988.'  edidit  M^/xAjtfv  etiam  S^tighaeufer,  fed  puto  icri- 
pfifle  Polybium  uovikanf.  Hifpanicae  Originis-  nomiflia  funt 
%tiam  Kaveo}  poputi  Hil^anille,  eoruflfique  prineeps  oppidum 
kovtrTOpyic  apfud  AppianumT.  I.  pw  l^.  ed.  Sdiweigh.  Ma& 
fflienfts  KefhfptioL  vocabant^  teSe'  'tdemacho  grammatice 
lipud  £tyinoI.  M.  h.  v.     Uem  nomen  habet  Strabo  T.  L 

■petfieuios^i  "VrCnus  WLhalt  profeeutos:  -  Praeterea  et 
ante  qvlod  delendom  ^e  cenfeo.    Ceterom  Appios  baec  ad 

Varro- 


56o  COMMENTARIVS  IN 

Vantmem  £rigit  vetba^  de  cviUs  in  HifpaaU  moratione  «li. 
bi  didiun  eft. 

Cap»  XQL  jfyras'}  Crefc.  ^pros  haberf  poffe  ts  tqfo- 
rario  et  capreolos  tt  ceruos  non  tji  dubiunL  vt  adeo  legiire 
vid^aCor  h.  1.  ibi  et  capreatos  et  ceruos*  Vrfinm  malebat: 
poffi  haberi  -«  negotio^  et  ibi.  captiuos  et  cicnres;  qui  ibi  ma- 
tifunt  -—  inquit  Agrius,  Axi.  vel  fupra  Agrius  fcribeadum 
fuiffQ  moiiet,  non  AppiuSj  aui  hucufqne  locutus  fuerat 
Verbum  inauam  locum  non  habere,  qnla  Varronem  non  lo- 
qui  demonflrent  (equentia.  Mihi  quidem  inprimis  le6tio  Cre* 
feentii  placet;  neque  enim  debebat  capreolos  aut  capreas 
ccruofque,  indigenaa  Italiae  feras,  praeterire  Varro.  Quig 
porro  ctcure^dixerit  aproa^inyiuario  natos?  AntiqaaCreic. 
editio  habet  capriolos  et  coruos,  Et  f<^>ra  initio  capitis  prae^ 
cedentia  pro  capreis  vtraqne£ditk>  Crefcentii  capreolos  no:- 
ininat» 

fciSp.  inquamt  AxiJl  .  Vitium  vidit  ppft  Vrfinum  etiam 
Pontedera,  qui  malebat  kgi:  SciSf  iaquit  jfypiuSf  Axi; 
quam  emendationem  probauit  etiam  Geuier;.  et  quis  noa 

{)robauerit?    Interim  antiquam  xeUqui»  quia  veftigia.verae 
eftionis  nimifl  alte  abfcondita  iatenti  adhuc  in  vi4gata. 

M.  Pupio  Pifone}  rCalponiiaiio,  d^  qop^vide  Indicem 
.Ciceronianum  Ernefti* .  Eundjnn  fupra  cap.  3.  feA.  6.  M, 
Pironem  nominat,  atque  ita.  bi^  eUndem  Confulem  memorat 
Plinius.  Pupii  tameo^nomen  etiam  in  v^tere  Codice  adeOe 
jnonet  Vf:ii^us*  * 

biiccinam']  Hoc  loco  buciiiam  pofuerat  Ge/W,  paulo 
poft  tamen  buccinam.  Ad  bnpcinam  cpanenire  yii|t  edani 
porcos  npfter  II.  4.  ao.  vacca^  Columella  VI.  ^i.  3«  De 
iiibulcis  Italicis  generatim  tmat^ir  Polybins  ^.  p.  389«  eos 
non  fequentet^  vt  in  Graecia,  fed  antecedentes  et  bucclnam 
inflaQtes  (fivjna;^  (porifSi^rc^.)  greges  4uc.e^ej  at(}ue  ita  faciie 
quamuis  UMigqos  greges  per  aetates  etgenem  feparari,  et 
a  f uga  fortoque  defendi^  Similid^T  in  CooCca  greges  capra.' 
rum  bpumqi^  ad  buccinao^  #g^  et  cogi  ait*  LiQcwn  eundem 
ahnotauerat  Pontedera. !    ,  .       :     1 

certo  tempore^  Vr^ns  malebat  vno  tempor^e.  Idem 
paulo  poft  v^t>a  /  palaeAra  iporia  eife  ceofebat  aut  mut|uida 
in  efenejlra.  ..Contra  $caliger  ]|^uc.trahebat  ipcum  Martiaiis 
HI.  82.  Partitur  apri  glfin^uias  palaeJlrita/(,  Ita  fcilicet  cum 
Scaligero  voloit  ibi  legi  etiam  Lipfius  pro  palaejlritis,  quae 
le^o  vnice  vera  eft.  ^Pakefti^  ;iihU  oft  fi^m  apris  com- 


VARRONIS  LIB.  m.  CAP,  3011.        561 

!  f.  2.  Lafirenti}    F^ftus ;  ShM^a  fiutnm  in  wro  Laureth 

H  eft,  quod  quuiatn  jlfturam  voeawt.  Infolfini  et  flumen  Aftu- 

ram  habet  Plihius  Hl.  £  9.  Aftoram  infulam  in  Antiano  ao» 
t  ffiinat  feft.  13.     Oppidum  Laurentum  cnm  atnne  Numicto 

feft.  9.  Hodie  oppidum  Inter  Antium  et  Ofttam  dicitur  St. 
s  Lorenzo.  Infula  et  flumen  Aftura  hodie  nomen  retinent.  In 

N  Aftura  vilkm  habuit  Cicero  Epift.  ad  Div.  VI.  19.  ad  Attic, 

>  13.  40.  15.  13.    Laurentem  aprum  habet  Horatius  Epod. 

3         y.38. 

';  magis  rpotyixS^']    Crefcentius  DC.  8o*  magi/lraUter fie" 

'^  ri  vidit  (Varro).  Voluit  credo  ma^s  theatratiter.  Sed  tota 
'  haec  narratio,  quam  ex  Editione  Louanienfi  retulit  Gelher^ 
.  in  BafUeenii  omijra  fuit,  et  in  altera  aiitiquiore  muito. 

l  f.  3«  Qmutus  Orpkea}     Pontedera  praeferebat  Ie£kio- 

^  nem  £dd.  primarum:   .4^  V^^  Orpheaf  i.  e.  ad  quod^- 

Crefcentius  Louan.  Vocatusfmt  quidam ,  qui  cumfiola  et  ei* 
^         thara  venit,  et  cum  cantare  iuiTus  eiTet,  bucina  ufUmit. 
(  vbi  tawta']    Leftionem,  a  Viftorio  in  libria  repertam: 

vt  tantum  circumfluxerit  nos.  probabat  Scaiiger^.omiflk  fci- 
\         licet  voce  muttitudo.    VrjQnus  raalebat:  vbi  tantmn  circum^ 

fiuxerit  mox  fimiiiter  omifib  multitudo.  Voluit  fine  dubio 
^  Vrfmus  circumfluxit  mox,  quod  eft  ih  £dd.  primta,  eamqua 

leftionem  et  ipfe  probo.  Crefcentius  Looan.  etjiibito  dr* 
\  cmnfidp  ernn  et  ceteros  tqMa  muttitudo'^  et  aUiorum  qaadru* 
^         pe£m , '  quod  valde  formojuim  fibi  Ofparuit  fp^acukm.    Ce^ 

terum  Br/  et  Aldina  circunfhixerit  habent,  vt  plemnque  eC 
^         fimiles  fbrmas.  » « 

I  aediliumj    fc.  fpe^baculum.     Malebat  tamefl  Scaljgef 

e  aediHtium.    Ita  Varro  apud  Nohium  p.  137.  b.  SoJus  rex,/o^ 

t  lus  rketor,  Jotusformo/us,  /ecurus  vel  ad  aediHcium.  munibts, 
i  puruSf  putus.  Ita  enim  ex  libris  duobus  fcriptis  locnm  iftum 
^  emendabat  Scaliger ,  qui  vulgo  ita  editur :  fecuM  vH  ad  atdi- 

lieium,  modiuspurus,putis. 
\  fine  Africonis]    lucondns  correxit:  nonfim  Afrieanist 

^         et  rara  fuerunt  mnnera  hoc  tempore  fine  AiHcanis ;   iti 

vero  pantheras  vocabant^  et  varieis.    Sed  Vsrro  ref^icere 

videtur  Senatufconfultum  vetus^  ne  liceret  Africanas  m  Ita« 
^  Jiam  aduehere,  contra  quod  deinde  A.  V.  trjo.  ad  populum 
u  tulit  Cn.  Aufidius  tribunus  plebis;  permtffiimque  deinde 
^         Circenfium  gratia  importare.    Trimus  autem  Scaums  aedi- 

litate  fua  varias  150  vniuerfas  mlfit,  anftore  Plinio  VIII.  C 
!;.  14.  Hinc  igitur  Varro  ttddit.aBdititiumJpeflaculumi  qnia* 
^'         Itidis  ChTenfibus  publids  inferre  Afiricanas  licebat. 

2bm.lP.Il  *In  Cap. 


S69  COMMENTARI VS  IN 

Cap.  XIV.  emobmfntum'\  Palmerius  iia  Spicileg.  p. 
847.  fiwlimentum  legi  volebat,  i.  e.  opcratn,  opus,  laborem^ 
et  comparabat  locum  Caefaris  de  B.  G.  L  34.  vbi  tamen  esao* 
tumentum  P.  Viftorius  V-  L.  XXlL-io.  interpretator,  vt  in 
Varrone  rem  operofam,  coDfentiente  Dauies  et  Vofs  ad  Ca- 
tkill.  p.  312.  Contra  emolimentum  ea  notione  malebatlegt 
Gcfiier  ad  h.  L  et  in  Thef.  L.  L. 

fimplex  eft'}  Vrfinus  malebat:  fimpleXg  inquam,  vt  tu 
futas  propter  locom  fequentem,  vbi  eft,  aquam^  inquam,  Sed 
refte  monuitGeiher,  nihil  opus  eiTe  ea  emendationepropter 
aiterum  locum. 

non  liberos']  Gefner  lufum  elTe  putat  in  tiberos  quaere' 
re;  quem  equidem  non  intelligo,  fed  puto  elTe  diftum  pro : 
ne  frufira  matrcs  etiam  >  «0»  Jolum  liberos  eorum  quqeras» 
Ceterum  ex  aquae  menttone  fatis  apparet,  cocfaleas  terreftres 
ad  cibum  fatlTe  adhlbitas.  - 

fitgitiuarius']  qufferuos  fugitiuos  retrahit  Vtitnrvo- 
cabulo  Floms  IIL  19.  7.  et  Vlpianus,  quos  iaudauit  ad  h.  L 
Schoettgen. 

f.  3.  non  coquUfoll  Plauti  locum  Captiv.  L  i.  13.  qoafi 
€wm  vaUtUTy  coehUae  in  ocaUtis  latent,  fnoftbi/ucco  vmmiif 
rosfi  non  cddit.  alterumque  fimilemComici  apud  Atfaenaeum 
S.  p.  60.  vbi  cochleae  pofl:  tenuem  imbrem  prodire  et  olera 
depafci  dicuntuf  comparauit  Vidorios  V.  L.  33«. c  23. 

ros]  Deinceps  fequi  debebat:  vtfere  lumjunt  in  apri- 
to  hco/jedjitb  rupibus  ~  acfbmu  Pofteafubiiciendum: 
l^fi  naturalis  —  vtfacias^  manufacere  ctc.  Priora  verba 
non  folum  male  dinim,  fed  et  aiieno  loco  intrub  fiint. 

mamillas']  Ita  Vifioriiis  fcripfit  prp  papiUas,  Pliniiu 
35.  C  46.  vel  ajjiduitate  Jatiant  figlmarum  opera^  dqliis  ad 
vina  excogitatis,  ad  aquastubuliSf  ad  baHneas  mammatisp 
ad  teffa  coBklibus  laterculis  frontati/que.  Ita  enim  locum 
eum  ex  Codice  regio  2.  refinxit  Hairduinusy  vbi  antea  erat: 
vet  quae  aJHiduitate /atiant  figUnarum  opera  itnbricibus  tubu- 
tis  teguii/que  ad  baUneas.hamatis,  vel  odteHa  cofHlibus  ta- 
ierculis  frontati/que,  aut  quae  rotafiunt,  ctiam  fiSitibus  do^ 
tiis  ad  vina  excogitatis  et  ad  aquas.  In  Codice  ifto  {ait  fim- 
damentijque  pro  froutatijque.  Hariluinum  ex  parte  fecutus 
JSrotier  edidit  ex  edttione  principe,  Codice  r^io  2  et  3.. 
figUnarum  opera,  imbricibus,^dotiis  ad  vUta  excogitatis.  fa 
mammatis  etiam  fequitur  ineptam  Harduini  interprettdo- 
Dem»  nifi  quod  addit:  mammati^&x  videntur  tubuli,  quod» 
vt  mammae  lac  fundunt,  ita  illi  tubi,  in  angulis  pofid,  calo- 
rem  difiundebant.  Veram  intefpretationem  docet  locas  Var^ 
'  ironis 


VARRONIS  LIB.  in,  CAP.  XIV.       563 

ronis.  Imhrices  plane  alieno  Ipco  infeniit  Brbtier ;  ineptitu 
etiam  tegulad  mammatas  ex  Plinio  eiFecitGefneri  Thef.L.L. 
In  Plinio  grauius  vlcus  eft,  quam  quod  Harduini  leuitas  po-: 
tuerit  fanare.  Ecce  enUn  Xfidprus  19.  c.  10.  fiSilium  ope" 
rum  adparietes  etjfundamenta,  quae  coSis  laterculis  ad  teSta 
imbricuHs  teguiifaue  aptantur.  quem  locnm  ita  pofuit  Vin«  - 
centitts  Sp.  nat  p.  c.  80.  Operum  autem  fillilium  ad  parietes ; 
dedificiarum  et/mdameuta  coSli  latercuti,  ad  teSa  vero  tegu^ 
lae  et  imbricutae  aptantur.  £x  quo  primum  fit  manifeftum, 
in  Piinio  legendum  eife :  ad  parietes  aedificiorumfufidamen^ 
taque  cottis  latercuiis,  ad  teSa  imbricibus  tegulifque^ad  aqms 
tubuUSf  ad  baiineas  mammatis,  aut  quae  rota  fiunt,  etiam 
fiSUibus  doliis  ad  vina  excogitatis.  In  leAione  Harduini 
opera  figlina  non  omnia  nec  ordine  iufto  enumerantur.  Co« 
ftiles  enim  lateres  noh  ad  tefta  adhibentur^  fed  ad  parietes 
et  fundamenta^  contra  ad  teda  imbrices  tegulaeque.  De* 
inde  pefiime  omifit  verba  qucu  rotafimtt ,  quae  rationem  do« 
liorum  n^inorum  vinariorum  praeclare  docent.  Maiora  ab& 
que  rota  fingebantur,  auftore  Anatx>lio  in  Geoponicis  6.  3« 
Gronouius  Voiliani  iibri  hanc  memorat  lefijonem:  imbrici'  ' 
bus  doHis  ad  vma  excogitatis ,  ad  aqw^  tulmtis,  ad  batineas 
mamnkstiSf  ad  teSa  coSitibus  tatercuHs,  fmkkmn^  quae 
jaut  qua  Numa  rfxfeptimum.  quae  aeque  vitiofa  eft,  nec  lo- 
cum  tetigit  Grpnouii  fagax  ingenium. 

f.  3.  et  lamc,  dumferpit}     Vrfinus  malebat:  etenim 
dumferpit.  . 

in  parietes  fiautes  ]  Vrfinus  iVi  pariete  malebat,  quod 
eft  in  £dd«  et  Iibris  fcriptis  quibufdam.  Gefiier  in  parietes 
fiantes  interpretabatur  in  parietibus Jlantibus ,  eamque  ratio- 
nem  noninauditam  eiTeairerebatJiis  fcriptoribos.  Equidem  * 
.vulgatam.vitiolam  efle  cenfeo.  Quid  enim  dicit  parietes 
ftantesy  quafi  non  omnis  paries  ftet?  Deinde  quidparies 
iul  crbum  cochleae?  Siccus  enim  paries  cibum  ei  nuUum 
•praebet.  Contra  fi  area  feu  cochleare  eft  fub  radice  ruptum 
aut  montium  aUuente  aqua,  quam  pofitionem  inprimis  lau» ' 
daoit  Varro,  folent  cochleae  etiam  latera  montium  depafci^ 
jiifi  riuus  interueniens  prohibeat  Igitur  iegendum  puto 
pariete  adftante,  et  de  latere  montis  vel  rupis  interpretao- 
dum. 

.  exfe  ntminantes']  Cum  Tumebo  Aduerf.  L  i.  Scall- 
eer  pro  vulgato  exgruminantes  malebat  exruminanies ,  con<* 
fenttente  ^tiamVrfino;  oontra  vulgatam  defendebat  Popma^ 
gniminare  feu  cruminare  interpretatus  minutatim  et  firuftu^ 
JUtim  delibare,  decerpere,  auferre.    Gefner  ixfsruminan* 

'    JTn  2       *  t€8 


^64  COMMENTARIVS   IN 

Us  malebat;  Cai  con1e(ifcarae  pondus  aliqtiod-accedit  iiide, 
qdod  in  Codice  Bibliotfaecae  Monafterii  B.  ViAorii,  quen 
Parifiis  contolit  Peyer  Merycolog.  p.  la  fcriptiiin  eft  fitn- 
plex  ruminantes.  Gefneri  coniemumn  interim  pofai.  Be- 
foaldas  malebat  exgrwmanUs*  Jnter  GloOas  Ifidori  crumi^ 
natf  ruminat  ex  h.  i.*  duftammiht  videtar.  £rror<uxiJre 
videtur  ex  antiqiia  verbi  ruminare  fcriptura.  Amobios  VII. 
p.  230.  vbi  varia  farciminum  et  liborum  vocabula  obfcura,  in 
facrificiorum  caeremoniis  vfitata^  ponit:  nan  ratume  eadem 
aerumnas,  qnae  /unt  primainguingulmnHms  capitaf  qnade- 
iUere  cibor  et  rrferre  natura  ^  rummqtoribusfdeatlis.  Ita 
quidem  editio  Lugdun.  1651.  oed  aliae  rumaSj  romaaa  prin- 
ceps  erumnas  habent  Leftionem  rumas  videtor  aflerere 
Seruias  ad  Eclog.  VI.  54.  rumatio  diSa  eft  a  mma,  emiumtg 
gutturis  parte,  per  quam  demiffus  cibus  reuocatur*  Feftus 
antiquum  verbum  rumare  pro  ruminare  derioat  a  voce  ru* 
meuj  quam  ait  fignificare  partem  coili,  qua  efca  deuoratur; 
Nonius  locum  ait  efle  in  ventre,  quo  fumitur  cibos,  et  vnde 
redditor.  Contra  frumen  de  eadem  parte'  interpretantor 
Donatas  ad  Terentii  Adelpb.  V.  8-  37.  Seruius  ad  Aeneid. 
L  \%2.  et  IfidorttsXX.  3.  et  Different  p.  755.  Vnde  ia  Ar* 
nobio  malim  rwmi$tas  vei  runrnas  lesere»  quod  vocabolom, 
ex  rumine  vel  frumine  faftum,  explicare  voiuit  AmobioSL 
Fromen  in  loco  Varronis  apud  Nonium  in  q^SfNifov  volgato 
jhmm  fiibftitoit  refte  Scaligerad  Priapeia  p.  157.  Verba 
funt:  Deinde  nUttit  virile  veretrum  im  frumen  f  oJimUtims- 
tam  Fblumuio.  Quod  flagitium  proprio  vocaboio  veteres 
irrumare  •dicebant  Vnde  cognofcimus,  nmen  et  fnunen 
tlici  eandem  fiiucittm  vei  gutturis  partemr  Vefbum  adruma^ 
vit  Fefttts  derioat  pariter  a  rumine,  .parte  gotturis.  De  ra- 
ma  feo  mamma  alibi  diximus ;  quae  num  ab  eadem  an  diuer* 
fa  radiee  prouenerit,  nondom  excogitaUf. 

Propolam'}  Vulgatam  propalam  ineptiffime  defende- 
htit  Tornebos ,  refte  monente  Scaligero  et  Vrfino.  Gefiief 
-Qptionem  leftori  et  arbitriom  «relinquebat  in  re  tam  apertt. 
Equidem  dedi,  quod  analogia  poftulat  et  ConnneL  editio  de- 
dit  Deinceps  ~ex  Br.  et  Akl*  cocus  reflitoL  Eaedem  dein- 
eeps  pterunque  habent 

Coquusl  Brufch.  refte  cocus;  fed  eadem  infra  eap.  17« 
(.  4.  coquus  dedit  pro  fOf«^.  •«  Ego  vero,  vt-fibi  conftet  Var- 
ro,  vtrobi^iue  irof itf  fcripfi. 

f.  4-  Genera}  Plinius^.  f.  83.  CbcUearum  viuaria  k^ 
ftituit  JMuius  Mrpinus  in  Tarquimenjif  paulo  ante  duOi  M- 
Jum, ^md tum  P^mpeio magno geftum eft,  d^iuBSsqmdem 

geue- 


VARRONIS  LIB,  IH.  CAP.^XIV.       $«| 

generitms  earum ,  feparaHm  vt  effeni  athaej  quae  in  Reatma 
agro  nqfamtur  t  feparaHm  Hlifricae,  quibus  mc^mtudo  prae^ 
cipua,  j^neanoif  quUms  foecuudttas,  Solitanae,  quibusmh 
biiitas.  Quin  et  faginam  earum  commentus  eji ,  fapa  et  far^ 
re  alHfque  genenbus,  vt  cocUeae  quoque  altHesganeam  im* 
pterent;  cuius  artis  gloria  in  eam  magnitudinem  perduSafitp 
vt  oSoginta  quadrantes  caperent  fingularum  calices.  jluadi^ 
eftJH.yarrOk  vbirefte  iani Piatiaiuis monait,  legendum effci 
perduSae  fint.  Cetenxm  ex  h.  I.  non  omnia  verba  Plinlt 
duAa  elTe, -fiadm  apparet;  plarima  tamen  conueniunt  In 
Plinio  etiaoi  libri  fcripti  pluriou  habent  commentatus  efti 
quafi  ipfe  Fuluius  de  cochlearmn  fagina  fcripferit  librum.  i 
^  .  afferuntur^  Verbum  hoc  fpurium  videbatur  Vrfmo; 
.  idem  eodem  crimine  damnat  verba  quibufdamlods»  criii  oi* 
mis  feaera,  et  vana! 

fint  difpariles']  Yvilg^tomnonfintdifparilescorrigiyo^ 
luit  etiam  Gefher,  interim  inclufo  non» 

quaedam  ex  jffrica']  Itk  dedi  ex  Edd.  1. 1-  G.  pro  val<* 
gkto, quamquam,  cui  Geuier  voluit  fubftitui  quemadmodum* 

fta,  vt  earum  calices']  Anti^iuam  Varronis  leftlonemy 
a  Piinii  libris  omnibus  confirmatam»  reftitui»  quaihtemere 
mutaait  ViAorias.  In  libris  fcriptis  is  reperit:  ita,  vt  eas 
LXXX.  quadrantes  coici  poJKnt.  vnde  Pontedera  malebat 
legi  coiiti,  id  eflr,  cogi.  Vidx>rias  interpretationem  fuae 
leccionis  cenfebat  eflfe  eam,  qaam  reftitui.  At  noftra  leftio 
genus  cochleae  deciarat,  qoo  in  cibo  vtebantdr.  Sant  enim 
etiam  nudae  cochleae,  nuUa  tefta  inclaiae.  Opercalatas  ex 
maritiqiis  Alpibus ,  deinde  ex  Litemo  vel  Veiitemo,  Italiae 
oppido,  et  iifuia  Ailypalaea  iaudatifltmas,  in  cibo  puto, 
memprat  PUnius  g.  f.  59.  Solitanas  cam  Sicolis,  Baleari- 
cis  et  Aflvpalicis  iteram  laudat  et  apparatam  docet  iibro  30. 
f.  15.  FlaaiatUes»  vt  virobsy  iUaeftres/  vepribas  et  frute- 
tis  adhaerentesy  tanquam  aluum  et  vomitum  cientes,  damna- 
bant,  eodem  aoflore  cum  Diofooride  IL  11.  Solitanae  m 
promonfiorio  Solis  in  Africa  diftae  videntnr ,  qaod  Interpre- 
tes  Plinu  interpretantur  LeCap  CkmHeu  Peflxme  ediderat 
Viftorius  SoUtannae.  HeUoem  pomatiam  Limi«  heUuones 
noifari  ia  cibd  amant  Statios  Syloaram  IV;  in  Rifu  Satojr* 
naUtio  verfa  32.  nufifuam  Gnyphiis  vagata  campis  curuarum 
domus  vda  coctearum.  Nunc  demam  video  I.  Fr.  Grono^ 
vium  ex  leOdone  Ubri  Vofliani  optimi:  exifiotitanae  afitfpa* 
taeicae  et  ne  Siculae  corrigere  in  Plinio:  ex  his  lotitanae  — 
Aetneae  Sicutae ,  eandemqae  fcripturam  Varroni  reftitai  vel* 
le.   lol  Africae  mafitimum  oppidum,  lubae  r^iam,  etiam 

Nn  3  Caefa- 


566  COMMENTARIVS   IN 

Cae&ream  diAam,  habet  Meh  1. 6.  com  Ptoteinaeo.  H«r- 
dainusGroQOuii»  non  iiomin>ti»  emendattonem  inPltnio  re- 
iectt,  baud  fcio  an  recte.  In  Infcriptione  Fabrettiana  p.  364. 
memoratur  Proainctae  Byzacenae  manictptam  Aelii  Hadria- 
ni  Aug.  Ciuiulitanom,  «piod  idem  eiTe  ait  Philippiu  a  Tom 
ad  Monum.  Antit  p.  151.  com  eo,  vnde  Epifcopi  GIiiam\ 
GUUani  in  SobfcriptionibQS  Concilioram  dicantnr.  Huc  tra- 
hit  etiam  Glio  apad  Antonimui.  Hoc  nomen  vrbis  an  htic 
pertineat»  viderint  alii! 

femen']  De  oualis  cochlearum,  inprimis  bortenfis,  feu 
pomatiae,  quae  in  cibum  adhiberi  folet,  vide  egregie  difpu- 
tantem  Swamerdam  in  Bibliis  Natorae  ad  tabulam  4.  ope- 
fis  eximii.  Bene  etiam  dc  huius  generis  phyfiologia  meri- 
tus  eft  Britanntis  Lifier.  Vide  etiam  Antonii  Felicis  ct  Har- 
deri  Obferv.  de  ouis  cochiearom  in  Malpighii  Oper.  T.  II. 
p.  85  feqq.  Obdurefcere  diuturnitRte ,  fi  oua  a  teira  fua  (e- 
"paraueris  et  Jn  loco  ficco  repofueris ,  inteiligo.  Sed  pof-. 
itmt.etiam  femina  cochleae,  recens  natae,  intelligt. 

boium  deferuni  aeris}  Vrfino  vox  aeris  fpnria  videba- 
tur.  Supra  III.  2.  i6.J'ed  vt  ad  hunc  botim peruenias.  Meta- 
phora  eft  du6b  a  pifcatorum  fiihff  iaftu,  cum  rete  edufto 
vldent  capturanu    Equidem  tnalim  conferunU 

cum/oraminibus^  Haec  fpuria  efie  cenfebat  Vrfinos; 
refte ,  puto ;  ihtim  enim  feqoitur  quae  foramima  habeat. 

incrufiant/apa]  Eadem  notione  infra  15.  i.  maceriam 
laeui  lapide  aut  tejfcorio  incrafiare.  Nonius  p.  6d.  a.  ez 
Noftro  habet  parietes  cruflatos.  Alio  fenfii  Horatius  Serm. 
L  3.  56.  fincerum  vas  incruAu-e  dixit;  alio  Lu«lios,  a  Scho- 
liafte  ibi  iaudatus:  nam  vel  regionibus  illis  incrufialhi  calix 
ruia  cauliue  bibetur.  Scriboniotf  Largus  Conikp.  133.  caliccs 
quoque  eis  incruftentur  addltis  quinaue  vet/ex  Jalis  farrtfque 
granis.  vbi  vide  Rfaodinm.  Cniftariae  tabemae  Fefto  fimt 
a  vafis  potoriis  crufl^atis  diftae.  Vafa  feu  pocula  lignea  fa- 
ginea  cera  illita  intus  apud  Oaidium  Metam.  VH.  66g.  dici 
poflont  fimiliter  incruflsata.  De  pafljone  oochlearum  ita  Api<' 
oius  VII»  i6.  jiccipies  eochkas^  /pongizaUs,  membranam 
toUeSf  (L  e.  operculum)  vt  pofflut  prodire ,  adUcies  in  vas  lae 
et/alem  vno  die,  ceteris  dietus  tacper/eetomnihorammh 
dabisfiercus;  quum  pa/iae  fuerimi ,  vt  non  poffint/e  retrahe- 
re,  egc  oleo/riges.  Smiiiter  ex  pulte  pa/ci  poJjSnt.  ~  GfcUeas 
tiventes  in  tacfiUgineum  in/muUs:  vbi  pafiae/uerint,  coques. 
Vode  apparet,  cum  tefla  fuifie  apparatas.  AUbi  enim  diibrte 
eocfale^a  eacemtsui  addi  viUt  izi  iure  VBI*  cap.  7* 

viuax} 


VARRONIS  LIB.  HL  CAP.  XV.       567 

vhtax']  Haec  niihi  noii  integra  videntur  efle.  For^* 
nina  font  ollae  facienda,  vt  acfr  intrare  poffit,  et  cochlea 
viaere,  etiamfl  tam  vinax  cochlea  nqn  fit.  Sed  poteft  etiam 
dorare  in  olla,  quae  foramina  non  habet;  tam  viuax  eft 


Cap.XV.  Thtakid^    ad  maceriam  refertur. 

m  ix  ea'}  Vrfinns  malebat  ne  ea^  ortam  putans  ex 
ea  praepofidonem.  Praeterea  poffint  legendom  elTe  vidit 
Gefiier. 

iu  hoc  dolium'}  Vrfinus  corrigebat:  in  eo  addunt  glan* 
dem  —  quibus  in  tenebris  fiunt  pingues.  Doliorum  formam» 
a  Varrone  defcriptam,  non  fatis  inteiligo.  Semitae  enim 
vocabnlum  mihi  obfcurum  efie  m  hac  re  videtur.  Efie  ta- 
men  videtur  via  teAa. 

cum  cumuiatifit']  £x  le^one  iibrorum  ViAorii  Tume- 
bus  XDC  28.  efficiebat  cum  hilar  oppofitum  efi^  interprcfcatua 
opercttlum  ex  graeco  Sx»p.  Idem  aliorum  conieAxiram  cum 
molare  aut  cum  oUare  legentium  memorat  Scaliger  cmen- 
dalMt  cum  aular  impotitum  efif  in  doliis  p.  Putahat  enini,  ol- 
Jar  dici  operculum  oilae,  yt  putei  pateai.  Pontedera  deni- 
que  legebat:  cum  affatim  pofitum  eft  in  dolcisy  pingues  fiunt. 
Vcfinus  ait  eiS»  in  vetere  Codice  cum  vlar  impofitum  efiy  in 
dotiis:  deinde  landat  Turnebi  emendationem.  Turnebiis 
vero,  Veterem  leAionem:  cum  vlar  impofitum  efi  afferens, 
videtur  Viftorii  librum  rcfpexiiTe.  'Quare  dubito,  an  Vrfi- 
nns  ipfe  atium  Codicem  infpexerit,  etfi  faepe  veteris  Codi- 
-cis  le^onem  a  Vii%>riana  diicrepantem  laudet  Scaliger 
inuentom  fuum  autar  manifefiro  debet  coniefturae»  a  Turne- 
bo  antea  proditae.    Ipiiun  enim  Tnrnebum  nominat  Scali* 

fir,  eiufque  emendationem  reAe  improbat  Piiniu^  VHI. 
8^.  Sorices  et  ipfi}s  liieme  coftdi  cmStor  efi  Nigidiits\ficut 
glires,  quos  cen/briae  teges  ptincep/que  M.  Scaurus  in  (fonfu" 
kUn  non  atio  modo  coenis  ademere,  ^uam  c&nchytia.  -»  Se^ 
mfsrum  et  ipfim  animat,  cui  viuana  in  dotiis  idem ,  qui 
apris  infiituit.  Qua  in  te  uotatum,  wm  congregari  nifipo^ 
putares  eiufdem  filuae ,  etfi  mifcemUur  atiemgenae ,  aninevel 
monte  difcreti,  interire  dsinicando.  Geuitores  fuos  feffbs  fe* 
neSSa  ubmt,  infigni  pietcUe.  Seniumfinitur  hibema  qtdete. 
Gmditi  enim  et  hi  cubant:  rurfm  aefiate  iuuenefcunt,  fimili 
et  nitetis  quietc.  Scauri  lex  fumtnarui  incidit  in  A.  V.  639. 
Viuaria  vero  aprorum  primus  inAituit  Fuluius  Lupinus,  te- 
fteeodemfeA.  78»  quanqnam  ex  loco  Varronis  fupra  c.  12, 
viide  fua  tranj9»Iit  Pliniusj  au£torem  primym  agnofcere  non 

Nn  4  iicet 


568  COMMENTARIVS  IN 

licet  Pergtt  Plimus  {eft.  83«  h  MaefiaJUm  Ita&ae  mii  nifi 
in  parti  reperiuntkr  hi  glires.  De  iiliu  Ltuias  L  Silua  Mae* 
fia  Feientwus,  ademta:  vfyue  ad  mare  imperium  proiaium, 
Vulgo  bodie  appeljari  Bo/eo  di  Baccano,  monet  H«rdainiu* 
Plinius  XVI.  1.  7.  /agus  glires  quoque  fiiginat,  Confinnat 
narrationem  Matthiolas  ad  Dioicorid.  p.  206.  qut  £igi  matu- 
ritaCe  appetente  innumeroa  capi  giires  refert  in  Oimiola, 
Carinthia  Stii iaque.  Martiaiis  XIQ.  59.  tota  miln  dormitur 
kiems  etpinguior  illo  temporefum  quo  me  uUuififimmus alii. 
Idem  in.  58-  /omniculo/bs  ille  porrigit  glires»  Ad  coenam 
glires  parat  Apicius  vm.  c.  9.  vbt  inepte  nupenis  Editor 
interpretatur-murem  marmottam,  Khmnelthier.  GHres  ex 
Plinio  retulit  liidorus  XH.  3.  vnde  tamen  glyrcs  exicriplit 
Vincentius  Sp.  nat  XIX.  c.  131.  Glirium  examina  ex  Piaa* 
to  retulit  Nonius  p.  i  IQ.  adeo,  vt  eius  aetate  glires  in  coe- 
nis  fuiiTe  videantur.  Au^r  Gallicos  de  natora  rerum  apad 
liidorum  I.  c.  Glis  eft  ammal  modicum^  coloritms  atbo  n^^ 
/ubrufo  variatum,  per,  totam  hiemem  dormit  et  quafi  pUa  eon- 
tralfus  in  vnum  iacet.  -*-  Sed  hoc  mirum  eftt  quia  fi/opitemt 
animal  ad  airis/erena  deferatuff  paulatim  inter  manus  teuen- 
tium  conuate/cente  Jpiritu  re/obiitnr.  — *  In  arboribus  velut  in 
ierra  currit,  et  pomorum /ucco  cuputius  deleSaiur.  Aiber- 
tus  de  AnimaL  p.  321.  a.  GUs  anuual  eft  notum  et  eft  cohre 
varium  in  dor/o  grifeumt  in  ventre  aUmmf^breuiorispili  et  te^. 
nerioris  corii  quam  id^  quod  vere  varium  vocatur.  jhdmat 
^de  genere  murisy  /ucco  pomorum  vefcifur:  tn  filuis  va- 
gcUur,  hieme  tota  dormit,  et  aeJicUe  euigilcst  et  in  dormieueh 
pingue/dt  ^  et  ideo  ver/us  Boemtam  et  Carinthiam  in  autumm 
ruftici  in  /thus  ceUaria  parant  et  in  his/e  collocant  i/la  aml- 
malia  w  numero  pefinaximo,  et  in  eis  ad e/um homkmm  col^ 
hguntur.  Egregie  Albertus  glirem  iiotauit  eiufque  more$  ; 
contra  auAor  libri  de  natura  rerum  aliud  muris  geniis  ante 
ocolos  habuit  Gallis  vocatur  Loir,  Carinthis  Billig  Teu 
tPiUig.  In  Can^iolia  feminas  glires  aotumno  deligi  capl^ 
oibp  teilatur  Ha/cquetliixm*  Alpini  T.  L.p.  85.  Poionis  e^ 
Carno  -  Slanonis  Pouch  dicitur,  monente  Patlas  ia  Noui^ 
Glirium  Specieb,  p.  89,  Linnaeo  Sciurus  glis  audit*  Simil- 
limam  glirium  capturam  ei^  qUam  Aibertiis  oarrauit  vel  po«. 
tius  eandem  accurate  narraait  Valuafor  in  Hiitoria  Ca^^ 
tbiae  Libro  III.  p.  439.  qui  nomen  Sianonicunt  Pouh  Qom* 
memorauit  Ih  Calabria  bodieque  ad  cibos  capi  giires..  tefka^ 
tur  Swinbume  Itlner,  T.  I.  p.  385.  verf.  german*  Vulgo 
Gazam  fecuti  iketiv  Ariitotelis  H.  A.  Vm.  ij.eundem  po« 
taat  effe;  de  qoo  ita  ille:  ^mkn  il  ne^  i  ^^iv  «iuror«  riA 


VAKRONIS  LIB.  IH-  CAP.  XVI.      569 

iiyip»9i,  ita(  yhBTOi  rire  m^vr^ero^.  Heiychias :  Omic  — 
iari  yotf  ^w  rerfxitw,  i  ikaoQ  uctXifuvog  pZa,  0  ff)f/Hpog* 
Idem  ehoc  cmtsfo^f  Aioc*  Codex  Mediceus  AriOotelid  com 
vetere  ioterprece  iksoQ  habet,  Alberti  verfio  aUius.  Eundem 
iXoov  faciunt  cum  jct/e^^  Qppiani  Cyneg.  II.  574  feqq.  quem 
conditum  per  biemem  cibo  onmi  abftinere  ait;  ad  quem  lo- 
cum  Bodinus  p.  85.  b.  affirmat,  myoxi  defcriptionem  plane 
conuenire  cnm  iXet^  Ariftotelis.  Contra  Galenus  libro  ter- 
tio  de  Aliitient.  Facult  c.  1.  myoxos  inter  lautiillmas  epulas 
Italiae  referens  ait:  rSh  ipspcuonf  ftvSv  uoif  rSy  MkHfUvonf 
ikaSv  iv  pLitrtp  ^&fetf  rov  ftvw^v  xctXi^fttvov*  Ad  Lucaniam  re- 
gionem  Italiae  is  refert  myoxum,  cam  arftomye,  («pxro* 
fwg)  alibi  tamen  eundem  in  delicils  coenarum  efie  confef* 
ibs.  Inde  agnofcinms^  myoxnm  efle  gUrem  romanum,  di- 
verfum  ab  Siet^  Ariftotelis.  De  myoxo  tradit  etiam  Epi- 
phaniusin Haerefid^.  ikioQ  vel iketoQ poteft efle nitela, quam 
inter  puellarum  deiieias  memorat  Martialis  V.  38«  Quibus 
hodieque  in  Anglia  mus  auelianarins  in  lufu  frequens  et 
gratiflimus  eft,  referente  Pallas.  Auream  dlxit  Martialis, 
et  a  colore  fuluo  iklicem  quandam  nitelioam  vocarunt'  Ro- 
mani.  Variatum  fuit  dialeois  vocabulum.  Hefychius  enim 
oXei^y  iktoQ,  fuSc.  IdemlAio^*  yScric*  Idem  in  ^hfoi  fic: 
'Avrtyoifoc  ii  0  KKpvofjoc  ^  r$  itspl  {dwv  rov  xot^fuuov  fiSv 
iketov.  Coloris  vartetatem  in.SIanonico  glire  annotauit  Tau- 
be  T.  I.  p.  31.  Itaii  hqdieque  antiquo  nomine  Ghiro  yocant 
Myoxnm  Graeci  reoentiores  etiam  fw^y  dixere^  contra6h> 
vteabolo.  Siiidas.  /w|ip«*  i  koffiyaifpKc 'tup  jfMf.  Omeofo* 
phium  p.  354.  ^  r^  kviufUyuc  kmiornip^C  vapuficikM  rf  opuiip^ 

Cap,  XVI.  di  pi/cinis']    Haec  verba  in  vetere  Cddice 
deefi!ef  annotauit  Vrfinos.    Idem  ex  Geoponidis  XV.  9.  ar* 

Eit  mnlta,  praecipoe  narrationem  de  apibiis,  ex  cs^buiere 
oillo  in  ceUa  excludendis,  deefle  in  hoc  capite. 
jlppius^  noUs']  Locnm  difttn^one  adiuuit  Gefner^ 
quem  Vrfinns  emendari  volebat  legehdo  Axius  nobis  —  m. 
witti  fc.  Appius,  Hoie  Appio  tres  f&iTe  forores,  arguunt  viri 
dofl;!  ex  looo  Ciceronis  Epift.  ad  DiuerC  L  9.  f.  34.  vbi  Clo- 
dinSf  Appii  fhiter/  Bonam  Deam  non  pluris  feciue  dicitnr» 
quam  llres  fbrorca.  LucuIU  nempe  vxorem  incefln  conta- 
minauit  Tertiam  igitnr  fororem  Appii  pater  viuus  ooUo* 
cafle  videtur.  Altera  LucuUi  vxor  foit  MeteUi  Numidici  i2> 
ror^  tefte  Oicerone  Verrin.  IV.  66. 

(qtiofWH}  3    Eanm  iegi  malebant  ScaU^er  et  Vrfinus ; 
bic  praeterea  ommbus  (<0r0Mr,,omU!b  tmUJum.    Gefiierus 

Nn  5  x^ 


$70     .        COMMENTARIVS   IN 

refte  qnarwn  incluiit  Optttne  I.  Fr.  Gronov.  corrigit  dua- 
rum  mieram.  Inepte  vero  ait  Appios,  fe  primum  ipjitm  bi- 
bifle  mulfum  domi,  etfi  in  conaiuio  omnsbns  ipfe  daret,  aut 
'  ab  aliis  daretor.  Niii  primmm  antecederet^  mutarem  pnmMs 
m  pfimam* 

me  ceffd^  Pro  miki  dici  antiquo  more^  ex  Feflo  et  Peri- 
zonio  ad  Sanftii  Minerv.  I.  6.  p.  36.  annotaoit  Gefiier. 

mnm  effetj  Appius  lofiuitur^  quafi  ab  apibus  notaen 
adeptus. 

uXt»S^9  fuae  cetera']  Vuleatam  hrcpmS^  ex  vetere  Co- 
dice  Vrfinus»  Pontedera  et  iple  adeo  Gefner  corrigi  volae- 
runt  Deinde  in  eodem  Codice  reperit  Vrfinus  q§iae  cetera. 
quae  motabat  in:  quemadmodam  eetera.  Similis  eft  locus 
Varronis  11.  1.2.  dicam  duataxat,  quod  cji  hropixiy,  —  de 
origine  et  diguitate.  de  tertia  parte  vbi  eftdeartef  Scrofa 
fufcipiet.  Ceterum  leftio  £dd.  I.  B.  R*  id  ejl ,  quae  exercetU 
meUarii,  vulgatae  videtur  ejOTe  interpretatio. 

buMo  corpore  ]    Vrfinus  pecore  malebat 

f*  4.  Archetaus\  Huius  epigraomiata  de  rebns  pfayficis 
tA  Ptolemaeum  fcripta  faepius  iandauit  Antigonus  Caryftius 
de  rebus  mirabilibus. 

Idem^  Vrfinus^  malebat  Nicander,  cnius  efi:  verfus  a 
Varrone  pofitus.  Ante  Vidorium  verfas  geminatus  aderat ; 
alterum  auAoribus  libris  fuis  delenit  Vifitorius,  quemlau- 
dari  iifdem  verbis  monait  a  Stmplicio  in  Primum  Ariftoteli- 
cae  aupcM.  (pvtrti^c  c.  53.  vbi  eft;  frroi  fup  ctpipuiu  yinfsm^f 
rt^ipoi  H  fUkso^&y.  Fabolam  eandem  plures  tradidenuit  ve« 
terum  fcriptorum.  Ceterum  in  Nicandri  Theriscts  verfuj^r. 
legitur  I0CU8  ita^  vt  a  Simplicio  laudatur»  etab  Aeliano  I. 
28-  eamque  leftionem  equidem  praeferrem  b.  L  qiua  jnagis 
exquifitum  et  ingenio  Nicandri  aptum  eft  yiyeatg  iSrroi  quam 
rmtctv  ysveci 

gmcuH'}  Bmfch.  qtoccuU.  Varro  de  L.  L.  IV.  a  gre- 
gatim  voiando  diftosdTe  voluit;  redius  cumaiiis  Feflus  a 
fono  oris;  cum  quo  facit  Ifidorus  Origin.  XO.  7.  Scilicet 
a  upi^u  fit  gracus,  gracolus.  Graece  dicitnr  nelkm^  Alii 
a  gerere  deriuabant;  Menagius  a  graeco  «op«f ,  itipmoc, 
quafi  coraculum ,  graeulum.  £x  contraAo  prcmlus  ortqm 
vocabulum  Italicnm  grola  et  GaHionm  grok..  Vide  edani 
notam  fupra  ad  cap.  XI.  4. 

fed  vt  komines'^    Haec  verba  abundare  videntur  Vrfioo, 
qui  pra^terea  apes  poft  hae  deleri  yolebzt,  vt  gioifimL. 
operis  3    Crelbehtius  IX.  106.  operum  habet 

£  5. 


VARRONIS  LIB.  HL  CAP.  XVL      571 

f.  5.  qtnd  met  domus^  qnod  id  donms  inidebftl:  Vrfinus 
ex  yetere  Codice;  deinde  vulgatum  nam  abundftre  putabtt» 
cui  Gefnems  cam  aliis  £dd.  fubftituit  non  cum  figno  inter^ 
rogationis.  Sed  interrogatio  Jb  hac  Appii  oratione  plane 
aliena  eft.    Quare  non  inciufi. 

*  vt  plurimnm  ioci']    Rationed  geometricas  accurate  ex^ 
plicauit  Reaumure  in  opere  egregio  de  Apibus. 

opus  faciunt'\  Antiquam  leftionem :  fauos  mstk  far^ 
ciunt^  haud  fcio  an  temere  mutauerit  Vi^rius.. 

prindpia  conuiuii']  Vnde  promuUis  dicitur.  Vide  In^ 
terpretes  Petronit  cap.  3 1  et  94.  et  Lipiium  Antiq.  Le6t  m^ 
p.  loi.  In  promulude  autem  mel  inerat  Haec  monuit 
SchQet^en. 

f.  6.  accenH']  Ita  et  vetus  Vrfini  liber,  quod  efie  mo« 
net.  pro  accejferit.  Ceterum  quaecunque  hoc  capite  tradun- 
tur.de  natnra  et  moribus  apum,  pleraque  fiwt  ex  Arifix>telis 
H.  A.  DC  40.  repetita.  Quae  diiKcultatis  aliquid  habent 
attingam;  reliqua  filentio  tranfmittam,  quae  ledores  com- 
modius  in  ipfo  philofopho  ionge  fubtiliore  ordine  traditi 
legent. 

f.  7.  idto  modoi]    Malebat  Schoeti^en  in'A>  modo. 

imbecillitatis']  Poft  haec  excidilTe  qiyiedam,^  refte  mo« 
nuit  Vrfinus,  fed  temere  ex  Geoponicis  XV.  3.  interpolare 
lacunam  conatus*  efl^  Neque  enim  Geoponlca  in  melMcii 
difciplina  fequuntur^  vt  in  multis  aliis  rufticae  fciehdae  par- 
tibus,  ducem  Varronem,  fed  multa  ab  eius  do6fa:iiia  aliena 
plane  immifcent  £t  funt  plures  in  hoc  capite  lacunae,  quas 
ex  Geoponicis  nullo  modo  licebit  explere.  Lacunae  indi« 
oem  fi:ellam  appofiiit  Sdioetlgen»    -  ■ 

difpUcatae^  Cretcentiw:  in  aere  dijper/ae.  Gefiieros 
emendabat:  di/pntatae. 

numero  reducunt']  Crefc.  cymbaUs  et  /onisje  reducunt. 
omiffo  numero.  quod  eft  pro  cito,  oeleriter  di^ium.  Vide 
Feftum  in  voce  numero. 

f.  8-  quocunque  it]  Crelc.  ierii^/ejfumfubleuant  ^/u/ 
toUuni.  fed  antiqua  mea  £ditio  quocunque.  id  et/rfum/uble^ 
vant  ^/uJloUunt. 

inertes]  Crefc.  neque  ip/ae  funt  ocio/ae  —  defides.  fed 
antiqna  mea  Editio:  neque  ipfae  Jimt  inoperanies  nec  non 
oderunt  inertes.    Varronianum  fere  puto  e£k  inoperantes. 

impetentes']  Vidorius  ex  leftione  Ubrorum  Polit  ita^ 
que  impeftantes  effinxerat  inJeSlantes.  Impeftantes  tamen 
ipfum  defendebat  Tumebus  Aduerf.  VID.  8*  interpretatus 
verberantes  feu  verberare  ODpientes»    Ab.impingere  id  Ter* 

bum 


57»  COMMENTARIVS  IN     . 

bunideriiiabait.Schoeftgen.  Inepte  Poptank  le^ebtt  f ij/J^fim. 
tes.  Anttqium  leftboem  et  probam  expreflit  Creicentiiis ; 
habet  entm  ineptimfacimtis.    Igitor  eam  reftitui. 

voci/kiMes'^  Crelc.  voetfermtes  —  perfeqmmtwr  et 
pamae.  fed  Editio  antiqoa  mea  et  paucL  Plinius :  abigemt 
fkeos ,  fm$ttae^Jitigt$los  aggrtffae  tmcidatU.  Igitiir  Vrfino 
videbator  PliniaB  in  Varrone  l^ifle  pamcos. 

Extra  cfiiutn]  Crefcentina  ptoptetofHmn ,  qoafi  imxta 
legiiTet,  quod  eqnidm  praeferam.  Deinceps  habet  ne 
vmiat,  (td  antiqua  mea  qiae  venit  habet  Deinde  pro  eri- 
thace  reponebat  Vrfinins  ^ropolin,  qnoniam  infra  feft.  aji 
efl::  propokn  vocant,  e  quofaciemt  ad  foramen  introitns pro' 
teShm  in  almim  maxinu  ae/late  —  erithacen  vocant,  quo 
fanos  extremos  inter  fe  conghttiment ,  quod  e/taUnd  meik 
propoli.  Ariftoteles  H.  A.  IX.  40.'  npl  ik  ro  oto/m  rS  ofuf-^ 
VHc  ri  fthv  ^fSrov  riiQ  eivivaeite  TeptakifXtwraf  pJw^  ^Sre 
f  lorl  fUkttv  bmmQ^  &nref  mrej^cMftm,  vbi  Codex  Medi- 
ceus  cnm  verfione  TJbomae  h^bet  pjtfrvt:  £t  in  PUnio  XI. 
feft.  6.  vbi  locam  hnnc  expreffit,  pro  commofin  bis  Vin- 
centios  habet  mit^,  altero  loco  metin*  Cum  Ariftoteleni 
vbique  expreflerit  Varro/  nifi  alium  auAorem  nominauic 
aliquem»  lacunam  hoc  loco  efie  cenfeo  et  verba  qaaedam 
excidifle*  Eritfaace  enim  plane  dinerik  in  cellis  fauorum  fe* 
pofita;  cum  metys  fit  fpecies  propblis,  qua  tedba  picantur 
inttts.    £tiam.^MittiiMi  hude  h.  L  nominari  puto. 

Cg.  vt  cotonias]  Crefc.  in  coloniaSr  kommqne  dmces 
fadunt.  Geiherus  emendabat:  Haeque  dttcis.  £ouidem 
dttce  Creibentio  malim  legere:  vt  colonias  mittmmt,  Mamtu- 

fueduces,    Conjlciimt^  MS  kabent.    Nam  CreCs.   etimBu 
abemt  praefert 

fatifcaf\  £x  ledione  libri  Polit  pkyficam  aekifceti 
Scaliger  efifingebat:  phtffica,  macifcai:  u  e.  macefcat 
Vri]nu&  ex  vetere  codice  arceffist  vel  aocnfet  phyficam»  legi 
volebat ;  Popma :  pkgfica  magis  kifiat*  Equidem  legen- 
dum  puto:  pkgfiica,  fatijfcat:  ne  fatigetur  haec  phyCca 
audienS.  Atque  hanc  leftionem  volg&e,  quae  fenfilm 
plane  alienum  ab  h.  1.  habet,  interhn  fuhflitai ,  dum  me^ 
V  liorem  afierant  alii.  * 

£  10,  vilU\  Creic.  domnfatla^^  vno,  circa  totam  eb^ 
mfmn  abiearia  feciffe  -**  ac  retiqumm  locum  acjpatimm  — 
citi/ofemine  operu^e.  vbt  Editio  antiqaa  hfhet:  ac  Jftutio. 
Ceterum  Aldina  habet  duos  mHites. 

agellus]  Charifitts  p.  log.  Varro  rerum  miHcarum  3. 
imgermm  agelU  et  imgeravmacm.  dixerit^  jdem  i»  it^erilms 

emultis 


VARRONIS  LIB.  III.   CAP.XVI,       $73 

tnutiis.    Sed  et  prifflo  rufticanun  rerom  iugerUms  faepe 
dixit 

fiikiuoy}  Nomenalinnde  incognitam.  Scaliger  ex 
libro  Polit'  fnellinam  reftitai  volebat,  aeque  ignotanL  Ab 
aliis  fuklrreLivav  appellari^  monuit  ipfe  Vi£^rins.  Sed 
ecce  Ph]larg}rrias  ad  Georg.JV.  63.  melifphylla  herha  eft, 
quam,  vt  ait  Farro^  aUi  apiaftrum,  aliis  metinem  appettanii 
Seruios  ibidem:  f^arro  kanc  kerbam  apiaftrum  dicit  inpri- 
mo  libro  operis  ruftici.  Itaque  iibri  antiqniffimi  auAoritas 
non  ipernenda  e&  videtar. 

.  1.  II.  miaus  '^Jextertia'].  Crefc,  minus  quam^fex* 
taria*  Sed  re^e  Editio  antiqua:  mimts  vt  per  aeque  duce" 
rentur  dena.    Vrfmus  emendat/eftertiibn. 

f  13.  ftMknrSmtc]     Gellius  11.  30.  ex  h.  1.  landat:  fis-^ 
h<TcmotQ  ita  fauere  oportet,    quae  quidem  metlaria  afh 
pellant. 

refcfneut']  Crefo.  addit:  id  eft  vods  ecfii»  £x  mk 
Crefc.  editione  Gefner  laudanit:  reftdent  imagines  id  eft 
voces  eco.  Ex  Crefcentio  addendum  puto  vaeis,  Bnagd 
enim  vix  dici  poteft  echo>  omiiTo  boc  vocabnlo. 

Bouerum'}  Exvulgata  leftione  Scaiigor  banc  effinge- 
bat:  hk  enim  Jonus  harimfuRae  exiftimatur  effe  protetumt 
interpretEitus  ita:  einiinom  u>ttis  longe  protelantur  in  fa« 
gam.  Affert  locum  ex  Varronis  libro  de  liberis  educandis 
huncr  coiara  deteSlatio  protelum,  ad  difcendum.  Scaligero 
adftipulatus  Gefner  incluferat  vocem  caufa,  quam  ex  pro* 
telum,  tanquam  glollam,  ortam  putabat  Vriinus  fimpliciter 
legi  volebat:  praeterea  locimjjfe  oportet.  Ex  leftione 
£dd.  I.  R.  R.  praeterea  procerum  Vollius^  ad  CatnII«  p.  123« 
efficiebat:  praetoriaprocerum.  Quod  nimis  eflet  poeti<- 
cnm.  Nec  de  folis  proceribus  loquitur  Varro.  Equidem 
fimplicem  et  facilem  Vriini  ntionem  ampleftor.  Liber 
Caefenas,  tefte  Pontedera»  habet  praeterea  pro  procerum^ 
Crefcentins  habet:  tdc  enim  Jimus  fi^ae  exiftimatur  earum 
effe.  Sed  antiqua  riiea  Edit  habet  exiftimatur  procerum  effe. 
Item  effe  deberi  dicit  in  aere  temperato  ueque  aeftate  j¥igido 
ueque  hisme  non  opprejjo.  vbi  Biml.  habet:  ueque  aeftate  ui* 
mtMm  calido  neque  hieme  uimium  Jrigido.  Triller  Obfern. 
IV.  27.  corrigebat:    Porro  caetum  efje  oporttU 

£  13.  eafunt,  rofd]    CreCc.  vtJimL 

ocimum]  Crefc^  q^uum.  me£ca  maxime  vdkntibus. 
Sed  antiqna  editio  meac  ^gfnAiifi^  eaprap  mediee,  maxims 
eitiftmque  valeutibus  «tc. 


574.  COMMENTARIVS   IN 

cypirum\  ReAe  omitti  ia  Edd.  qidbiifdam  cenfet  Pon- 
tedera,  aat  legendum  clpiron,  quem  interpretatur  gladio- 
/km».a  reliquis  (criptoribus  in  meiliiicio  commemoratum, 
Cyperi  enim  flores  eius,  quem  hodie  dicimus^  fibunentt 
apibus  inutilia  praebere^  rette  mpnet. 

mi$m  vakntibus]  tta  refte  emendanit  Vrfinus  ex  ip(a 
fententia  et  Columella  IX.  5«    Vulgo  deerat  minus. 

autimm],  CTe{c.autumnaU.'  Pontedera  deleri  vult  ant 
cdterum.  aut  autumm.  Brufch.  hic  etiam  fuum  auBtumui 
habet. 

C  15.  porticu]  Supra  csq).  m.  feft.  5.  'iqm  euim  Jub- 
ter /ubgrundas  abimtio  viHaticq  v/ae  teSo. 

aluearia']  Miror  libros  fcriptos  formam  abtaria  hic 
non  praeferre,  de  qua  dicam  ad  Columellae  DC  cap.  6.  vbi 
libri  optimi  eam  exhibent. 

aluoSf  vbi  Jmt']  fc.  apes.  Hanc  antea  vulgatam  le- 
dSonem  temere  ex  libris  fuis  mutanit  Viftorius,  vti  mecum 
cenfuere  Pontedera  et  Gefnerus. 

aUmonio]  Ab  alendo  aluum  diftun  vult  etiam  Fe- 
ftus  h.  i. 

imitentur  ecwwu']  Homines  medios  contraftiores  a 
fimilitudine  veiparum,  quae  fimiles  apibus  hac  corporis 
parte»  vocant  ^Tjxtiie^^,  Romani  cingutos. 

f.  16.  vitiles]  Vnlgatam  antea  JUKles  Vi6h>rius  ex 
libris  fuis^  ratione  etiam  ita  fuadente,  vti  putabat,  mu« 
tauitin  vitiles,  AtjiSUles  reftitui  voluit  Pontedera,  quod 
hae  intus.  etiam  propter  afperitatem,  vitiles  vero  extus 
modo  contra  aerem  fimo  bubulo  oUinantur.  Ligneas 
aluos  extuSy  ne  putrefcant,  cinere  fimo  bubulo  mifto  obli* 
nunt  Geoponica  XV.  9.  Rimas  et  foramina  extrinfecus 
luto  et  fimo  bubolo  miftis  iilinit  Columella  IX.  14.  14. 
Plinius  XXI.  f.  47.  circumlini  aluos  fimo  bubulo  utilijftmum, 
De  materia  non  fatis  apte  tradunt  aluorum.  Equidem  viti- 
les  vtilius  intus  et  extus  oblini  pptauerimt  quam  fiftiles* 
Denique  fiAiles  ipfe  Varro  deterrimas  ait  eJTe  aluos. 

inqua  iutroean£]  Inclufi  m,  quia  flxitim  fequicur  'qua 
metlariifauum  eximere  pojfmt.  vbi  neA:io«  cur  Vrfinus  quo 
legi  maluerit. 

f.  17.  poffint]  Hoc  ex  antiquis  £dd.  reftitui  temere 
mutatum  a  ViAorio. 

-  auod^etfrigore]    Vrfipus  malebat:  quodeaejrigore. 

hic.  commoumtur]  Omifi  hic-,  quod  Ge<her  mutari 
volebat  in  liae  aut  haec.  '  _ 

C18. 


VARRONIS  LIB.JIL  CAP,  XVI.       575 

r.  Jg.  il  vi  qui4afn\  Vrfinus  et  abefle  a  veteribits  co* 
dlcibus  ait,  et  abeft  ab  Edd.  L  B.  R. 

tria  genera]    NuIIus  fcriptorum  eortm,  qui  hodie  ex- 
ftant,  tria»  fed  duo  omnes  faciunt  cum  Ariftotele  H.  A«. 
IX.  ^ivo  fikv  ^ifUvmv  0  fxkv  fitkrtm  rvf^q*  0  f  SrefQgp' 
fUkccg  xal  T9txihiir£pof.     Aliunde  accuratius  cum  Hygino ' 
defcripferunt  Virgilius,  Colamella  et  Plinius.      Virgilius 
adeo.adregis  alterum  genus  tranftulit,  quae  de  fureAri* 
ftoteles:  fiiXa^  xccf  TKxrvyiaroop.    Ariftotelis  locum  paula, 
aliter  referunt  Geoponica  XV.  3«  16.    rSu  ii  fictaiX^v  0/ 
fiiy  ipttrru  m)  rij  %po/$  ^ocvd^oi,  fiiys^oQ  ^fuohov  fieX/a<niCp 
el  iiisvrspoi  Toix/Koi,   okfyov  virofisXajvovreQ ,  fUysSoe  ii»^ 
'xXoutiov.    Ariftoteles  enim  de  nigro  et  vario  folo  addit: 
To  ii  fUye^oc  itirhiffiOQ  riJQ  %f ^<rr^c  fLsXlrrTjQ.     Sed  libro  V* 
cap.  21.  addit:  xolj  ro  xir»  rS  itu^ciftxroQ  ¥x^<^^  i^fuohav 
fjLOLh^rotrS  fJLTjxei.  quae  Geoponica  male  ad  primum  genus 
duciim  referunt.     Menecratem  de  erithacae  origine  idudat 
Rinias  XI.  feft.  7. 

qtditaf  melior']  Gefnerus  malebat  hic  ita  melior,  vt.  • 
Praeterea  Scaliger  fUfpicabatur,  olim  fuiffe  h.  1.  Menecrates 
fcrifntf  duo,  ruber^  niger  et  varius.  Sed  dubitari  poteft, 
an  Menecrates  Ariftotelem  vbique  fuerit  fecutus,  vtpote 
pacta^  Ephefius.  Equidem  totum  hunc  locum  a  librarii^ 
inutilatam  atque  interpolatum  puto;  cum  tria  vpcabula  ru* 
ber  mger  et  varius  pofita  viderem,  ftatim  inde.  tria  ducum 
genera  effecerunt  Crefc.  habet:  feditionem.  nam  duofunt 
genera,  vt  lUecenates  et  Firgitius  fcribunt ,  niger  et  varius, 
quimelior  e/i.  Debetergo  meltearius  interficere  nigrum,  qui 
alteri  regi  feditiofus  eft  ei  corrumpit  amum,  eo  quod  fio^ 
gat  ctc. 

f.  19.  ater2  Ita  refte  vulgatum  atter  emendari  iuHit 
iam  olim  Scaliger  ex  hisi  Ari£>telis  H*  A.  DC.  40.  trepoc 
i  ^wf  xaksfuvoQ,  fUkotc  xecf  ThtTvyian/jp.  iori  ii  i  ae^^pjp^ 
uroc  fUyi^oQToivroty,  inevrpoQ  ii  xei^voo^pis*  vnde  PliniusXL 
feft.  18'  quanquam  de  Jucis  video  dubitari,  propriumque 
Usgenus  effi  atiquos  exijlimare,  ficut  furHmSf  grandiffimis 
mter  itlas,  fed  ntgris  tataque  cduo,  ita  twpettatis  quiafurtim 
deuarent  milta.  In  loco  Ariftotelis  refte  Codex  Vaticanns 
cum  verGone  Thomaelegit:  Ifn  ii  i  xsf^P^v.  mc  etc.  Pro 
iUXkc  verBo  Scoti,  quam  fequitur  Albertus  ct  VincenthiSf 
eatprdit  fUyocg.  Male!  Furem  verfio  Thomae  nominat 
formigerum.  Cum  Ariflotele  faciunt  Geoponica.  Verbii 
qui  vocatur  ab  atiis  fucus  ex  gloiik  efTe  orta  putabat  Vrfi* 
Bus;   adftipuhuite  Becknuumo  ad  Antigonum  Caryftium 

p.  105. 


376  COMMENTARIVS  IM 

p.  105.  qni  egregie  docait,  fares,  quos  Ariftoteies  diligen- 
ter  vbique  a  fbcis  diftinxity  eiTe  getitis  rapax  nec  genero 
Bec  fpecie  a  vaigari  apiam  genere  feparatnm,  fed  inoitante 
oocafione  vel  indigentia  ad  farta  delapfum.  Quodfi  leBdo 
vulgaris  bene  hal^,  tum  credere  oportet,  Varronem,  vel 
jpfopi  Menecratem,  ieftione  loci  Ariflx>teiici  deceptom,  fb* 
cam  euhdem  cum  fiire  feciiTe;  in  quem  errorem  pronior 
erat  lapfus,  cam  fciret  et  ipfos  fbcos  furium  nomine  cen- 
feri  a  fcriptoribus*  veluti  faftam  ab  Aeliano  H.  A.  L  9. 

jypaequae]  Ita  correxi  vulatam  vj^,  fiio.  Ari- 
ftoteles  enim  fic :  akhf  puMfi  iftol»  ry  oi^p^vjf  ^  cuik  fut» 
xpoi  —  fUks  Pf9%i  ^  Hhf  «->  Tnhtfut^i  H  d^f»  al  fU^ 
Upaj  rf  yiyei  rf  fuaipS  nof  TetpSyrai  inpiiXuy  &  rofy 
ffftTjySy"  ji|y  irf*fani<rw<ri  rirro  UnS  vTBpPe^  yffvw^a^ 
a^oL^iv  ^fojvo^  Plinios  XI*  £  19.  diterioris  Umgae  et  qnibus 
fimiUtudb  vejparum. 

quae  ferael  Legendum  puto  ma  feroi.  Plinios  L  c. 
apes  funt  et  rufiicae  filuefiresaue^  aorridat  aJpeShi,  nmko 
iracwidiares,  fid  apere  ae  lcAore  praeftantes.  PVbananm 
duo  genera:  optimae  breues  variaeque  et  in  rotunditatem 
compaSiles:  deteriores  bngae  et  quHms  fimiiitudo  vejparum. 
etiamnum  deterrimae  ex  iis  pUqfae.  Arifloteles  H.  A.  DC  40. 
^  i'  of/oTif  fiunfXf  OTfayyvhf  xc^  roatthf.  «AAsf  pMnf»  ^  iut^ 
iptfnoi  ii  al  yivifuvof  rSv  fuhrrSv  oS  r  iro  rSv  ra  iptsf» 
vtfjLOfiivm  ndi  axo  rSv  ri  ofavi.  iar}  yif  eu  axo  rSv 
vkovofmv  iMvrefOf^  ncq  iXirrfic  ndl  ifyarmmefaf  ncq  xa^- 
rirsfaf,  ifyi^ovratf  ro  ri  nnfflot  ifjutki  naj  ri  irtwoX^c  ni^ 
ktffifict  rxvkSov  —  ci  ii  fioatfci  riro  nsfftx  ro&vof  mfw* 
fictXn  ncil  ri  niXvfifict  KVwhfnoQ,  OfiOiov  rf  r^;  av^fjjvtfg. 

{.QO.  Aift  puluerukntael  Has  Vir^us  hinc reddidit: 
uamque  aUae  tmrpes  korrent,  eeupuluere  ab  alto  quum  veuii 
etjicco  terram  fpuit  ore  viator.  quaeverba  male  G>lumella 
T\.  i6/fe6t  2.  ad  genus  regum  deterius  tranftulit.  Hoc 
ndftrom  ^nus  fdem  cap.  IL  fed.  2.  ita  notauit:  aHas  mi^ 
uores  qmdem  fed  aeque  rotundas  et  infufci  colorls  horrUU* 
que  pili.  ^  Arlftoteles  H.  A.  IX.  40«  cu  ik  funfoil  ifyinioc 
ftSkkov  rSv  fieyikc^f  iieref  iffruff  l^eet  ik  ri  rrefi  «s- 
fnorftpLfiivct  no^  XP^^^  fiAeuvcof  nou  innenctptp^oq.  or  ik 
ifivif  ncq  kapLTfOf  Heraf  ywihiMQ  ctfydf.  vbi  libri  optiaii 
eum  Scoti  et  Thomae  verfiohe  irmenavfttAnq  hwra^ 
Thomae  verfio  etiam  refitorfifptivu. 

X  21.  Jimtalut]    (2refi;.oiiiittitafoii 


1 


VARRONIS  LIB.  III.  CAP.  XVI.      577' 

temporai]  Crelceiit  iempore  vemd  ^  nam  ideme  ^ 
ean/uefeuHt  tremflatae  manere.  Vrfinos  verba  jno  J!mi^  ^raij^ 
latae  manere  abandare  putahat 

mm  ejf]    Crefc.  noHjit. 

f.  32.  /ed  et  abmt]  VuI&rtaiA  fedfi  tranfiUtrae /unt 
apes  ea  afnaftro,  aadaftef  rebiaxt  ex  ledioneEditt  qaam 
temeramt  Vi^rin^.  Scabi^nCi  vulgatae  variis  modis  lenire 
cooati  font  Pontedera,  BocKncr  et  Geflien 

ammadnerterint]  £x  ieftione  a  ViAorio  tradita  librf 
veteris  Scaliger  efficiebat :  haud  inopiam  ^e ,  abiu^e  dicit^ 
Is  ait^  eum^ni  eic*  et  ad  Menecfatem  refeTebat  Vriinua 
malebat:  auimaduerterint  dbi  inofdameffe,  abeottt^  JHette^ 
crates  ait  apes  propter  — *  pitftus  exflorihus'^  eomufo* 
tere  t-  eafque  vrina  fotas  reficii  Popma  excogitaait  hand 
meddam:  animaduerterint  faui  inppiam  ^e,  habuiffe  dim* 
tis  malint*  L  e.  lutbitare  diuites  aluos  malint  Deinde  coiy' 
rigit:  Cumjitnt  Opes  —  yrina  pota  refickinduau  Pontederii 
cenfebat^  Varronemiiuncloqui  velleoeec^  quodfaciendum^ 
cum  apes  non  funt  tranliturae,  in  aliam  aluum;  igitur  le* 
gebat:  nae.  (iiue  Mm)  cum  animaduerterint  aut  inopiam 
effe  (pro  efcae)  habuij/e  deuitant,  aut  cunf,Jint  apes  moriU 
dae^  Gefnerus  Iuc,.velut  id  cliuo  bouem^  defpomiere  ani« 
mum  fe  fatetur ;  reffce  tamen  mpnet  magivun  hic  lacuaain 
efle  in  oratione  et  fententU,  quae  yix  vnqiiaili  i^eAe  intem 
polabltur. 

nucis  graetae  et  cornu] .  De  cofno  idem  Pliilids  ai&ma^ 
atque  omnino  de  floribus  quibufcunque^  primo  vere  iiimii 
auide  ingeiiis^  obfefuat^  nocefeeos  apibus«  '  Vide  ad  Cola# 
mellam  DC  1  j.  3.  Vlmi  floribus  fluide  ingeftis  alui  pro^ 
flonium  pati  tradit  Columella.  Cornum  poft  illatam  a 
Lucullo  cerafiim  Itailae  diftum  fuilTe  coriiocerafunl  tradifi 
Seraius  ad  Georg.  n.  iS>  Eodem  nomine  Germani  appel*  < 
lant  compolito. 

£  23.  De  kis^  Multa  nhte  ha^  vefba  exclditfe,  ipfe 
orationi^  nextts  docet  et  ffionuit  Vflinas.  Cetera  etiam  or^ 
dine  peruerfo  plane  tnkdimtof ,  vt  in  retiquis  capitSms  iaepe 
faAom  fuit 

erithacen]  Non  inepte  cdHiedffe^UW,  qui  ifiltthtt 
fxxrrexeront  ergthacen;  quae  fcriptora  et  originem  vods  et 
Haturam .  C^rte  colofem  rei  ^jnificet  Nullibi  tamen  itt 
graeoia  icriptoribos  eam  fofmam  reperi. 

mM]  Ita  ex  libris  ftds  fcripfit  ViaJoriU5l :  Vifinu^  legl 
^eterea  volebat  meUe  et  propoU*  attt  poftius  mel  e  propolip 
foae  ^ iplafiriptuni Edd. v^tenim« 


578  COMMENTAKIVSIN 

C2^  affinmtur}  Geruenis  emendairi  yolebat:  offe- 
fimtur  '^  ex  WHem  omma  rebus.  Pontedeni  etiam  dicmii 
volebat  reuocari  ex  EUld.  I.  B^  R* 

Jmtptex  mimfterium']  Vulgo  onuffiim  vocabalum  mf- 
fiifterium  «ddidi  ex  antiqms  Edd.  Vrfiaus  multa  excidiire 
ante  vocem  Jimpkx  piitabat;  cui  aflentitur  Gefiler,  qai  mf- 
uifterium  additom  putabat  ab  aliqup ,  qui  lacunam  inter- 
polare  vetlet.  Equidem  locum  melios  inteiligi  putabam 
pofle  addito  vocabuio  miuiftirium,  perlanatam  tamen  ita 
efie  non  credo,  ^     .       * 

carpani]  Crero.  b$Ui  habeut^  Ex  malo  pumco  et  con- 
/parago.dbum  capiuwt  fotum. 

okd}    Creic.  olea  mel,  fed  nou  bouum. 

f.  25.  quofme  fieri]  Edd.  L  B.  R.  cumfieri.  In  Co- 
.  ,dice  vetere  -  Vrfiiius  reperit  confieri,  qoam  ie^tionem 
probo. 

fUueJhibus,  eibum  et  mel.2  In  libris  fuis  Viftorius  re- 
peritr  circum  et  mel,  unde  effecit  cibum  et  mel.  pro  vul- 
gatis  antea  ceram  et  meL 

tapfana']  Crefc.  lapfano.  Nux  graeca  eft  fiiiftus 
amygdalae,  de  qua  Ariftoteles  Mirabil.  aufcult.  cap.  19.  3^ 

mSit  wkSarw  yip  yivw  (peurh  if  airSv  yfue^d^of.  i  vbi 
chalcidiea  herba  itotias  fioua  dudcidica  eife  debere  vi- 
detur. 

ccnrpere\ "  Crefc.  cum  I.  B.  Ri  capere. 

f.  26.  difcrimeu\  Vrfinus  omiiTo  difcrimeu  iegz  vole- 
bat:  $uc  uou  etiam  atiud  Jequuntur  in  carptura,  vt  id  fe* 
'  quantur  in  melle.  Scaliger :  vt  eas  Jequatur:  inteiled:o 
hefbas.  Pontedera:  aHud  eas  fequatur  mit  fequUur^  Equi- 
ilem  locum  ita  puto  conftituendum:  fequuntur  in  cairptimra^ 
vt  in  metle;  quod  etc.  omiilis  mediis  verbis :  ant  eas  fequa- 
tur,  mate,  tanquam  ex  varja  le^tione  orta,  omittenda  cen- 
Teo.    Interim  inciufi ;  et^^nafi^fcr  mutauiin^/tfttiMiter.      j 

Siferae']  iSI[^ra^legendamcenfebatScAliger»  deerica 
Plinii  et  meile  ericaeo  interpretatus.  Salmafius  ft/erae  piae- 
ferebat,  iiier  feu  genus  paftinacae  expHcans:  Scal^ero 
.  praeiuerat  H.  Barbarus  CoroUaril  I.  cap.  125.  Contra  qoam 
Opinionem  refte  monuitPontedera,  melericaeum  Plinii  non 
efle  liquidum ,  fed  arenofum ;  deinde  praeclare  radonibiiia 
phyficis  explicat,  cur  ex  erica  mel  liquidum  confieri  non 
poifit»  fed  fpiJ^am.  Contra  Salmafium  deinde  docet,  fUer 
.   90U  afle  genaa  paitinaoy^   Aep  ej^  pafiinaGa^  hednm  cx 

fifere 


VARRONIS  LIB.  UI.  CAP.  XVL       579 

fifereliquidum mel,  fed potius fpiflum cogl.  Igitur leftio- 
nemCrefcentncmjampleilituf  Pontedera,  etfimuldocet, 
Pap,honacei«or«herbas,  ad  quas  pertinet  cicef,  copio- 
fitmapibus  meUtqueaqnofmn,  igitur  liquidum,  praeb^re. 
Vtinmexperunentoconfirmaffetemendationem.    Ceterum 

2  S^T  ^T!^  ^'^*'""*'  <5efnerus  laudat  ledioneS 
f^Mf^fMt'  Anbqua  mea  cicere  flort  habet  Equidem 
m  Pl,mo  reperio  Xl.  feft,  ,5.  quodfit  palam  dotioll.ptZ 
£ft'  .T^l  rorejpiffkm,  qnae  Harduinus  explicat  e* 
fett  13.  vbieft:  ttn  optmum/emper ,  vbiopHmorum  dolio^ 
hsflorumfondit^  ybiiJ»rdiAn^,  folia  Xina  iSerpJL 
tatur  Videtur  fciMcet  Plinius  exorimere  voIaiiTe  W  A*' 
ftatehsH.A.  V.  22  <?)/f«  ii  rl  ,.(K^  U^i^Jf^^ 
W,  •««  fxfithwihm  &^.  feu  vt  eft  in  libris  fcriptis- 
ZlitH^e'^^  VerumPliniiprioremWK 
de  calyoe«oram  dici  polTe  videnturj  deinde  Piiuius  no- 
°i'?»'"*  .*?'»*'»*  »«» "^«"f  Pingui  «orem  authefbam  aUquam, 
vt  in  fpiffo,  rorem  marmum.  Nam  fi  dolia  fimt  h.  1.  calvi! 
ces  iorum,  tum  vero  falfa  eft  Plmii  obferuatio.  Omne 
enimmel  exflonbus  lierbarum,  calyce  inclufis,  confit.  tA- 
gruante  Ariftotele.  Male  deniqae  fpiffo  oppoiilbir  pinS^ 
mel,  et  vocabulum  palam  plane  inepte  additur.  Lritur^in 
verbis  palam  doboHs  veftigut  verae  leftionis,  e  Varrone  tni- 
duftae,  latere  puto.  Forte  fuit/«^a  et  dolichis  tiquidtm. 
fabae  emm  florem  apes  vere  euocare  aloeariis.  iofe  a}u 
feruauit  Plmius ,  vt  ad.CoIumellam  docui-  Cetekm  Dkn- 
t»e,  praecipue  neftariis,  a  Linnaeo  didlis ,  varise  lis  forraae 
et  pofitionis,  mellis  liquorem,  a  natura  praeparatum,  apibus 
;  J»''°^pt-     SunttamenetiamphintoeqSaedamneffi 

ferae,  qud>us  abftment  apes,  velutanthoxantbum'  odoratum* 
•  ittrciiSM  poeticus  et  fumaria  ofiicinafis.    Contm  ex  enute 
1  olentibus  etiam,  ditbmno  albo,  lamio  purpur«o,  corianl 

dro  latiuo,  geranio  cicutario,   apes  mel  collijmnt    Mel 
venenofum Ponticum.  veteribus  etiam  diftum,  ex  azal«ae 
generecoUeaurafui(re,hodieconftat    Exgraminibusnibil 
I  fere  cerae  aut  mellis  fubminiftratur ,  nifi  quod  caricem  acu. 

I  tam  excipit  Hagftrom  de  Apium  cultura  Suecica,  Holmiae 
t  >773v  qtti  fin»»!  indicempofuit  plantaruni  Sueciuarum,  Vnde 

,  apesfeu  cenim  fiue  mel  coUigunt  Denique  vlde  notam 
,  poftenorem  ad  Nicandri  Alexiph.  verf.  451.  vbl  fufpicatus 
j  fum,  h.  1.  legendum  effe;  Uqmdum  mel.  vt  e  tt^o,  arato- 
^  fum,  vt  eic  Maraeflore.  Mellia  Attici,  ex  tliymi  conf^ 
^         nous  coUeetu  vide  ap.  Niclas  ad  (jeopon.  p.  1093.     Cete- 

Oo  a        fum 


$8o  COMMENTARIVS  IN 

ram  cicenun  hodieque  nomine  in  Italia  appellaii  monet 
Ponted.  in  Cur.  fec. 

Cjftijh  bonuml  Crefc.fico^  oftifobofttmr  €x  ikgmg^.  fed 
andqua  mea  Editio :   extiti/b  bonum  ex  timo. 

f.  27.  Gbi  pars]  Scaliger  legi  volebat :  Gbi  pars  qitod 
potio  :  et  ea  iis  aquaHcula,  vnde  bibant  ^  eamquetiqmdam.  — 
uut  eis  aqualicula.  ita  vt  o^ii^irtt/a  fint  vafa  aqualia ;  e^que 
ex  voce  repetitverbum  aquam,  vocabulo  liqmdam  adiungen- 
daoL  ea  interpretatur  ideo.  Vrfinus  ex  codice  vetere  lege- 
bat:  cibi  pars  quod  potio,  et  ex  iis  aqua  iiquida^  vnde  bi- 
bant  etc.  Crefcentius  ex  h.  1.  habet : '  His  aquam  Uquidam^ 
vnde  bibant,  effe  oportet.  Pontedera  etea  interpretatur  ideo, 
^  aquam  liquidam  fimilit^r  prob^t. 

djcendatl  Crefcent  ne  profunda  vltra  duos  aut  tres 
digitosfit.  vnde  h.  1.  nialim  iegeirc  q/iendat  vttra  duos  aut 
$res  digitos. 

ditigenter'}  Crefcent  bibere  poJSnt.  Diligens  habenda 
iura  eft.  fed  Editio  antiqua  ihea:  bibere  poffmt  in  aqua,  di- 
ligens  etc. 

C  28.  aut^^exinanitas  Crefc.  examinatas.  Pro  a^ 
Vrfinos  et  Pontedeiii  legi  malunt  ac  retinquere.  Equidem 
•ios  emendationis  nollam  video  necefiitatem.  Apes  aat 
melle  folo  vtminty  fi  pabulum  illis  non  praebetm*  incom- 
moda  tempeffaite^  aut  fi  vtrumouedeficit  afuum  relinquunt 

coaSas'\  Italegendnm  eue,  monuit Vrfinos  pro  volgato 
€o9as.  Infra  iterum  offds  ex  eofaStas  appommt.  Ceterum 
Creic.  ex  h.  1.  babetfaepe  apponuut. 

perpurim}  Vulgatum  purpuream  ex  Columeila,  qpd 
BiHndam  lanam  imbui  iubet,  emendari  iufiit  Pontedera. 
Crefcentias  ettam  ex  h.  1.  refert  haec :  cdii  aquam  muifam 
vtjk  prope  curoMt,  in  qua  addunt  tanam  puram. 

uno  tedtpore}  Vrlinus  Jimul  interpretatur,  et  deinde 
ae  ne  emendat 

appomtnt  ibi]  Ex  leAione  Codicis  foi  Vrfinos  corri- 
gebat:  ibi,  quumforas  hieme  in  p.  procedere  non  poffimt^ 
vocem  hieme  ex  gloQa  efle  fu(J>icafus.  Pontedera:  iti;qm 
foras  ad  pab.  proc.  tatnenpojjint;  quem  fecutus  Gefiier  re- 
ftituit  quoforas;  fed  praeterea  hienie  tollendum  erat  com 
Pontedera;  nam  hieme  fopitae  apes  torpent  Mihi  ratio 
Pontefderae  raaxiih^^bmnium  placet;  fed  incommodum  mihi 
in  ea  acctdit  tamen,  quafi  illud .  praecipue  fit  curmndiim 
mellario,  vt  apes  proHiire  poflmt  aluo,  cum  cibi  penoria 
laborant  Interim  hieme  inclufi ;  iiifi  biems  pro  tempeffaite 
fimpliciter  dicitQr. 


VARRONIS  LIB,  IFI.    CAP.  XVh     5gf 

f.  39.  adnatae]  Adtiata  in  trifoUo  vocat  Plinios  27. 
cap.ir.  quas  Diofcorides  7rotf»(pvxi»g.  liidonis  Orig.  17. 
cap.  9.  adnatumes. 

Liberorurn\    Hoc  vocabulum  vt  fpurium  deleri  volebat 
Vrlinus^  nulla  edlta  ratione. 
,  huius  quod']    Vitii  manifeiti  fan^ndi  plures  vias  mon- 

ftrantlibri;  quam  feguar,  dubius  haer^o. 

f.31.  ratnum  vel  quid  aliud]  Vulgo  haec  deeranh  Vr- 
finus  inalebat  legi  ramumaUudue  quid  oblinunt.  Supra  dixit: 
Exantenvbi  volunt  condere,  tum  ramum  aliamue  quam.  rem 
oblinunt* 

vt  quae  in  nouam}  Gefnems  volebat  legi :  Itaque  in 
nouam  etc. 

f.  32,  Jumuni]    De   hoc  loco   ianando   defperauerat 

Scaliger  cum  Viftorio.     Primus  tn  verae  lefliionis-  veftigia 

inciditPopma^  quilegi  volebat:  ex  ipfis ,  fi  fures  aluosna^ 

beat,y  quem  concerminarint ,  interpretatus  quos  conccrfi/erint. 

Kefte  enim  ex  Columella  animaduertit,-  maturitatem  meUis 

inteliigi,  ii  animaduertamus^  fuoosab  apibus  expeUi  et  fu- 

garj.    Quod  fpquicur  conieSurqm  faciunt  ad  apes  quoque 

refetrri  cenfet,  fed  diuerfum  tamen  elTe  a  praecedenti,  vti 

ilgnum  ipfum,  rei  fcilicet  certae  et  cppfpicuae,  a  conie- 

flSira  rei  obfcurae.    Verum  in  verbo  monlbrofo  concermina* 

nii^  deiidero  ingenii  feUqitatem.      Salmafius.ad  Solinam 

pag.  677.  corrigi  volebat:.  fi  pluris  cUius  habeatf  vel  con^ 

germinarint..  i.  e.  ii  faui  coniunfti  et  ^jAr,e<Pvnorsc  extite- 

rint,  npn  raci  ac  diiTipati.    Infeliciter  prorfus.    Pontedera 

priore  emendationis  parte,  a  Popmae  propofitae,  probata, 

legebat:  fures  fi  akos  kabeat,  nam  cum  germinarit,   (rcNf- 

ieSuramcapiunt ,  fi  intus  faciunt.   autita:.  fures  aluos  ha-^ 

beatne.  nam  cum  germinarit.     Sed  nec  ita  iocum  perfanari 

putow    Neque  enim  illud  fignum  dici  potefl,  veluti  rei  cer- 

tae,  cum  germinauit^aluus  fures  feu  fuco$,  fed  fignum  il- 

'  lud  certum  et  manifeftum  efl:  eximendorum  fauorum,    fi 

^Iuus  fur^s  feu  fucps  expulit     /Equidem .  certiiTimam  loci 

I  .msdiciniim  reperiffe  mibi  videor.      Primum  cum  Popma 

I  fignsi  certa  a  conicfturis  diitingtio..      Signa  ex  ipfis  fauis 

'  ^plenis  et  membrana  obduftis  fumuntar.      Conieftura  de 

(  fauis  plenis  et  melle  maturo  eximendo  fit  ex  ipfisapibus, 

t  fi  bombumfaciunt,  ii  huc  UIuc  curfitantes  trepidant,  denique 

1  fi  fucos  exterminarunt.    Haec  ita  tradit  Palladius  lunioW. 

i  quae  mella  matura  ejfcfignis  pberibus  inftruemur.      Primum 

i  quidem ,  fi  plenajunt ,  apumfubtUe  murmur.a^dimus  —  itcm 

i  cumfucos  a/edibusfuis  grandi  intentione  deturbant.    iMur- 

^  Oo  3  muris 


58i  COMMENTARIVS  IN 

mnris  fabtilis  lignutn  reliqai  fcriptores  omiferniit  Bombiinfi 
vecat  Varro;  fed  potait  is  bombum  a^  trepidationem  et 
iram  apum^  iiicos  expelientium,  referre,  lx>cam  igitar  fic 
emendandum  puto  verbiS  tranfpoiitis :  /mmmU  e9c  ipfiSf  fi 
tftenas  alnm  habet^  (f^ilicet  fiiuos)  etfif  opercuta  abu  cum 
remouerU,  fauorum  foramiHa  obd^Sl^  videntur  membranis.  _ 
fuouiam  tuncfunt  repkti  metle,  Ex  apibus  comeBuram  ca- 
piunt,  fiintus  bomhum,'et,  eum  iutro  eunt  ac  for^s^  trepi^ 
dantj  etfkcos  (fenfures}  exterminanU  Paene  oblitns  erani 
Vrfini,  qui  le^  voiebat:  ex  ipfis,  vti  fi  fucos  abigmUj  fi 
intusfaciunt  etc.    Media  verba  fpuria  efle  cenfebat 

intro  ewU]  Ita  diuidi  vnlgatum  intraeunt  iuflit  Pour 
tedera.  Vriinus  malebnt  iegt  deinceps :  adfores  trepidant, 
$t  opere.  ahrnm  cum  remoueris,  fifauorum  ~  vidmtur  mem- 
brarUs,  quod/unt  repteti. 

etfi  opercuU]    Vi^torius  in  libris  fuis  reperit  fcrtptnnt 
fig^o   vitii  appofito ;    etfi  opercula  alvum  cum  rcmorefffi  , 
vnde  Soaliger  efficiebat:   et  opercula  atuum  cnm  remoueris, 
dfauarum^  membraniSf  cumfint  reptetimette.    In  eximendo. 
Pontedera  eandem  emendadonem  propofuit^  vt  aluum  fit 
pro  abiorum.    Pro  metlis  membranis  Crefb.  hat>et  qua/i  mem^ 
branis.    Sed  vulgatam  Vrfinus  defendebat  ex  PliniitocoXT. 
c.  13.  vigefimo  die  craJfefcU  met,  mox  obducitur  tenmi  mem- 
brana^  quae  feruoris  tpfius  fpuma  concrefdt^      Colnmella 
IX.  15.  Ergo  cum  rixamfucorwm  et  apiumjaepius  committi 
videris,  OMpertas  atuos  tnfpicies ,  vt,fiuejemiptenifamfint, 
differantur;  fiue  iam  Uquore  compfeti,  utfuperpoJUis  ceris, 
tanquam  opercuUs  obtiti,  demetantur.      Equidem  Soafigeri 
emendationem  repoful  pro  vulgato  remotafint,  et  vooabu* 
him  mettis  inclufi.       Quodfi  enim  vel  maxime  ex  mellis 
fpuma  membranae  ifiae  feruore  quodam  cuncrefoent,  vt  trar 
dit  Plinins^  ^t  falfo  qaidem ,  vtiputo,  inepte  tamcn  Varro 
eas  mellis  membranas  dixifletf  et  deinceps  demum  de  ipfo 
melle  fauorum  fiibdidiflet      Quare  probo  Crefo.  leftionem 
quafi  membranis.    Pofi:ea  pofui  quoniam  tunc  pro  vi|lgato 
enmflntn    Ex  antiqua  fcriptura  qudfH  ortum  puto  vutgatnib 
eum,    Crefcentius  etiam  habet^«ia  tuncfunt.     Editio  mea 
antiqu^  h^bet:  Itemfi  ->-  eduSh»  -*-  fnelU  omiflb  vocabaio 
pfeffi. 

f,  33.  In  eximendo]  Ita  refte  iam  olim  haec  dlftlngnl 
luflit  Scaliger  et  Vrfinus.  Vittnm  tamen  manifeftum  reUqult 
Gefrier.  Vulgo  enim  legitur:  ffi«»frra«i>,  Cnmfintrepleti 
metle,  in  eximendOf 

ded' 


VARRONIS  LIB.  IIL  GAR^XVL      58i 

iUcimatn]  Vere  et  aeftate  decitnam  relinqui ,  aatamiio 
tertiam,  iubent  etiam  Geoponica  XV*  5.  In  Plinio  XI.  c.  14« 
eft  duodecima .  in  Columella  IX.  15.  quinta;  quos  nume^ 
ro9  ad  normam  Varronis  corrigi  voiuit  Vrfiiius,  Sed  vide 
notam  ad  Columellam. 

re/iibiles/egetes2  Negationem  addi  iiiffit  Vrfinus. 
Reftibilis  enim  i^er  eft^  qui  biennio  condnuo  feritar>  con- 
tranoualis,  qui  intermittitur. 

qwHfue  mtUtum\  Vrfinus  emendahat  quotaimis  mut. 
imn  — >  magis  ajfiduas.  Intenm  inclufi  fuperuacunm  tds. 
Deinceps  Aldina  habet  primum  tempus  effiputaui. 

fj  34.  tertia  pt»rs'\  Crefcent  /ed  rarro/cribit,  quod 
pars  tertia  fauorum  tantummodo  toUatur  pro  hieme,  reli- 
qitum  reUnquatur,  tieet  ptena  fint  Atuearia  metts.  Vides^ 
eum  in  VarronelegilTe:   etiamjifoecunda  fit  nlms: 

fi  vero  abius']  Vrfinus  ex  vetere  Codice  h.  1.  ita  inter- 
punftum  legebat :  fi  uoHfitfertiKs,  ni  quid  eximatur  exenu 
tione  deficiant  animum.  ^Faui  cum  eximuniur,  Scih*cet  !n 
tibrisantea  erat:   animum  fauorum  qui.  aut  animum  faui. 

Juod  tamen  vitium  iam  oorrexit  ex  libris  fuis  ViAorius.' 
ontedera  ex  veftigiis  antiquae  fcripturae  emendabat':  fane 
aluos  nonfitfertilis,  nifi  qutd  eximaiur.  Quae  quidem  fen- 
tentia  etrerum  naturae  adueHatur,  et  prior  periodus  op- 
poni  vult  ahium  non  fertilem«  Sermo  eft  de  tertia  vinde- 
mia.  Locum  equidem  verbis  tranfpofitis  ita recohcinnandum 
putot  reliquum  ttfemaHoni  relinquaiur,  ne  defidant  animum^ 
exemtio  cum  eft  maior,  neque  vniuer/amj  nequepalamfacere 
oportet :  Si  vero  atuus  nonfii  fertilisj  ne  quia  eximatur.  Vix 

Sntinebam  me,  quin  hanc  emendationem  ipfi  orationi  in- 
erem.    Interim  vulgatuth  fiifertHis  correxi. 

vniuerjam']  Edd.  primae  numerqfam,  quod  ad  parteiT 
decem  refertur,  de  quibds  antea  dixit,  monente  Pon. 
tedera. 

'  inqmnatum}  Polit  liber  incunatum  fcriptura  antiqua; 
unde  cunae^  incunatmla.  Hiuc  mcunuleuiae  fbeminae  ap. 
Feftum.  Sed  accuratius  dieam  de  voce  ad  Columellam  VHI. 
5.19. 

C  $$./ecrHas]  Cr^c. /icreias  occifo  oihfo  rege/iMi' 
iiuni  aiteri  regi.  Sed  Gefiier  ex  editione  Louan.  Cr^c.  lau- 
dat:  earumrege  occifo-  qnod  tamen  ipfum  additamentum 
reAe  prdbat  &  antiqua  mea  Edit  eft  sarum  odo/o/itbiiciuHt 
atiero  regi. 

Quae  crebrius},  Ctetb.  SH  crtbrius. 

pugnci\   Crefc.  a pugna •—  confifrtiuni fi^fi m/^/unt ^ 
adfper/ae;  propter  odorem  —  obftupe/cuta.  Si  ex  alueo.  vbi 
•      '  Oo  4  anti- 


584  COMMENTARIVS  IN 

antiqu^  mea  EdHio  quapropUr  odonm  ^  obfi^ffcmlt^  pu^ 
taHtesJt  ex  alueo. 

f.  316.  atm  mnus]    Crefc.  joluco  -^  aut/ubfidit.    . 
appponendum']     Ex  Crefcentio  aliquid  addendani  efTe 
vidit  etiam  Pontedera. 

f.  $j.  autequam  ^  idfori'}  Crefc.  haec  omifit.  Deinde 
pergit  quod  raro  accidit  vt  deciviautur,  guttis  offeufiu  iaeent 
projirataef  colUgendum  eas.  .  V ulgatam  antea  ijbroruni  di- 
ftindionem  et  leduonem:  idfere  ^iioi  correxit  Viftorius* 

t^6\    Crefo.  te?lo ,  toco  tepido  et  bouo  cinere  tepidq  plus 

lalido  quam  tepido,  eiiciendumjuper  eas  et  excutiendum  Itui- 

ier  vas,  et  apeSf  manu  non  iangas  et  ponendum  in  fole  qua 

reuiuifccmt  iuxta  fuos  alueos ,  vt  ad  domiciiia  redeant.    vbi 

Edit  antiqoa  mea  habet;  leuiter  vas »  et  vas  manu.    Volf^- 

tam  antea:   prono  admeridiem  ex  libro  fuo  mutauit  Fic^ 

rius.    Deinde  Scaliger  totum  locum  fic  refingebaL    Aro- 

mendae  quam  maxime  tempejtate  bona.    Vrfinus  contra  ex 

veftigiig  fcripturae  veteris   Codicis  legi  volebat:    profnen» 

dumque  maxime  mt  promendum  que  vere  maxime.    Vere 

enim  in  fole  pofitaa  et  cin^re  ficulneo  obrutas  reuiuifcere^ 

tradit  qum  Cplumella  Plinius.    Popma  ita  emendabat:  pro^ 

tnmdae  die*    Pontedera:  promundam  quam,    Gefner:  pro» 

mndaeque  inde*     Equiden^  comparato  Plinil  e,t  CoIumeUae 

loco  DC  13.  video,  apes  primiim  colligendas  et  per  hiemein 

^pido  Iqoo  reponendas  eSe,  deinde  vere  promendas  et  in 

ible  repondasy  ficulneo  cinere  obputiis,     Igitur  poft  t^ido 

pofui  pundum.      Deinde  promendHm  vnice  verum  piito» 

propter  reliquorum  verhorum  fimilem  formapif  et  quod  fen- 

tentia  Ilbrorumque  fcriptura  boc  poftolat     Igitur  id  poRum 

Deinde  meridie,  quem  libriofierunt,  non^opus;   pQuit 

enim  in  fblejapes  Varrd,    eoque  ipfo  meridiei  mentionem 

inutilem  facit     Quare  interim  pofui  deinde  pro  vulgata 

edie, 

concutiendum]    Vrfinus  ex  libris  veteribus  legi  volebat ; 

^  concutiendum  lemter  ipfo  vafe.^  vt  manu  non  tangas,    £x  ve- 

^  mgiifi  (cripturae  Crefo.  Pontedera  malebat  concutiendtm  lem- 

ter  ipjas  vqfe  ^  et  ponendum  infole,    In  Codioibus  Vatioa- 

pis  efTe  ponendae  fiue  ponendo,  idem  annot»uit    Gefnerus 

nihU  aliud  nifi  ex  edltione  Louan.  Cre(beptii  attulit  banc 

varietatenjL:  in  teStq  tepido —  einere  tepido,   magis  temim 

.  ealido  aucmfrigida —  kuiter  vas^vt  easmanu,    £qttidemi 

Pontedefae  rationem  fecutus,  inferui  ipfas  vafe,  et  ponendae 

mutaui  In  ponendum^   Crefcentius  longe  lUium  verlM^rum 

ordiftem  io  Ubrg  fuo  reperlt, 

Cap* 


VARRONIS  LIB.  III.  CAP.  XVIJ.     585 

/C^.  XVU.  I.  ndit']     qoo    difcelTerat  fdppt  ID.  5. 
infine. 

ancoras]  Ita  fcilicet  .veteres^.  non  ancharas,  tefte 
Seraio  ad  Aeneid.  VI.  3. 

Jhrtitid]    Rede  contra  Vrlinam  dubitantem  h.  1.  ex- 
plicat  Gefner  ex  loco  Ciceronis  pro  Plancio  c'.  2^.  neaue 
!  enim  vnquatn  maiores  nojiri  Jbrtitionem  conftittnj/eut  aeaiti'' 

ciam,  ntji  viderent,  acciaenpqfe,  vt  competitores  pares/uf- 
Jragiis  ejfent. 
I  renuntiari]     Antiqanm  reeinii  probabant  Scaliger  et 

Pontedera  diftara  pro  recini  vltima  longa,  vt  mariinus  pro 
^arinus  eft  in  monamentis  antiqais. 

quod  et  candidatum]  Eleganter  Vffinos  corrigebat 
quod  ea  candidatum. 

f.  2.  non  fine  fruSu]  Rede  Gefner  inferuit  negado- 
nem;  liis  enim  nobiiiam  pifcinae  oppofitae  marfupium  po- 
tius  exinaoiunt  Male  Pontedera  corrigebat  vnlgatam*:  et 
ftnefumtu. 

iUae  autem  maritimae]  Vrfinus  oorrigebat:  lympkae 
eae^  minijlrant;  alterum  apud  nolnles:  maritimae  pifcinae 
guibus^  Verum  etfi  grammatica  regula  ita  poftuiabat  reddi 
alterum  orationis  membrum«  (iiepenomero  tamen.  ab  ea 
lege  variationis  •  caUfii  di&edit  Varro  et  optimi  quique 
ibriptores. 

vefieam]  L  e.  marfupium.  Male  Vrfinus  interpretetur 
de  potu,  in  veficam  eunte^  ex  loco  Varronis  apud  Nonium 
ia  bu^a  boc :  $u>tnHus  efi  Philippeum  quod  accepimus.  quam 
quodbibimus,  cum  cdterum  addamus  in  butgam,  atterum  in 
VeJkam. 

£  3.  feftertia  capiibat]  SeJUrtum  legi  voluit  Vrfinus. 
Vide.adll.  1,4. 

ejcis]    Vrfiaus  corrigit  m  efds. 

ijaejart]  •  Piinius  DL  f.  8^*  Murenarum  viuarium  priua- 

tim  excogitauit  (7.  Uirrius  ante  alios.,  qui  coenis  triumpha- 

Hbus  CaeJarfS  DiSlatoris  fex  miUia  numero  muraenarum  mu- 

tuo  appendit;  nam  permutare  quidem.  pretio  noluit  aliaue 

merce.    Buius  viUam  intra  quam  modicum  quadragies-  pi- 

^  Jcinc^e  vendidermit.  vbi  tsimen  cum  Pintiano  malim  ex  iibris 

'  et  Varrone  legere  pifces  vendiderunt*  Cf.  Macrobii  Saturn. 

IL  1 1.  vbi  libri  in  numero  maraenarum  confentiunt;  itaque 

'  ?mtiquam  ledionem  Varronis  reftitui,  probante  Ponteiliera. 

^  Nomen  Hirrii  fimiiiter  variator  in  iibris  Plinii,  vt  in  VarrQ- 

^  jiis  Codd.    £ft  Cf  Lucceius,  C.  F.  Hirrus,  Pupinia,  quem 

^  memorat  Cieero  ad  Diuerf.  Vm.  8*.   Pompeianus  is  fuit,  et 

pQftquam  iQdUiMC^ei  petierat,  et  repuUam  bU^nit,  oontm 

Oq  5  Cftefe. 


586.     /       COMMENTARIVS  IN 

Cae&rem  fententiasi^ixit^  tefte  Cicerone  ad  Div;  VHL  3. 
In  Cicerone  Hinrus  vbique  (cripfit  Ernefti. 

^  feftertiol    Wifinns/efterHim  iterum  corrigit 

noftra  pi/cma']  Vrfinos  corrigit;  pifci^ia  duteis  ei  meii' 
terranea,  ptibeia  reSe  diciturf  ((^  enim  —-  c(mtentus  eftf) 
Quis  contra  etc. 

C  4.  kabet?  (ptures)^  Suadente  edam  Pontedenujn- 
clufi  alterum  ptures.  Cum  Edd.  I.  B.  R.  facit  Codex  Caefe* 
nas  et  Venetus,  Gefiier  vulgatum  defendebat,  quafi  poit 
alterum  plures  intelli^endum  eQjet  inquam.  Vrfinus  nude- 
bat:  Qm  contra  mantimas mm  ftngulas ex pifcims pturibus 
coniunitas  kabetf 

magnas  habentl  Vrfinus  magnas  abundare  eenfebat; 
aflentiente  Pontedera»  qui  ad  pifcinas  retrahendam  eam  vo- 
cem  fufpicabatur,  Sed  idem  mox  vetus  areotas  praeferebat. 
Addebat,  pi^bores  arculis  vti  ad  reponendos  colores;  aC 
areolis  fen  tabellis  ad  pingendum.  Sed  vir  dodhis  rationem. 
pi^turae  encaufticae  noncogitabat  eamfuifle,  vtdifcolores 
cerae  pi^tnrae  perfe6bie  fingulae  imponer^tur  et  demde 
virgula  candente  inurerentur,  quo  diutius  pi6birae  oolores 
integri  et  (plendentes  feruarentur. 

di/cotores  fint  cerae  ]  Ita  emendauit  ViAorius  ex  libro- 
rum  fcriptorum  leftione :  vbi  di/cotores/unt  cetera.  Primae 
Edd.  habent  di/colores  ftnt  certas.  Eandem  cum  Viftorio 
emendationem,  quafi  exCodice  vetere  di^bun»  propofuit  Vr- 
finus,  et  addidit  locum  Plinii  35.  f.  39.  Cerls  pingere  ac 
plfturam  inurere  quis  primus  excogitauerit,  non  coimat.  — 
Pamphilus  quoque,  Apellis  praeceptor,  non  pinxtife  tftntum  . 
encauftica,  fed  etiam  docuifle  traulitur  Paufiam  Sicyonium, 
primum  in  hoc  genere  nobilem.  Idem  feft.  31.  cerae  tin- 
guntur  iifdem  his  colorlbus  ad  eas  pifturas,  quae  inuruntur. 
Apuleius  Apolog.  i.  qubd  vel  cera  inufliim  vel  pigmento 
illitum.  Haeo  Vrfinus.  Pertinet  huc  locus  epiflolaey  a  Ba- 
luzio  Mifcell.  4.  p.  417,  editae»  vbi  haec  funt:  artificium 
quoddam^  iuxta  morem  antiquum  pingendi,  cui»  ne  facies 
et  pulcritudo  pi6birae  vetuflate  temporum  aboleretur,  cerae . 
mixtura  apponebatur,  modico  igni  huic  temperamento  ad- 
iefto/vt^aequa  menfura  colorum  ceraeque  concordante,  nec 
venuftas  et  gratia  coloribus ,  nec  cerae  perfpicuitas  deeflet. 
Vide  locum  integrum  apud  Harduinum  ad  Plinium  T.  11.  p. 
709.  Seneca  Epift,  121.  piftor  colores»  quOs  ad  reddendam 
iimUitudinem  multos  variofque  ante  fe  pofuit,  celerrime  de- 
notat»  et  inter  ceram  opufque  facili  vultu  ac  munu  commeat. 
Poflr^OM  ratio  a  Piinip  memorata,  quae  reCblatas  igol  cena 

pem- 


VARRONIS  LIB.  m.  CAP.  XVIL       587 

penicillo  imponebat  tabulis  et  apud  Graecos  JRomanofque 
nauibus  pingendis,  diutiilhne  in  imperio  Graeco  durauit^ 
docente  Cangio  in  GIofTario  graeco  fub  voce  H^pki  fed  pla- 
ne  diuerfa  a  prima  iUa,  qua  cera  tabulae»  coloribus,  vt  vide- 
tur,  aqua  refolutis  et  impofitis,  perfeftae  atque  abfolutae  fu- 
perinduftae  virgulis  candentibus  inurebatur,  ne  colores  elui< 
poflent.    Hinc  Plato  in  Timaeo  p.  145.  iiffr$  oTov  tfyxeevftoc 
dysHirXvr»  ypcctpTJQ  ftoi  yiyovs.     Atque  huc  pcrtinet  l.ocus 
egregius  Plutarchi  de  Sera  numinis  vindi6bi  p.  109.  ed.'Wyt^> 
tenb.  vbiThefpelium,  aiiimo  peragrantem  loca  inferna  et  re- 
verti  volentem,  femina  tangit  fubito  virgula,  quo  melius  vifa 
ibirecordaretur:   isSpoi^,  Sir»p  Jtoc»  iroic  sKMrroi  iu.SAey 
(ivTlfiovsv^^*  Kojrt  ^»Bi/ov,  iiaitep  ol^ooypi^Pot  iichrvpov  Trppff- 
iymvf  iripxv  ii  mnlieiv^     E);  qao  loco  clari/fime  apparet, 
ceram  perfeftae  pifturae  fuifie  iniHlam  virguk  ignita,  quo 
melius  colores  et  diutius  intcgri  permanerent.     Timaeus 
in  Lexico  Platbnico  p.  276.  ed.  fecundae:  xpcuvtiv  rdcpx  roTc 
^taypoi^oic  >Jyeraf  ^o  xpd^^tv  iix  rS  i^fiifg.   fd  H  ivoxpcci-  - 
vmv  To  T«  ^fw^fyra  evoiroiSv.    Interpretatur  ita  locum  de 
legibus  6.  p.  286.  ed.  Bipont  noJ^iirep  ^toypi(poov  iih  ripotQ 
Sxeiv  ^  trpocyjuLxrmx  ioxS  irepl  Ixourroov  rSv  ^cSoov^  iJSL^  y  r» 
Xpouveiv  ^  iroxpouvetv  i%  xv  itore  ioxS  rocvcrotaSet^  xofffiStrXf 
iftrrs  Miovtv  ^etv  mc  ri  nxjkloore  Tieij  ^otafepirepx  yfyve^^etf 
rx  yty pxfnfiivoc.    Sed  in  hoc.PIatonis  loco  de  cera,  inurenda 
pifturae,  non  eft  fermo,  fed  de  colorum  circumlitione,  quad 
nefcio  an  vii^Ia  fuerit  fafta,    De  hac  eft  locus  Quinftiliani 
Inftit.  8«  5-  26.  nec  piftura,  in  qua  nihil  circumlitum  eft, 
eminet;  ideoque  artilices  etiam  cum  plura  in  vnam  tabulam 
opera  contulerutit,  fpatiis  diftingunt,  nevmbraein  corpo- 
ra  cadant.    Circumlinere  hic  eft  iroxpotivetVf  quod  Graect 
alio  vocabuio  WfiUf^^petv  colores  dicunt    Circumlitio,  a  ' 
Plinio  di6):a,  plane  eft  diuerfa.    Hinc  in  Digeflis  de  inftr. 
Martianus  in  leg.  item  piAoris;  Item  piftoris  infirumento 
tegato^  cerae,  cohres,  fifniliaque  honm  legato  ceaunt*  item 
penieuk  et  cauteria  et  conchae. 

ac  JanSHores']  Scaliger  hacc  verba  delebat^  vt  archai- 
fmum  Varroni  imputaret  de  fuo, 

jLudia'}  Lyciae  pifces  facros,  ad  augnria  tibia  euocatos, 
habet  Aelianus  H,  A.  VHI.  5.  vbi  vide  notam.  Alihi  pifces 
facros  memorat  Idetn  XDi  2  et  30.  Lyciaoos  pifces  facros 
habet  etiam  Athenaeus  VIII.  p.  333.  Poflit  igitur  aliquis 
ftifpicari,  h.  h  I^i  debere  Lycia;  fed  impedit  fequens  eodem 
fempQre  ««» i^^  qi;o  minus  de  Lyci*  Wno  cogitemus. 

l.udinorum']  Viftorius  corrlgebat  ZfM/fortim,  Scaliger 
Mkmorm^  vter^ue  IryifimwfinteUigivolcW}  J^dorum 


5R8  COMMENTARIVS   IN 

reponebat  Tamebas  IV/ 6.  Popma  inepte  barioUbator,  le- 
geadum  eSe  luditad  modum  ibi  choreu/as.  LyJorum  xopct;». 
ffocQ^  quari  ikitantes  dicas,  inrulas  inteiiigi,  rea:e  monuit  Tar- 
nebus»  de  qaibus  ita  Sotion  in  Eclogis:  '£v  Auilx  iari  Xl- 
funif  lUiXecixtyTi  uuXHjxiinif  kox  ik  iirx  ^vjuUPSv,  ^  (fipei  Mxki- 
fitav  xJ^d^oQ  —  SvvlxQ  ih  nc^  icfrJ^  /r/nXSvrfi^  iywwUt^  iSt' 
XiTKPVTctf.  rirm  Sk  ixirehifUvav  ^  twc^ixy  irl  r^^  ijrivQQ  nri^ 
voQ  wi»^09ViaG  yivilrotff  xoanoQ  o/  xoXft/coi  x^f^^^h  m^  o 
Px^iKeik  9w  xvroT;  xofsxmv  xxfxylv$rai  ixl  rjpf  TJtivoL^  PH- 
nius  IL  £  96.  In  Lydiat  qutu  vocaktmr  QUamimu  mm  ventis 
folum ,  /ed  etiam  contis  quo  libeat  impul/aef  multorum  cimum 
Mithridatico  belhjalus.  Sunt  et  in  Njfmphato  paruae/aU 
tuares  diSae,  quouiam /vmphonide  cantu  ad  iSus  modulan- 
tium  pedsm  mouentur.  vbi  Vincentius  legit:  contis  et  quoli^ 
bet  impul/u  —  /attares.  Sed/altuares  antiquo  more  dicun- 
txir  pro Jdttantes;  inde/aliUatimmDneri.  Partem  calaminae 
Licus  efTe  infulas  faituares,  cum  Nymphaeo  monuit  Tume* 
bas  9  quem  fequitur  Dalecamp  cum  reliquis  Piiuii  interpre- 
tibus.  Scaliger  addidit  locum  Martiani  Capellae  IX.  cap.  i. 
In  Lydia  Nympharum  infulas  dicuntj  quas  etiam  recentior 
a/ferentium  Varro/e  vui^e  te/icUur,  quaCy  in  mediumfiagmsm 
a  contumti  procedtntes,cantu  tibiarum  primo  in  circulmn  wo^ 
tae,  dehinc  ad  litora  renertantur.  Ceteram  mentio  belli  Mt- 
thridatici ,  obiter  inie^  a  Plinio»  docet,  Varronem  (a  Pom- 
peio  claili  praefefkum  in  beUo  ifto,  tefte  Appiano  cap.  95.) 
obiter  has  infulas  ipe^bile  cum  Pompeium  militantem  in 
Lydia  fequeretur.  De  cafu  tamen,  meraorato  a  Plimq  ipiir- 
que  infulis  faltu^ibus^  nihil  annotatum  reperi  ab  Appiano. 
Ceterum  ia  Varrone  choreuufas  fcribi  debere»  non  choreu/ds^ 
vt  vulgo  legebatur,  tam  apertum  eft,  vt  eam  ipfam  formam 
reponere  non  dubitarem.  Ludiorum  pro  Lyiiorum  debebam 
praeterea  addere,  Apud  Nonium  denique  exfut  VarroQis 
locus  p«  131.  ed.Mercer.  Lddon  fluens /iib  Sardibus  flumem 
tulit  aurum*  Vbi  reAe  corrigit  Mercerius.  Ludont  L  e.  Ly- 
dum  flumen,  fcilicet  Pa6koTus.  Sed,  qui  h.  1.  LucUnarum 
habent  libri^  miror,  eos  fupra  Lydia  inta6bun  feruaiTe. 

Jic  hos}  Vulgarem  intefpunftionem  vidi/fes.  Sic  reB» 
correxit  Gefner  monente  ScaUgero» 

in  ius  vocarel  Ludit  in  ypcabuli  ambigua  iignificatio- 
ne  fenex»  fuo  more* 

f.  S.  haberet  magna'^  Plinins  DC  c.  55.  C  gi.  jfyud 
BauUks  in  parte  Baiana  pifcinem  kabuit  fiortenfius  orator^  in 
qm  muraenam  adeo  cUlexit  etc. 

f.  6.  pifcinis nifi  eos^  Voces  pi/ciniset  eos,  vt gloflas 
i^m  vcrfeM;  VrUnQs,    £os  icilicec  piiceg,  cu^  vocabolo 

pi/cims 


VARKONIS   LIB.  IIL  CAP.  XV IL       joy 


I 


[}         pifcinis  repetere  oportet  eogitatione,  nifi  malis  cuin  Ponte- 
dera  pifcibus  legere. 

maiorm  curam^    Vrfinns  corrigebat  maiori  curae,  vt 
:  cftL  c.  I.    Refte,  puto. 

muUi']  Edd.  primae  ajini  habent,  qui  et  ipfi  inter  pi- 
fces  marinos  funt,  fed  nunquam  palatl  romani  aeftimatione 
aeque  nobilitati  ac  mulii,  in  quo  nomine  fimul  Varro  alludit 
ad  malos,  ex  equa  et  afino  genitos. 

Rq/ea']  Brufch.  Rofia.  Deinceps  paullo  inuexit  iterum 
Viftorius,  cum  alibi  ^afi/««  et  pauh  dediiTet.  Vereor,  vt 
omnibus  in  locis  veterem  fcripturam  reftituerim.  Simiiiter 
veterem  fcripturam  infumptuofus  feruauit,  mmtum  et  tmtu 
Ua  ab  £dd.  primarum  adeoque  Aldina  fcriptura  difcefiit.     , 

et  iibo  et  potione']  Haec  verba  vt  gloflas  deleri  vole- 
bftt  Vrfinus. 

multinumos']  Varro  apud  Nonium  Merceri  p.  216.  nec 
multinummus  pifcis  ex  fah  captus  heiops,  neque  ofirea  illm 
magna  captata  quiuit  paldtumfufcitare. 

vt  a  maiorilm]  VrGnus  in  Codice  repertum  qm  a  ma- 
ioribus  probabat;  deinde  in  Codice  Vrfini  fult :  fal/amentum 
—  mp^f/^ftm;  eodem  ducit  ieftio  Edd.  principum. 

f.  7.  turbaret]  Re6^  Gefner  repertam  etiam  a  Vifto- 
rio  in  libris  leftionem  repepit.  Horatius  Sefm.  II.  2.  17. 
et  (^rum  drfendens  pifces  liiemat  mare. 

vii  per  tmpefiatm]  Cum  Vr&io  probo  leftioneni 
£dd«  principum  vtper  tmpefiatm  macelhm  pifciniSy  vt  ma» 
re  ob/onium  praeberet.  Columella  Vni.  17«  la.  pifcibus  ia« 
centibus  praeberi  inbet  haleculas  tabentes,  faiitam  chalci- 
dem,  putrem  fardinam,  fcarorum  branchias,  inteftina  pela- 
mydum  lacertorumque,  fcombri,  carchariae,  elacatae  ventri- 
cuIos,*deniqtte  falfamentorum  pux^menta,  quae  cetariorum 
of&ciniseuerrantur.  Cetariomm  funt  offieinae,  fedmacellnm 
eonmiune  erat  forum  laniis,  cetariis  et  reiiquis  cupedinariia 
opificibus.    Igitur  refte  cetariorum  omitti  puto  ab  Vrfino. 

plebeiae  coenae  pifces]  Vrfinus  pofitemum  vocabulum 
veluti  gloi&un  delebat;  pifciculps  mintttoi  diei  fiiginam  coev 
naeplebeiae. 

vohmtate]  eo  permittente  Csie^  B.  G.  L  %^.  petebht, 
vt  iiMS  votnntate  difcedere  Hceret. 

rhidarios  ^  mulos]  Refiitui  lefKonem  antiqaun,  quae , 
lufui  fenis  faceti  melios  conuemt,  qnulos  cum  mullis  €aoat< 
parantis. 

f.  g.  Atque  illi]  Vulgatam  ita  cam  Vrfino  correzi,  va* 
dofe  pronontoft  i^.   jh^gqitttr  etiaminnw  Vyrq, 

aefli' 


S90  COMMENTARIVS  IN 

aeftiimria  ]  Vrfiniis  ait»  in  Codioe  vetere  efle  a^muria 
—  ac  rejidem  aquam  in  lods  etc.  Atqae  ita  fere  Editiones 
pritfripes  habent  fcriptam»  quamm  leftionem  ealeniis  pxx>- 
bauit  etiam  Gefner,  vt  in  ante  rejidem  incloderet;.  ego  vero 
totam  illam  leftionem  antiquam  ampleftor.  Aejliuaria  funt 
aeftiaapifciam,  vtpecoram  aeftiuae  paftiones.  PJane  aiii 
funt  aejhioria^  ybi  aqua  non  fit  reies,  fed  continoo  maris 
aeftu  reciprocetur.  Vtram  leftionem  optem,  dubios  bae- 
reo ;  comparatio  enxm  fequens  aeftiaarom  paffionom  aeJH' 
varid  poftuiare  videtur;  contra  reiiqua  tota  narratio  to  do- 
cit^  vt  aejhtaria  pne^nm,  praecipoe  cam  aeJHuaria  (bios 
dixerit  Varto  pro  aejtims.  Nunc  deniqae  me  confirraat  in 
hac  opinione»  vt  aeftuaria  praeferam^  locus  Valerii^  4eiii- 
ceps  ponendus. 

t  9.  Neapolin}  Plinius  DC  f.  8p.  LacuUus,  txdfo  aiam 
fiumte  iuxta  NeapoUn  maiore  impemUo,  quam  viUam  aedificti' 
veratf  euripum  et  maria  admiftt^  qua  de  camfa  MagnusFom- 
peius  Xerxem  togatum  eum  appellabat.  De  altera  LucuIIi 
vilta  dobitari  potefL  Plures  enim  fine  dubio  iiabuit  Lucul- 
lus;  inTnfculanam  villamiiiufqae  ruinas  epignimma,  a  Bar« 
naba  Mattei  editum^  repetiit  Bormann  Antholog.  Iatin.III.6. 
Neapoiitanam  LucuUi  villam  memorat  cum  Hortenfii  villa  ^ 
ad  Baulos  Cicero  Academ.  IV.  3.  Varro  in  Eomcnidibas ' 
ap.  Nonium  p.  543.  ed.  Merceri :  Patella  e/urienti  pofita  pra- 
vocat  NeapoUtanas^nfcinas* 

quae  reciptwel  Ita  legi  debere,  Vrfinos^  monuit  Ne- 
que  enim  pifcinae  fluunt  reciproce,  fed  iamina  maris,  €eu, 

Juod  Edd.  principes  habent  maritimumjiemien^  altenus  ae- 
ibns  fluftus  reciprocat 

«py?  ~  cedere']  Vrfini  emendationi  debes  ipfi  pro  ifj/e, 
Gefneri  cedere  pro  cederet.  Continuatur  enim  fermo  Hor- 
tenfiiy  quod  eft  manifeftAm  ex  forma  verbi  perfodi^et^  et 
deinceps  immififtet.  Male  igitur  Geftier,  quafi  oblitus  ipfe 
fuae  obferuationis,  deinceps  malebat  legi  faSlum  cft  enim. 

propter  aeftus]  Vrfinus  malebat  per  aeftus.  £t  fic  de- 
inceps  ait  efle  m  Codice  vetere  jn^  catores,  quo  ducit  etiam 
leftio  Cod.  Polit.  et  Rykiani  per  eoOes. 

quod  propt&l  .Vrfinus  malebat  qm  propter -^  montes 
Samnios.  Scilicet  fupra  11.  i.  16.  greges  ouium  ex  Apulia 
in  Lamniom  aefiiuatOm  abiguntor.  Sed  Vrfinus  ipfe  anno- 
tanit  locum  U.  2.  g.  vbi  greges  ouium  in  Apulia  hiberiHUit; 
in  monttbus  vero  Reatinis  aeftiuant 

Baiano  autem  ]  Ex  leftione  librorum  autem  cn-dss,  vel 
aut  ardis,  yetautardeae  Scaliger  effidebat;  -/•  Baumo 


VARRONiS  LIB,  ffl.  CAP.  XVII.       591 

aiaem  arfit  taniu ,  ( i.  e.  tantum)  vt  arehUefto  etc.    Pbpma : 
In  Baiano  haud  par,  fed  tawta  vt.    Salmafias  ad  Soiinum 

!).  i89-  /«  Baiano  autem  tauta  ardes,  vt  arckiteflo.  vt  ardes 
it  antiqoo  more  diftom  pro  ardor.  Eqoidem  mihi  per- 
fuafi,  legendum  effe  ex  veftigiis  antiquae  fcriptnrae:  IhBo^ 
ianoautemmaristantaardibat  cura^  vt* 

vel  vt}  Librdnim  fcriptoram  Vi6tori!  omnium  ledio* 
nem  et  Codicis  Vrfini  reflitui  pro  vulgata,  probante  etiam 
Pontedera.    Vrfinus  tamen  jnalebat  vt  vetfuam.  , 

obieSackki]  Cod&LVrSLniobieSa  oculo.  Molemintelligit^ 
mari  oppofitam»  feu  montis  alicuius  obicem  vel  obieftum. 

ab  exorta  nouam}  . Geihero  Varro  aeftum  maris  tribue* 
re  videtur  lunae  nouae,  eumque  credere.  ceflare  luna  lHente 
vet  interlunio ;  deinde  etiam  aeftum  mari  Baiano  floxum  et 
refluxtun  adicribere,  quod  vtmmque  faifum  et  phyficorum 
hodiernorum  ftatutis  contrarium  efle  aiiirmat  Ge&er.  Haud 
•fcio,  an  ita  voluerit  mari  omni  italicu  aeftnm  auferre  vir  do- 
ftus.  Ita  vero  contrarium  fibi  habebit  CoIumeUam  VIII.  1 7. 
9.  vbi  pifcinas  marinas  conftruere  docet.  De  litore  Vene* 
.tiarumet  aefiu  maris  per  oraTimaui  ad  montem  vfiiueafcen- 
dente,  vide  locumSeruii  adAeneid.Laso.  De  litoris  Rauen- 
•natis  aefttt  exfiat  teftimonium  Claudiani  XXVHI.  496  feqq. 
De  maris  Labronici  (Liuomo)  aeflu>  ad  dimidiae  vinae  altl- 
tudinem  afcendente,  tefl»tur  Tozzetti  Itiner.  Tufci  T.  L  p. 
i^a  verf.  germ*  qui  laudat  lo.  Bianchi  librum  de  aeftu  nm- 
ris  ad  litns  portumque  Ariminenfem.  Hinc  fadxim,  vt  pifci- 
nas  marinas  aeftuaria  dicerent  Roouini.  Valerius  Max.  IX.  i« 
C  Sergius  Orata  ne  gubmh  Neptuni  arbitrioJubieSamf  habe* 
retf  pecuUaria  fibi  maria  excogitauit  aeftuariis  interdpiendo 
fiuSus  pifciumque  diuerfos  gregesjeparettos  molibus  includ^ 
dOfVt  muila  tam  faeua  tempefias  inciderety  qua  non  Oratae 
menfae  varietatefercutorum  aimularent.  AedtficHs  etiainjpa^ 
tiofis  et  excetfis  deferta  ad  id  tempus  ora  Lucriui  lacusprtf 
fit,  quo  receutiore  vfu  conchyHorum  frueretur.  Eundem  tn 
tegulas  pifcinas  et  oftreorum  Wuaria  fiifluIiJle,  eodem  tefte 
et  Cicerone  Senecaque  cognofcimus.  Aeflxiaria  ipfe  etiam 
Varro  dixit,  Vt  paulo  antes  demonflraui.  Hinc  aeflum  ma- 
ris  in  ipib  traffai  hoc  maris  Baiani  et  Pnteohmi  facile  agno- 
ices.  Nimc  dteram  Gefiieri  crinanattonem  infpieiamu^. 
Varroni  praeiuit  Pythea0  apud  Plntardium  Placit  Philof.  IIT. 
17.  Innae  plenae  aeftum  maris,  decrefcenti  vero  recei^utfc 
aflignans.  Hinc  Plinius  IL  f.  99.  Bis  interduos  exortus  tu^ 
nae  afflmmt  aeftus  bifque  remeant  vieiuis  fmtemifque/emper 
horis.    Scilicet  Pyttieas  et  Varro  pleimwio  aeftom  akio* 

rem 


59^  COMMENTAKIVS  IN 

rem  i£BgiMre  iti  voluenmt  Varro  L.  L.  VHL  p.  105.  At 
m  fuqri  mahu  mm  habeni  iUffhnilitudinef  gemmas  f  qm  m  ti. 
gimtirquatuor  koris  Imumims  catidU  quaUr/e  muUmt?  At 
cwnfex  karis  aefius  creuersMf  tatidem  decteuermU  rwr/um 
sdeutidem  aliis  horis.  Au  hauc  aualogiam  ad  diemferuamk^ 
ad  menfem  uan  item  alias  matus?  (fe. interiiiiiti,. luiue  pleme 
efc  nouae.)  Sis  item  cum  habeaut  aUas  psterjs  cauueuiemtes^ 
de  qmbus  iu  Ubraf  quem  de  aejtuariis  fed  f  Jcrif^  Queoi 
locum  fi  notnm  liabui£G»t Forftert  in  eofirmum interpret»- 
tionts  fiiae  Pytfaeanae  fententiae  reperiiTet,  qoem  Yide  in 
libro:  Gefirhicbte  der  Enfcdeckongen  imKorden  prji.  Addo 
locom  Alberti  M.  Oper.  T.  VL  p.  304.  imunltmm  eft  mtare 
fiauSf  quad  uec  aecedUf  nec  recedit;  (quale  efle  ait  Pi&nnm) 
et  inueuium  eft  mare,  qmod  ab  emitio  bmae  ad  fdeuehuuum  ac^ 
ceditf  et  a  plsnHuuia  vjqus  ad  perfsSum  bmae  drfeSum  reca- 
dit:  quaedom  maria  ascedmmt  omm  diebis  et  recedmmt  bis. 

.  10.  et  cum  Iata2  Qui  et  eccum  retta  oorrexeront,  re- 
linqnere  laUim  debehuit  deinceps  im  villamf  vbi  nos  ex  Pa- 
rir.7^  im  viUam  reftituimas«  ViUam  inteUigit  pnblicam,  de 
qoa  fiipra  admonuL  QumlataintelUgqpurpura,  lataclauo, 
quem  candidati,  poftqoam  ele^ti  a  popolo  fuilTent,  ftitim 
videntur  fomfiffe,  eaque  indati  inCapitoliumacceffifle.  Mer- 
cerios  nihil  aliud  comminifci  potuit,  nifi  cum  lata,  vt  tmba 
inteUigeret* 

occidi^ms']  Ita  lenf.  Br.  Pariil  et  iine  dubio  Pol.  qnia 
ad  leftionem  lenf.  tacet  Pontedera.  Correxerunt  accurri' 
mus,  qui  verbum  antiquum  non  inteUexerant  Feftna:  Oc^ 
cidamus  Plautus  ponit  pro  coutracedanms* 

inde  eundo']  Vrfini  emendationem^  qoaffl  fiiam  fiurere 
Fopma  voluit,  plane  ooniirnuit  Parif.  Codex,  eamqoe  ipfe 
vnice  probo:  ille  iude  endo  fuam  domum.  Volgatum  ciMiJo 
orationem  abrumpit  atque  imperfedam  relinqait 

0  PintU  nojter]  V^lgj^tnm  Opinianis  uafirae  egxeg^e  itn. 
correxit  Mercerius  in  notid  ad  Taciti  m.  Annal.  cap.  42. 
Opinionis  enim  fermonem  iatine  dici,  nemo  fiicUe  docebit; 
quanquam  Vrfinoa  in  Codice  fuo  poftremo  additum  reperit 
o  Q.  Pinni*  qoam. leftionem  anteindicatam  tnUii  ab  Abr. 
Gronbuio  Mercerii  emendationem  receperam. .  Nahc  Mer- 
oeriana  malb  inuenta.  amplefti#  quomam  fic  reKqaa  oratio 
corre£tior  fit  atque  el^ntior.  TriUer  Obferv.  IV.  127.  cor- 
rigebat^  OPinni  nofierfermane  —  hoc  habita.  CL  H.  Praef. 
6.  et  U.  J.I.  feft.  la. 


t  LA. 


59S 


I.  A.  CE   SEGNER 
DE 

ORNITHONE  VARRONIS. 

(MINORB    ET    ROTVNDO).    •) 


QQAe  olim,  Varroiiem  Gefiieriuiom  perlegetiti,  de  eins 
^Orm&one  in  mentem  venerant,  quaeqne  deinde  ad  ea 
acoefTerunt^  maxime^  poftqoam  hortatu  xmnkstxi,  viri 
multis  modia  venerabilis»  ad  eas  cogitationes  reduftns  fum: 
me  optime  expofituram  exiftimo,  fi  deciarationi  ipfiug  cdir- 
ftrumonis»  defcriptionem  praemiiero  horologii,  atque  men- 
fae  verfatilis,  quibus  inftrudtum  fuit  Subiungam  deinde 
adnotationes  aliquas^  quibus  perpeniis,  an  attigerim  fenfom 
fcriptoris»  pmdens  leftor  iudicare  po/Et 

HorologioFum  autem^  quibus  Romani  caelo  nubilo  ac 
nodaa  vtebantur^  ornatiora,  inter  quae  ea  fuere^  quae  Vi- 
trunius  Anaporica  vocata  effe  dicit,  motu  indicis  aequabili 
nitebantor,  quemadmodum  et  noftra;  niii  qpiod  eo  motu 
non  duodecim,  verum  viginti  quatuor  horis,  circulus  com- 
plebatur.  Inaequales  autem  cum  eflent  Romanorum  horae, 
aequabili  hoc  indicis  motu  indicandae:  peripheriam  circuli, 
quouis  anni  die  ab  eius  apice  defcribendi^  in  partes  inaequa-  . 
les,  diuidebant,  quarum  ratio  petenda  fcdt  a  motu  folis,  at- 
qae  a  latitudine  ioci»  cni  horologium  prodeiTe  debebat  Erat 
enim  haec  diuiiio  pro  partibus  terrae^  quarum  diuerfa  eflet 
latitudOf  non  minus  diueriimode  inftituenda,  quamfolaria 
illa»  quae  in  fuperiiciebns  deicribi  iblent  folo  adfixis,  pro 
dioerik  altitadine  poii  diueria  funt;  neque)horoIogia>  in  qui- 

bus 

a)  Pi£bras>  defenptioni  fldiun-  daret.    R«periem  cfls  ledoret  pq. 

Qas,  oinifi,  nc  haec  noua  Editio  fitas  in  flltera  honim  Scriftont^i 

nimio  pifhinirum  numero  et  pretio  Bdltione  Lipfifle  177}.  proditfl. 
•jntorum  ftudifl  onerflrct  vel  retar- 

Tbm.LP.IL  Pp 


594  I-  A.  i>E  SEGNER 

bos-ita  iiiottehatifj[  itidex»  t  loco  tranlFerrl  magls  poteran^ 
quam  poteft  maxrma  pars  eorum ,  in  quibus  horae  per  vm- 
bram  folis  indicantur.  Vtriiifque  rei  modum  ex  Vitruuio  itt 
-«xponam^  vt  fimul  ad  Varronem  refpiciam. 

Pro  motu  ergo  indicis  aequabUi  parandum  iuit  caf&l- 
lum  A  (Tab.  L  Fig.  V).  atque  curandum ,  vt  id  ab  aqua  ad- 
fluente  femper^ad^eundein  terminum  rfepleretur,  quod  obti- 
neri  poterat  apud  eum  terminum  lumine  B  fa6b>,  per  quod 
fuperfluum  elaberetur.  Poterat  id  lumen  tubum  terminare 
idoncae*  longitudinis  BC»  cuius  extremum  alterum  C  per 
parletfem  c^ftelli  ita  trinfu-et,  vt  conuerti  pofTet,  iumine  B 
in  ambitu  circuli  incedente.;  quo  lumen  ifhid  B,  altitudini 
aquae  liikitem  ponens,  vkique  vel  eleuatnr  vel  deprimitur. 
Defcribit  eius  generis  verticeUum  et  Vitruuius,  fed  qnantiim 
video,  aliis  quoque  vfibus  deftinatum,  de  quibus  agendi  hic 
locus  non  eft.  Noflrum  in  id  folum  comparatoa  eft,  vt  per 
fliotum  rndicis  celeriorem  vet  tardiorem,  tempus,  qoo  hic 
plane  reiioiuitur,  contrafai  vel  extendi  poiiit.  Quo  meiins 
cognofcatur ,  fchemate  fecundo  (Tab.  I.)  aliter  fe&jas  exlii- 
betur  verfatilis  ifte,  parieti  caftelil  adliaerens  tubus,  iifdem 
ad  eius  parteslitteris  adfcriptisl 

Sperabat  Ctefibins,  vel  quiiquis  fuit  huius  generis  ho- 

irologiorum  inuentor,  fore  vt  aqua  ex  caftello  ita  compara- 

:to  per  foranunukim  D  (Fig.  I.)  aequabUiter  efflueret,  dom- 

modo  BihU  in  huius'  D  ampUtudine  mutaretur,  quod  quo, 

tempore  labente,  minas  contingeret,  fbraroinulum  illod  in 

fturo  faftum  eft,  vel  lapiUo  aliquo  duriore.     Huic  fpei  fi 

refponderet  euentus ,  pofTet  lane  per  aqoam,  ex  caftello  ef- 

Jbentem,  tempua  accurate  diuidi,  et  in  partes  quantomuis 

paruas.     Eft  autem  experientia  compertom,  Ucet  fummo 

ftudio  altitudo  cbnferuejtur,  maiorem  tamen  aquae  calidae 

.copiam  eodem  tempore  per  idem  minutum  foranunulum  ef- 

flaere,  quam  frigidae:  cuius  rei  ratio  non  difficulter  reddi- 

tur.    £o  folo  eluia  funt  alioquin  fapienter  cogitata:  neque 

enim  veteribus,  quos  inaequatitas  haec  fluxus  non~  latoit, 

eam  penitus  tollere  conceiuim  fuit.    At  nobis,  qoi  inde* 

fcribendis  Romanorum  borologus  verfamur,  non  in  perfi- 

«ciendis,  omnis  hic  error  praetermittendus  eft,  atque,  fub 

conditionibus  diftis,  fluxus  aquae>  qualis  primo  credebatnr, 

.plane  aequabilis  fupponendus. 

Aquam,  a  foraminulo  D  defluentem,  vas  £  excepit,  tres, 
quatnor  aut  plures  pedes  altum,  cui  optime  conuenit  figura 
lcylindri  refti,  ad  perpendiculum  fbtuti.  Debuit  enim  eiuf- 
dem  vbique  ampUtudinis  eiTe,  quo  aqua^  exceptae  fuperficies 

Keqna- 


DE  ORNITHONE  VARRONIS,      595 

aequalibus  temporibus  aequaliter  eleuaretur.  Dianaetrum 
autem  bafis  malorem  praeftitiife  minori^  deinde  videbimus: 
fttfficere  tamen  potuit  pedis  dodrans.  Idem  epiftomium  ha- 
bere  debuilTe  apud  fundum,  quo  euacuari  poiiet  fuo  tempo- 
re^  res  ipfa  loquitur.  Debuit  aatem  et  aliud  epiftomium 
eife  apud  fummum  marginem  vafis^  per  quod  idOnea  aquae 
copia,  quando  opus  erat,  in  id  celeriter  poiTet  immittL 

In  vas  iftud  £  pondus  F  dependebat  a  catenula,  quae  fi 
non  caderet  in  eius  axem,  parum  tamen  ab  hoc  recederet 
£i  ponderi  F  figura  tvmpani  conuenit,  diametri,  quam  eft 
amplitudo  vafis  E,  pauUo  minoris.  Materiem  praebere  po^ 
tuit  res  ^uaelibet,  nuUam  ab  aqua  mutationem  pBiTara^  et  in« 
ter  has  ipfum  marmor,  etfi  veteres  id  cauum  fecilTe  videan- 
tur.  Alteri  autem  catenulae  extremo  appendendum  fiiconui 
G  eius  ponderis  debuit  eife,  quod,  ii  catenula  direfte  fur- 
fum  produ^ba  ambiret  trochleam  I,  non  pateretur  tympa- 
num  F  in  aquam  plane  immergi,  verum  emceret^  vt,  aUqua 
fui  parte  prominens^  in  hac  quafi  nataret  Id  qood  futnrum 
eiTe^  vbi  pondus  eius  aquae,  qnae  fuccedere  poteft  in  locum 
partis  fubmer&e  tympani  F,  aequale  eft  exceflui  ponderis 
F  fupra  pondus  (j,  docet  hydroftatica:  aliter  contingere 
nequit  Eleuata  ergo  fuperficie  aquae  vaiis  £  per  aiHuxum 
nouae,  quem  aequabUem  eiTe  ponimus,  tympanom  ouoque 
F  eleuabitur,  ikcoma  autem  G  defcendet,  idque,  niu  ouod 
eo  motu  pars  catenulae  ab  vna  parte  trochleae  I  tranut  iii 
idteram,  et  ipfam  fiet  aequabUiter. 

Facile  fuit  hunc  catenulae  motum  etlam  in  cyUndrum 
K  traniferre,  circa  axem  fuum  volubilem,  et  in  indicem  ei 
adhaerentem;  poteftque  eius  rei  ratio  ex  delineatione  intel- 
ligi.  Attamen  non  iuutUiter  addetur  lamella  tenuis^  ad  mo- 
dum  heUcis  cylindrum  ter  ambiens»  quae  partem  catenae  ad 
cylindrum  accedentem,  ab  ea,  quae  recedit,  quantum  ad 
impediendum  harum  partium  contaftum  fatis  eft,  remo- 
veat 

Indices  in  horologio  Varronis  duo  fuere^  diumas  al- 
ter^  alter  noftumus,  punfbi  fciUcet  L^  H,  quae  extrema 
fant  regulae  vtrinque  cufpidatae  LH,  atque  per  reftam  con^ 
neftuntur^  longitudinis  fuo  loco  definiendae.  Haec  regula 
horologio  ita  neftenda  erlt,  vt  reda  ea  LH  tranfeat  per 

Eonftum  M  axis,  circa  quem  conuertitur  cylinder  K,  in 
anc  partem  produfti.  Debet  autem  connexio  efle  ea,  quae 
permittat  regulae  motum  fecundum  fuam  longitudinem»  quo 
alterutra  partium  ML,  MH  tantundem  augetur,  quantum 
«Itera  fit  breuior.    Quae  quidem  partes  ML^  MH>  vbi  re« 

Pp  a  gula 


596  I.  A.  i>£  SEGNEK 

gula  conuertitor^  femidiametri  fiant  circulonim,  ab  indici- 
bns  Lt  H  defcriptorom,  perfedo  horologio^  atque  iam  mu- 
nus  faum  peragente,  promota  in  hanc  vel  illam  partem  re- 
gttla,  niii  quoti^e  veliSy  quolibet  triduo  mutandae,  vel  certe 
nouendio,  Eius  mutationis  legem  notae  dicent  numero- 
rum,  partibus  regulae,  apud  qoas  iinitur /etinaculum  NO» 
ita  infcriptae,  vt  difcerni  poflint  ab  oculo>  iuxta  cylindrum 
K  pofito. 

Regula  HL  ita  fecundum  longttudinem  fuam  in  hanc 
vel  illam  partem  promota^  locum  centri  grauitatis  eorum^ 
quae  firmiter  cum  axe  cylindri  K  connexa  funt,  mutari  ne- 
ceiTe  eft;  quod  niii  in  hunc  axem  cadat,  ipfum  quoqueab 
aequaliUte  motus  aliquid  detrahit.  £ft  autem  cum  huius 
inaequalitatis,  tum  eius,  quam  vidimus  pendere  a  tranf- 
latione  catenulae»  facileremedium,  quod  adferrem,  ii  efTe 
putarem  aliquem,  qui  huius  generis  horologta»  viliffimis 
noftrorum  inferiora,  velit  conftruere.  Muitum  etiam  ad 
imminutionem  cum  harum  a  motu  aequabili  aberrationum» 
tum  reliquarum  omnium,  quorum  cauila  eft  inaequalis  re- 
iiftentia,  collaturum  elTe,  ii  pondus  F,  cuius  figuram  feci- 
mus  tympanum,  latum  potius,  quam  altum  fumatur,  qai  ad 
hydroftatiGam  redire  voiuerit^  poterit.  perfpicere.  Hoc  ad 
priora  addito^  omnes  a  motu  aequabili  aberrationes,  prae- 
ter  eam^  quae  ab  infiuxu  pendet,  adeo  imminui  poife  viden- 
tnr.,  vt  in  fenfum  cadere  vix  poffint:  certe  prae  iila^  cuius 
cauila  eft  inaequalis  ille  influxus,  contenmendae  paroitatis 
cuadant 

Aequabili  autem  boc  indicis  motn,  qaemadmodum  bo^ 
rae  Romanae  inaequaies  moniirari  potaerint,  figuratertia 
(Tab.  L)  declarat;  tabolam  horologii,  qualem  fiufie  puto 
Varronis ,  legitime  delineatam  exhibens  pro  gradibos  XLH, 
quibus  Romae  polus  eleuatus  apparet  Relinqui  circa  cen- 
trom  debuit  feneilella  rotunda,  per  quam  ab  ea  parte^  cjaa 
fitum  eft  horologium^  manus  admoueri  poifet  regulae  LH, 
cui  adfixi  funt  indices ;  per  quam  adeo  et  cylinder  cernitar 
K,  quem  voluit  catenuk,  et  NO,  retinaculum  indicis. 
Terminis  regulae  eifigies  ftellarum  L  et  H  affixae  funt,  fpe- 
cie  vel  colore  diuerfae^  qaarum  centra  cadunt  in  regolae 
apices;  vt  iam  fiftae  hae  ftellae,  e  longinquo  conipicoae, 
nHut  indices^  L  quidem,  quam  Varro  appellat  luciferanv 
diurnus^  H  autem,  quam  hefperum  vocat,  noAumus. 

Tabulam  plaham  fumfi,  quamuis  et  pars  elTe  poffit  fu- 
perficiei  fphaerae,  et  talis  fuiile  videatur  in  horologio  Var- 
ronii,  ipie  fcilicet  tholus^  qua  parte  intug  videbator.     E& 

enina 


DE  ORNITHONE  VAKRONIS.       597 

enim  ita  curaatae  tabnlae  eadem  plane  ratio,  quae  pTanae, 
nequediflicilius  illa,  quamhaec,  ii|telligitur,  Tabulae  er- 
go  iamina  metailica  opponatur  vel  aiTer,  vbi  opus  eft,  apud 
marginem  attenuatus,  quae  eius  partem,  litteris  PQRS  no- 
tatam,  oculo  direfte  infpicienti  contegat,  vt  praeter  nptas 
numerorum,  atque  curuas  ab  Kis  verfus  interiora  flexas,  ni- 
hil  videatur.  Sit  autem  lamit^  tabulae  vbique  parallela,  at- 
que  ab  bac  eo  interuallo  feinnrn,  quod  regulae  LH  indiced 
gerenti  liberum  circumeundi  fpatium  concedat.  Ita  fiet;  vt 
angulari  hoc  regulae  motu  vna  ftellarum  L  oriatur  quafi 
apud  mai^inis  partem  PQ,  dum  altera  H  apud  RS  occidit: 
reliquis  autem  circuitus  partibus  alterutra  tantum  appareat, 
quae  fi  L  fuerit,  ad  diurnas,  fi  vero  fuerit  H,  ad  horas  no- 
cbirnas  per  eafdem  lineas  indicandas,  pofiit  adhiberL  Se- 
quitur  id  ex  natura  linearum  curuarum  acb^  quae  horaria- 
rum  extremae  fiint,  atque  ad  horas  duodecimas  pertinent, 
quarum  fine^  quod  idem.initium  eft  horarum  primarum,  fol 
Romae  vel  oritur,  vel  occidit.  Cum  hts  enim  lineis  acb 
margines  laminae  fuo  loco  pofitae  iriter  pun6fa  P  Q  et  R  S 
fere  yidebuntur  congruere.  Eft  autem  curuarum  ac&  deli- 
neatio  ea,  quae  fequitur. 

Refta  AB,  deftinata  horae  fextae,  in  fex  partes  aequa- 
les  diui&  eft,  ac  per  quodlibet  huius  diuifionis  punftum^ 
centro  M,  quod  cadit  in  AB  produ6tam>  defcripta  periphe- 
ria  circuU.  Sumto  deinde  initio  apud  A,  ab  extima  harum 
peripheriarum  refefta  eft  par8>&,  graduum  113,  minuto- 
rum  3 ,  quot  fcilicet  in  latitudine  Romae  continet  arcus  fe- 
midiurnus  diei  folftitialis  aefliui,  queni  fol  ab  horizQnte 
afcendens  ad  meridianum,  vel  ab  hpc  circulo  ad  horl^on- 
tem  deicendens,  vrbis  habilatoribus  defcribere  videtur. .  Ab 
intima  autem  peripheria,  initio  a^ud  B  in  eadem  AB  (umto, 
vtrinque  pars  Bb  demta  eft  graduum  66,  minutorum  57, 
quos  continet  arcus  femidiurnus  foUtitii  hyemaUs^  qui  qui- 
dem  numerus,  priori  additqs,  gradus  180  conficit,  qui  inpint 
in  dimidia  quauis  peripheria ;  quo  fit ,.  vt  quodlibet  punftum 
a ,  cum  b  aduerlae  partis,  in  reftam  cadat,  per  centrum  M 
tranfeuntem.  Erit  quoque  Bb  fimiUs  arcui  feminofturno 
die\  foLKitiaUs  aefliui,  quem  fcUicet  fol  Roniae  videtur  de- 
fcribere  ab  occafu  ad  noftia  medium,.  vel  ab  hoc  medib  ad 
ortum;  atque  Aa  fin^ilis  arcui  feminofturno  foIflitU  hye- 
maUs. 

Eodem  modo  in  peripheria,  quae  proxima  eft  extre- 
mae,  ab  eadem  AB  gradus  fumti  funt  109,  cum  minutis  21, 
atque  in  ea^  quae  proximeadiacet  intimae^  horuni  fupple. 

Pp  3  men. 


598  I-  A*  OE  SEGNER 

mentam^  grtdns  fcilicct  70 ,  mjnuta*39,  eoqoe  p^rs  illiiu 
inter  redatm  AB  et  caraam  acb  intercepta  fimilis  reddita 
arcui  femidiumo  eorom  diemm,  qoibus  inter  locum  folis, 
atqae  panftum  ibUlitii  aeftiui»  irnam  fignum  interiacet;  pars 
atitem  huius  iifilem  lineis  interpofita,  fimilis  arcui  femidior- 
no  eorum  diernm^  quiiMis  fol  tantundem  diftat  a  punAo  fol- 
ftitii  hibernL  Neque  aiiter  partes  peripheriarum  reliquaram 
repertae  funt,  quae  proximeiuiiacent  mediae,  qaarum  ma' 
ior  gradus  habet  100,  cum  minutis  33 ,  altera  autem  horum 
fupplementum,  gradus  fcilicet^Q,  minutasy;  funtqaeor- 
dine  fuo  fimiies  arcubus  femidiumis  eorum  dienim,  quibus 
inter  locum  iblis  ac  pun6ixuii  folftitii  proximum  duo  eclipti- 
cae  figna  interciptuntur.  Denique  a  peripheria  inter  omnes 
media  quadrans  Cc  refecari  debuit,  vtpote  fimilis  arcui  diur- 
no  eorum  anni  dierum,  quibus  fol  in  ecliptica  tribos  fignia 
ab  vtroque  folftitio  diftat  Hi  enim  dies  aequinoftiales  fant» 
quibus  fol  motu  diurno  aequatorem  defcrtbere  videtur,  cu- 
ius  dimidium  fupra  omnem  horizontem  cadit»  idemque  ar* 
cai  nofturno  aequale  eft.  Reperta  hoc  modo  punAa  a,  b,  c 
cum  reliquiSy  per  lineas  curuas  acb  connefti  potuere,  qua- 
rum  ea  natura  eft,  vt  reliquorum  etiam  anni  dierum,  qai 
inter  aflumtDS  intercedunt,  arcus  diurnos  atque  noftumos, 
fi  non  plane  accurat^»  attamen  proxime  terminent,  centro 
M,  interuallo  quocuaque,  quod  maius  fit  quam  MB,  minus 
autem  quam  MA«  dcfcribendos.  Datur  id  intemailum  pro 
quolibet  anni  die  per  diftantiam  folis»  in  ecliptica  verfands, 
ab  altemtro  pun6lorum  folftitialium  vel  aequinoftiaiiam ; 
vel  per  gradum  figni,  quem  foleodie  occupat,  eomodo, 
qai  ex  di&is  facile  coUigitar. 

Interaallam  inter  indices,  vel  centra  ftellaram  L,  H 
aequale  reddi  debet  diametro  cc  circuli  aequinoflialis,  idque 
perpetuo  conferuari:  qao  fiet  vtique,  vt  alteratro  indicuoi 
in  hanc  vel  illam  curuamm  acb  locato,  index  alter  cadat  in 
alteram^  oriaturque  adeo  lucifer  eo  temporis  articulo,  quo 
occidit  hefperus,  et  vice  verlk.  Regula  autem,  cui  adhae- 
rent  indices,  aeqnabiliter  circa  M  conueria,  poftquam  L  de- 
fcripfit  arcum  fimilem  diurno  alicuius  anni  dierum,  H  arcum 
nofturno.eiufdem  diei  fimilem  percurret.  Nam  hoc  edam 
ex  conflru6tione  curuarum  acb  fequitur,  per  quam,  quod 
de  extremis  arcubus  jfa,  Bb  obfematum  eft,  fi  nempe  adter- 
vter  fit  femidiurnus,  alterum  feminofturao  eiufdem  ny6khe- 
meri  fimilem  fore,  verumfit  et  de  duobus  quibuflibet  aliis; 
qui  eodem  intemallo  ab  aequinoftiali  Cc  feiunfti  funt;  quod 

eri^ 


DE  ORNITHONE  VARRONIS.       599 

ent,  .1!  eorum  radii  eandem  fiunmam  confecerint,  diametra 
cc,  atque  intenmllo  LH>  aequalem. 

Reftat  vt  lineae  horarum  reliquaram  addantur»  quod 
facile  eft  Fuerunt  enim  apud  Romanos  eiufdem  diei  vel 
no6iis  horae  inter  fe  aequales,  quamuis  aeftiuae  ab  hibernis 
multum  receiTerint.  Diuidetur  ergo  arcuum^A^  Cc^  Bb 
ac  reliquorum  quilibet  in  fex  partes  aequales,  atque  diuifio- 
num  pun^h  per  lineas  cnruas  conneftentur^  quibus  hora* 
rum  numeri  adfcribendi  er^nt  Longitudinem  autem  indi» 
cis  diurni  LM,  pro  quolibet  loco  folis  in  ecliptica,  refiai 
AB  in  fex  fuas  partes  diuifa  dabit»  fi  earum  partinm  quae- 
libet  diuidatur  in  alias  inter  fe  itidem  aequales^  X  vel  XXX. 
Ita  in  partes  LX  diuifa  AB  fi  regulae  indicps  fulcienti  loco 
commodo  infcripta  fuerit,  regula  vna  parte  fecundum  lon- 
gitudinem  fuam  promouebiturj»poAquam  fol  tribus  gradibus 
eclipticae  in  hoc  circulo  proceffit;  £ui  AB  in  CLXXX  par- 
tes  diuifa  in  regulam  tranflata  fit,  poflquam  procefiit  vno 
sradu:  opus  dirigente  ephemeride  motus  folaris^  quae  vt 
nt  accuratifiima,  non  requiritur«  Minuetur  autem  longitu* 
do  indicis  diurni  a  folftitio  aeftiuo  ad  hibernum;  ab  hoc  de« 
nuo  augebitur,  Caeterum,  fi  in  modum  fuperficiei  fphae- 
ricae  curuata  fuit  tabula,  regulam  curuari  defauifle  iuxta  ar« 
cum  circuli^  res  ipfa  docet    Hadienus  de  horologio. 

Menfa  verfatiiis^  ad  quam  vnus  puer  pluribus  miniftn«. 
re  potuit  conuiuis,  eo  modo  conftruoa  fuiife  videtur,  quem 
duae  (Tab.  L)  %urae  reliquae  fic  declarant,  vt  in  altera  cer- 
natur,  ouod  de^ribi  in  altera  non  potiiit.  Columella  fui<^ 
in  folo  nrmiter  defixa  A,  quam  figura  quarta  exhibet  totam, 
quinta  fuperiorem  tantum  eius  partem.  £i  columellae,  am- 
plitudine  duorum  circiter  poUicum  fecundum  mediam  lon- 
gitudinem  excauatae^  immmus  eft  axis  ferreus,  duos  mini- 
mum  pedes  longus,  infima  parte  in  apicem  definens  rotun- 
dum,  patellae  metallinae  in  fundo  caui  haerenti  infertxim. 
Superior  axis  pars,  reliqua  paullo  crafiior  et  vere  cyliudrica, 
tubo  continebatur  aeneo  B  columellae  intrufo^  quo  axis^ 
fitu  ad  perpendiculum  erefto,  conuerti  poiTet,  nullo  modo 
vaciUans.  Quod  fupra  hunc  tubum  B  eminebat  caput  axis 
C,  fex  radios  fuftinebat»  ad  paria  interualla  fub  angulis  re- 
ftis  ab  axe  recedentes,  ferreos  et  ipfos^  firmos,  duos  fere 
pedes  loDgos^  quorum  in  menfa  dimidiata  doo  tantumap- 
parent  integri  D ,  cum  duobus  difleftis  E. 

Extrema  radiorum  furfum  flexa  erant^  quo  reftins  fufti* 
nerent  ^i  impofitum  orbem  ligneum^  femidiametri  paullo 
maioris,  quam  radiorum  iongitttdo  eft.    1$  orbis  pro  menfa 

Pp  4  fuit 


6oo  L  \A.  J>£  SEGNER. 

fait  9  vna  cam  radiis ,  et  axe  ferreo ,  circa  centnim  faim  vi 
parua  mobilis.  Radii  capo  continebantur,  m  qao  circamire 
abfipie  offenfa  poterant:  tenninabatar  autem  id  cauum,  in- 
£ra  quidem  alio  orbe  pleno,  craffo,  columellae  firmiter  an- 
nexo  G ;  in  ambita  aatem,  maiori  orbe  Hf  intus  ita  perta- 
fb>  vt  latitado  eius,  quod  relinqaebatar  parte  circa  centnim 
demta»  pedem  vno  tantum  vel  altero  pollice  excederet;  et 
annaio  ligneo  I,  vtrique  orbi  interpofito»  caios,  praeter- 
quam  qaod  orbem  cauum  H  fulciebat,  et  alius  vfus  elTe  pot- 
erat,  quem  breui  indicabimus.  Impoiitus  radiis  orbis  ca- 
vum  tegebat^  vt  nulla  eius  pars  appareret,  vna  cum  margT- 
ne  orbis  H,  radios  ambientis.  I^  ad  menfam  illam  veHkti- 
lem,  quam  orbis  radiis  impofitus,  atque  vbi  opus  erat,  fa- 
cile  demendus,  conficiebat^  margo  accei&t  fbibiiis,  fuper 
quem  orbis  ille^  praeter  id  intenmlum,  quod  reiinqui  de* 
buit  ad  contaftam  prohibendum^  tota  foa  craflitie  eminebat. 
}d  mihi  quidem  concinnius  elTe  videtur^  quam  faperficiem 
vtriufoue  orbis  in  idem  planam  ponere  velle,  cpiamais  et 
hoc  emci  potaerit.  Poterat  et  orbis  G,  quo  falciebatur  ca- 
vos  H  cum  eo  firmiter  connexas,  circa  columnam  A  mobi- 
lis  reddiy  dummodo  is  motus  efletpaullo  difHcilior^  adde- 
renturque  ad  eum  fafflaminandom  repagula.  Omnino  enim 
necelTe  fuit  exteriorem  menfae  partem  ftabiiem  fieri,  quo 
locus  effet  ea  apponendi>  quibos  conuiaaram  quilibet  pri- 
vatim  vtebatur ;  vel  quae  depromfifiet  ex  iis,  quae  coUocata 
erant  in  interiore  orbe  communia  omnibus,  huius  orbiscon- 
verfione  fibi  admotis. 

Superefl  aqua^  quae  et  oalida  et  frigtda  ccmuiais  fob- 
minifbanda  fuit.    Hlltis  vas  plenum  in  medio  menfae  verfa- 
tilts  poni  potuit^  loco  alioquin  inutili;  vtpote  adquem  ac- 
cumbentium  manus  non  pertingebant.    Ab  eo  vafe,  oui  et 
carbonem  ardentem  fupponere  licuit^  fi  fifi:ala  proced^ret 
vfque  ad  marginem  menfae  verfatiiis^  eoque  loco  epiftomio 
clauderetur:  huiusfibi  admoti  conuerfione»  quilibet»  vt  in 
poculiim  calida  efilueret^  potuit  efficere.    Suffecit  vna  fifbi- 
la;  poterant  autem  et  phires  effe,  quae  inter  patinas  proce- 
dentes  in  ambitu  menfae  pofitas,  tanto  minus  caloQis  detrii 
mentum  vel  patiebantur,  vel  adferebant   Quo  aatem  et  fri- 
gida  ad  conuiuas  afHueret,  annulus  ligneus  I^  quem  inter 
orbes  G  et  H  interpofui,  toto  fuo  at&itu  eo  modo  exca- 
vabitur^   quem  figurae  apud  l  fere  nigrae  indicant.     Hoc 
enim  cauo  per  orbem  H  te£b>,  canalis  nafcetur,  latus  potias 

Juam  profundus,  ipfius  menfae  cauum,  in  quo  fiint  radii 
srrei  D  et  £,  cingens;  qui  canatis^  vt  aqoam  contineat, 

haod 


DE  ORNITHONE  VARRONIS-      6oi 

haod  diiEcalter  efficietar.  Omnibus  perfeftis,  in  eaparte 
menfae  immobiiis»  cui  adftabit  minifter,  vas  ftataetur  ido 
neae  capacitatis^  cuius  fundo  annexus  fit  tubus  breuis,  lu- 
mini  K  in  canalem  patentr  ita  infertus^  vt  nihii  aquae,  ex 
vafe  in  eum  defluentis^  poffit  eiabi.  Ita  fiet,  vt  infufa  in 
vas  aqua,  poftquam  pars  eius  per  lumen  K  canaiem  haftenus 
vndique  claufum  repleuit^  haec  pondere  eius^  quaein  vafe 
remanfit,  preflk,  per  quanilibet  viam  profilire  conetur.  Vnde 
&,  praeter  K,  et  alia  lumina  L  in  canalem  aperta  fint,  quo- 
rum  cuiuis  inljtrtus  fit  tubulns  ereftus,  ligneus  vel  metalli- 
cus>  claufus  epiftomio  fub;  horum  epiftomiorum  aliqUo  con- 
verfo»  aqua  per  eios  tubulum  vtique  exprimetur,  quae  vt  de- 
jluat  inpoculum  appofitum,  reliqua  tubuli  forma  efficiet 
Caeterum  tubuii»  a  fuperficie  menfae  furgentes,  ofTendicula 
vix  erant,  ftatuti  prope  marginem  orbis  verlatilis;  poterat- 
que  cuilibet  conuiuae  fuus  tribui.  Vas  autem»  aquam  frigi- 
damfuffimdens  in  canaiem,  fi  vnum  non  fuffecerit,  iocari 
potuit  et  alterumj  ad  alteram  ferui  miniftrantis  manum. 

Magnitudinem  menfae  fuae  Varro  non  expreffit  Reli- 
quus  autem  eius  fermo  ad  duplicem  diametrum  deducit,  qua- 
ram  hic  maiorem  fumfi,  quae  eft  feptem  pedum,  quia  in 
Ipatio  ita  diftributo  vt  locus  fit  maiori  menue,  etiam  mino- 
rem  poni  pofle,  dubium  nuUam  eft:  atque  conftrudto  mino- 
ris  eius  modi  menfae  multo  minus  difficultatis  habet,  quan^ 
ineft  in  conflruftione  maioris.  Demtis  autem  a  feptem  pe- 
dibus  vno  vel  altero,  menfiim  rotundam  diametri  quinque 
vel  fex  pedum  Coenae  frugali  fufficere,  atqHe  idoneocon- 
viuarum  numero  locum  fat  laxum  pracdRftre,  facile  videbit, 
qui  rem  vel  obiter  ad  numeros  reuocare  voluerit  Sed  haec 
per  adnotationes  demom  fiib  finem  fubiungendas^  plane  de- 
clarabttntur. 

Quae  fuerit  reliqaae  compofitionis  atque  ipfius  ftruftu- 
rae  ratio>  iam  non*  admodaml  difficnlter  inteiligetur.  Di- 
grediemur  ab  eadem  menik,  quam  figura  <piarta  exhibet  cum 
reliquis,  quae  apud  folum  pofita,  in  omithona  ingredienti 
direfte  obuerfa  erant»  quafi  per  medium  fedai  eflent,  id  eft, 
per  axem  menfae.  ColumeHa  lignea  A  defixa  eft  in  lapidem 
M,  quem  aqua  fisigni  fex  pedes  iati  in  cMrbem  circumdat  tan- 
qtiam  infulam.  In  fiagnum  aditas  patet  per  riuos  fubterra- 
neos^  ex  pifcinis  extrinfecus  pofitis:  fuperficies  autem  eius 
margine  terminatur  pedem  vnum  lato.  Reliqua  pars  foli  N 
plana  eft^  quam  in  circulum  ambit  murus  O^  ea  fola  parte 
deficiens,  quae  pro  porta  erit,  quamiis^  quaefaicdelineata 
fiut,  dkeoe  oppofitam  concipi  debere,  ex  modo  ^&iu  pla- 

Pp  5  uum 


6o9.  I.  A.  J»6  SEGNEIL 

nain  eft.  Munu  inter  OP  craflus  eft  fapra  fex  pedes,  al- 
tus  a  (blo,  iaxta  PQ,  pedes  tres  cam  dodrante  pedis,  qao 
circulus  terminatur^  diametri  PP  vel  QQ,  X  et  VTI  pedam. 
In  eo  maro  cauata  fant  pro  anatibus  ftabula  R,  iuftae  capa- 
citatis.  Non  autem  opus  fuit,  vt  totum  muri  ambitum  occa- 
parenty  poteratque  maxima  muri  pars  vei  folida  relinqol, 
vel  in  alios  vfus  excauari*  Supra  faunc  muram  ftabant  co- 
lumnae»  teftum  ferentes,  quae  mox  defcribentur.  Reliqoa 
eius  fuperiicies  plana  erat,  nifi  quod  lapidi^  inci&e  eiTent 
paruae  quaedam  foflae^  quibus  contineretur  aqoa  huc  a& 
fluens  in  vfum  auicularom^  fupra  id  planum  coaciu(arum. 
Stagnum  circumdabat  pegma  ligneum  S  T  V  altom  a  Q  ad 
S  duos  pedes^  latum  ab  S  ad  T  pedes  quinque,  qaod  fter- 
nebatur  culcitis,  in  quibus  conuiuae  accumbercnt»  modico 
inter  culcitas  et  «murum  fpatio  reli^^  quo  fuQm  quifque 
locum  adiret 

Tnteriori  parte  locos  N^,  ifca  fuperne  tefbos»  itidem  fe« 
ptus  fuit  aflTeribus,  ad  ambitum  exteriorem  marginis  ftagnt 
eredis.  Erant  autem  in  eo  fepto  portae,  per  quas  anates 
prodibant  in  flBgnum^  ex  ftabuiis,  in  banc  partem  itidem 
patentibus.  Totum  hoc  ligneum  pegma^QSTV  id  dTe, 
quod  Varro  dicit  Falere»  cum  aliis  exifttmo:  locum  aatem 
N  ab  eo  Naualia  dici  puto,  in  quem  anates,  per  mai^inem 
declii^em  ab  aqoa  flagni  afcendentes^  tanquam  naues  in  fic- 
cum,  fubducebantur. 

Alterius  dimidii»  illi,  qnod  adhuc  vidimus,  aduerfi» 
ichnographia  exhibetur^  figura  fexta  (Tab.  II.)-   Introltas  A 
a  principio  iato,  in  anguftiorem  definit  femitam^  ad  fflen&m 
ducentem  et  locum  B»  in  quo  puer  miniftratunis  adftabit. 
Conuiuae  per  gradus  C  afcendent  in  falere  D,  et  accumbent. 
£  menfae  orbis  exterior  eft,  iam  non  mouendas,  in  qao 
quilibet  apponet  quod  fibi  priaum  eft ;  vbi  et  lumina  funt  F» 
per  quae  ex  vafis ,  fuper  ea  ftatutis ,  per  canalem  fub  menCa 
fa6him,  ad  quenilibet  conuiuam  aqua  aflluet,  vna  cum  iis  G, 
auibus  tubuli  inrerentur,  epiflx>miis  claufi,  quorum  conaer- 
uone  ei  aquae  via  dabitor,  qua  debeat  efiloere.    In  medio  H 
orbis  interioris  verfatilis  I  crater  fliabit  calida  plenus,  a  quo 
fiftula,  ad  eios  orbis  marginem  protenfa»  hoc  loco  et  iptk 
habebit  epiftomium^   conuertendum  ab  eo»  qui  calida  vti 
velit.    Apud  ambitum  orbis  I  patinae  ponentur,  et  reliqaa^ 
cum  quolibet  difcumbenthim  conununicanda. 

Pars  ichnographiae  reliqu^  fuperficie  muri  abfolaitiir, 
lapide  ftrati,  qai  habitaculo  auium  pro  folo  eft.  Apparent 
faie  veftigia  cglumnarum^  omiflis.  aquae  riualiSf  quorum 

yarro 


DE  ORNITHONE  VARRONIS.      603 

Varro  non  meminit  ^)  Earum  columnarom  axes  in  peri- 
pherias  dnoriim  circolorum  cadunt,  ad  commune  centrum 
defcriptos^  circa  quod  et  menfa  vertitur.  In  exteriorem 
faarum  peripheriarum,  cuius  diameter  continet  XX VH.  pe- 
des,  nouem  columnas  porui,  craflas,  lapideas ;  in  interiO' 
rem  ftylobatas  totidem  lignearum  coUocaui.  Necefle  enim 
fuit  numerum  columnarum  cuiufque  generis  imparem  fu- 
mere,  quo  vna  lignearum,  quae  ingredienti  direfte  erat 
obuerfa,  feruire  pofTet  horologio.  £0  &6bim  eft,  vt  in  id 
dimidium>  ad  quod  ichnographia  pertinet,  o^to  tantum  co- 
lunmae  caderent»  quatuor  lapideae,  cum  totidem  ligneis, 
neque  columnarum  vlla  per  planum  fecaretur ,  fupra  diame- 
trum  K  L  ad  perpendiculum  ered:um.  Inter  duas  quafuis 
columnarum  exteriorum,  praeter  eas,  inter  quas  patere 
debebat  aditus,  rete  contextum  eft  e  neruis,  quod  id  fpa" 
tium  auibus  imperuium  reddebat  Eorum  nervorum  fi  alii 
craffiores  fumerentur,  ac  fortius  tenderentur  aliis,  iieri 
rtique  poterat  vt  rete,  arcubus  M  N  in  modum  fuperiiciei 
cylindri  re6ti  infiftens »  ab  axe  cuiufuis  columnae  curuare- 
tur  ad  proximum^  ad  murl  inftar  inter  columnas  erefti,  qui 
in  opere  rotundo  planusfieri  non  debuit.  Poterant  et  nerui 
hi,  vbi  opus  erat,  fi^ro  vel  ligno  fulciri. 

Si  et  inter  eas  columnas,  quae  vttinque  adftabant  ad 
introitum  M  et  N»  rete  hoc  tenfum  fuit  fuperiore  parte; 
inferiore^  qua  deficit  murus,  ianua  exftrui  debuit^  atque 
valuis  muniri.  Verum  cum  nihil  de  ianua  fcribat  Varro» 
totam  hanc  aedis  partem  intaftam  relinquere  fum  coaftus. 
Idpatetf  quodcunque  horum  fuerit,  rete  auiarium»  exte- 
riori  illi  adnexum^  ab  eo  protendi  debuifle  ad  vtrumque  la- 
tns  introitus,  atque  hinc  porro  in  ambitum  interiorem, 
apud  columnas  ligneas*  Id  ita  fafbum  fuifle  exifiimo,  vt 
rete  hoc^  parte  infima  margini  muri  O  P  Q  firmiter  ad- 
haerens^  fuprema  fua  parte  cnm  epiflylio  columnarum  li- 
gnearum  conneAeretur.  Ita  locus^  auibns  deftinatus^  ab 
omni  parte  feptus  fuit,  praeterfapremam^  columnis  ligneis 
eidem  cum  auibus  fepto  inclufis^  intra  quod  hae,  fi  non  in- 
tegrum  circulum»  maximam  tamen  eius  partem  volando 
abfoluebantf  in  fpatio^  nifi  qua  columnis  impeditum  erat, 
V  pedes  lato^  quo  interuallo  rete  interius  ab  exteriori  di« 
fiabat    Ad  vtrumque  latus  introitos  gradus  feci  in  muro  R, 

auibus  afcenderet  ad  aues  >  fi  cui  hoc  ioco  aliquid  procuran- 
um  eflet,  alioquin  valuis  daudendos. 

Qiiae 

b)  Aquae  jriuulum  memonit  Varro.    Iginir  «rrore  negadoocm  «ccci^ 
Meputo. 


6o4  t  A.  DB  SEGNEK 

Qiiae  porro  explicanda  funt,  in  eo  praccipue  dimldio» 
quod  ad  menfiun  ingredientibus  direfte  aduerfiim  fuit,  or- 
thographice  exprefla  exhibet  feptima  figura  (Tab.  IL),  vbi 
interiora  fepoiita  fnnt^  quo  iocus  eflet  iis  quoque  defignan- 
dis  •  quae  ea  in  figura  quarta  tegebantur  ,  inter  quae  funt 
portae  A»  per  quas  anates  ex  ftabuiis  prodeunt  Columnae 
in  hac  parte  decem  funt,  quarum  tria  tantum  exhibentor 
paria,  inter  quae  ponendae  ernnt  reliquae  aequalibus  in- 
terualiiSf  propterea  omiilae,  <quia,  fi  adderentury  claritad 
obfutnrae  videbantur.  Coluronae,  eadem  altitudine  omnes, 
trabeationem  fiilciunt  intus  cauatam  in  modum  fornicis  B. 
£a  fornix  B»  fupra  duos  pedes  lata«  locum  praebet  aoibus, 
in  quem  fenoftu  recipient»  vel  faeuiente  procella;  qoam 
ob  rem  hic  mutuli  crebri  vtriufque  ordinis  columnis  impofiti 
eranty  virgas  fuftinenteSy  in  quibus  anes  federcnt  Ab  epi- 
flylii  interioris  ambitn  C  rete  dependebat  auiarium,  ea  tan- 
tumparte,  quapatebat  introitus,  ad  vtrumque  hutus  latus 
reflexum,  illud,  quod  parte  infima  margini  muri  adhaefliTe 
diftum.eft^  vt  iam  fpatium,  in  quo  aves  caeteroquin  libere 
vagabantur»  ob  omni  parte  claufnm  eflet 

Praeter  trabeationem ,    quae  maximam  partem  lignet 
fuity  columnae  exteriores  te^fcum  ferebant,   interiores  tbo- 
Inm  D,  ipfum  quoque  ex  afleribus  compaftum.      Neque 
enini  columnis  ligneis  concameratio  lapidea  imponi  reAe 
potuit    Qttod  inter  teftum  atque  diolum  intercedit  fpatium 
£,  hominem  facile  admittit    Necefl*e  autem  erat  huc  acce- 
dere  horologio  praefeAum»   atque  tempori  conuenientem 
eius  indici  longitudinem  inducere.    Erat  enim  borologium 
in  hoc  fpacio  pofitum,  .  fupra  columnarum  lignearum  me- 
diam,   quo   eius    index  .  oculis   ingredientis  occurreret. 
Afcenfus  parari  potuit  fupra  introitum^  per  podium,  hac 
parte  fola.valua  conftans,  quae  facile  poflet  eleuari.     Opus 
fuitfcala,  fed  non  alia,  quam  quae  fkcile  traniTertnr:   nifi 
forte  ea  fuit  introitns  fixucbira,  quae  flabilem  fcalam  admit* 
teret 

Lineaehorarum  in  ipfo  tfaolo  piftae  funt,  addito  ad 
quamuis  liio  numero^  ea  altitudine  fupra  coronidem  trabea- 
tionis  C,  qua  nuUa  curuatae  huius  tabulae  pars,  ocolo  a 
menfa  in  eam  infpicienti,  per  eam  coronidem  tegeretor. 
Id  vt  commode  fieri  poflet  axe  horologii  ad  libellam  poficoi 
interiorem  tholum  omnem  feci  fuperficiem  fphaerae  dimidtx 
maiorem,  centro  in  eadem^  ad  quam  ponendus  erat  axis, 
altitudinefumto,  quaretholi  oriiographicae  proiefli  cen- 
tFum  F  idem  euafit  cum  centro  tabuiae  horologii.    Id  quan- 

quam 


DEORNITHONE  VARRONIS.      605 

quamilt  infolitUm,  offendere  tamen  neminem  potcrit,  qui  . 
cogitare  velit,  quam  difficolter  faperficies  curoas  vifu  difcer- 
namos^  quamque  magna  pars  thoii  iftins,  oculo  apud  men- 
(am  poiitOy  penitus  te&tt  fuerit.  Tabulae  oppofita  eil  la- 
minaG^  ipfa  quoque  fecundum  fuperficiem  globi  curuata^ 
quae  vnnm  tantum  indicem  iinet  apparere. 

Catenula,  cui  alligatum  eft  pondus  horologii  in  aqua 
mergendum,  deorfum  pendet  in  canaliHI^  quo  columna 
perforata  eily  cumomnibus^  quaeei  velimpoiita  funt  vel 
fappoiita^  ad  murum  vfque ;  cuiusadeo  canalis  mediumab 
axe  femidiametro  cylindri  diftabit  a  catenula  convertendi, 
cuius  axi  adhaerent  indices.  £a  diifamtia  fi  nimia  videatur^ 
€t  colunmam  vitiatura,  poteft  catenuia  ad  axem  columnae 
Aefii,  trochlea  apud  locum  H^  quo  in  canalem  ingreditur, 
oppofita^  quae  fi  maiufcola  famatur,  bonitati  Iiorologii  nihil 
omnino  detrahet.  Eo  faAo  canalem  circa  ipfum  hunc  axem 
excauare  licebit,  l»tiorem  etiam,  quam  opus  eiL  Is  autem 
cylinder  l,  qui  aquam  excipit,  in  quam  pondus  immerge- 
tor  catenulae  annexum,  in  fpecu  ponetur  K  eam  in  rem  fub 
colunma  in  muro  fafto»  qui  deinde  tabula  occludetur  lignea 
vei  lapidea.  Raro  enim  neceife  erit  hunc  ipecum  aperire, 
dummodo  epiftomia^  in  id  iafta  vt  imminui  poilit  cylindri 
aqua  vel  celeriter  augeri^  ita  ponantur  ^  vt  extrinfecus  pof- 
fint  conuerti.  Aqua  cyliiidro  detra^U  in  ftagnum  fluet^  fub 
menia  pofitum. 

Caftellum  pone  ftylobatam  ihtuetur  eiufdem  columnae, 
intra  lapideam;  quo  loco  et  fiftula  erit^  auibus  aquam  fub- 
miniftranSf  in  quarum  vfom  ea  quoque  cedet^  qua  caibelium 
abundat  Faciie  erit  caftellom  tegere  aduerfus  quifquilias, 
atque  tubum  eius  verladlem  bacillo  inifaiierey  quo  attra(lx> 
vel  repulfo  is  tubus  deorfum  inclinari  poiltt  vel  furfum  erigi^ 
a  manu  extra  reticolam  pofita,  dummodo  caftellum  firmiter 
iblo  alligatum  fit 

In  indice  ventonim,  qvo  praeterea  omltfaon  Varronis 
inftruftus  fuit^  nulla  difficultas  eft,  .  Vexillum  metallicum, 
iis  iinule,  quae  videmus  in  teAis  noih*is^  ita  bacillo  ferreo^ 
re^  atque  tereti ,  adnexum  fuit,  vt  nonnifi  cum  hoc  vna 
poflet  conuerti^  Convertebatur  autem  bacillus  intra  duo 
foramina  rotunda,  in  laminismetallicisfadbi,  quorumvnutn 
M  in  faiiigio  teAi,  alterum  N  intra  tholum  ad  huius  verti- 
cem  ita  fuit  pofitum^  vt  vtriufque  centrum  caderet  in  iilum 
tenue  eiufdem  perpendiculi.  Pofterior  lamella  N  etidm  ba- 
cillum  flatuebat,  ne  deorfum  caderet,  quod  qua  ratione  ef- 
ficiatur^  neoutii  ignotum  eSk     Tenuier  ba^Ui  pars  infi*» 

fora«r 


60$  I.  A.  DE  SEGNER 

fonmen  indicem  R  babuit  annexum^  quo  vna  cum  vexiilo 
et  eios  baciilo  vi  venti  conuerfo,  huiua  venti  nomen  vtique 
indifrabatur ;  dummodo  ventorum  piagae  in  fummo  thoio 
legitime  pofitae  eflent»  et  index  baciilo  re6i:e  alligatos. 
Quia  fcilicet  venti  denominantur  ab  ea  parte,  a  qua  veninut, 
non  ad  quamproficifcuntur:  plaga  meridiei  et  feptentrioni^, 
vt  et  ortua  ac  occafus  veri  aequinodiaiis,  cum  tot  interme- 
diis,  quotlubebit  addere»  per  arcus  a  vertice  tholi,  circa 
quemmouetur  index^  deorfum  tendenteSj  accurate  defigna- 
tis:  index  hic  vexillo  direfte  opponendus  erat 

Haec  ergo  eft  imago,  quam  de  omithonis  Varroniani 
ea  parte»  in  qua  praecipue  dlfficultas  eft^  apud  me  fbrmauU 
Reliqua  enim,  quae  ante  eam  aedem  rotundam  pofita  fiiere, 
vol  quae  eam  ambiebant,  refte  a  Gefiiero  delineata  efie 
exiftimo.  lila  quantumad  verum  accedat,  vt  iudicari  pofllt, 
repetendus  iam  erit  iocus  fcriptoris,  paucis  quibufdam  ad- 
notationibus  additis,  polh}uam  reliquas  ipfis  defcriptionibus 
inferui.  Quod  ergo  Varro  libri  EDf.  capitis  V.  articulo  if« 
dicit»  omithona  fuum,  qua  parte  rotundus  erat,  pedes 
XXVn^patuifie,  de  diametro  interpretatus  fum  eirculi,  in 
cuius  pcripheria  ilabant  axes  columnaram  lapidearumy  et. 
rete  e  neruis  textuoL  Is  enim  terminus  fuit  muri,  fiquis 
inter  columnas  exftruendus  eflet,  vltra  quem  qaod  excurre- 
bat,  ad  aedem  proprie  non  pertinuit  Hic  XX\^.  pedum 
numenis  ita  diftributus  eft,  initio  apud  centrum  fumto.  Se^ 
midiameterorbis  intcrioris  maioris  illius  men(ke,  quam  de- 
lineaui,  paulo  minor  erat  duobus  pedibus  et  dimidio  pe* 
.  dis ;  fiabilis  autem  orbis  latitudo  pede  tantundem  fere  ma- 
ior,  vttotius  menfae  femidiameter  pedumtrium  etdimidii 
pedis  eflet  Ab  Iioc  termino  falere  latum  erat  quinque  pe- 
des»  ad  cuius  ambitum  fufpenfum  rete  interius  ab  extenori 
totidem  pedibus  diftabat.  His  enim  in  fummam  coileftis 
diameter  XXVU.  vtique  elicitur.  Reliqua  autem  Varronis 
defcriptio ,  ab  articulo  capitis  13.  eft  huiufinodi. 

Intra  tholi  coiumnas  exteriores  lapideas»  et  toti- 
dem  interiQres  ex  abiete  tenues,  lacus  eft  P.  V.  latusO- 

Inter 

.  c)  Haec  fi  ica  inrelli^nmr,  iater  m8rgine  interiore  ad  rete  exterios, 

columnam  inceriorem  et  exteriorem  o£lo  pedibus    vix    minor   prodit, 

illi  adfhintem  quamuis»  interuaU  quorum  duplo  ab  XXVII.  pcdibus 

lum  quinque  pcdum  fai&t:    dia-  demto,    XI.  caotum  pedes  relin* 

meter  aedis  XXVII.  pcdibus  maior  quuntur  prf»  diamctro  circuli  inte- 

conficitur.    Addita  enim  columna-  rioris ,  in  quo  nollro  quidem  more 

rum  crai&tie,  laticudo  muri  abeius  fcdere»  noa  ftuc^  mearte  aocum- 

bve. 


DE  ORNITHONE  VARRONIS.      607 


Inter  colamnas  exteriores  pro  pariete  **)  reticuli  e  ner- 
vis  flint,  vt  perrpici.in  filaa  pofTit^  et  qoae  ibi  funt, 
neque  auis  eas  traniire.  Intra  interiores  coiumnas  pro 
pariete  rete  auiarium  eft  obieftum  ^).  Inter  has,  et 
exteriores  ^  gradatimfubftruftum  vt  ^sxrplim  auiums), 
mutuli  crebri  omnibus  columnis  impoliti  ^),  fedilia 
auium.  Intra  retemaues  funt  omne.genus,  maxime 
cantrices^  vt  lufciniolae  ac  merulae»  quibus  aquajmi- 
Biftratur  per  canalicuIamO»  cibus  obiicitur  fubretem. 
Subter  columnarum  ftylobatem  eft  lapis  a  falere  pedem 
et  dodrantem  alta,  ipfum  falere  ad  duo  pedes  aitum  a 
fi^no^  latum  ad  quinque^  vt  in  culcitas  et  columellas 
canuiuae  pedibus  circumire  poffint  ^).  Infimo  intra 
falere  eft  iiagnum»  cum  margine  pedali  ^»  et  infula  in 
medio  parua.    Circum  Mere  et  nauaiia  funt  excauata 

anati- 


hm^  conuiuae  poterant.  Puto» 
Varronem  id  pocius  indicare  vo- 
luifTe,  qui  fuerit  locus  auium ,  et 
.^uam  latus  fucrit ,  quam  terminos 
poncre,  inn-a  quos  ea  latitudo 
comprehendcbatur. 

d)  Atqui  narieSi  fi  inter  has 
columnas  exurueretur,  ad  modum 
fuperficiei  cylindri  re^  ab  axe  cu* 
iufuis  columnae  ad  axim  proxi* 
pae ,  curuari  debebat. 
'  t>^  Kete  auiarium ,  obic^him  in- 
tra  interiores  columnas,  quod  eflTet 
pro  fimj>lici  pariece  p«r  columnas 
non  iaterrupto«  aliter  quam  fcri* 
pfi ,  fufpenlum  cfFe  vix  poterat. 

f )  Imelligo  quafi  fcriptum  ciFet ; 
intcr  vtrumque  rete. . 

g)  Hoc  panium  quaii  theatnim 
xion  defcripfi,  quia  non  credo,  r<- 
liquis  adfixura  fuiife,  fed  ex  cu- 
ncis  conftitiflc  ligneisv  mobilibus, 
quorum  quiuis  in  fuo  interco- 
lumnio  kcari  potetat,  vt  ex  omni- 
\>M%  in  circulum  pofitis  fpecies  quae- 
dam  theatri  nafceretur,  quod  et 
ipfum  fuos  habuic  graduum  cu- 
neos,  in  quibus  fpe^atores  fedebant. 
Subftruoum  dicitur  fuiflTc  thea- 
tmm,  id  eft,  in  fofo  po&tum ,  a 
quo  remoueri  deb^it  ab  ancillis, 
quae  vel  munditiac  caufa ,  vel  vt 
^lligerent  aues  forte  mortuasy  in 
Jiunc  locum  ingrediebflutur. 


h^  Dixi  quo  loco  fuerint  mu* 
tuli  ifli,  nec  alio  fi  fuifTent ,  co* 
lumnis  impofiti  efle  poterant. 
Qjiia  autem  in  mutuUs  latis  aues 
incommode  fediiFent,  virgae  im« 
poni  debuerunt,  quae  proprie  ef- 
lant  fedilia  auium.  Eae  iuxta 
vtrumque  fbrnicis .  latus  protenfae, 

Eartem  mediam  vacuam  relinquc 
ant. 

i)  Credo  fluxum  pcrpetuum 
fuiUe,  qui  facile  efficiebatur  in 
loco,  ad  flumen  liquidum  et  altum 
poiito. 

k)  Haec  dare  exhibentur  figu* 
rarum  noilrarum  quarra»  vt  ex» 
plicatione,  praeter  eam,  quam  de- 
dimus ,  opus  non  fit ;  et  ne  pro- 
batione  quidem,  fi  conccdatur  fi- 
onificatus  vocabuli  Falere,  hic  af- 
fumtus.  Verum  falere  quinque 
pedes  latum  quidquid  fuit,  le^- 
lis  tamcn  difcubitoriis  locum  nul- 
lum  rcliquit.  Debebant  ergo  cul- 
citae,  in  quibus  conuiuae  accum- 
berent,  in  ipfum  falere  deponi, 
quo .  circumeundi  via  nulla  relin- 
ouebatur,  praeter  aliquam  angu- 
Itam  inter  culcitas  et  coUimellas. 
Ita  enim  fi  legendum  non  fit,  hanc 
tamen  verborum  Varronis  fenten* 
tiam  effe  exiftimo.  , 

.    1)  Huius  flagni  diametrum  feci 
fex.  P«df8,  afiferibus,  qui  fepiuikc 
eius 


608 


LA.  deSEGNER 


aimtfnm  ftabnla  **)«  In  infiila  eft  colninelk,  inqoam- 
tng  Mxis,  qni  pro  menia  fuftinet  rotam  radiatun,  itz, 
vt  ad  extremnm»  vbi  orblLe  folet  efle  acutum,  tebnla 
canati  fit»  vt  tytnpannm^  in  latitndinem  duo  pedes,  et 
iemipedem,  in  altitndinem  palfflum  ■*)•     Haec  ab  vno 

»  pnero. 


«iQs  margineiDy  retrtftis;  quos 
iiuidciii  •fleres  id  efficert  credo, 
quod  Varro  dicit  fuggeftuni  &- 
lcris. 

m)  Circt  falere  nihil  eft,  quod 
ctuari  potuerit.  praeter  murum 
tres  pedcs  cum  oodrante  altum, 
cui  eolumnte  infiftunt.  Excauaea 
«uteni  haec  anatum  ftabula ,  cum 
ec  circa  naualia  fuiire  dicantur, 
hine  quoque  ad  ea,  ouae  de  his 
namdious  dixi,  aliquid  probabili- 
tttis  acceilit. 

n)  Hunc  locum  comiptum  efle, 
fatcntur  omnes;  alii  aliter  emen* 
dant.  Mihi  non  tantuni  vox,  acu- 
tum ,  male  pofita  efiTe  videtur»  ve- 
rum  etiam  omifia  pars  defcriptto* 
njs  rtdiorum ,  cum  principio  dc» 
fcriptionis  caui,  in  quo  ii  radii, 
menfa  inftru£hi,  latebant.  Eius 
rei  fidem  fadt  ipfe  fcriptor,  qui 
paullo  poft  de  menfa  fe  dixiilc  tit^ 
quae  in  primis  radiis  erat;  quac 
cum  .hoc  loco  poni  potucrint  opti- 
mc,  tamen  nufpiam  Je^ntur. 
Quidquid  honim  fit,  radios  eos 
feci,  quibus  d  apfidcs  addcrentur, 
orbilcconfedune,  rota  plenaprod- 
ibat :  cauum  autem ,  ngura  tym- 
pani  vcl  difci  crafli ,  in  quo  ii  ra* 
dii  conucrtcbantur,  tltum  quidcm 
fnmfi  polliccs  trcs,  vt  pracfcribit 
Varro,  bafi  autem  etus  (cmidiame- 
mim  attribui  duorum  ct  dimidii 
pcdis,  latitudinis  vocabulum,  quod 
fcmidlametnim  aequc  dcnotarc  pofle 
vifum  cft,  ac  diamctrum,  quo  ma- 
ior  potius  quam  minor  fbrct  mcnfii, 
dc  icmidiametro  intcrpretatus.  In 
ouo  fi  erraui ,  fique  latitudo  non 
K^idiametrum  denotat«  verum  to- 
tain  diamctrum,  mcnfam  tamcn 
vfui,  in  quem  parabstur,  aptain, 
conftrui  nihilonitnus  potuifTe,  fu- 
pra  oi^fum  elt.  Potcrac  enim 
yadits»  hac  ramidiamcno  non  mul» 


to  brcuioribus,  pro  menfa  veria- 
tili  orbis  imponi ,  cuius  ditmctcr 
dfct  triumpedum,  ftabilis  tutem 
orbis  Gtttum  ciTcumdtm»  cuius 
ptncm  intcrior  illc  tegebtt,  latus 
neri  potuit  fefquipedem  vd  duos 
pcdcs.  Ita  menfii  oridMtnr  dia- 
mctri  quinqac  vel  fcx  pcdum ,  pau- 
ciorcs  fbrttflc  cxccptura  oonuuias, 
verum  laxius  ct  comfflodius.  De- 
bcbant  cnim  culdtae,  in  quibua 
accubituri  crant,  anteriori  panc 
dcuatac  drc,  <|uo  latus  molliter 
fulcirent,  cui  rex,  manente  latitu* 
dine  falcris,  minor  menfa  plus 
Ipatii  concedebat,  quam  maior. 
Quo  magis  hanc  rcm  expediran 
Crab.  IL),  fig;uram  o£Uuam  ad- 
didi,  qutmcttfii,  qnamperverba 
fcriptoris  poteft,  maximc  imini- 
nuta  cxhibctur.  Orbcm  interio- 
rem  vcrfatilem  trcs  tancum  pedes 
iatum  fed;  totius  autcm  menfae 
diamctrum  fed  quinque  pcdcs, 
quae  eadcm  et  diamcter  ftagni  e(t, 
circumdati  a  margioe,  |»cdcm  lato. 
Hunc  margincm,  dmidio  pedis 
folo  dtiorem,  extcriori  parte  con- 
tingit  fug;geftum  faleris,  vt  drcoli 
circa  menfiim  caui  dtameter  nunc 
quoquc  fcptcm  fierrt  pcdum ,  ne- 
quc  in  reliqua  conftruAione  quic- 
quam  mutandum  dFct.  Mtrpnem 
tutem  circt  fttgnum,  quea  pro 
mtiori  menfii  dcprefleram,  hic 
propterea  fuptm  fohnn  deQtui, 
quia  incccfle  ftiit  aliquid  conimx- 
nifci ,  quo  anates  ab  egrefiRiex 
ftagno,  ea  ptrte  arccrentur,  qoa 
erat  ad  meoiam  aditus.  Id  cum  in 
maiori  menfa  abfquc  vllo  ineoni- 
modo  cffici  potucrit  per  tflcres, 
hac  quoquc  parte  ad  cxtremum 
marginis  ftstutos;  in  hac  minori 
pcr  ipfum  marginem  intus  td  pcr- 
pciidiculum  dcuatnm  prtcfttrefum 
conttut,  qutm  tntSk  in  prolqBdo 


DE  ORNITHONE  VARRONIS.      609 


pnero,  qaitniniftrat,  ita  vertitur.  vt  omnia  vna  po- 
nantur  et  ad  bibendum  et  ad  edendum ,  et  admouean- 
tur  ad  omnes  conuiuas.  Ex  fuggeftu  faleris,  vbi  fo- 
lent  elTe  xsfirirwrpLxrot,  prodeunt  anates  in  ftagnum, 
ftcnant,  e  quo  riuus^)  peruenit  in  duas»  quas  dixi^ 
piicinas,  ac  pifciculi  vltro  ac  citro  commeant:  cum^  et 
aquacalidaet  frigida  ex  orbe  iigneo  menfaque^  qnam 
dUi  in  primis  radiis  elTe,  epitoniis  verlis^    ad  vnum- 

Siuemque^  faftumfit,  vt  fluat  in  conuiuam  p}.  Intrin- 
ecus  iub  tholo  ftella  lucifer  interdiu,  noftu  hefperus 
ita  circumeunt  ad  infimum  haemifphaerium  ac  mouen- 
tur^  vt.indicenty  quot  fint  horae  <i).  In  eodem  hemi- 
fphaerio  medio  circum  cardinem  eft  orbis  ventorum 
06I0  0»  v^  Athenis  in  horologio,  quod  fecit  Cyrrhe- 
ftes,  ibique  eminens  radius  a  cardine  ad  orbem  ita 
mouetur,  vt  eum  tangat  ventum^  qui  flet,  vt  intos 
fcire  poifis. 


tiftttns,  fuperarenonpoiTevidenir; 
rclidis  viis,  per  auas  ex  ftabulis 
ad  aquam  defcenlus  pateret.  In 
eodem  margine  roinidro  meafae 
locum  defttnaui  \  in  quo  et ,  cul- 
citis  remotis,  circa  menfam  ctr- 
cumire»  et  in  faleri,  tanquam  in 
Ibimno,  afiidere,  qui  volebant 
poierant.  Altitudmem  menfae,  de 
c|ua  mhil  cerd  habeo,  illi  definient, 
quibus  frequendor  eft  cum  vetert- 
bus  conuenario, 

o>Jliuus  videnir  fub  terra  ab- 
ditus  fuiflie. 

p)  Hic  loctts  eft,  quo  Varro  fe 
dixilfe  ait ,  quae  nos  nufpiani  re- 
perimus,  dare  autem  orbein  li« 
goeum  exteriorem  iUum ,  qui  con- 
verti  non  poterat,  vel  difiiculter 
vcrtebanir,  «  menfa  diftineuit, 
quae  fuit  in  primis  radiis ,  fuTcie- 
baturqve  bomm  partibus  furfum 
flexis.  Ab  vttoque  horum  con- 
viuis  alBuxit  aqua,  fri^da  aborbe, 
calida  a  menfa  verfatili.  Expofui 
iBodum,  quem  reperire  potui,  rei 
iiuutirat  coattcbiehtem,  quique  non 


tannim  ele<£Uonem  aquae  permitte- 
bflt,  verum  etiam  vfum  glaciei. 

q)  Tabulam  horologii  cum  ita 
poluerim ,  vr  centrum,  circa  quod 
indices  conuertuntur,  in  circulum 
caderer,  hcmifphaerium,  qiiod  pro» 
prie  cft  tholus,  xnfra  terminantem; 
re^e  dici  poll*e  exiftimo  ftellu  fi- 
£hs  fub  tnolo ,  ad  infimam  hemi* 
fphaerii  partem ,  circumiuifte.  Pu- 
taui  aliquanoofidashas  ftellas,  vei 
alias  quiifdam  luciferi  atque  hefperi 
imagihes ,  circumiuifte  in  ipfa  tra- 
beationis  interioris  coronide,  linea^ 

J[uae  a  vercice  thoU  dire£le  deor- 
um  cadit,  pro  axe  eius  mocuf 
fumta.  Scd  ingenti  ad  efiiciendum 
motum ,  cuius  fpatium  coto  coro«> 
nidis  ambicu  conftaret,  opus  ftiiC 
fec  machina;  (]uam  lubcns  Cepofus, 
poft<)uam  animaduerti,  non  ,ex 
verbis  fcriptoris  hauftam,  fed  in 
eius  librum  ilUitam,  ac  feliquae 
defcriptioni  a  mequafialTutametua 
axis  notionem  fuiae. 

r)  Hic  orbis  in  ipfo  tholo  pi£lus 
fuit. '  Reliqua  vel  ex  fola  deiinca- 
tiotft  poflimt  cdgnofci. 


Tm.tp  P.It 


Qq 


ir. 


6io      DE  TRAPETOTORCULARIO 

II. 
D  £ 

TRAPETO   TORCULARIO 

E  f 

PRELO  CATONIS. 

Trapetum  a  grRecorpxitiv  dtcitiir,  quo  Verbo  Hotneros 
etHefiodus  figaificant  vuas  in  lacu  calcatas  et  expreHks. 
Vnde  Hefychio  rpxTniroif  vuarum  caicatores,  ft  rpxicTiri^ 
mufl:uiii  et  vinum  dicitar.  Sedem  igitur  primam  vocabolum 
tn  vih(Iemia  vini  habuit;  deinde  ad  oleam  fuit  tranflatum; 
hodieque  Sicuii  vocant  trdppiti  inflrumentumy  quo  oleas  e.x- 
'primuntf  jllmile  iili,  quod  Etrufci  feu  Tofcani  vocant 
PrantojOf  au^ibore  Seftini  Epiftol.  Sicul.  T.  L  p.  334.  verfl 

Serm.  Idem  p.  935.  narrat^  oieas  immaturas  a  quibufdani 
iciliae  agricolis  pedibu$  calcatas  exprimi ,  pofteaquam  in 
aqua  cod:ae  confracuerint  Oleum  Ita  meiius  colligi.  In 
Ciraecta  agricolas  fculponeatos  calcafTe  oleas ,  matun^  poto, 
arguit  glofTa  Hefychii  in  xfsirs^ifuvog  —  xfirs^af  vroi^^ 
ftxra  (vXfvx  fud^  Sv  ra^  ikiyot^  irotrlivu  Eadeia  Jrstdit 
Photii  Lexicon  Mfptum  fub  voce  %pixs(^(q,  Ipfum  vero 
TfoarSv  deriuatur  a  rpiretv  vertere ;  et  Hipponax^  dialoffco 
lonica  vfu^,  torcular  rporTjTov  feu- rp oiraov  di^dt,  fifcellam 
vero  f  cui  vuae  ingeftae  fupponebantur  torculari ^  >t  expri- 
merentur  et  fuccum  deftillarenty  aomov.  Locum  poftiit  Pol- 
luxOnomaft^X.  f.  75.  vbi  de  nefcio  quibus  ait:  ^i^wnf 
iinsp  i^  rpoTTjtov  96moq,  i.  e.  deftillant  veiuti  fifcella  in  tor- 
culati,  vt  verba  gfaeca  interpretatur  Hemfterhufias.  De 
moiis  oleariis  pauca  graeci  fcriptores  et  granunadci  tnidi- 
derunt  nobis.  Pollux  VII.  1 50.  Iignum>:in  quo  oleum  expri- 
mebatur^  %pov  ten^ffov^  funiculum>  quo  ligna  coIUgaren;-  - 
tur/  tot/ov,  lacimi  veroy  (ipfe  craterem  dicit)  in  quem 
oleum  expreiTum  deflueret,  rpnrfTJpa  dKtum  fuiiTe  aiL  Al- 
tero  locoX.  130.  lignum,  quo  oiea  teratur»  opov,.  fimem, 
quo  circumagatur  iignum^  rjpr/ov  appellari  ait '  Contra  Har- 
pocration^  eadem  vocabtib  ex  Ifaei  oratione  referens  ,  ad 

¥aa- 


ET  PRELO  CATONIS.  ?>ii 

vaarQm  expreiHonGtn  accommodat,  adeo,  vt  hinc  arguere 
liceat^  eafdem  machinae  partes  vais  oleisque  tercndis»  cert^ 
exprimendid,  olim  inferuijiTe. 

Trapetam  igitur  originis  graecae  vocabulameft»  qaam- 

!|uam  a  graeeis  fcriptoribas  non  adhibitum^  quod  equidem 
ciam.  Tftm^f»  vocabant  lacom.  Harpocratio  ex  Nican- 
dro:  Tfnmjf»  — «  (fhfalp  or/  Tf nrrff  ifftl  Tt^dionf  htrirci' 
k^  o&  r«  iriXjfvia,  Vereor  tamen,  vt  cum  Nicandro  gram* 
matico  Harpocratio  falfas  ipfe  ledorem  fallat  .Nicander 
eniin  poeta  in  Alexiph.  verfu  493.  vbi  punici  mali  fuccum 
coliiTCre  iubet,  fifcella  inclufom  malum  exprimit:  iu  ftvf' 
rfii  ^kf^f^atCf  im  nesf  vorisjxp  M  ronrnif^iv  ikouTjV.  vbi 
Codex  Riccard.  tfnrrjaty  hab^t  Scholia  graeca  fimpliciter 
interpretantar  vocem  rfntTijf»  machinam  (KctrccffxsveurfU  ri), 
qua  vuae  exprimantur.  Sed  poeta  ipfe  de  praelo  oleario 
vcl  parte  aiiqmteius  vocem  pofuit  De  preio  vinario  idem 
Nicander  pofuit  vocabulum  in  verfu  apud  Athenaeum  IV. 
c.  4«  ^oXXftiu  i"  a^cUpfioc  ntfoxiotQ  rfnrnjft  ksjfveu^*  Vnde 
cognofcimus,  prelom  ipfumdici  rfsvnjfctf  non  lacum  vina- 
riunu  Geopanica  VI.  c.  11.  vbi  vuas  exprimunt^  vocabulo 
(vkov  vtuntur:  vre  ro  ^vKw  irnt&ira<Txv\  deinde^  vbi  vuas 
fubdi  prelo  iubent  moiies  iam  calcatione  pondere  impo- 
fito  (ra  pifHQ  irtri^ivrog),  laepc  rumpi  monent 

EademDC.  19.  oleasmolere  docent  ita^  vt  orbis  (rfoxi^) 
Jeuiter  circumagatur,  ne  nuclei  iimul  cum  carne  con- 
fringantur;  deinde  prelo  £fcella  inclufas  imponunt»  et  pon- 
dere  defuper  addito  primum  leuiore,  deinde  maiore^  ex- 
primunt  (Src^  irt&se  /3dfoc  ikci(Pfov  xo/  ^sf  filcuovi  -*  ikU 
y<f  p$ouorifo9  pdfa  ^kfyf/ov.)  Vnde  apparet^  prelo  cochleato 
vfos  nonfttiile  fcriptores  Geoponicorum.  Prelum  itaque 
boCf  auod  fikov  etiam  vocauit  Poliax  VII.  i^a  vocafle 
Jones  ofov  cenfeo;  et  fiiniculum,  quo  circumageretor^ 
Tor/oy.  Ceterum  in  iito  Geoponicorum  loco  r^oxo^  plane 
CumLatinorum  orbe  conuenit,  de  quo  deinceps  in  molae 
oleariae  defcriptione  videbimus. 

Vocabttii  latini  fcriptura  variat;  Cato  enim  et  Varro 
trapetas  et  trapetos  dixit,  ^  ii  libros  fcriptos  et  editos  oonfo* 
limus.  De  Catonis  locis  poilea  videbimus;  nuncVarronem 
iiudiamusdeL.L.  IV.  p.34*  trapetes,  inquit  molae  oleariae. 
Idem  de  R.  R.  L  55.  f.  5.  ac  primus  qutfque  aceruus  demit» 
tatur  per/ena  vqfa  otearia  ad  trapetaf  quce  res  molae  otea- 
riae  duro  et  afpero  lapide.  vbi  £dd.  pnmae  habent  ir0pe(ar; 
delncep^  recentiores:  m  quai  eam  tereut  moiae;  qoai 
trajpetei  fiat  pars  aUqoa  totins  mariiiaae^  vt  et  apiae  mobe. 

Qq  a  Sed 


6ia      DE  TRAPETO  TORCULARIO 

Sed  antiquior  leftio  propter  alteram  Varronis  locum  erat 
probaada;  qaamquam  Coiumelia  moiam  a  trapeto  itadifljn. 
gttit^  vt  mola  pro  magnitudine  et  multitadine  olearum  vel 
fabmitti  vel  eieuari  poi&t  Hinc  intelligimus,  trapetumnec 
fubmitti  nec  eleoari  potuiiTe.  Igitur  inuenta  ea  commodi- 
tate,  trapeto  manfit  antiquom  nomen ,  moia  autem  difhi  ett, 
quae  fobmitti  et  eleuari  potcrat.  Quidam  etiam,  nuUo  dif- 
crimine  vfus  diuerfi,  trapetum  et  molam  eandem  machinam 
vocafle  videntur.  Male  vero  Popnui  trapetum  in  Columella 
interpretatur  trabem ,  qua  oteum  exprimatur ;  cui  opinioni 
nihil  argumenti  vel  au6boritatis  additum  reperio. 

Praeterea  Popma  monet,  a  Catone  dici  trapetum  totam 
conftraftionem  et  fabricam,  in  quo  orbem  interpretatur  ipfam 
molam  oleariam,  quae  in  trapeto  vertatur  et  oleam  terat; 
fffo/ife  ftilum  ligneum  feu  manubrium,  quo  moia  impellatur^ 
eC  circumagatur;  Miliarium  vas  anguftum  et  longum,  tra- 
peto  fuppofitum,  ad  excipiendum  liquorem.  Popma  fua 
debet  Turnebo  Aduerf.  XX.  7«  cuius  monttis  quaedam 
refte  addidit  Gefner.  Equidem  enarrationem  trapeti  a  par- 
tibus  fimiliimis  molae  vulgari  exordiar^  fecutus  inprimis 
Meifterum  et  Galiicum  architeftum»  quorum  ilie  anno 
1764.  bic  vero  1771.  Catonis  torcular,  prelum  et  trapetum 
egregie  illuftrauit.  Primum  itaque  conftituam  lioc,  de  quo 
iam  fupra  admonui,  trapetum  Columellae  eleuari  et  fub- 
mitti  non  potuifTe.  Plane  igitur  diuerfum  fuit  a  Catoniano 
trapeto^  de  quo  Caput  22.  vbi  fi  orbis  nimis  altus  mortarii 
folum  terat,  orbiculos  ligneos  pertufos  fupponi  jnbet,  vt 
orbis  tollatur.  In  k>co  Vlpiani»  a  Gefnero  iaudato, 
rideo ,  trapcia  funibus  Jufpenfa  memorari ;  fed  ea  huc  non 
pertinent 

Trapetum  fabricam  totim  did,  refte  pofuitPopmacum 
Turnebo,  quem  etiam  Gallicus  architetbis  fequitur.  Nefcio, 
qnae  caufa  mouerit  Meifterum  p.  39.  vt  trapctum  interpreta- 
retur  lapidem  inferiorcm  molae,  feu  mortarium;  itaque 
mirabatur»  vpdenomen  trapetipartiquiefcenti  molaetnditum 
faerit  Fort^haefit  vir  doftus  in  capite  ij^^vbi  Cato  tra- 
petos  latos  trium  generum  memor^t ;  fed.etiam  in  ilio  loco 
de-tota  fabrica  mulae  trap^tum  dicitiir. 

Totias  trapeti  fabricae  qui  faciie  .et  aptam  animo  {uo 
informare  velit  imaginem»  eum  cogitare  iubet  Meifter  rhe- 
darum  noflrarum  rotas  y  praedpueanteriores,  quarumope 
rheda  oonuertitur.  Deindeatt,  fimile trapetumCatonis fuiife 
tribulae,  qua  frumenta  tn  areia^veterum  exterebantur.  Co- 
lomellia  enim  XIL  50*  tudiculam>  qua  alii  oleam  commolere 

foliti 


ET  ERELO  CATQNI&  .  6i^ 

foliti  eranty  organum  ait  effe  ereffae  tribuhe  fimiie.  Qaam 
tribulam  patat  elTe  eandem^  quam  ploftellmn  poenicttm  vo- 
cat  Varrol.  52.  i.  itaque  triturae  rationem  ad  oleas  teren- 
das  tranfiatam  olim  et  ex  tribulae  fabrica  trapetum  effiftum 
fulfle  cenfet  Gatonis  vero  trapetuin  tale  faiiTe  credit,  vt 
cum  tribula  non  erefta,  fed  in  area  procumbente  et  plana 
comparari  poiTet;  ex  ploAello  enim  poenlco  additis  quibus- 
dam  curruum  et  rotarum  omamentis  et  axe  circa  columel' 
lam  ver&tili,  trapetum;  deinde  vero  cylindri  fitu  plano  in 
redbim  mutato ,  tudiculam  ortaim  efle.  Denique  trapetum 
Catonis  idem  eflc  affirmaty  quo  hodieque  vtantur  Itali  alii- 
que  Europae  pc^ul  i  ad  oleas  cominblendas.  Fij^uram  tameh 
addidit^  eique  verba  Catonis  acconmiodare  ftaduit.  Ante« 
quam  vero  Galii  retiquommque  interpretum  opiniooes  ex- 
ponam^  fingulorum  verborum^  quae  difiicultetem  habent 
aliquam,  notiones  enucleabo. 

Miliarium  vnde  diftum  fit,  difputant  grammatici ;  quo« 

rum  opinionibus  reie6):isMeii):er  a  cippi  miliaris  fimilitudine 

vocatum  fufpicatus  erat      Verum  ipfe  deinde  improbauit 

hanc  fuam  fufpicionem  propter  locum  Plutarchi  in  vita  Grac* 

'  chi  c.9.  vbi  poft  Catonis  demum  tempora  vias  romanas  cip^ 

'  pis  htfce  diftinftas  fuifTe  refert    Itaque  probabiiiorem  eam 

^  cenfuit  opinionem,  qua  miliarii  originem  a  graeco  fivkii 

^         deriuaret     Verum  hanc  viri  dofti  opinionem  vanam  plane 

^  eiTe,  non  eft,  quod  operofe  demoi^ejcn.     SciUcet  milia- 

-    >     rium  trapeti  Catoniani  Meifter  comparabat  cum  meta  molae 

'  frumentariae,  de  qua  Vitrauius  X.  c.  lo.  et  in  L.  r8*  §•  5it 

de  infbru6x>,  legitUr;    e/i  autem  meta  inferior  pars  molae, 

•         catillus  fuperior.    Quem  locum  refte  interpretatur  et  tuetur 

Meifterp.  41.  contra^eos,  qui  catiilum  inferiorem ,  inetam 

^  vero  fuperiorem  fuiife  cenfebant    CatiUamenim^  feuorbem 

concauum  fuperius  fuifle  coUocatum,    metam  vero  feu  co« 

^  numinferius^  quo  liberiua  farina  a  conuexo  lapide  deflue- 

ret    Miror,  locumlurifconfultietMeiiterilatniirelo.Beck* 

I  mannum  vbi  hiftoriam  molarum  enarrauit  in  Hiftor.  Inuent 

>      Voi.  n.  p.  6. 

Errauit  tamen  Meifter  in  eo»  quod  miliarium  in  tra* 

peto  Catonis  vicem  catilU  in  mola  fromentaria  gerere  cenfe- 

'         bat;  cum  potius  mortariom  eum  vfom  praeftaret,  quod  tra- 

^         peti  vocabulo  etiam  appellari  a  Catone  male  pofoit  Meifter* 

I         GallicQS  architeftus  miliariom  ita  interpretatos  eft :  Ccji  une 

txvbermce  de  /a  forme  (Pu»  va/e  miMaire  qui  occupe  le  ventre 

\         du  bafftth  et  qui  a  la  mime  kauteur  que  le  rebord.  —  ^e  croi» 

rois  pJutdt  que  P  ettfmologie  de  notre  mitiaire  viendro^  piutAt 

Qq  j  de 


6i4      DE  TRAPETO  TORCULARIO 

dt  ta  riJembUmci  qufii  awnt  avee  bs  piirres  ^  doui  omjijir^ 
mit  pour  marqner  ks  mUtes.  Diftinaias  aliqoanto  fbrmam 
verbis  expremt  Galios  aiter  Bemard ,  caius  locam  infra  po- 
namin  trapetiantiqui,  Stabiia  reperti,  defcriptione,  vnde  oo^ 
gnofcafly  miliarii  altitudinem  labrorBmlineamexcefiifle  inan* 
tiqao  trapeto.  Supereft  locus  difficilis  Catonis  cap«  22. 
interarbemf  inqoit^  etm$liariummumdigHwninterej(/i  cpor^ 
tet.  Si  plus  intereritf  atqne  arbes  nimium  aberunt,  fum 
^  ^frcumtigato  mitiarium  arSecrebro,  vti  expleas^  quod  nu 
mium  interejl.  vbi  Meifter  intelligebat  columellam  ligneam» 
iquae  cupam  proxime  fuftineret 

Orbes,  quos  Graeci  aforma  et  volabilitate  rp^^u^  m 
irapeto  dixeront^  vicem  metae  et  turbinis  in  mola  framcn^ 
taria  gerant^  et  circumafti  fubiefkas  atque  inditas  mortario 
oleas  temnt  Lapideos  fuifle,  apparet  cx  verbis  Catonls 
c.  135.  orbis  medios  ex  tapiddiius  eum  eximes. 

Orbi  (hbiefti  pars  caua  trapeti  dicitur  mortarium,  a  cu- 
ios  iblo  et  labris  vt  abfint  orbes  cauet  Cato  cap.  22.  ne  quid 
mortarium  terant;  vnde  intelligitur»  effe  cauitatem,  quara 
iotrabat  orbis,  et  quae  vicem  gerebat  catiiii  in  mola  fru- 
ihentaria  tra(Si±iIL  Orbes  hos  medtos  craffiores  fuiOTe^  fatis 
manifeftam^  ex  verbis  Catonis.  Meifteri  piftnra,  quae 
trapetum  vulgare^  cum  Catone  comparatum»  repraefentat, 
et  cum  piftura  gallici  archite6i  foraia  et  poiitione  fingttia- 
rom  partiom  plane  conuenit,  in  eo  tamen  peccat,  quod  or- 
bes  aequales  ponit;  galltca  cam  defcriptione  Catonis  plane 
coauenit  hac  quidem  in  parte  totius  fiduricae.  Ih  vtraqae 
vero  orbes  ad  perpendiculuni  ere6ti  ftant,  tran(berfi>  axe 
firmati,  qoi  circa  colnmellam  reAam  vertitar. 

CupMacuparumcauitatedi6a8efle»negatMeifter;  eas 
enim,  quibus  Cnto  vtitnr,  non  efle  cauas.  Itaque  a  graeco 
mhni  deriuat  vocabulum,  quo  et  ramum  et  manubrium  feu 
oapulum  fignificari  ait  Vtrm^e  ialtim  formam  cupae 
Catonianae  vfum  aptius  docere  cenfet,  quam  cauponum  vafa 
vinaria»  cuparum  vocabulo  difta.  Itaque  cupam  in  vicem 
veftis  feu  manubrii  orbibus  circumuoluendis  adhibet;  cui 
ouidem  vfui  conuenire  ait  longitudinem,  a  Catone  cupae  af. 
iignatam,  etlocum,  quemCato  dextm  finiftraque  trapeti- 
im  reliquit  Meiflserom  fequitur  Gallus,  nifi  qaod  in  ety- 
mologia  diuerfus  abit  Ita  vero  iUe :  Ces  mots  cupa  et  cu- 
puta,  quieneft  te  dimimuttfy  parwjjfent  vemr  du  mot  grec 
uir^^  qut  fign^  f(st^ui.  Caton  donne  ce  nom  a  cispieces, 
queje  nomme  miUXf  parce  qufeltes  fatiguoient  te  ptus.  £ty- 
molosjpm  Memseri  equidem  ieqoi  malimi  v^te  analogi^ 

et 


ET  PRELO  CATONIS.  615 

et  iignificatiotu  vocabuli  cupa  magis  aptem.  Cetemm  Gef- 
ner  cupam  et  miliarium  vnum  idemque  intelligebaty  pyxi- 
dein  nimirum,  intra  quam  contineaturcolumella^  cui  impo« 
fita  pilei  ijaftar  fuerit  Hoc  miliarium  deihde  tranfiifle  et 
fuftinuilTe  orbem  videbatur  viro  dodto,  ita,  vt  ftante  firmiter 
coiumella^  orbis,  miliarit  fiuecupaeopeilliimpolitus,  de- 
inde  funium  et  trocUearum  beneficio  circumageretur.  ' 
Quam  interpretationem  refte  deferuit  cum  Meiftero  Galli- 
Qus  interpres;  ex  ea  enim  fabricari  trapetum  efc  concinnare 
Catonis  nemofacile  ingenio,  ne  dicam  materia,  potucrit. 
Efiinxit  tamen  qiudecunque  et  leftorum  oculis  exporuit 
Meifter  in  Tabula  II.  Fig.  3.  ipFe  confeiTus,  in  eo  quafdam 
verbis  Catonis  partes  non  refpondere^  alias  rationibus  ar- 
cbiteftonicis  minus.conuenire».      ,     . 

Igitur  alia  ratione  concihnauit  C^toni^  torculariam  cei- 
lam  cum  vafisoleariis,  id  eft  trapeto  ct  prelo  quadriiugo, 
M^ifl:^,  deinde  Gallicus  architeftus  Goiffbnf  cuius  opera 
vfus  gailicus  Interpres  C^tonis  Sabqureux  de  la  Bonmtriey 
totam  fabricam  multo  elegaatidri  piftura  quam  Meifrer  ex- 
preilit,  cuius  niajorem  partem  a  perito  artifice  repetendam 
caeiocuraui,  omifiis  Meifterianis  fii^uris.  Interim  inter- 
pretationem  Meifteri  curiofe  locis  fingulis  oratlonis  Cato- 
niam\p,  ad  quae  pertinebat^  adjeci  in  Commentario»  vnde 
perfpiciet  leftor,  inuentis  Meifteri  abufum  Gallum  totam 
fabrlcam  meliori  piftura  repraefentaiTe.  Vix  enim  perfua* 
deri  mibipatiar^  Meifterianae  difputationis  nuilam  plane  no- 
titiam  peruenifle  ad  Gailum;  culu5  tamen  candorem  fi  falfo 
fufpeftum  habui,  argumento  poteft  efle  baec  ^^triufque  in- 
terpretationis  funilitudo ,  haud  longe  a  vero  abefie  conie- 
fturam  Meifteri^  quocum  deinde  in  eandem  cogitationem 
a^ue  interpretationem  artis  architeAonicae  peritta  deduxe- 
rife  Gallum.  Poftea  vtriufque  fimillimam  difputationem  plane 
confirmauit  exemplar  antiqui  trapetiy  in  ruinis  Pompeiorum 
et  Stabiarum  reperti ,  cuius  hiftoriam  figuramque  ab  Italo 
architeftone,  Francifco  la  Vega»  pifti  et  denuo  concinnati 
enarrauit,  vfumque  conunendauit  Italis  fuis  Marchio  Gri- 
maldi  libello  edito  Neapoli  1783.  Memoria  ^Ju  fantico  Fran^ 
tojo  da  OUOf  quem  etfi  diligetiter  ab  Heynio  meo,  Biblio- 
thecae  regiae  Goettingenfi  praefeAo^  qnaefitum,  nancifci 
tamen  diu  non  potui.  Interim  aliunde  mihi  de  forma  tra- 
peti  iftitts  fatis  conftabat  Multi  enim  in  Italia  et  Gallia  ex- 
ftitere  deinde  viridofti,  quivfumeius,  aMarchioneGrimaldi 
tantopere  commendatum,  cumvfitatis  hodie  molis  compara^ 
rent  et  pkne  impjobarent 

Qq  4  Primam 


6i6     DE  TRAPETO  TORCULAllIQ 

Prinum  eiiis  n«titiain  debeo  audori  libri:  Sbozzo  det 
Commercio  diAmfterdem.  Nevftad  d^Italia  1733.  qoem  audio 
vocari  Torcia.  Is  enim  p.  38*  meminit  nutittae  trapeti ,  in 
Stabiarum  rutnia  reperti,  qoam  libeUo  Italico  periodico, 
Mediolani  edito^  (Foglio  Eneiclopeduo)  anni  1781.  menfi 
Decembri  nefcio  quis  inferuit;  cnins  tamen  accuratiorem 
defcriptionem  xexpefbre.  iubet  ledaorem  a  Marchione  Gri- 
maldi;  deinde  p«  i6i.  excerptam  pofuit  trapeti  nouidefcrfp^ 
tionem  ex  libro:  NotizuEncktopeeUckidiMilano^  anni  i^S^* 
No.  37.  p.  171.  vnde  fimul  cognoui,  geminum  trapetum 
fuilTe  repertum,  alterum  inrninis  Pompejorum^  aiterum 
Stabiarum. 

Eiufdem  trapeti  defcripttonem  et  figuram  addito  tudt« 
cio  repetiit  au^tor  egregii  libri  Memoires  pour  /ervir  d  fhi- 
/loire  naturelk  de  la  Proveuce,  a  Paris  17^.  in  cuios  altero 
Volumineolearum  culcum  oieique  faciundi  rationemomncm 
et  machinarum  ei  operi  feruientium  fabricam  curiofe  et  per* 
ite  enarrauit  1a  igitur  p.  339.  praefatus  ao^ritatem  nun- 
ciorum  litterariorum  anni  1780.  Decembris  diei  XXI.  de- 
fcriptionem  trapeti,  in  ruinis  Stabiarum  anno  1779«  reperti» 
inde  repetiit  p.  537  et  feqq. 

Hocipfumefle  Catonis  tn^etum,  cuius  inuentionem 
Graeeis  attribuit,  in  lioc  argumento  clafficus  fcriptor  Italus, 
Prefta,  [agnouit  p.  134.  qui  refte  p.  136.  monuit,  tru&tile 
fuifle  vel  manuale,  quoniam  Cato  animalium  nvdlibi  facit 
mentionem  in  oleo  feciundo.  Vfum  praeterea  huius  trapeti 
fufpicatur  in  cauiia  fuifle,  cur  tantopere  cauerent  veteres 
fcriptores,  nenudei  ikporem  olei  vitiarent  confraAi.  Forte 
enim  molartmi  mota  rotatorio  nucleos  fuifle  comminuCDS  et 
in  farinam  redaAos,  atque  ita  faporem  oiei  corrupifle. 
Contra  in  hodierno  trapeto  verticalem  molamtamvehemen- 
ter  non  confringere  nucleos,  vt  vUum  inde  olei  fapori  fit 
periculum  timendum.  (p.  133.)  Moias  autem  verttcales 
laeuas  recentior  aetas  per  Italiam  et  Galliam  adbibnit,  quae 
olinas  vna  cum  nncleis  conqmiflant.  Sola  Florentia  molas 
fiiicitas  adhibct,  quae  cauent,  ne  nuclei  una  confringantor; 
verum  ita  muitum  olei,  in  fam&feu  camiutnconquaiiatarum 
mafla  reconditi^  perire  et  operam  molendi  fieri  moleftiffi- 
mam  et  diotnrnam^  «lonuit  Prefl^i  p.  I33.  qui  trapeti  antiqai 
vfum,  a  Marehione  Gritnaldi  reuocatum,  tanquam  operofam 
et.damnofum,  pariter  damnauit,  vt  Gallus  Bernard,  cai 
hodie  Gallia  principatum  in  hoc  ruftico  ftsriptionis  arga- 
niento  deferre  folet  Equidem  his  viroram  doftorura  iu- 
diciis    quod  addam  vel  dcmam,    non  habeo,   nifl  quod 

monen* 


«  ETPRELOCATONIS,  617 

^  monendum  hic  iterum  cenfeo,  qaod  ad  Catonis  cap.  37«  £  2. 

st  demonftrauiy  olearum  nucleos  mola  fufpenia  veternm  non 

^  folum  non  fuiffe  confraftos,  fed  poftea  etiam  exemtos  et 

'^^'         fcfccretos,  antequam  famTa,   preio  fubiefta,  exprimeretur. 
f^'  Quid  yero  cura  iila  ad  ipfam  oiei  faftionem  attineat^  audi 

X!  nunc  iudicantem  Bemardum  1.  c.  p.  405.  jipres  avoir  mHrS' 

y''  ment  reflechijiir  les  moyms  qWon  emploiepour  extraire  fhui' 

■  '  tCj  je  crois  que  ta  perfefHon  de  cet  art  depend  principale^ 

:%  ment  de  ta  Jlparation  des  parties  qui  contiennent  Fhuile  (fa- 

•j:  vec  cetleSj  qui  n^en  renfennenf  point.    En  procurant  a  la  pdte 

s  me  plus  grande  homogeneiii^  on  ta  rendra  plus  Jujceptibla 

fitre  mieux  prrj/urie  et  de  fetre  igatement.    jyatiteurs,  en 
rejettant  te  bois  des  notfaux,  itfuffira  ta  moitU  des  engins 
pourpreffer  ta  mtme  quantiti  Solives. 
Ti  Quam  artis  perfeftionem  vt  confequeretur,  varia  tenta^ 

vit  remedia  vir  prudentiflimus ,  quibus  caro  olearum  a  nu- 
e  cleis  feparcretur,    atquc  ita  feorlim  prelo   exprimeretur. 

C'  Quorum  ex  numero  hoc  vno  tandem  acquicuit,  qua  ciucs 

t  fuos  in  reglone  aliqua  Galliae  vfos  anim§duerterat.    ^ai 

t  '         vud  Mougins  une  recenfe  ou^  au  tieu  de  meute  pour  fiparer 
du  bois  des  noyatix  ta  chair  des  otives,  on  employoit  des  bat' 
P  toirs  et  un  mechanisme  Jembtabte  d  cetui  que  fai  dicrit.  — . 

i  Ves  volumes  (feau  moins  grands  Juffiroient  paur  itabtir  des 

j  moutins  d  recenfe  ;  it  nefaut  pas  une  force  aujji  grande  pour 

^  agiter  des  battoirs  dans  un  piiits,  que.pour  y  faire  router 

5  unemeute. 

I  Hac  viri  dofti  narratione  confirmatus  fum  in  ea  opinio- 

ne,  quam  animo  iam  diu  conceperam^  tudicnlam,  a  Columella 
Xn.  50.  memoratam  et  improbatam»  eife  hanc  ipiam  machi-» 
nam,  quam  Galli  battoirs  vocant  Praeter  caufam,  a  Colu* 
mella  poiitam,  ob  quam  vfum  eius  improbabat,  quod  fre« 
quenter  vitietur,  et^  H  baccae  plufculum  ingefleris,  impe« 
diatur,  aliam  etiam  eamque  multo  grauiorem  fuiiTe  puto. 
Nempe  molam  trapeto  Columella  praefert  ideo,  quoniam 
pro  magnitudine  baccarum  vel  fubmitti  vel  ettam  eleuari 
poterat,  ne  nucleus,  a  quo  putabant  oleum  vitiari,  confrin- 
geretur.  Quod  ne  fieret  in  tudicula,  nuUa  poterat  ars  ca- 
vere.  Gallus  vero  fraftos  a  tudicula  nucleos  in  fundo  mor- 
tarii  vel  putei  relinquit^  carnes  vero  fea  fimpfam  aqua  eluit 
iaccoque  bombycino  canali  addito  effluentes  coliigit  Qu4 
cura  diificili  fane  carebant  antiqui  faftores,  cum  trapeti  or- 
be  fufpenfo  otearum  carnes  conquaiTaiTent^  nucleis  integris 
reliftis,  quos  deinde  cribri  genere  aliquo,  nobis  ignoto^  fuc- 
cemebant,  maflkmque  camium  puram  prelo  exprimebant 

Qq  5  mino* 


6i8      DE  TRAPETO  TORCVLARIO 

miflore  cam  labore  et  malore  olel  reditu.  Qoare  (ktis  ml- 
rarl  non  poiTum,  quid  Bernardus  et  Italas  Preda  tantopere 
vfiim  trapeti  antiqui ,  a  Marchione  Grimaldi  commendatum, 
improbauerint ;  nili  quod  refte  videruntcauflameam,  quae 
fcriptores  antiquos  maxime  monille  videtur,  vt  trapeti  or- 
bem  fufpenderenty  et  ne  nuclei  confringercntur,  cauerent, 
vanam  effe  atque  iairanr.  Antiquum  errorcm  fecutos  Gallus 
Sieuve  nouam  molae  fabricam  excogitauit,  qua  cauere  vo- 
luit,  ne  nuclei,  cum  carnibus  confradbi  miftique^  olei  faporem 
vitiarent  Sed  eam  antiqua  machina  inferiorem  bonitate  eSe 
et  falla  opinione  niti,  pronunciauit  Bemard  p.  362  et^o^. 
Tn  antiquaolei  faciundi  rattone  (i  quid  damni  erat^  hoc  omne 
fpeMabat  ad  oleum  nucleiy  oflibus  inclufi^  exprimendura; 
contra  vero  quicquid  inerat  (ampfae  feu  carnibus  oiearuni 
conquaHatia  olei,  multo  reftius  copiofiuset  faciiius  cxprl- 
mebatur. 

Cetemm  molam,  a  Columella  memoratam,  atrapeto  nifi 
orbium  magnitudine  diuerfam  non  fuiiTe»  fufpicatnr  Bemard 
p.  556.  quae  quid#m  opinio  manifeflofaUa  efi:.  Nec  tamen 
ipfe  excogito,  qui  Columella  diuerfitatem  molae  in  eo  po- 
fiierit,  quod  fubmitti  vei  eleoari  poflet^  cum  trapeti  altiru- 
dinem  temperari  pofle  pariter  moneat  Cato  cap.  22.  feci  2. 
Idem  Gallus  ibidem  nefcio  quo  au6bore  refert,  orae  mariti- 
mae  Africae  incolas^  Mauros,  trapeto  Catoniano  vei  fimilliroo 
hodieque  vti  in  oleo  conficiundo.  De  Sicitia  teflatur  idem 
Seftini  in  loco  ab  initio  huius  difputationis  laudato ;  qaan- 
quam  verba  ipfius  mihi  dubia  paulum  atque  oblcnra  efle  vi- 
dentur.  Qui  rudes  molarum  oleariarum  fabricas,  a  wktioni' 
bus  Afiae  atque  Indiae  excogitatas,  cognofcereec  comparare 
voluerit,  accuratam  eanim  notitiam  reperiet  pofitam  in  lo. 
Beckmanni  HiftoriaMoIendinorum,  inferta  eius  Symbolis  ad 
Hiflioriam  Inuentorum. 

Poflieaqaam  haec  fcripfenun,  libmm,  diu  defideratam^ 
vbi  molae  duae  trufiitiles^  altera  olearia»  altera  &rraria, 
Poi^peiis  repertae,  piAae  et  defcriptae  efle  dicebantorj  tan- 
dem  benigne  mihi  fubmifit  veneramlas  Praeceptor  Heynius, 
com  exemplo  pifturae  minoris  inde  defcripto,  quod  addl- 
tum  quarto  volumini  maioris  atqae  el^mtioris  Editionis 
Virgilianae  antea  non  obferuaueram.  Titulum  libri  faunc 
reperi:  MonumetOi  mtictii  inidiH  owero  Notizie  f^  antu 
ckitd  e  belte  arte  di  Roma  per  f  anno  1Z86*  /»  Roma  17 s6. 
vbi  menfi  Maio  p.  XXXIX  infertfc  legitur  auffcore  lof.  AnL 
Gnattani  breuis  delcriptio  vtrioiqtte  molae  in  Tabola  L  de- 

piftae. 


ET  PRELO  CATONIS.  619 

piAie.  Dlcuntar  repertae  fiitire  in  rumia  Pompeiaius»  ea« 
rumque  fabrica  hls  verbis  explicatur: 

/•  Vajca  di  lava  cavata  emisferieammte  t  e  tafdataei  in 
m/zzo .  una  cotonnetta  un  poco  piik  atta  del  iabbro  aella  Vafca. 
s.  Cohnnettafuddetta,  a  cui  e  ajff^curato  unpemo  diferro 
inferviente  a  fffare  nel  tnanubrio  il  centro  deua  circolazione. 
j.  Due ruote  dilavaformate di due porzioui di  rfera, k quali 
girando  circolarmente  mnovevanji  emche  perrotazioue^  e  con 
cid  ottenevafi  ta  frazione  delle  olive.  4.  Due  bucki  rotondi 
nef  quali  venivano  conficcati  lefak  del  mamArio. 

Qui  figuram  eiufdem^  vt  fufpicor^  molae  a  Gallo 
Bernard  poutam  cum  hac  Italica  comparauerit,  pifturam 
Gallicam,  quahquam  minorem,  multo  tamen  accuratiorem 
reperiet  In  exemplo  etiam  Heyniano  fidem  fculptoris  equi- 
dem  deiidero;    quanquam  id  curiofitati  leSorum  Virgilii 

{>oterat  latifFacere.  Multo  magis  arti£cis  manus  a  vera  mo- 
ae  frumentariae  forma  aberrauit;  quocirca  eandem  denuo 
accuratiiTime  exfcripfi  in  Tabulae  XI.  Fig.  VI  et  VIL  In 
mola  olearia  piftura  baec  Italica  leAori  partes  praecipuas, 
fuo  loco  pofitas  et  concinnatas»ob  oculos  ponit;  contraGat- 
iica  eafdem  feorfum  pofitas  exliibet  Molae  autem  frumen- 
tariae  trufatilis  figura  an  alibi  e^^ftet  publicata,  equidem  ne? 
lcio ;  explicalionem  quidem  eius  accuratiorem  cum  menfura 
fingdarum  partium  veMem  dediflet  vir  doftus.  Is  vero  hao 
breui  notatione  defungitur: 

i.Parte  inferiore  della  macckinafati^  di  hivaf  eformata 
mlta  fommitd  a  cono ,  como  vedefi  datto&aecato  A*  -a^  Par^ 
tefuperiore  che  medianie  tafua  cavita  inferiore  foprappone- 
vafi  at  conofuddetto ,  e  netla  cavitdfuperiore  mettevafi  it  fru* 
mento  chefi  votevamadnare:  U  medefimo  eutraudo  nettofiret^ 
iojpazio,  clie  reftava  tra  nna  parte  e  Pattra,  veniva  nett^ 
circotazione  infiranto^  e  tafarina  nfciva  altuogo  fegnato  B* 
3.  Buchi  quaaratif  ntf  quaU  fi  ponevano  i  manubrj ,  e  deutro 
vi  fi  afficuravano  mediante  i  piccoti  buchi  roiondi  di  fianco  ed 
medefmu 

Inferioi'  molae  pars  latine  meia  dicelNitiir^  per  cuius 
latera  deuexa  farina  decurrebat,  fupertor  eaiHmu  vocabatur» 
cuius  lateribus  mediis  infunt  fonmina  qnadrata^  quibus  in- 
dita  et  firmata  manubria,  quae  matitia  a  Catone  di6bi  fbifle 
fufpicor^  cadnum  verfabant  et  firumentum  defuper  infufum 
commoiebant  inter  vtrumque  iaxum  pyxidatim  fibi  inuicem 
incumbens.  Hinc  igitur  conuincitur  manifeftos  error  Gef« 
Aeri  Beckmanni  aliorumque  virorum  do6ix»rum,  qui  catinum 
inferiorem^  metam  autem  fijperiorem.  mobe  partem  fuifle 

cen- 


630      DE  TRAPETO  TORCVLARIO 

cenruerunt ;  qna  de  re  iam  fupra  ex  Meiitcro  ndmonuL  Ma- 
teriatn  molarum  plerumqae  ex  faxis  montis  Vefuuii  igne  11- 
que&ftis  fiiille  argumento  huius  molae,  in  ruinis  Pompeia* 
nis  repertae,credere  Ucet;  eamque  refpi|:crevideturOuidius 
Faftor.  VI.  3ig.  ntolas  pumiceas  dicens. 

In  ipia  molae  frumentariae  piftura  video  meta^  partem 
qnadratam  in  caua  catini  parte  exftantem,  et  circa  eandem 
defcriptionem  linearem  partis  alicuius»  quam  conie^ndo 
afTequi  non  potnit  confultus  a  me  coUega  amiciftimus  et  ar- 
chite^nicae  rel  peritiflimus  Huth.  Sufpicabatur  tamen  is* 
aut  pidorem  in  parte  fuperiore  metae  aberrafle  a  vero,  aut 
iignificare  voluilTe  columeilam,  fuperiori  mctae  parti  impofi- 
tam,  quadratam  inferiorem,  atque  faperiore  finc  rotunda 
fuftinentem,  tigiila  circumpolita,  quae  motu  aequaii  circuzn 
columellam  rotata  catinum  cum  meta  iungercnteiulqueraar* 
ginem  inferiorem  a  margine  metae  iufta  diftantia  diftermi* 
narent,  ne  catinus  non  fufpenfus  in  columclb  metam  ipfam 
contereret 

Poftqnam  librum  iilaftris  Marchionis  GriwaUU  diu.  fed 
fruftra  quaefiueramy  exempla  molae  Stabiis  reperta  ex  libro 
Galii  Bernsrdi,  et  Monumentis  antiquis  ineditis  Guattani  re- 
petita  ponere  conftitueram»  quanquam  erant.  quae  mede 
figurarum  auftoritate  et  «iip/jSeffB  in  tanta  earum  paruitate 
dubium  atque-anxium  redderent  Tandem  his  me  anguftiif; 
exi>ediit  promtiflima  et  iuuandis  literis  indcfellk  liberalitas 
atque  humanitas  praeceptoris  mei,  ingenio  atqae  eruditio- 
nis  fuae  monumentis  immortalitatem  iam  diu  adepd  et  fuprM 
clamoforum  graculorum  vociferationes  ad  coelom  eue6ti, 
Heynii,  qai  librum  Grimaldianum  mihi  fuppeditaait,  poft- 
quam  altera  iam  vice  defcriptionem  molaeCatonianae  et  tor- 
cularlg  ex  virorum  do6torum  ooniefturis  adornare  conatns 
eram.  Titulus  libri  habet:  MimariafiUlaEconondaokaria 
antka  $  moderna  bJuIP  antieo  Frantojo  da  OHo  trovaio  negU 
/cavamentidiStabia.-  In  NapotiMDCCLXXXIII.  nella 
Stamperia  reale.  Folia  quadruplicata  continet  nouem  cunx 
Tabulis  in  a^e  expreflis  tribus..  Defcriptio  ceUae  oleariae, 
in  ruinis  Stabiarum  repertae,  cum  mola  olearia  et  vaforum 
prelique  fragmentis  et  vefligtis  indpit  a  pagina  53.  au6ix)re 
D.  Frantifco  La  f^egaf  cul  cura  Mufei  Herculanenfis  com- 
mtfla  erat,  quique  eifodiendis  Stabiarum  ruinis  praeeraf» 
ita ,  vt  cum  primum  vefligia  domus  rufticae  detefta  fuiflent 
c  vefligio  fumma  cum  diligentia  finguU  loca  referanda  cura- 
vet,  eorumque  fpeciem  fideliter  ipfe  in  charta  lineamentis 
duftis  repraefentaret    Totam  hanc  eius  narrationem  et  no* 

titiam 


^T  PRELO  CATONIS.  6ai 

titmm  locorum^  rub  eius  ocalis  rete^torum,  excerptam  ipiias 
verbis  ponam,  qoo  magis  leAores,  rerum  harom  intelligen- 
tes,  iingulis  noui  inuenti  argumentis  confidere  poflint  Ve- 
rebar  enim,ne  dnra  latinis  verbis  reddereconarerorationem 
Itali,  fententia  forte  ipfe,  in  archite6faira  eiufque  artis  voca- 
bulis  non  nimis  veriatus,  aberrarem.  Eo  vero  maiorem  fi« 
dem  attentionemque  meretur  oratio  doftifilmi  Itali,  quod 
nec  ipfe  nec  iliuftris  Marchio  vel  fufpicati  funt,  elTe  hanc 
eandem  molam,  quam  Cato  tam  diligenter  tamque  minute, 
fed  verbis  plerumque  pbfcuris  aut  vitiofis  concinnare  docuit 
TPreli  vefligia,  Stabiis  reperta,  illuftris  Grimaldi  comparare 
conatus  eft  cum  prelo  Catoniano ;  verum  fabrica  Catonia- 
ni  preli  plane  fuit  diuerla,  vt  ex  ipfa  Stabiani  preli  notitia 
agnofcet  ie^n  Interim  ponam  Mai*chionis  verba  de  hac 
ro  p.  21,  Per  quanto  vi  abbia  s%  fatta  rijleffione  f  mifembraf 
che  altro  nonjj  pud  rilevare  deua  detta  aefcrizione,  che  il 
Torcular  e  il  Prelum  degti  antichif  erano  prej/b  a  pocp  Jimili 
alla  quercia,  che  generalmente  Ji  ufa  ne^  contorni  di  Napoli 
per  premere  te  vinacee  ed  in  akuni  paeji  di  Terra  di  Lavoro 
anche  perpremer  tolio:  Di  fatto  nellofcavo  di  Stabia  —  Ji 
irovarono  i  vejligi  det  fito  di  due  gran  toithij  ed  atcuni  di 
loro  jframmenti ,  che  poffono  dar  molto  lume  alla  dfjirizione, 
che  fa  Catone  di  tali  macchine.  —  JUalF  aver  trovato  poi  in 
qmla  Jlanza  ijleffa,  dove  vi  erapiantato  U  mentovato  fran^ 
tojo  a  due  mole,  i  vejligi  didue  gran  torchi ,  pojfiam  dedur* 
re,  che  gli  antichi  per  ogni  frantojo  vi  adoperdvan  due  tor- 
chi,  o  verche  con  tal  frantojojpedivajiprejlo  la  macinatura; 
o  perche  gli  antichi  davano  lungamente  tempo  allojcoto  delP 
oliofotto  il  torchio.  Idem  poftea  p.  43-  inueQtionem  huius 
molae  Graecis  tribnendam  cenfebat,  eo  inprimis  motus  ar- 
gumento,  quod  eiufdera  exemplum  rcpertum  fuerat  inro- 
gione,  quam  olim  Locrenfes  tenuerant  Quae  quidem  ratio 
tantum  valere  non  debebat  apud  virum  illuftrem,  qui  nemini 
facile  perfuadebit  antiquarum  Graeciae  magnae  artium  fabrt- 
carumqUe  veftigia  certa  hodie  in  ifla  regione  reli6bi  exftare, 
nifi  quae  olim  fepulcralium  monumentorum  latebris  religio 
abfconderat  Verba  viri  illuflris  haecftmt:  majfopra  tutto 
fa  fcoperta  fatta  annifono  di  unjimile  frantojo  fotto  unjico 
felvaggiofiel  territorio  di  Carerij  jjojlo  nella  regione  dcgli  an-^ 
tichi  Locreji  nella  CatdbriU  meridtonale,  non  fa  piu  dubitare 
un  ijlanjte,  che  tale  invenzione  appartenga  cdFingegnoGreco. 

Nunc  ipfum  aiidiamus  airtificem  et  reflauratorem  anti- 
quae  molae  Catonlanae,  veftigia  cellae  oIeariaeantiquae,cum 
vafis  oleariis  repertae  in  ruiois  Stabiarum.  ^narrantem. 

PiiSCRI- 


6ft2      DE  TRAPETO  TORCVLARIO 
DESCRIZIONE 

D£  L 

RITROVAMENTO,     E    RISTAURAZIONK 
DI  UN  ANTICO  MOLINO  DA  OLIO. 

NeBo  fcavarfi  di  Reate  ordke  gli  edifid  delf  aiUica  Sta^ 
tria  fi/ono  fcoperte  piu  cafe  rurcU:  una  di  quefie  s^incommiu» 
cid  ajcavare  alli  primi  del  1779*  net  podere  detto  FOUaro, 
delk  monache  di  S.  BSchele  Arcangelo  detla  Gtta  di  GragHa- 
«9.  Ih  difiauza  di  tate  edifizio  fi  trovd,  nelprindpio  eU  Feb- 
trajo  detfopra  nominato  anno,  una  macina  da  olio^  compofia 
di una vq/'ca concava con colonnetta nel mezzo ,  edidueruote 
in  forma  di  /egmenti  di  sfere  convejfe  e.da/cuna  traforata  nel 
ftiezzo:  tutto  drpietra  vutcanica  molto  dura  e  buckerata.  OI" 
tre  di  tati  pezzi  fi  trovarono  alcuni  firammenti  cUferro  dctt 
armadura,  che  reggevate  ruote.  NeUaJtanza ,  ove  erafitua^ 
ta  quejla  macchina,  vi  refiava  benancne  una  vq/ca  conpicco* 
lo  labbro  aff  intorno,  e  fcolo  verfo  Pefiemo  dellafte/fafiawza, 
per  mezzo  di  una  doccia  di  creta:  tale  vafca  veiuva  rivefiita 
alP  in  tutto  di  catcina  con  muttoni  pefti:  come  di  eguale  m- 
tonaco  veiUva  rivefiita  uelF  eftemo  la  vafca  del  fnoiino,  dal 
pavimento  fin  prejp  al/uo  tabbro;  il  quale  fi  trovava  fupe^ 
riore  al  pavimento,  quanto  era  conveniente  pcr  mmovere  la 
macchina  a  braccia.  Itpavimento  poi  cUttafieJ/'a/lanza,  rg~ 
ftava  fbrmato  di  catdnacci  battnti^  c  te  mura  fijono  trovate 
dei  tutio  prive  d^  intonaco,  probabitmente  per  i/)'ere  quefto 
eaduto  netla  grande  eruzione,  che  fotterro  tale  edifizio.  1% 
un  attra  ftanza  deUa  ftejfa  ca/a  fi  /copri  benancke  una  vafca 
con  veftigi  detloftrettojo,  e  redptente  ove/correva  Potio  dallo 
0five  premute.  IUotti  doti  di  creta  fi  fono  trovati  in  quefia 
ea/a,  ma  la  maggior  parte  rotti.  Jttra  gran  ca/a  rurak 
ffinconnmndH  a  Jcavare  nel/me  detP  Ottobre  dct  1779*  m  wa 
podere  detto  Cajd  di  IKri,  ienanche  detfopra  nommato  M^ 
naftero.  Sifcopriin  quefta,  nel  mefe  di  Marzo  ifSo.  nna 
ftanza  ben  ampia,  con  attro  moUno  da  otio,fitnHe  in  intto 
a  quelto  antecedentemente  trovato,  e  con  piccioti  /ranunenti 
di  ferro  ddta  fita  armadura.  Nella  ftefta  fianza  vi  erano 
due  va/che  con  i  v^igi  di  due  firettoj,  come  puo  qffervarfi 
nelf  ingiunta  Tintota  L  Tutte  te  pareti  di  tateftanzm  comi 
UJito  pavimento,  le  1$  vafch»,  wrano  tivMte  dt  tdUina  mi 
^attoni  pefti. 

B 


ET  PRELO  CATONIS.  O33 

Hfrimo  di  tali  fnolinifu  da  me  riwFffb  nelreale  Mufeo  a 
Portici,  ed  il  fccondo  inPompeiy  accid  poteffero  effere  atta 
vifla  deUe  perfone  inteWgenti,  cui  piacej/e  Vtjaminarli.  Net 
paffato  anno  jrg^*  dalV  EccelL  Sig.  Marcheje  della  Sambuca 
primo  Segretario  di  Stato^  conie  fempre  propenfo  a  tutto 
quelio  cke  poffa  ejfere  vantaggiofo  al  pubbtico,  mifu  incari^ 
cato  diformare  i  difegni^  ed  unafuccinta  dejcrizione  det  pte- 
cifo  ftato^  nel  qttaleji  erano  trovate  tali  macchine:  lo  cne  da 
me  efeguko ,  ftimo  f  E,  S.  di  pa£arto  in  mano  det  Sign.  Mar- 
cheje  Grimaldi.  Quefti  Joggetto  adorno  di  molti  tumi  e  di 
profbnde  cognizionit  Jpeci^mente  nelte  cofe  agraricy  e  dat 
quate  fi  era  gid^data  at  pubbtico  wif  operdintomo  atF  econo^ 
mia  -otearia,  che  porta,  come  ognunjd,  nn  utile  dectfo  alte 
due  Sicitie,  Jubito  riconobbe,  cke  tale  macchina  dovea  efjer 
quetladagli  jintichi  detta  te  Mote.  M^  incarico  dunque  F£c-. 
cettenttffl  Sign.  Marcliefe  detta  Sambucaf  che  cotjentimento  det 
Sign.  Marcheje  Grimatdit  avejji  procurato  difare,  per  fuo 
ujby  una  macchina  finUte  a  queila^  che  fi  trova  net  reate  MiSyeo, 
riftaurata  in  tutfe  tejhe  parti.  Tanio  nii  fono  ftudiato  difa- 
re^  efaminando  i  frammenti  di  ferro  rimafti^  quali  pajjo  a 
defcrivere,  cot  dippiii ,  che  mi  tia  dato  lunie  in  tale  intrapreja 
come  appreffo. 

Net  centro  deUa  cotonnetta  ^)  refta  impiombato  un  pemo 
diferro  ^) ,  attorno  det  quateft  avvotgea  una  tamiera ,  fijjata 
in  atfra  diforma  rettcutgota;  che  di  prejente  fi  trova  unita, 
per  mezzo  detla  ruggini,  cd  piano  Juperiore  delta  colonnetta 
fteffa*  Si  cimofce  che  tate  tamiera  rettangota  ripicgavafi  ad 
angoli  iretti,  tungo  i  due  tati  maggiori  per  riveftire  Poifte  di 
legnoi'  det  quate  reftano  djf  vejligi  e  nett*  imprejfjone  rrjiata 
netta  ruggine^  e  nelti  ehiodi,  che  trapqffano  ia  tamiera  aifery 
ro,  determinata  a  tegarlo:  eomefi  e  procurcUodi  fare  vedere 
nettt^Ftg.jfi «5. de ia  Tav. L 

tate  affe,  netta  porzione,  che  s^inferiva  nei  fori  detle 
ruotei  era  dtindrico,  come  fi  diftingue  da  pochi  frammenti 
di  ferro  ehe  rejiano  dette  fue  riveftiture.  Gafcuna  di  quefte 
porzioni  citindriche  detf  affe  era  coperta  da  doppia  fodera ; 
Pintema  dette  quati  reftava  umta  at  tegno ,  per  efjervi  gliftefft 
vejtigi  che  fijono  numerati  difopf*a.  Netf  eftema  fodera, 
cne  diprefenie,  mediante.ta  ruggine,  fa  quafi  uno  ftejfo  cor* 
po  cotP  interha,  vi  fi  diftingue  un  cottare  ben  rilevcUo  ver/o 
ia/ua  eftrmiti:  ed  ottre  que/io  m  ehiavMo^  ihetrapufja  £a* 
^  '  metral* 

O  Militrium  Citonis  c.  XX.    '   plumbunl   eftundc^'  cauc»;..ni> 
bj  Columella   ferrea    Cat   <o    labet  columalla*    Ibid. 


6^4      DE  TRAPETO  TORCVLARIO 

metratmente  tutta  la  grojjezza  drli^  ajfe;  n:a  del  nicdffimo 
pon  e  pofjibile  conofcerne  la  precifa  furnia  per  fjjcre  fnqUo  cor- 
rqfo  ddUa  ruggine;  quall  frammnti  Ji  trovaiso  imitcti  da 
due  afpetti  neita  Fig.  o.  della  Tav.  L  Si  e  trovata  bmanche 
fina  porzione  di  lamiera  in  forma  di  anillo;  come  rejla  deH' 
neata  nella  Fig.  7.  Tav.  L  quale  atiello,  unitamente  ctm  al- 
tri,  doveano  ejfere  dejlinati  afacUiian  U  tnoto  deUe  rmate^ 
nelf  effire  premute  daUa  parte  converfa  deUi  coUari  Jopra 
efprfjjati^  e  dcdle  parti  viane  daqualche  altroriparo. 

Hforo  e  quadrato  ^)  in  ciafcuna  deUe  ruote^  ma  alqmamto 
piuftretto  verjo  lafuperjkiepiana^  cheverfo  la  coniyeffa  deUe 
Jlejje.  NeUa  parte  ftretta  del  foro  di  una  cU  quejie  ruote  vi  i 
impiombato  cerchio  diferro^  e  nel  cUppiuJi  conteneva  un  Uguo 
alquanto  a  conio  ^),  o  piit  propriamente  partare  a  piramide 
troncata ,  qucUe  era  trapajjato  da  un  foro  ciUndrico  per  con- 
tenere  fajfe.  Di  tale  iegnoje  nefono  conjervati  cUcmi  avGn- 
zi,  come  di  una  kuniera  di  piombOf  cJie  U  rivejliva,  dtjlina» 
tay  al  certo  9  a  fcrmare Jlrettatnente  U  l^gno  coUa  pietra ,  me- 
diante  la  compreJfd/Uitd  di  tale  metallo.  Ncl  foro  deif  atira 
ruota  non  vi  e  vejligio  atcuno  ne  di  l^no,  ne  difcrro ,  e  qncflo 
in  ambo  i  molini  trovdti. 

Merita  di  referirfij  che  oltre  il  molino  da  oUo  trovato 
nella  fabrica  nominata,  e  1'altra  nelf  edificio,  del  quale  ne 
ho  dato  la  pianta ,  ft  e  fcoperta^  bsnanche  la  vajca  d'  un  coajl- 
mile  molino  neUafircula ,  che  conduce  aUa  Gtta  di  Gragua:io, 
e  le  ruote  cPun  altro  neUofcavofatto  cUprincipio  deUaftrada^ 
che  conduce  a  S.  Leo ,  i  qucUi  iutti  reftano  nel  territorio  di 
Gragnano,  ed  a  diftanze  tra  di  loro  non  mottograudi.  pd 
fm  qui  detto  erafacUe  U  comprendere,  chetedue  ruote  dejcrit. 
te  doveffero  avere  doppio  moto  neU^  azioue  dcUa  macMna; 
uno  di  rotazione  attomo  fe  fteffe ,  Jimpre  che  avcjjero  dajupt^ 
rare  un  qualche  oftacolo;  e  Faltro  in  giro  deUa  vqfca  amdot- 
te  dal  comune  aj/e,  reftando  fempre  jra  loro  paraUele  Ufu^ 
perficie  piane ,  e  perpendicolari  quefte  alT  orizonte» 

DaU  efatta  ojfervazionefi  conofce  che  le  ruote,  nelT  effcre 
fnojfe,  avevano  combaciato  colla  vafca,  per  e/fere  logore  e 
quafi  tuftrate  (fi  quefte  che  la  vafca)  ove  poffono  ejfere  fra  lor$ 


c)    Accuratius    looum   indkat    orbes    femipedM    «|iioquo«Erfl*ai 
Praefatio  Tomi  VIII.    Pifbiratum    factco. 


Herculancnfium :  nti  lttog$  cbitmat$       e)  Cato  cap.  so.  f  d 
h  Oippella  degli  Imptfi  in  gtMgno  det    in  prbis  oleaginos  faciro,   <r  eos 
2780.  ctrcumplumbato  •   caucto  ae  hsj 

iQ  Cato  c.  I J5.  f.  7.  foramen  in  '  llentl 


ET  PRELO  CATONIS.  625 

tangentif  ndP  iffire  Jituati  nelP  ajfe:  dko  we  foffano  ejfen 
tangenti^  perche  avendo  dijlintt  mrvature  non  i  poffibile  ch$ 
tn  tutta  lajuftrfide  R  adattino  quejti  pezzi  tra  loro.  Qmfi^ 
derate  k  ruote  in  talefiato  cofiantemente ,  fivede  bene  chejO' 
rebbero  fiate/oto  atte  a  Jrangere  del  tutto  le  olive  con  i  noc" 
ciuoti;  ma  per  le  r^Jfioni  dei  Sign.  Marchefe  Grimaldij  o- 
vendo  avuto  quefia  macchina  benanche  il  vantaggio  di  Jran* 
gere  il/olojrutto  deUe  otivejenza  rompere  i  nocciuoH,  ho  cre- 
duto,  che  cii  dovejfe  farfi  con  allontanare  alqucmto  le  ruote 
dallafuperjicie  interna  delta  vafca ,  e  due  offervazioni  mi  han- 
no  condotto  a  quefio.  Prinio  che,  ejfendovi  dappiafodera  atm 
tomo  atr  ajfe  ftejfo,  e  ta/uperiore  movibitcp  come  ho  di  gu) 
dettOf  quefia/arebbe  refiata  del  tutto  inutUe,  /emprecchi  nom 
aveffe  avuto  f  uffido  t  aceofiare  0  di/coftare  dal  margine  deUa 
vajca  ta  ruota ,  che  gti  refiava  appoggiata.  U  attra  offtrva» 
zione  ifiata,  che  it  coUare  projfimo  atta  parte  efirema  detta 
nominata  fodera  efieriore,  ejfendo  refiato  per  poco  di/cofio 
datta  /uperficie  det  tabbro  detta  va/ca ,  avea  in  quefia  /egnato 
U/uo  corjb  di  tratto  in  tratto  con  due  difiinte  tracde  concen^ 
triche.  Efaminata  la  difiahza  di  tati  tracde  fra  toro ,  f  ho 
trovata  di  minuti  4i  di  palmo  Napotetano ,  ofiadi  dito  uno 
detf  antico  piede  romano ,  ojia  eguate  atla  metd  delto  fpazio 
clte  pajfafra  la  cotomtettaj  net  mezzo  deUa  va/ca,  e  lajuper" 
ficie  piana  di  cia/cuna  deUe  ruote:  quando  quefle  eombaciano 
colla  concAvitd  aeUa  va/ca  fiejfa.  Da  tati  dati  ho  credido 
doverfi  conchiudere,  che  te  ruote  foffero  tra/vortatef  cotta  fo* 
dera  ^eriore  detf  ajjey  ora  a  combadare  cotla  concavita  deUa 
vafca,  edora  a  dijcofiarfi  da  quefia,  per  la  dificmza/opra 
ejprejfataf  di  un  dito  del  piede  romano,  net  qualefiato  tro^ 
vandofi  quefie,  non  potevano  per  modo  alcuno  rompere  i  nosm 
ciuoti,  come  dafei  evidente. 

Mejfi  in  vtfia  i  dati,  che  fi  hanno  delt  armadura,  pen^ 
fnezzo  aeUa  quale  fi  dava  il  moto  atte  ruote  di  quefio  mo&nOf 
mi  refia  a  de/crivere  la  cofiruzione  deUe  fiejfe,  e  detta  vc/em 
che  le  contiene;  /econdo  do  che  ho  rieaivato  daW  efame  fatto 
ektP  antico  motino  che  refia  nel  reak  Mufeo :  cofiruzione  coBa 
quale  fi  i  fatto  il  molino  dett^  Eccettentij/.  JSgn.  IHdrche/e  detta 
Sambuca.  La  cojlruzione  deefarfijutta/ezione  verticate  detta 
Va/ca  cottefiu  ruote ,  e  per  facilUd  dijpiegarmi  la  de/criverd 
/olo  per  quanto  riguarda  la  metd  della  fie£a  fezione„  come  fi 
cfferva  netta  Ffg.  I.  deUa  Tavota  II.  la  quale  dee  tenerfi  prC" 
/ente  per  rinteUigenza  di  qudto  che  rimane  da  dirfi.  Su  di 
una  retta  indeterminatafi  prenda  AB,  eguate  al  jemidiam§^ 
tro  detla  pietra,  netla  quale  voglia  coftruhrfi  la  vafcaf  e  ud 
Tom.LP.U[.  Rr  punto 


6a«      DE  TRAPETQ  TOReVLARIO 

pmao  B  ^inalzi  la  perpendicotare  CDy  cbe  dtjtgnera  tq/fi 
della  vafca ,  fi  divida  la  retta  AB  in  13  parti  ^uaU ,  ed  una 
di  qtie/ie  AE  deterniiuera  la  groffeza  del  labbro  deUa  vajca: 
i  ta  rejlcmte  porzione  BE  il  rc^io  interno  del  labbro  della 
Jlejfa:  quak  raggio  nel  molino  dcl  rcale  Mu/eo  e  di  paUni  2 
e  mezT^  oncia ,  ed  iu  queUo ,  cbe  refia  in  Pompei  di  palmo  i. 
oude  8i'    Indi  fi  tiri  ta  retia  HGy  che  fia  perpeudicolarif 
e  divida  uel  mezzo  ta  retta  BE,  uel  puuto  FparaUeta  alia 
liuea  FG  verjh  Fajfe  deUa  va/ca-^  fi  conduca  la  retta  tndeier- 
mmata  IKaUa  cofiaute  dificmza  di  due  dita  deW  antico  piede 
romano  ^  ofiadi  minuti  y  di  palmo  Napoletano ,  e  con  quefia 
fara  determiuato  il  tato  della  cotonnettay  che  refia  net  meizo 
deUa  vqfca,  ed  itjuo  diametro  datla  retta  BL    lu/eguitofi 
tiri  ta  paralleta  LM  difiante  dalla  retta  AB  ta  terzaparte 
di  EI^  e  tate  Uma  LM  determiuerd  P  affe  Imeare  deUa 
'  ruota.    It  ceutro  delta  curvatura  deUa  medefima  fi  troverd  ncl 
punto  N  per  la  diftanza  di  LNdeir  qjfed^a  vqfcat  eguate 
aff  ottava  parte  di  EB  ra^io  deOa  vafcaftejfa;  da  quefto 
eeutro  cot  raggio  NE  fi  de/criva  f  arco  GEHf  che  verrd  ta- 
gliato  daUa  retta  HG9  e  rejierd  iuJate  gui/a  determmato  il 
J^gmento  sferico  deUa  ruota.    Dal  punto  £  cotta  diftatKUi  di 
"LN  fi  detertuiui  ueW  arco  EC  il puuto  Oy  eda  que/io  puutp 
pel  centro  detta  ruota  Nfi  tiri  taretta  iHdetermiuata  NO,  in 
queftafi  preuda  it  puuto  P  diftante  dat  punto  Nquanto  e  la 
retta  iFf  ed  U  puuto  P/ara  it  ceutro  deUa  couveffitd  detJa 
va/ta  net  fito  detta  feziouef  quate  verrd  dejcritta  colra^io 
PO,  e  ne  refierd  determinato  Farco  delle  lime  AB  ed  IK^ 
la  retta  BE  fi  e  confiderata  in  quefta  coftmzio^ie  come  raggio 
ekl  margine  detta  va/ca,  benche  in  rigore  geometrico  ne  dijffe- 
rifca  atquauto,  ma  effendo  cofa  dipicciolo  momento ,  ho  cre- 
ebito  che  nou  fi  abbia  da  tener  conto  di  tate  differenza ,  treU- 
tandofi  di  co/a  pratica.    lu  ultimo  facendofi  ceutro  vuN  e  col 
raggio  egitale  at  LB,  u»  arco  di  circolo ,  clte  tagtia  ta  retta 
BDj  ilpunto  Qf  ovetaglierd  quefia,  detetyninerd  Faltexza 
deUa  colonnetta,  quate  ha  la  /ua  /uperficie  piaud  paraUela 
aBA. 

La  fezione  delta  ruota  puuteggiata  fie  pofta  per  moftra' 
relafituazione,  che  quefia  prende  quanaofi  dycofta  dat  mar-  . 
giue  delta  vcjfca,  iu  maniera  chemovendofi  uou  rompa  i  noc- 
ciuoU  deUe  oUve,  come  gid  fi  i  detto. 

Le  due /eguenti  figure  a  e  s/ono  pofie  per  mojtrare  cm 

chiarezza  ta  ruota  net /uo  ^qfpetto  fi  fronte  e  nella  /exioze. 

e  fpeciatmeute  per  fare  conq/cere.  U  foro  che  le  trapa/Jfhi  /d 

quale  dewMwerjtire,  che  la  tuetd  deftata  dcl  quadrato  ,  ver^ 

-'V  '  ,  ta 


ET  PRELO  CATONIS.    .  637 

''      la  fua  convejjita ,  che  e  il  niaggiore ,  deve  ej/ere  per  poco  m«- 

nore  alla  dijianza,  che  pajja  fra  la  tinea^  clte  determina  il 

i      labbrq  dvlla  vajca^  c  quelia  delC  afje  iineare  dclie  ruote. 

f  Neiia  Fi^.  -f.  deiia  Tavoia  11.  Ji  mojlra  F  cjlemo  del  mo- 

;      iino  con  P  ajje ,  che  reggc  e  trajporta  ie  rvote  nei  muoverji  que- 

!     Jlo  a  In-accia,  per  mczzo  di  due  Jlanghe^  clie  Ji  pfoiungano 

\      aiiejiie  cftremitd.    Dai  iato  Xfi  vede  ia  ruotd  dijcofiata  dat 

margim  deiia  vajca,  coine  deve  rejiare fituata  per  non  frafv* 

gere  ii  fiocciuoti,  appoggiandofi  lajiiperficie  piana  aila  parti 

quadrata  delP  ajje;  coji  obbiigata  da  un  chiaveilo,  che  tra* 

pajfa  Pintiero  affe^  e  ia  fodera  inforo,  che  ha  ta  maggiore 

fua  tunghezza  lutigo  td  direzione  delF  affe  fieffo.    Dal  tato 

T  fi  mofira  ta  ruota,  che  combacia  cot  margine  deltavafca  : 

fituazione  propria  per  frangere  i  nocciuoli  deite  olive.    Ope- 

rdzione  clie  fi  fa  jjccando  cftato  da  me  ideata,  inierponendo 

fra  id  parte  quadraia  delP  affe  e  la  fuperficie  di  un  anetio, 

che  refia  datla  parte  piana  detid  ruota,  unferro  di  forma 

preffocchz  tunatay  delia  grojfczza  di  iiii  dito  delP  anticopiede 

romano,  quanta  deve  ejjcrc  la  differenzafra  taprima  e  tafe- 

conda  fituazione  della  ruota .  come  ho  detto  in  aitri  luogki* 

Ed  accid  ta  fodera  efieriore  non  abbia  dafcorrere  oltre  ta  ife- 

temifnata  fituazione  9  netlo  fiefio  foro  che  trapaffa  fi  quefia 

che  faffe,  ove  netprimo  cajo  veniva  Jituato  con  ckiavelio^  che 

occupava  intieramente  lajua  iarghezza^  ho  creduto  di  pajfa' 

re  aitro  chiavello  tanto  niinore  delprimo,  quanta  e  ta  grq/^ 

Jhzsia  det  ferro  tunare,  interpofia.fra  ta  ruota  e  ta  porzione. 

^quadrata  detF  ajfe.     Tutti  i  pezzi  ch'  eutrano  in  quefia  ar^ 

wadura,  per  maggiore  chiarczza  Ji  deferivono  feparata* 

mente. 

Netla  Ftg.  5.  di  queftaftejfa  Tavoiafi  daPaffe  intero  det 
Molino,  comprejevi  le  fianghe,  deiitieate  fu  di  unafcjata  mi^ 
nore  di  quetta  detie  antcccdenti  figure ;  non  cffendofi  dato  tut- 
•  to  intero  nelta  F^.  4.  per  non  inipicciolire  quefia  difoverxhio. 
Si  eprocurato  di  efprimere,  come  la  fota  porzione  quadrata 
wiitamente  cqlte  due  parte  cilindriche  dciP  afjejono  rivefiite  di 
lamiere  di  ferro ,  e  te  fianghe  fonofemplicemente  di  tegno. 

JLo  fieffo  affe,  riportato  in  grande ,  Jenza  teftanghe ,  f 
Jbnza  te  fodere  efteriori,  Ji  ojfcrva  netia  Tavola  IIL  cioe  neiia 
Fig*  L  veduto  quefto  pcr  lojuo  tongo;  neiia  Fig.a.  veduto  d(f 
fopra;  enellaF^.3.  per  lapartepiu  corta,  ofia  di  frontc. 
Nelte  due  prime  figure  refta  efpreffato  il  tubo  ai  ferro ,  ctf  e 
infcrito  a.traverjo  deiP  afje,  per  introdnrvi  il  perno  impiomj 
bato  nel  cehtro  della  cotonnetta.  Due  piccoti  pemi  fi  efpnmch' 
no  verfo  gti  efirerm  deiiafrontefuperiore  quadrata  detiojlefiq 
"       -Rr  2     "  "  cfiei 


6a8      DE  TRAPETO  TORCVLARIO 

Afarll    Delfirro,  che  fi  oferva  fgato  »««».«' ,*^f.*^ 
VmiHati  pertUneUe  due  prime  fig«re,  e  ckefiflendeal  dM^ 

Zw  ajje  letta  Fig.3-/'  «'/«r^V*/-'^'^^W?£? 
efirenfo  deUe  d»e  parti  dlindriche ,  cke  Jono  rtvefiUe  dt  ferro, 

k  vede  itforo ,  ove  s^introduce  U  chiaveUo. 

Si  i  cUfegnata  neUa  Ftg.  4-  ^^  deUefodere  ftrtort,  cht 
rivefiono  teparti  cUindriche  deW  affe,  e/uOequJx  refianoa^ 
poJgiate  ieruote,  o  muovendoji  attornofefieffe  ofactndcfiU 
^fme  ruote  accofiare  o  difcofiare  dalmargtne  deUa  taM 
hquefiafi  offerva  (t  coUare  de/iinato  afinngere  ta  ruof^^j^ 
t}uapirte\onveffa,  ed  a  moderare  lf«»<i^Z^'^^ 
Zfe;  per  refiare  ^fiofituato  difcofiodt  poco  dalp^  ^ 
torti,  l  margine^deila  iafca:  come  ho  detto  ^J^"'^ 
frammenti  deUi  correfpondentt  pexzt  anttch.  ^frfoFe^e- 
iutd  di  tale  fodera  vi  iaforo,ove  fituate t ^vtlk  che ta 
'PZ.Salf^  LavedJadifront^deUafieffafoderavu. 

M  efpreffa  coUa  F^.S-  ^       ^.   ■  r       vv 

Vue  aneUi  piani  di  ferro,  tje^gf^ff'^  ^  "THI^ 

medefimefi mofira  nei pezzi  efpreffifotto ta F*g.6.    B imnof» 

di  iefiiper  injerirfi  neUa  parte  ctltndrtca  detP  afft,  fra  ta 

%&  quadrata  'det  medefimo  e  t»f^fi^'fi^  J 

Vaitra  maggiore,  perfituarfi  neUafodera  efierna,  aetafio  dil 

JiSTuS!^be%£>dej/inati  afaJlUare  U^ojr^ 

mone  deUe  ruote  co»  refiart  interpoftt  fra  qutfte,  edtpeza 

'ehtttjtringono.  .       ,      .   r         •, 

NeUa  Ftg.r-fidi  cosi  dijironte,  eke  veJtfto  dafopratl 

pezzo  dife^diforma  tmtata,  det  quakho  g*»  deJcrUto 

fttfo  partando  dtUafig.4.  deUa  Tavotall.  D^J'^  '«g?*»- 

gere,  cheitpezzo,  chefietevadatpianodeliMdefimoaJqua. 

%ro  eonforhprojfimo  alfuo  termine  idfmato  afern^lc 

per  mtzzo  di  piccoto  ptmo ,  fituato  verfo  fefiremo  ddla  fron. 

te  fitperiore  quadrcda  deW  affe,  comt  ho  detto  m  tJpt^iKaou 

deUe  tre  primefigure  di  quefia  TaviOa.    La  porzsont  d$  qm- 

ftoferro  tuaato,  cht  s^inaiza  at  di  fopra,  fi  '/***"/*  *^ 

modo  di  pottriofttuare,  0  tagtitre  con  tutta  ta  faetkta. 

It  ehiavetto ,  chtfi  offerva  neUa  Fig.  S.  i  deUa  ^«rg^^ 


dera  efieriore  det  medefmto.  V  aitro  chiaveUo  Fig.  9.  e  tai» 
mm  targo  det  primo,  quanto  i  ta  groffezza  del  ftrro  taaei», 
e/erve  ad  introdurfi  iulU  fbri  giS  dttti,  qmutdo  Ji  voglia» 


ET  PRELO  CATON.IS^  639 

frangere  i  nocduoli:  com  tuitoji  trova /pi^Mo  p^rtatuiofi 
dilla  Ftg.  4.  Tav.  II. 

Nella  Ft^.  lo.  7av.  IIJ.  vi  refta  difeguato  tajfe  em  tufti 
ifn^rigiddejcrittif  mejfi  nelli  proptj  fti ,  com  efacile  ePW" 
teudere.  E  per  maggtare  chtareseza^  dal  tato  Xfi  i  fttuata 
ia  fodera  efteriore  delP  affe  come  deve  reftare,  uon  vokndoji 
frangere  i  noccinoli  delle  olive^  ritenuta  cosl  dat  chtaveUo  il 
piu  targo:  dal  latofi^nato  Tfi  ifituata  ta  ftejfa  fodera,  qua* 
k  deve  rejiare  netfrangere  i  nce:iuotit  obbtigata  a  reftare  in 
tate  guija  datferro  tunato  e  dat  chiaveUo  di  minore  targhezza 
delt  antecedenie. 

NeUa  Ftg.  xi.  fi  dd  itforo  di  una  deUe  ruot^  w  due4tfpit' 
ti  con  cerchio  diferro  verjo  tafua  parfe  piana ,  e  nel  dippiu  di 
tegno  a  piramide  troncata,  conforo  cilindrico  detlojlejjo  dia- 
metro  det  cerchio  diferro,  per  eontenere  lafodera  ejtema  deff 
ajfe.  Fra  U  detto  tegno  0  ta  pietra  vi  e  eamicia  di  piombOf 
come  it  tutto  ho  dejcritto  partando  de^  pezzi  antichu  Nella 
Fig.  la.  fi  da  ilfjro  in  due  veduke  detP  attra  ruota,  ed  inje- 
ritojempticemente  in  quefto  un  tfgno  a  piramide  troncata,  con 
foro  cUindrico  deltoflejjo  diametro  9  ed  aUofteJfo  ufo  cH  queUo 
delP  attra  ruota.  Per  qi»atfinefi  trovi  tat  dJfferenzafra  te 
ruote  di  ambedue  i  molini  antichif  io  non  ho  potuto  indagars, 
fna  non  oftante,  P  ho  pofto  cosi  in  pratica  nel  molinofatta  per 
P  Ecceltentijf.  Sign.  Marcheje  della  Sambuca:  avendoprocu^ 
rato  che  corrijpondeffe ,  per  quanto  fojfeftato  poJJSbite,  alJiM 
originate. 

Nella  pratica  ho  veduto ,  ehf.era  necejfario^  che  un  uomo 
da  tratto  in  tratto  movejfe  te  otive  con  un  maftiatofo  dal  foU' 
do  detta  vafca^  quando  fi  votevano  frangere  i  toro  nocciuoti, 
per  mandarte /otto  aUe  ruote.  Per  evitare  un  tate  incomodo 
ho  ideato  un  maftiatojo  di  ferro^  ehe  tegato  atF  afft  delte  rua- 
te,  ejcorrendo  proffimo  eUfondo  deUa  vajca  fac^e  itjoo  uK^ 
zio,  nelP'  atto  Jlejfoy  che  fi  mettevano  t»  moto  ie  ruote.  Za 
Jorma  di  quefto  e  ta  maniera  come  refta  legato  atP  a^e^  fi 
moftra  in  piu  ajpetti  nette  Fig.  a.3  e  10.  della  Tavota  III.  fe- 
gtiato  in  ciajcuno  di  tati  JFig.  z.  Tate  maftiatojofte  pofto  in 
prctica  neljopra  nominato  moUnOf  neUa  cotrformtta  cherefta 
dijegnato ,  con  ogni  buon  Jitcceffb:  e  dieojbto  cheftimerei  con» 
veniente  che  in  eiajcun  molino  ve  ne  fojfero  due,  aoe ,  M10  per 
lato  tegati  atta  parte  quadrata  detr  affe. 

Motte  attre  coje  R  pejfono  penfSre  m  mgtiorameuto  di 
tate  macchina:  ma  devo  ripeterlo,  ePetver  procurato  uniceu. 
mente  di  adattarmi  atP  antico  in  tutto ,  0  d$  ojggiungervi  Jolo 
quatche  parte,  chejojfe  compatibUe  con  i  pezzip  ekejt  doveano 

Rr  3  dedurte 


630      DE  TRAFETO  TORCVLARIO 

dedurre  dalti  franmenti  rimajtu  Altro  motiM  i»  apprrjffo 
hofatto  ffeguire  pel  Sign.  Duca  di  Serra  Capriola^  Hel  quak 
non  eJfendonU  legato  a  tutte  U  partiy  chefi  rilevano  delT  anti' 
ea  armadura^  io  refo  la  mOniera  di  inuovere  k  ruote^  Iwtgo 
fc^if  piufempti^e  e  piit  facUi:  e  nel  mezzo  delP  affe  Jlgjo, 
avendo  legato  unfu/bf  ed  a  quejta  una  vette^  Ji  nutoyono  tc 
iruote  in  giro  della  vafca  da  um  bejtia,  con  ogfii  agiUtd.  Coja 
elie  eredo  /uffidefUe  d'averta  accennata.  ~ 

Spiegaziom  detta  Tavota  L  (Tab.  l\) 

JFig.  L  Pianta  di  fianza  antica/coperfa  a  Gragnano  nel 
podete  detto  Caja  di  Mri^  ver  ujo  del  magiftero  del^  otio ,  /i" 
coiido  te  parti  che  vifl  ojjervanoy  come  apprejjo.  a.  Afotino 
da  otio.  b.tf»  Duegran  vqfchif  con  pendio  verjo  i  pimti  cc^ 
dove  in  cic$/cuna  vi  refta  m  condotto  di  piombof  cke  wtmette 
qucmto  pud/correre  neUa  corrijpondcnte  vafcOi  in  un  dolio 
di  creta. 

d.  d.  Due  doti  di  crita^  doveji  raccogUevano  ifooli  delle 
va/che.  e.e.  Piani^  cia/cum  riveJHto  da  una  t^ota^  inctincti 
ver/o  te  bocche  de*  dotu  Vicino  ad  uno  cU  queJH^/ntpiano 
delta  vafca ,  fi  e  trovata  una^  caffa  di  pionwo ,  di  palmo  j\ 
per  tatOf  e  patmo  li  cP  attezza.  f.f.  TVe  buche  da  da/cun  ta- 
to  detla  flanza^  formate  netpavimento  detta  medefima,  £  dat- 
ta  vafca  corri/pondente ,  con  tabbro  atl"  intomo  di/elce.  Quejle 
buctte  doveano  effere  defiinate  afermare  tarmadura  di  due 
ftrettoj :  effendofi  trovati  benanctte  quattro  cercU  di  ftrro^ 
c/te  cingevano  ia  trave  movibite  di  uno  di  quefto,  ed  alcune 
fa/ce  di  piombo  con  c/iiodi  diferro. 

gg,  Duefofficettebenprofonderiveftitedifabbrica^  dove 
aveano  da/cendcre  dci  pefi  per/pin^ere  le  tratH  movibiU  d^ 
ftrettoj  verfo  ti  pavinienti  delte  corri/pondenti  vafche. 

Fig.  IL  Sezione  dellaftanza  fopra  notninata ,  Jujla  linea 
/egncUa  in  pianta  cotle  tettere  A.B.  Le  parti,  ctte  in  quefta 
reftano  e/prej/e  9 /ono  cfdamate  eotieftejfe  kttere  della  piantm. 

Fig.  s,  Sezione  detta  ftejfa  ftanza » /opra  ta  tinea  /^na^ 
ta  in  pianta  cotts  tettere  CL>. 

fig.  ^.  Feduta  di  tato  d^  frammenti  diferroy  Ji  ddper* 
no  che  refta  fiffato  nel  centro  detta  va/ca  det  Molinoj  che£ 
maramiera^  chi  to  rivefte ,  e  cU  cdtra  ramiera  piatuif  ckefi^ 
derava  ta  parte  quadrata  detP  affe. 

^(?*5*  t^eduta  da  fopra  detla  nominata  ramera  pima^ 
-e  detP  altra,  ctie  rivefte  itpemoi 

JFig.  6,  Feduta  da  due  lati  de^frammenti  dette  doppiefo- 

dere  di  ferro,  che  riveftivano  P  affe  da  una  dette  /ue  parti 

'        *  citiH' 


.   ET  PRELO  CATONIS.  631 

cilitulrictie^  ove  J!  diftingue  m  cotlare  in  giro  delta  fodtra 
efterna,  ed  un  c&aveUo  cke  h  trapaffa^ 

Fig.  z^  Porzione  di  anelh  piano  di  ferro^  cke  dovea  re- 
ftare  fiiuato ,  con  altri  attomo  le  fodere  ciltndriche  deW  qffCf 
perfacilitare  itmoto  deUe  ruote^ 

Spiegazione  detla  Tavota  II.  (Tab.  VIIL}  ^ 

fig.  /.  Sezione  delta  metd  deUa  vafca  det  Motino  da 

ogtio,  comprefa  quetla  di  uno  dette  fue  ruote.    Qiiefta  e  deter^ 

mnata  afaciUtare  la/ua  (oftruzione,  tliS  diftejamente  vie* 

.    nejpiegata  nelP  acchiufa  dejcriziane.    Si  awerte,  cke  tate 

Molino  conviene  farfi  ai  pictra  molare  benforte. 

F^.  2.  Frofilo  di  una  detle  ruote,  vifta  datta  parte  con^ 
veffa,  Jpedalmente  qffine  di  moftrare  it  foro  ctie  ta  trapaffa. 

F^*3.  Sczione  di  una  delte  ruote,  per  far  conojcere  eon 
ogni  d0inzione  ilforo  che  ta  traverfa^ 

Rg.  4-.  Veduta  eflerna  det  Motino  con  tutta  tafua  ar* 
fnadura.  Dat  tato  Xla  ruotafi  moftra  in  JUuazione  dijihi^ 
acciare/ottanto  te  olive^  £  dat  tato  T  in  fito  di  frangere  le 
otive  ed  i  nocciuoU ,  combaciando  ta  fua  convejjitd  cot  margine 
deUavafca. 

Fig.  5.  Affe  intero  del  MoUno  foderato  diferro^  conftofi^ 
ghe  ne^Juoi  eftremi^ 

Avendo  accenmto  di  averfatto  efegmre  attro  Molinada 
oUo  pet  Signor  Duca  di  Serra  Oxpriota ,  con  aver  migtiorate 
varie  parii  di  queUe  riftauratefu  i  pezzi  rimaJH  deti*  antico, 
Jimoftato  obbUgato  da  chi  ha  tutta  f  autoritd /opra  di  me,  di 
dare  benancttedi  tale  Motino  una/ucdnta  dejcrizione:  afficu* 
rcmdo  di  efferfi  per  reiterate  votte,  atla  prejenza  dHntemgen* 
ti  per/one,  ejperimentato  con^ogni  buonfitcceffb ,.  quantopaffQ 
a  dejcrivere.  E  premetto  che  it  raggio  interno  det  tabbro  dft- 
la  va/ca  di  auefto  motinofi  efatto  di  patmi  st^. 

Atf  affe  che  porta  te  due  ruote  detmotino,  quate/opra 
difte/amente  ho  de/critto,  fi  e  tegato  perpendicolarmente  un 
fufo ,  con  pemo  dt  ferro  nella  /ua  Jommita ,  che  fi  aggira  in 
foro  fatto  in  una  tro/uefiffa  aUe  pareti  detlaftanza ,  ove  e  Ji- 
tuata  tale  macchina.  Alfiffo  refta  inferita  unavette,  atta 
a  fituarfi  una  beftia,  comefi  u/a  in  tutte  te  attre  macchine, 
che  muovonfi  con  tale  mezzo.  Ed  hoprocurato,  cltefi  po* 
teffe  facUmente  dividere  ilfu/o  dalF  affe  delle  ruote,  pet  co* 
modo  dijituare  cia/cuna  di  que/le  parti  diftintamente. 

Itforo  di  ognuna  delle  ruotefi  i  fatto  di  forma  eilindri* 
ca,  e quefto  fi. e  guamitoaUi due eftremi con bronzo impiom» 

Rr  4  bato 


633      DE  TRAPETO  TORCVLARIO 

hato  alla  frietrat  mediante  atcam  fpramghe.  In  dqfcwao  d^ 
forif  oltn  Paffe  di  legaOf  veagono  mtroduttidm  armadtire 
diferrOf  compojle  da  piu  fbarre^  ed  ogmma  di  quefie  arma- 
dwre  cou  cerckio  rHevato  ad  wio  de^Jitoi  ejlre$m;  in  tale  ma^ 
niera  che  introducendoji  uu^  armadura  uaf  cUtra^  e  reftcmdo 
oKeme  legate  per  mezzo  di  uua  zeppa;  con  U  rilevo  de^  cercki 
i^ugono  a  Jlringere  la  ruota  si  daUa  Jiiperfizie  piaaa,  che 
daOaeonveffa.  Fermatejutakmameraleruote/Uhro  mofo 
iuugo  P  effe^  dipende  intieramente  da  queUo  delle  doppie  arma- 
dure  di  ferro  giii  dette^feuza  attro  ajuto:  ed  il  moto  cU  ro- 
tazione  liberamente  faffi  ju  k  armadure  Jteffe.  Per  fermarfi 
ciafcuna  ruotUf  ove  conve^ga,  Ji  i  trapcffata  ta  doppia  ar-. 
madura  al  di  fuori  d^  cerchi  ritevatif  da  ua  chiave/lo,  che 
viene  ritenuto  inforoformato  verfo  Pejlremita  deif  affe.  Ma 
eome  la  varietd  detle  due  Jituazioni  che  conviene  darfi  a  dc^/cu- 
na  ruota  ne^  cajigid  difopra  defcriitiy  non  lafdafyazio  da 
fare  due  cU^Ui/ori  nelf  cfffif  Ji  e  praticato  unfoloforo  co» 
dente  neljuo  mezzo ,  nel  quale  foro  introducendofi  ora  dcUf 
mtOp  ora  daW  attro  lato  U  chiaveOo  con  corrifpondente  rifam^ 
tro  dtf  denti  ritiene  colla  doppia  armadura  ta  ruata  ndla  Ji^ 
tuazione  cheft  richiede.  Rejta  f  affe  rivejtito  folo  da  uuafe^cia 
di  ferro  uelJkOf  ov$  reftano  i  dejcritti  fori^  e  dove  sfinfe" 
rijce  net  pemo  che rejla  net centro  della cotomietta ,  enddip^ 
piu  fi  i  Jlimata inutde  lafodera^  cheft  e  praticata uet primo 
MoUno. 

Per  ejlrarre  te  uHve  gii  frante  dalia  vafca  fattafuie 
antico  modeUo  vi  Ji  richiede  det  tempo  alquanto  coufiderMi/e, 
'  retatiyo  a  quetlo  clf  e  neceffario perfiangerlef  edhocredeOo 
di  evitare  un  tal  inconveniente ,  con  fare  che  la  maffa  framta 
poteffe  ufcire  datla  vqfcafolo  nella  continuaziom  Mwoto  ddte 
ruote*  A  tak  fine  Ji  e/atto  uuforo  nelfondo  deOa  Jl^a  vaf 
ca,  difotto  al  fito  che  vienepremuto  daUe  ruote  di  once  8  det 
palmo  Napoletano  per  lato,  ed  alquanto  piu  targo  nella  parte 
eflremcu  ^uefto  ft  tiene  chiufo  uelt  atto  di  maciuarfi  eou  m» 
taffellodi l^no,  chf  efattameuteJe^U adatta,  efiapre quam^ 
do  fijlima  di  ejlrarre  le  utive  giaprainte.  Rcjlafermato  efte* 
riormente  tale  taffello,  mediante  una  traverja  diferro^  che 
ef  inferifce  in  due  pezzi  unpiombati  nclla  pietra  delta  vafca^ 

Gid  ho  parlato  w  altro  tuogo  della  neceffitd,  uella  quate 
mi  era  trovato,  d"  ideare  un  majtiatojo  legato  aW  affe  fteffo 
del  molino,  ed  ho  dato  il  difegno  di  quello  fatto  at  Motino  di 
S.  E.il  Signor  March(fe  della  Sambuca,  ne  altro  ho  credutu 
poterjene  ideare  nel  cctfo  che  Ji  aveffero  dovtdo  ejlrarre  le 
ulive  a  manu.    Ma  ora  cheft  ejegietfce  quejto  per  attro  ^eezapo^ 

ko 


ET  PRELO  CATONIS.  63J 

ko  ideato  difare  due  fnaftiatoj,  uno  in  ciqfcmo  degtifpazj 
della  vqfca,  che  rcjlano  tiberi  dalle  ruote,  ad  arco  di  cerctUo, 
coMtinnando  la  curvatura  Jiejfa  della  vafca^  e  rejlando  da 
quella  di  poco  difcojli,  quali  nafcendo  dalld  parte  inferiore, 
continuano  per  quanto  e  la  corda  di  once  ij*  Quejii  taU  ferri 
arcuati  vengano  fortemente  tegati  nei  loro  ejiremi  da  traverfe 
di  ferro ,  che  Ji  unifcono  atjujo  fopra  nominato ,  in  maniera 
tak  pero  cke  volendoR  facilmenteji  pojjfano  datlojieffo  difar- 
mare,  per  comodo  ai  quando  Ji  avbia  da  djfarmare  tate  mac- 
china.  Ho  netla  pratica  ojfervaio,  che  tejuperfide  piane  detle 
ruote  facUmente  venivano  ad  impaniarfi  dalta  pafla  gid  fran- 
ta  dette  utive.  Per  evitare  un  tate  inconveniente ,  Jenza  im- 
piegarvi  atcun  uomo;  fifonojituati  dueferri,  che  vcmno  qua- 
ficche  radendo  te  dette  Juperficie :  fcorrendo  quefti,  mecUante 
due  pezzi  a  fqucuhro,  tungo  i  tati  del  fufo,  ath  quali  reftano 
tegati  con  atcuni  anelti  a  guija  di  catenaecL  Ed  accio  tati 
ferri  pojfano  trovarfi  Jhnpre  allafteffa  diftanza  dette  ruote  in 
quatunque  cafo,  te  parti  di  quefti  ckefconfono  lungo  i  tati  dct 
fyfo,  fifermano  mediante  duejpitti  diferro. 

RR  occurre  in  ultimo  di  dire,  che  per  dinrinuire  la  fri- 
zione  detP  affefut  piano  detta  cotonnetta,  ho  fermato  attomo 
del  perno  impiombato  net  centro  detta  medefima ,  una  piafira 
di  bronzo,  e  fra  quefta  e  f  affe  hofituato  un  anetto  piano  di 
ferro  movibite ,  fid  quate  pofa  del  tutto  T  ajfe.  Mediante  quef^ 
io  tale  anelto  fi  potranno  benanche  confacitti  inatzare  ofom^ 
mettere  te  ruote  verfo  it  fondo  detta  vafca  piu  0  meno ,  fecondo 
te  occorrenze:  cofa  che  potrebbe  ancke  avere  effetto  pratican^ 
dofipetta  prima  macchina  defcritta. 

Riftretta  Shiegazione  detta  Tavota  IIL  (noftra 
Tabuta  IX.) 

Fig.  t.  Veduta  per  fianco  detta  fota  parte  detP  qffe  det 
motino,  chf  i  rivejtita  da  tamiera  diferro. 

Ftg.  2.  Feduta  da  Jopra  detta  ftejfa  porzione  d^  affe. 

Ftg.  3.  Veduta  difroiwte  dett  affe  medejimo. 

fQ.  4.  Veduta  per  lungo  di  una  deue  fodere  efteme  di 
ferro,  che  fi  foprappongono  atte  parti  citindriche  dett  ajfe, 
con  cottare  da  un  lato.  Qmtifouo  determinate  afoftenere  le 
ruote. 

Fig.  5.  Veduta  di  fronte  di  ueu»  dettefodere  efteme. 

fig.  6.  Due  anetti  di  ferro ,  veduti  si  di  fronte  che  di  la- 
to,  quati  reftanofrappoftifra  te  ruote,  ed  ipezzi  che  teftria» 
gono,  per  faeititare  it  moto  dette  ruotefteffe. 

Rr  5  Ftg.Z^ 


6J4       DE  TRAPETO  TORCVLARIO 

JFtg.  f .  Ferro  di  forma  tunata  veduto  m  due  afpettL 
Quejlo  e  drftinato  a  fihtarfi  fra  la  parte  quadrata  delt  affe 
ed  una  delle  ruote^quando fivoglia  che  quefia  combaci  col  mar- 
gine  della  vafca. 

Flg.  8*  CfuaveUo  di  ferro  per  fermare  lafodera  eftema 
al?  afle. 

Fig.  9.  Altro  chiaveilo  per  hfieffo  ufo,  ma  men  iargo 
del  primo  :  quando  dal  tato  oppofio  deUafodera  efiema  fi  pone 
it  ferro  tmato. 

Fig*  10.  Parte  dett  affe  rtvefiita  dalte  fodere  efieriori. 
Dalta  parte  Xfi  mofira  tate  fodera  nelto  fiato  di  tenere  la 
ruota  di/cojla  dat  margine  detta  vc^fca^  e  dalla  parte  T  fi  tro^ 
va  in  mamera  (f  accofiare  ta  ruota  at  detto  margine.  tl  pez- 
zo  Zt  che  fi  mofira  s\  in  quefia  fi^ura^  che  netta  2e  s^  ve- 
duto  in  varj  afpetti^  e  un  mafiiatojo  defiinato  a  rimuovere  te 
otive  dcU  fondo  detta  vafca. 

Flg.  //•  Foro  di  una  dctte  ruotef  vedutq  in  due  qfpetti^ 
con  eerchio  di  ferro  ad  uno  de^fuoi  efiremi^  e  che  net  dippiu 
contiene  uh  tegno  a  piramide  troncataf  con  foro  dtindrico^ 
Jt  iegno  ha  rivefiitura  di  piombo  netfitogiro,  che  toftringe 
atla  pietra. 

Fig*  J2.  Foro  detr  altra  ruota,  con  tegno  a  piramide 
troncata,  trapaffato  da  unforo  eitindrico. 

Huic  viri  dddnl  difputationi  fabiungam ,  qoae  de  eodem 
argumento  pofuerunt  do(iti  pifturarum  Herculanenfinm  In- 
terpretes  in  Praefatione,  Volumini  otlauo  praemifla,  vbi  noa 
folum  partes  quaedam  ipfius  cellae  oleariae  ex  ruinarnm,  vt 
puto,  ipfarum  infpeftio»e  fupplentur,  fed  mola  ipia  et  pre- 
lum  cum  Catoniana  oratione  comparantur,  obiterque  ob- 
fcura  Catonis  verba  aut  conieftura  tentantur  aut  interpreta- 
tione  iiluftrantur.  Pifturas  cellae  oleariae  fragmentorum- 
que  ferreorum,  in  ruinis  repertorum,  in  vniuerflim  elegan- 
tiores  atque  accuratiores  reperifie  mihi  videor  comparan- 
do  eas,  quas  Herculanenfes  interpretes  pofuerunt;  nequc 
tamen  idctrco  contemnendas  atque  omittendas  cenfui  Ve- 
ganas  pifhiras,  quippe  quae  flatim  in  ipfo  ruinarum  loco 
raftae  a  mathematico,  ruinarum  effodiendarum  curam  geren- 
te  et  Catonianam  defcriptionem  ignorante,  magnam  certe 
fidem  merentur.  Deinde  fi  quis  in  pofterum  forte  iterum 
Catoniano  trapeto  preloque  iiiuftrandp  et  cum  reliquiis  an- 
tiquitatis  Stabienfibus  comparando  operam  fuam  impendere 
voluerit,  cum  magna  ii  et  volnptate  atque  vtilitate  fub  oca- 
I08  hic  fiinul  poiitas.coni^iciet  picturas-Veganas  etrecen- 

tio- 


ET  PKEL.0  CATONIS,  635 

;  Kores  pifttrraram  Herculanenfiam  Interpretum..    Interpre» 

I  tationem  tabularam  ipfam  hic  addo ;  vbi  quaedam  reodus 

i  tradita  reperi,  qaam  fieri  poterat  a  Meifterp,  cuiuslibrum 

adhibuenmt  dotti  Pifturarum  Herculanenfium  interpretes. 

r  In  plurimis  contra  Catonis  locis  qum  Meifteriana  confen- 

tiunt  interpretatione,  qiam  repetere  non  erat  necefle.  Siint 
etiam  ioca  Catonis,  quae  multo  felicius  traftauit  Gailicus 

i  architeftus,  cuius  librumltali  ignorarunt;  qna  de  relefto- 

res  ipfi  ex  noftra  reiatione  iudicabunt    Ciuis  fui  et  focii, 

I  Fr.  la  Vega ,  merito  quidem  rationem  habnerunt  Academioi 

,  Herculanenfes ;  verutti  ipfe  mailem  au6):orem  nouarum  pi- 

fturarum  caufamque  diuerfitatis  indicaiTent    Nunc  in  rem 

j  praefentem  veniamus.    Ponam  ipfa  Academicorum  verba 

ex  Praefatione  excerpta,  quibus  in  margine  inferiore  adcbm 

,  annotationes  qaafdam  meas.    In  defcriptione  igitur  eiuf- 

dem  cellae  oleariae,  quam  tabula  Vegana,  in  repetito  a  n6- 

^  bis  exemplo  numero  V  fignatav  Herculanenfis  vero  numero 

ft  nobis  VI  notata  (in  ipfo  Academicorum  libro  prima)  fiftit, 

I  haec  ab  initio  narrata  reperi,  quae  Fr.  la  Vega  omiferat 

■fbrmava  parte  di  una  cafa  ruralit  comunicamio  per  una 
poHa  fra  Settentrione  e  Levante  in  m  cortUe  circondato  da 
cohnne ,  o^ia  in  un  periJHtio  di  tpuUa;  e  per  la  porta  appofia 
ffi fHi  rackxujo  cU  mure,  con  grandi  e.Jpejfe  feritqje;  il  quale 
racchiujo  avea  Pufcita  in  una  contigua  Jirada.  La  lun^ 
gkezza  dellajianza  i  dipiedi  antichi  Romani  46^,  tafua  tar» 
ghezzadi  piedi  j($^,  ^lpatHmentofra  le  due  va/'che  e  di  piedi 
J^i.  Non  fi  i  ver  noi  poiuto  determinare  PaUezza  dellefue 
mura;  perciocchi  trovaronfi  del  tutto  abbattute;  e  ignoriamo 
del  pari  Je  vi  foffero  fiate  Jinefire,  e  da  quat  parte:  certa- 
tnente  non  dovean  ejfer  dat  lato  fra  Setteiitrione  e  Levante^ 
poiche  quefio  era  comune  cot  periftiUo,  It  pavimento  avea  un 
tafirico  fatto  con  mattoni  pefii  e  catcina;  ne  attrimenti  era 
•Jormato  Pintonaco  dette  mura  fmo  atf  attezza  di  piedi  si; 
ejfendo  it  remanente  rivefiito  di  ordinario  intonaco:  it  tafirico 
perof  e  Fintonaco  dette  due  vqfche  erano  anch^  ejfifatti  con 
glifieJK  mattoni  pefii  e  catcina. 

IVon  efacit  cofa  it  determinare  a  quat  uopofoffk  defHnato 
eotal  racchtufo  dimura;  che  certamente  nonjembra  unSerba^ 
tcjo  da  tenervi  te  otive,  pria  dimacinarte  netP  Infrantofo: 
piu  verifimitmente  perd  ei  par  chs  foffe^rvito  per  gittarvifi 
gti  awanzi  dette  otive,  che  i  Tafcam  dicon  Sanja,  ed  ILati- 
nifraces;  dei  quatififacea  ufo,  come  anche  oggidi,  pelfuoco 
e  per  ingraffare  i  terreni:  edera  ben  ne^ejario che te mura 
di  effo  foffer  cosf  trafbrate ;  onde  it  cattivo  odore  che  teotive 
V  infran^, 


63«      DE  TRAPETO  TORCVLARIO 

iiifremU  Tviidono  >  f%  dimiMuiffe  com  ta  Ubera  ^immJj^nB  deff 
aria*  Ne  Mcheamriam  potwto  rmvemre  ove  fojfe  U  Strbaiojo 
nelk  di/crUie  cafe  rmraU.  Noimm^aoriamo^  chegUaniidd 
Scrittori  delle  coje  rtf/licki  e/prfJJbmetUe  pre/critmOf  che  k 
otivctMnto  cotte,  fi  paffim}  nelt  It^antojo;  mafappianm 
aitrest,  che  effi  vogbono  d^  Serhaioj  tiette  vilk,  per  Hporvif 
fecondo  ii  biJognOf  ^le  olive;  come  in  tempo  iligelata;  per- 
ciocchif  cottgekmdofi  atlora  te  particette  oteq/e,  coinrien  cke 
kotivefirimatiganoper  atquatiH  eRin  tuogo  catdof  pria  di 
metterfi  nelt  It^atUojo.  Cato  III,  e  Lt^.  Farro  I.  55. 
Cbhnn.  XII.  50.  Pthk  XF.s.  PathuL  XIL  17. 

Sifon  date  k  mifitre  deHafiemxa,  e  delk  attre  patrH  uf 
pUdi  antichi  romani;  onde  tie  rinscijfe  facile  it  confroHto  con 
qnel  che  d  viendetto  dc^h  antichi  Scrittori.  la/atti  ta  hm- 
ghexza  e  tatmrghezza  det  Fattojo  Stabienje  rifponde  e/atta- 
mente  a  qttetche  itifegna  f^itmuio  (FI.  9.).  Ipjttm  antem  tor^ 
cntar,  fi  non  cochteis  torquetur,  fed  veSibtts  et  preto  premitus^ 
ne  minus  tougttm  pedum  qtuutraginta  cotifHtuatter  —  tatituck 
eitis  ne  minns  pedumfenum  denmn.  Non  dobbiamo  pero  treh 
Iqfciar  di  awertiref  che  cof^rontatifi  da  uoi  i  diverfi  pkdi  an- 
tichi  romanip  chiferbae^  nel  Regat  Mufeo,  fi  fien  ritrooate 
q^aficche  ttUti  ugtmUjra  hro,  e  ciajcuno  cortrifpondonte  a 
polkci  a  det  pieds  Parigino,  ed  at  pdlmo  Napoktano,  onda 
/.  e  t^"^;  Je  tmn  chetm/oh  di  quH  di  tnetolh  e  luugo  una 
mezza  Unca  di  tm  pUde  Parigino  dippiu  d^U  altri.  Tali 
/candagU/ouofiati  efi^niH  con  A  tnaggior  diUgeuza  ed  fftU" 
iezza  poffibik:  do  tton  pertanto,  in  cofi  agitata  qui/Hone  mm 
pretetidiamo ,  ehafi  abbia  psr  indubitcUa  la  norma  da  noi  pre^ 
/critta:  /ot  poJjSamo  aj/kurare,  che  Je  nd  nofiro  cakoh  fia 
perawenturacor/oerrore,  non  puo  certametUe  ejfer  magioro 
di  nna  qmntat  0  altriu  di  una  anarta parte  di  Imea. 

Siipofio  indubbWfJeitno/ff^oFattoJo  avrjfeondfiuejlre; 
emendoS  riguardo  cofi  alla  niuna  nefeffita,  ricevendoj^dente 
hme  aaUe  dne  porte ,  come  anche  ma  eon/uetueline,  quaficdU 
emiver/ale  pr^o  gU  AuHctd^  di  uon  aver  Jmeftre  tidk  hro. 
Inoltre  e  da  por  mente  alprecetto  di  Catone  (cap.LXV.  quam 
eaUdijKmum  torcuhrium,  gt  ceUam  habeto;)  il  auak  i  ripe» 
tntoaagUattriGeoponidtntH:  efiawertat  che  fi  tnai  nef 
Fattojo  Stabietife  eranvi  Jkefire,  dovean  effer  aat  tato  di 
Mezzogiomo  e  di  Ponente  p  cn  i  f  aspetto  pm  caldo.  FbmU 
mente  auche  c^di  noftri  ieonftante  u/b  ueUe  Provinde  di  quefto 
Regno,  che  uif  Fattof  0  non  vifono  affatto^Jtre^  o,  /e 
neceffita  U  ridu^ar  vene  fia  nnajoh  ^aipiccola. 

"  Catone 


ET  PRELO  CATONIS.  637 

i  Catoni  eap.  XFIIL  prefcrive  dover  ejfer  itpavinmto  dit 

I  Fattojo,  quale  ftuibUamo  rinvenuto  netto  Statnenfe;  e  coji 

(  ancora  ci  vien  de/critto  da  Plinio  XXXF.  la.     Netta  ftej/k 

I  gtiifa  adoperavaji  in  tutte  te  antictte  fabbridie,  qualara  reftar 

i  dovejfero  efpofte  aif  intemperie  delP  aere^  0  fervijfero  per  con» 

K  ferve  di  acque.      Non  dovea  qidndi  formarfi  attrimente  net 

r  Fattojo  e  nelte  Fajelu;   percioectti  auetto  e  quefte  doveanfi 

I  Jpejfo  tavare,  perctiinonvififermajhoimmdndezze;  onda 

i  potiffe  f  olio  prender  cattivofapore. 

Certamemte  parte  df  Strettqj  ejfer  doveano  te  due  vafch$ 
fegnate  con  te  tettere  H.  3.  Tab.  FL  in  cui  fta  efprejja  b$ 
pianta\del  Fattqjo  e  ctte  monftransi  in  diverji  afpetH  netleje* 
zioni,  ctie  quivi  veggonfi:  t  una  et  f  altra  vafca  ha  per 
/ungo  un  tabbrofegnato  a »  da  quet  lato  p  che  non  i  circondato 
doMe  mure  det  Fattojo,  it  cui  pavimento  pende  *)  verfo  il  pun* 
io  b  ;  ove  reftavi  un  condotto  di  piombo^  ctie  mena  in  ungran 
vafo  di  terra  cotta  contrajfegnato  c ,  fijfato  con  fabbrica  >  det 
quatefe  ne  moftra  ta  bocca  netta  pianta ,  e  la  fua  interior  for* 
ma  netlefezione  AB,  e  netlafezUme  poi  CD  vedefi  perquanto 
rejla  at  difopra  det  pavimento  det  Fattojo.  Prejfo  le  bocche  di 
tai  vafifono  due  pianerotti  difabbrica,  ctie  inctUnano  verfo  di 
quette,  ed  in  unq  di  ejfi  trijlaftjfo  un  tegotofimilmente  inclii^ 
uato,  ficcome  puo  ravvifarjt  neUa  pianta  e  neUafezione  CD. 

bebbon  anctie  averfi  come  parti  degti  Strettoi  guelte,  ctie 
vq[gonfi  itnomo  intomo  atte  vqjclie,  e principalmente  itrefori 
d,  e ,/,  tuttiaventi  in  giro  un  labbro  difeUe,  i,qualifiap* 
profondano  (come  appare  nette  duefezioni  CD,  JEFJ  tanto 
ctie  giungono  ad  un  piccot  fotterraneo  g  ^  clie  mofirafi  netta 
pianta,  e  nette  due  fezioni  pumtmiato  ;  net  aual  fotterraneo 
fi  difcendeva  per  to  piccot  pozzofegnato  A.  ^wi  poi  m  ambe^ 
due  te  bocctu  de^  pozZi  un  orto,  cl^  i  alquanto  pii  alto  det 
piano  detta  vafca,  ed  unfimite  orto  vedeft  intomo  alforame  f^ 
in  una  detle  eUvtfate  vcfche.  At  tato  detforame  d,  che  tefta 
fftotto  vicino  al  muro  det  Fattojo,  ewi  net  muroftefto  urt  in^ 
iavatura  a  guifa  di  nicckia,  ficcome  fi  appalefa  nella  pianta 
e  nellafezione  AB^  Allaperfim  inJidpavimentodettavafcaL 
eranvi  quattro  eercki  di  ferro  Oeeozati  a  duea  due,  chefi  i 
procuratodi  additare  neUA  detta  pianiag  eontraff^snandf^ti 
eon  te  tettere  i.  ^) 

Or 

0  Vide  in^  notftttt  t%  vbi  do*  ailfiri!  Sttbknfis  i«penoram  mlrot 

tcboUcum   efle»    qui  t»Iufhbeas  hio  omilTafb  ei&  mentionem  vtii^ 

ctnalis  hic  tudit.  plumbei ,  dt  ^uo  ftiprt  Fr.  tit  Vtg» 

b)  In  enumcratione  vtfonim  tt«  td  liftrttt)  t*  diatic. 
^uc  inftmmtnioriim  in  niim  tor« 


638      DETRAPETOTORCULARIO 

Or  laforma  dello  Strettojo\  che  rt/ulta  dcUte  parti  gia 
de/critte,  e  cke  certamente  adoperavaji  per  premer  la  paffa 
delte  oUve,  non  i  affatto  diverja  da  quella  di  altri  Strettoj 
trovaii  in  olcune  cafe  rurati  di  Stabia^  i  quai  f^or  di  iogni 
dubbioferviti  erano  a  premer  U  vinacjce:  dal  qitet  convien  de-, 
du&ef  che  una  tat  macchina  foffe  xomme  atP  uno  e  aJf  aliro 
nopo  preffo  gti  antichi;  ne  mancano  tefHmoniame  di  vecchi 
autorif  che  anche  ce  to  atteflano. 

Atfar  dif  conti  ahbiam  rinvenfito  che  a  un  di.preffo  lo 
Strettofo  che  tuttogiomo  e  in  ufo  per  ijjpremer  le  vinacce  m' 
luo^hi,  ove  era  un  tempo  S^abia,  e  compofto  dellefteffeparti 
dfjcritteci  da  Catone.. 

IJegni  piu  efpreffi  detto  Strettojo  Stabienfe  fono  i  forami 
df  if  ff  i  quati  Ji  veggon  tagtiati  in  attrettante  Jelcif  e  gli 
ftejfi  trovanfi  defcritti  da  CatfmCf  per  introdurvi  i  piedicini 
degliftipiti  e  degU  atberi.  Egti  pero  richiede,  che  tai  piedUini 
fojjer  unkamente  conftccati  tS^forami;  ma  con  migUor  awijo 
nelto  Stabienfe  tai  piedicini  giugnevano  fino  ad  un  piccoto 
fotterraneo  g,  per  ivi  effer  trapc^atida  traverfe  in  modo  da 
non  poterjiper  quatunque  forzajmuovere ,  einftffattq/otter- 
raHeofi  di/cendeva  pet  eozzo  h.^) 

Ne^  dueforami  a,e^  effer  vi  doveanofijfi  i  piedicini  de^ 
gtiftipiti ,  che  abbracciavano  i  pemi  det  motinelto ,  il  quate. 
poteva  effer  tunjgo  circa  piedi  j^.  Netle  veftigie  d/  due 
Strettqj  efprefje  netta  Tav,  VL  vedefi  coftantemente ,  cheil 
forame  d,  e  piu  ftretto  dett  attro;  e  to  fteffq  fi  offerva  iti 
altri  veftigi  di  Strettoj  fcoverti  pur  anche  in  Stat/ia  :  U  che  de-^ 
termina,  efferftato  uno  degti  ftipiti  piu  tairgo  det^  aitro:  iH- 
oltre  in  tutii  i  Fattoj,  ctunfoto  infuori,  tatforo  piu  fhctio 
e  vicino  a  ^uet  muro  det  Fattojo ,  acofto  at  quale  era  fituaio 
toStrettojo.  Ne  efenza  ragione,  che  cost  Jkfifatto:  per- 
ciocchi,  a  ben  rVlettere,  negtiftipiti  dovean  tagtiarfi  ifori  da 
ricevere  iptmidetmotinellOf  uno  de^quati  aveachreftar  apcrio. 
perfituarvi  il  moHnetlo,  e  togtierlo,  quando  occorreffe.  Quutai 
toftipite,  che  avea  itforame  aperto,  era  necrffario ,  che  foffe 
piujotido  degti  attri,  che  non  erano  da  tate  apertura  inde^ 
boiiti;  e  ver  contrario  atquanto  piuftrettOf  onde  fenza  moLo 
ftentqvififaceJ/iilforOf  che  totrapaffavc^  Cdnveniva  altresh 

cke 


^f  jg .^^ ^^*  ftrct\     ,>, 

hiver/o  /i  pavtuteyti  itciU  corrifpou'    attolUu 
dittti  vafcbt':  Vndo  fufpicam»  etaiff 


ET  PRELO  CATONIS.  639 


l:bero. 

Jt  forame  /,  era  deftinato  a  ricevere  il  piedictno  dell^^ 
atbero,  che  abbracciava  la  coda  della  Trave.  Catone  ricer- 
cavfi  due  alberi  per  abbracciarla ,  e  che  i  piedicini  di  ejjiji  po^ 
nejfcro  in  un  ftejfo  foro,  ricmpiendo  il  vacuo  interpofto  con 
pezzi  dianerzia,  e  piombofujo,  e  percio  talforame  era  bis 
lungo,  Jtccome  puo  vederftnella  Tav.  VIL  Pero  ilforameff 
e  quadrato^  e  tutto  che  Jia  piii  grande  di  quelb  di  qualun' 
que  altroftipite,  pur  non  efacite  a  perfuaderft,  che  conteneffe 
i  pkdicint  di  due  albert,  i  qucdi  doveano  effer  cUftanti  in  nia^. 
niera  da  abbracdare  la  coda  della  Trave»  Per  la  qual  cofd 
fembra,  che  unfolo  albero  vifi  conficcaffe  nia  bengrojfo;  onde 
foffe  reftftente  abbaftanza,  dopo  di  effervift  fatte  due  fendi- 
ture,  una  per  ricevere  la  coda  della  Trave,  /'  altra  per  in- 
/erirvifi  i  Raj  ifl  JUignozzo* 

Nello  Strettojo  Catoniano  doveanfi  legare  1  due  alberi, 
col  capitetlo ,  affinche  nonpotejfero  allotitcmarji  fra  loro,  tro^ 
vandofi  in  azione  la  Trave,  che  gli  abbracciava,  il  che  non 
poteva  awenire  nello  Stahienfef  ejjendo  di  unjbl  pezzo,  e 
quindi  non  era  necefjario  il  capitello.  Inoltre  quefto  fi  voleva 
henfotido  e  che  vifofferfoprappofte  piu  travi,  Jiccome  nella 
fommitd  deglijlipiti,  per  caricargli  di  tutto  it  pefo  poffibile, 
ficchfi  impedijfe  difollevarftji  gli  uni,  che  gti  allrifopra  it 
pavimento ,  u/cendo  da  bucM  delte/elci,  fiet  metterji  in  azione 
tamacchina:  ne  contento  di  cio  voteva  Catone  ciieli  appog^ 
giaffc  atle  dette.  travi  P  armadura  tutta  del  tctto  del  Fattcqo. 
Or  di  quefto  ne  anche  potea  tenmft  nello  Strettojo  Stabicnje 
per  la  maniera  aid  de/critta  di  conficcare  i  piedicinL  Potea 
pero  aprirfi  P  a&ero ,  e  per  evitar  cio ,  forfe  at  di/opra  delle 
/ue  fenditure  vi  eran  di  quetle  fibule  nominate  da  Catone. 
Sembra,  ctie  ne  dia  qualche  indizio  la  nicchia,  altrove  de^ 
/critta  y  contigua  atforo  d,  poicU  quat  altro  oggctto  poteva 
quefta  avere ,  /e  non  di  dar  i^io  a  poterfare  un^  tegatura  in* 
torno  attiftipiti ,  che  vi  corrifponde  ? 

Quanto  alP  attezza,  che  doveano  avere  gtiJHpiti  acco- 
fio  almuro  delFattajo,  par  ctie  fta  determinata  daltd  fteffcf 
nicctiia,  ftcctie  ognuno  fojfe  di  piedis.  circajbpra  U  pavt- 
mento  ;  ta  quate  altezzajembrajitfficiente;  non  ricliiedendoft 
altro .  fe  non  che  non  rimanejfe  una  baftevot  porzione  di  legno 
/utforame  detpemo  delMolinelto,  che  reftftejfe  atP  inipreftione,^ 
ctieit  perno  fteffo  gli  faceva  contro,  venendo  ad  agire  con 

forzgk^ 


640     DE  TRAPETO  TORCULARIO 

forza.  U  attrofiipite  perdforfe  giagnevajhioairajlicehotd 
dil  tetto^  noHver  effer  caricato  del  pejb  di  quefto,  ma  at  eam* 
trario  per  rin/orzare  t  ajlicciuolaj  aOa  quaie  dovcva  effer  le- 
gata  ia  carricula  per  uialzare  col  mezzo  di  «nui  corda  la 
tefta  della  Trave:  e  da  cio  per  aweatnra  puo  trarjhu  «s 
altra  ragione,  per  ta  qucUe0atto  fiipite  facevafi  pm  gr^ffo 
dett  aUro. 

Dovendopoi  P  atbero  (fecondo  chi  prefcrive  Cstone)  aver 
lejne  fend&tme  Jmo  att  attezza  di  pudi  si  ol  difopra  det 
Jiudo  detta  vajca,  ondepoter  contener  ta  coda  delta  JVave  e  i 
Rajj  non  doveva  effer  atto  meno  di  piedi  8$  o  ancke  p.  La 
difianzafraglialberi  egtifiipiti  trovafi  m  quefio  Strettofo 
di  piedi  iSf  taddove  net  Catoniano  era  di  piedi  m6;  or  fe  im 
quefio  ta  T)rave,  comprefa  tafua  coda,  i  tungafnedi  as:  uet 
nofiro,  ferbando  tafteffa  proporzione  frata  divyata  diftanza, 
e  la  lungliezza  detla  Trave,  quefia  effer  doveva  dipiedi  ^. 
Jnottre  dalte  due  copie  di  cerchi  fegnoH  con  ta  tettera  i  netia 
Tav.  VL  fi  riteva,  clu  ta  TVave  era  rotondo  e  di  diametrv, 
ove  propriamente  eranpofti  i  cerdu,  piedi  i^. 

La  fune  torcotare ,  ckeftringeva  ta  TVate  contro  it  Mo* 
tinetlo,  Catone  vuot  chejia  di  cujo,  e  lunga  neth  Strettoj  plk 
grandi  piedi  S5  *  ^  5'«  ne^piu  piccoti:  ta  onde  netto  Stabien/i 
ej/er  poteva  da  piedi  44.  e  dita  lu  a  piedi  41.  e  dita  7. 

La  vqfcat  che  nel noftro  Strettqjo  fi  vede,  /erviya  per 
contenere  le  otive  pofie  dentro  tegabbie  netf  atto  di  efter  pre- 
mute  detta  Drave ,  e  per  farvi  fcorrere  t  otio  tfpr^o  daUe 
olive;  e  ferviva  cdtrefi  per  tener  quefie  dopo  it^ante,  prima 
di  riporle  nelte  gabbie.  <*)  Una  tat  vafca,  cke  tatroviamo 
del  tuttofinUte  negti  Strettqf  di  vinacce,  e  queltaparte  cke  da 
piufcrittori  vien  appettata  Forum,  e  cke  infieme  comprendeva 
Farea  e^l  canale  di  Catone.  Quefii  ci  dice,  cke  dal  amate  fcor- 
reva  folionel  kfgo,  ove eraricevutoin  una  caUajadipiombo: 
e  netlo  Strettojo  di  Stabia  fotio  per  mezzo  dit  condoito  b, 
paffava  in  un  vafo  di  terra  cotta  c.  Eguatmente  vedefi  pra- 
ticato  in  attri  Sirettqj  daoUoeda  vinacce  diffotterati  a  Sta- 
biaj  in  nno  de*  quaU  JbtamnUe  fi  trova  U  tagOy  fecondo 

rickiede 

d)  Adiungit  his  nota6).  htecs  ndHtgahUe^  ^JUam^ft,  mie  U 

Cm  fmr  tnfp§  ntctffkrU  im  fito  da  tlivifof^mteueetiundt^nfrt* 

Hporri  It  divt   inframti  ptfciteM  mntt  Mu  TVdve.;    MyhM  n^iMC 

Uen  pettva^/i  qncftt  JMtementt  pefi-  it  tlivi  infteaoe^   ptims  Hfeemerf^ 

fert  dell*  infirtmttje    eUe  Stretteit^  t  mW  mte  ii  metterji  demtm  iegBkkk 

tfenie  mthe  minert  la  qmmtiti  delU  fi  ripentveme  mUe  vefia;  perdaecki 

pafta  dtlle  olive,  di  tui  era  capact  il  Vtlitt  cht  da  tft  trafadava  ,  f  tee* 

prime^   clrt  il  fictnde.      Era  dippiit  ceglieva  mi  Vtfi  fetteptjh. 
pK^ariv  tei  Jitt  pcr  riperrt  k  elive 


ET  PRELO  CATONIS.  641 

rkhiede  Cafone,  U  quate  e  profimdo  in  modof  cke  Jtfcenda  at 
Juopavimento  per  tftezzo  di  atquanti  fccdinu 

II  pianerotto  vicino  alla  bocca  del  defcritto  vafo  di  terra 
era  certamente  fatto  pcr  collocarvi  un  vajb,  che  indifferentC'^ 
mente  lobbro  edolio  i  chiamato  daCatone,  in  cm  U  Capulatore 
pajjava  t'  Olio,  che  prendeva  dal  vafo  ivififfato,  per  quindi 
riporio  in  altri  doU,  efinahnente  nel  lago  della  eeila  oleariap 
quando  fojfe  fpogUato  affatto  della  morchia. 

Comeche  il  vafo  di  terra  cotta,  che  trovafi  in  ciqfcheduno 
de  defcritti  Strettoj,  f%a  del  tutto  atto  a  ricever  F  olio,  chi 
fcorreva  dalla  vq/'ca,  ne  par  che  poffa  avere  altr^  ufo;  pure 
non  abbiam  di  efio  alcun  cenno  negli  antichi  Scrittori;  addy 
tandofi  da  tutti  fo,  tanto  il  lago ,  come  un  fito ,  ove  fcorrev^ 
dagii  Strettoj  slt  olio  che  U  vino. 

La  voce  forum  preffo  Varrone  e  CohmeUa  cUnota  ilfitOf 
oveji  ccUca  Fuva;  il  che  viene  anchefpiegato  da  Iftdoro  Urig* 
Xy*  6.^  Foram  eft  locus  vbi  vua  calcatur,  vnde  et  calcato- 
riom  dicitor:  e  calcatorium  chiamaji  un  talluogo  daPatladio 
I.  tit.  18* 

H  l4u>go  di  Catone  cap.  XVlILfeU.  6.  aream  et  catia** 
lem  rotundam  facito,  latam  P.  im.  5.  !r-»  Aa  pofto  a  tor^ 
tura  fingegno  det  JUeiftero,  e  nonfenza  ragione.  Ofjervi 
'  pero  la  Tavota  VIL  chi  abbia  defio  di  conojcere  come  F  ab* 
bidm  intffo  noi.  Qui  awertramo,  che  Farea  corrifponde  fuor 
diqgni  dubbioal  tetto  delFodiernoStrettojo;  ma  U  cancUe  non 
i  poi  tofteffo  in  quefto  e  nel  Catoniano.  Primieramentefi  de* 
termina  la  mi/ura  d^  due  Strettoj  cct  due  Canali;  qm  ottre 
Fjireafi,preJcrivedifareilCanale;  fidice,  come  debba  co^ 
firmrfi  il  refiante pavimento,  cioe  il  dippiu ,  che  rimane  occu^' 
pato  ckdF  Area  e  dal  Canale:  in  finefi  trova  divijdta  la  mch 
niera  di  reftringere  Varmadura  tutta,  che  abbraccia  i  dus 
Strettoj,  cioi  con  mettere  i  CancUifuori  di  quefia.  H  CancUe 
adunque  non  puo  confiderarfi  per  un'  apertura  fatta  nel  tab-- 
hro  delP  Area,  donde  fcorra  VOlio  nei  lago;  concioJJiachi 
allora  i  due  laghi  occuperebbero  unojpazio ,  non  gid  i  CanaU, 
come  dal fin  qui  detto  rilevafi.  Per  la  qual  cofafembra ,  ch$ 
iCanali,  nonjblojervij/eroaricevere  lofcolo  delf  olio,  per 
irametterlo  nel  lago;  ma  a  contenere  altrefi  le  oHvefrante 
pria  di  paffarlefotto  la  Trave,  e  per  ivifituare  le  olive  fteffe 
wf  fifcoii. 

Or  P  Area  rejiar  dovea  al  piano  ftiffo  di  tutto  il  pa^ 

frimento;  fi  percni  Catone  non  ne  prejcrive    t  altezza,  it 

ehe  non  avrebbetrafcurato  per  la  tanta  predfione,  con  la  qm* 

ie dejcrive  le  eUmenfmie  tutte  di ^fta  macchin^:  fi  anchora 

Tom.LP.IL  Si  perchi 


«4»      DE  TRAPETO  TORCULARIO 

percki  ta  fenditura  wgli  alberi  tjfendo  dijgii  piedi  5{  ai  & 
jopradelpavimentOf  uonfarcbbe  rimaftofra  tArea  t  la  Drave 
fpazfo  Jufflciente  da  contencr  Uolivepojie  ne*JifcoUy  quedora 
t  Arta  fojfe  ftata  per  pocofoUevata  dcU*  inttro  pctvimeuto  dd 
Fattojo.    Qnindi  U  Canak  ejfer  davea  det  tutto  Jottopofto  al 
pavimento  det  Fattojo,  ed  il  lago  piu  aS  di  Jotto  di  quejio  in 
rignardo  aijkofondo.   Det  lago  cofi  trovcyem  fatta  meuaaoue 
da  Catone  Cap.  66.     Cortinam  plumbeam  in  iacum  poiiito» 
^uooleum  fluat,  vbi  faftores  vediibusprement;  e  nel  cap.6^, 
Fraces  quotidie  reiiciat,    amurcam  commutet  vfque  adeo, 
donec  in  lacum,  qui  in  cella  eft,    pollremum  peraenerit» 
-fifcinas  fpongia  emngat:    quotidie  oleo  iacam  commutat; 
donec  in  doiium  peruenerit«    Da  quefi*  ultimojembra  cke  um 
tago  vifoJfenelFattojoi  eduuaUro  fiet Magazzino ^  ove  ri" 
poncvafi  t  Otioi  e  dallo  Jteffo  fcrittore  Cap.  25.  Ji  ha^  che  ve 
n*  erano  per  reporvi  it  vino,  eforfe  P  acquato ,  di  cui  in  qud 
hogopartafi.    Tai  taghi  eran  certamente  di  fabbrica;  pot- 
ttie  defcriveudo  Catpne  tutti  gli  utenfiii  e  vafi  ntcejfari  cd  Fat- 
tctfo  ed  at  Mc^azzino  da  rimettere  olio^  non  tnai  namima  i 
taghi,  come  avrebbe  fcdto ,  fi  qucfti  fofjero Jlati  vafi  mMti» 
Cblumeita  XIL  /  j. .  Fra  le  coji  da  prepararjt  per  ta  veudemia 
novera:  Tum  laciis  vioarii  et  torcularli  et  fon,  omniaqne 

Arbdres 

c)  De  Itcu  CtMmitno  eiafiiue  PemmetamBcdiieeuhmimpneimtm 

fimctforaia  ifleuerare  aliquitt,  te-  laemm  cflevoiuic;  ez  quoloco  ocm* 

inertnuin  eflec;    neque  enim  iufe  firmttur     opinio    Academiconiai 

Cato  no9  iis  de  rebus  certiores  lut  Herculanenfium ,    qui   ceiJae    vi* 

defcriprione  fieri  voluit.    Hoc  ta-  nariae  ttque  oleariae  icemque  P^cU 

men  video ,    probe  eflfe  tntcrpreci  oletrii    vintriique  mt^ptm  niiiTe 

Cttonis  ctuendum ,    ne  Sctbienfis  inuicem  fimilitudinem  cenfebtnt. 

torcultrii  formam  fin8;ulisCaconia-  Acque  hanc  equidem  otuftm  «(Te 

ni   ptnibus   tccomodare   conetur.  cxittimo,  cur  cellae  vintrite  for- 

Inde  enim  erroris   periculum  cft  mtm,  quanqutmbreuiter,  foipco-^ 

manifeflum.     Vcluci  fupra  narra-  res  ruflici  delinetram,    oietritm 

cant  Actdemici  pauimentum  tor*  concrt    deformtre   verbis   omife- 

tultrii  dediue  verfus  illum  locum,  runt.  Simul  ex  Vtrronis  loco»  cum 

quem  ipfi  oNkiMf»  4f /jtfiwto»  cum  Snbienfi     corculario     comparaco» 

Francilco  It  Vieg^t  tppellanc;   hic  tgnefcimus  fiQim  Itcus  ptuimenco 

Vero  ctnalts  plumbeus  oleum  omne  procliui  fubie^um ,   quem  actde- 

cx  ptuimenro  decliui  coile^m  de«  mid  quterere  in  Sctbienfi  omife- 

ducic  in  dolium,  ptuimenco  iubdi-  runc,  cum  in  Caconiano  corcult*- 

nim  Tab.  V.  FiK»  %,  c.  c.  Tab.  VI.  rio  mulco  maior   eflec   dubitatio. 

ti%.  t.  c.  c.     Taie  vero  pauimen-  Eft  ectam  locus  Palltdii  I.  ig.  de 

cUm  corcttltrii  fuiCtco  elfe  aoluic;  cellt  vinaria:    iMos  Uau^   fw  «i 

neque  cnim  eius  iibertndi  vel  in-  excipitnda  vina   hine    inie   ^ej^^ 

«lintttdi  mcncioncm  vfpitm  fecic  fint.     Ex  hh  hcubus  canaUt  fimeH 

Gomni  Vait»  k    c.  13.    ft^  f .  vU  mbifiBihs  drca  extwnas  ptnietu 


ETPRELO  CATONIS. 


643 


Arbons  Cap.  tS*  corrifptmdono  alle  Cotonne  dilt  odUmo 
Slfittofo^  iforammaaUefeMditurey  neUequale  s' inferiscono 
i  Raj  eH  Mignozzo,  Or  di  qmfti  non  pario  affaito  Catone  m 
quejli  dne  eapitoli,  cke  abbiamfotto  gU  occ&f  qnantunqne ' 
Jembri  che  a  niun  aUro  ufo  potejjer  fervire  lefenditure  gia  no- 
minate.  Pero  dat  cem.  xa.  potrebbe  dedurfi,  che  i  Raj  cH 
MignoTBZofoffir  eonofmti  da  Catone,  quelU  fotto  U  nome  di 
CwMif  quifiodiAJfirculmm.,  Sibbem  non  i  da  taarif  cki 
affertuimm  priffo  lofiiffo  Catom  Cap.  i^a.  fignifictd  U  bafioni 
diUafcopa;  aUa  di  cuiforma  Viramenii  corrypondi  U  Mig^ 
nozzo;  i  ehe  mt  numiro  di*  cunri  vifia  certamewte  erroret 
devindoefferalmeno  is.percinqueStrett(gf  fecondoVufodi 
ogguiL 

Intef  arbores  P.  L  Ir  inter  arbof  ea  et  parietes  P.  IL 
ititer  arbores  ad  ftipitem  primutn  direAos  P.  XVL  ^) 
Noi  ci  Jiam  da  Gesnero  per  una  parte  d^fcoftati^  effendoH 

Ss  3  piacuto 

tur  in  exntmo  ctpite:  60«  demtt 
JkJtMlmt  de  mtnM«  Mnrrr«M  idk- 
rito.  Scilicet  calldttm  «x  cordiM 
oleum  ia  hbra  trannrehur  plura« 
et  in  Hngulis  kbris  demum  oleo 
refrigertto  fubtrahitut  amurca^ 
Quodii  cum  Acadeiliicis  Hercula-> 
nenfibus  lacum  ipfi  preliai:eae(np« 
pofueris,  commodius  (ane  ipfum 
torcular  et  oleae  fifcinis  inclufatf 
vaporabuntur.  Ecce  vero  Cap.  6fi 
Cato  fubito  omnem  vafoniih  ordi- 
nein  fufque  deque  habet  Fram 
qtutidie  reiieiat^  ammeam  c^wfMntcf 
vfiwe  adeo ,  dmee  in  laeum^  qui  in 
cella  eft ,  peftremnm  feruentiit,  — • 
Quetidie  oiea  lacum  cemmuHty  imtti 
in  doiium  permenerit,  Qgi  locus 
aperte  vitiofus  e(t ,  atque  ita  cor-* 
ngendus :  in  lahrum  fuod —  tieo  la* 
kmmcommutet,  Connrmant  emen«' 
dationem  locus  Columeliae  atqud 
alter  Plinii  in  notis  ad  h.  1.  pofitia 
Temere  itaque  Academici  alterun 
cellae  oleariae  lacum  ex  Catonis 
loco  tranttulerunt  i  cuius  mendum 
multispoteft  argumentisconuinci. 

f)  Iti  noftra  Editiooe  haec 
mulds  opci^arum  erroubus  cor- 
nipta  habebat  ifiHt  erhrtf  et  atbe* 
ntt  Hperittei 


etJkHtait  Utm  fio  i*. 

lUt  ptr  vicinot  mtatnt  mmumtia  td' 
na  deftndant,  vbi  dolia  lateri  ca 
nalium^  circa  extremos  parietes 
currentium  fubieda,  maenam  fimi- 
litudinem  oltentant  cum  lacu  plum- 
beo  torcularii  Stabienfis;  lacus 
ipfe  ramen  cellae  Palladianae  plane 
4iuerfus  a  lacu  Varronianae  efle 
videtur*  Nec  equidem  inficior,  me 
locum  Palladii  non  plane  intelligie-^ 
r«;  quanquam  de  forma  cellatum 
vinariarum  multa»  in  primis  ex  Ga- 
leno  6oUe£la,  habeo»  quae  pofitain 
ilotis  ad  Palladium  reperiet  UQot. 
Ad  Catonianum  lacum  vt  redeani, 
ipfe  antequam  Stabienfis  torcularii 
fbnnam  ex  Fr.  la  Vega  atque  Aca* 
«Jemicorum  Herculanenfium  libris 
cognoueramy  in  nonl  ad  Catonis 
cap.  67.  admonueram  lacum  fuifle 
iminobilem.  Cato  cap.  66.  corti* 
|iam  plumbeam  in  lacum  poniti 
quo  oleum  fluat;  vbi  iofum  cor- 
ttnae  nomen  cum  plumoi  materia 
ignem  ai|;uit  cortiriae  oleoque  ibi 
colle£ko  Uibie£bim.  Vbi  fa^res 
ve^bus  premunt,  continuo  capuo 
latorein  concha  oleuin  tollere  iubet 
quamdiligentifiime;  amurcam  vero 
cauec,  ne  tollac.  Qvod  ptwcep^ 
— I  quo  pentMti^  ipfe  iaterprm* 


644      DE  TKAPETO  TORCULARIO 

fhemtofegMir  la  Itzhm  ii  Gianfomo  e  di  Gjfmmd^  e  per  t  al- 
tro  corrtggendo  lo  fpazio  fra  Pmno  albero  e  Paltro  per  fietU 
Ji  eomeeomriine^  aoendofiriguardoaUapietra,  ehe  deecon- 
tenere  t  e/iremitd  in/eriori  desU  alberi.  Per  gtt  P.  XVL 
direfti  forfe  intende  Catone  lojpazio  perpendkolarmente  prefo^ 
la  linea  tirata  per  le  facee  inteme-  degli  alberi  e  qnelU  eUgli 
JHpitif  eioe  da  dentro  a  dentro.  GU  ftipiti ,  ptr  quanto  appa- 
ritce  dal  conte/to ,  effer  doveano  legni  rettiy  cke  abhracciavano 
U  moHneUo;  a  differenza  dello  ^ettojo  odiemS;  in  cni  le 
fponde^  daUe  qnaU  vien  abbracdato  itmoHnellOy  fonodm  travi 
pofte  a  giacerCf  alle  eftremitd  delle  qnaUforgono  a  perpendi' 
eiio  le  Volonne.  Ed  in  do  fembra  da  preferirfi  il  neflro  al 
Catoniano. 

Rignardo  aUa  lingula,  cadera  fra  poco  in  aceomdo  di 
parlame  pii  opportnnamente.  Per  il  refto  fi  olTervi  la  Tav.' 
VlL  che  rendera  plii  di  qoalunque  fpiegazione  facile  e 
chiara  P  intelligenza  di  Catone.  Summa  Torculario  vafis  ^ 
quadrinis  iatitudine  P.  LXVI.  iongitudine  P.  Lim.  Comt- 
cke  in  tntte  edizioniveggafi il numero  LIIL pmredanoigUfi 
ifoftitnto  Ltr.  come  qneUo  che  corrifponde  aUa  fommm  deUe 
eUmenfioni  antectdentemente  date. 

Foriim  debbefi  intendereper  lo  pianodeUefeld^  delleqnaU 
^fi  ragiona.  Ibi  filicem  «-  crafliim  P.  L  5.  NeUa  edaione 
di  Gtfntro  haffi  P.  11. 5.  ma  noi  abbiam  fegnita  Ue  lezione  di 
altri  efemphrif  ficeome  ha  eonosdnto  anehe  U  Mdftero:  per^ 
cioche  ki  diatenfione  dipitdi  /•}•  i  piu  delt  altra  corrifpondente 
alt  iffb  ricUeftot  e  Utfttjfa  alttzza  vitn  prtfcrUta  per  t  aUra 
felce^  neUa  qnale  fi  piantano  gU  alberi^  comecke  le  attre  eU^ 
menfioni  ne  fien  pH  grandi. 

Or  Mdftero  pone  il  piano  di  taifeki  piedt  i\  ddi  fopra 
del  pavimento  dd  Fattofo;  come  vtdefi  neUe  fignre  infine  del 
fno  opnfcnh.  Ma  cio  non  pno  aver  UtogOt  poicke  tai  pietro 
cosipofttj  noneJfendofnfficienUmentelegateaUafabbriceitmat 
potrebbero  refiftere  agU  impnlfif  cke  rictvono  nelP  atto^  che  le 
e^ive  fon  premnte  daUa  TravCt  i  qnaU  tendono  a  foitevarle. 
Sembra  percio  regoktre  9  cke  Upiano  delle  feld  refiafft  wdSa 
fUffo  UveUo  del  pavimento  del  FattojOf  per  tffer  cost  legata 
c^UftraH  difabbricat  che  erano  fotto  U  pavimtato  flfjfo. 

Trabeculam  pedum  XXIH.  5.  imponito:  La  Innghezra 
tUpitdiMSi  P^  travictUi  non  pno  altrimtnti  inteneUrfit  che 
dtllafolaporzionty  che  riman  fnor  dtlle  mnra,  Jiccome  ap- 
pare  neUa  Tav.  FIL 

lungitpque  materiae.  La  voce  materiae  dee  qni  dmto^ 
iare  le  travatmre  dd  tetto,   mfandafi  con  tal  fignijlcato  da 

yHrm^ 


ET  rRELO  CATONIS.  645 

yitruvio  IV.  2.  ^ate  travaiure  MlMmJi  appigg^fopra 
i  traviceUi^  di  ifuaU  ara  fi  rag^ma\  metHemte  cf'  u  *,^ni .  che 
$  To/cani  cUcan  ScargQZZorUt  i  quali  per  alcuni  vejiigj  tro* 
vati  in  Pompei  fi  rawifa  ufarfi  dagU  AnticlU  perfoftenere  k 
aftieeiuok  de  cauaUetti  de'  tettu 

Orbem  oleariutn  —  punicahis  coagmenris  facito* 
E  diperfe  manifofto,  che  queft*  orbis  compofto  di  piu  pezzi 
eU  kgnOf  forviva  pcr  riporvijbpra  k  gabbie  piene  di  ulive  in* 
frante  netl^  atto  di  ejfer  premute  ddUe  Travi.  Quat  poi  foffe 
la  maniera  Cartaginefe,  ton  la  quak  eran  tai  kgni  uniti^  non 
e  egualmente  manifefto;  fembra  perd  9  che  foffer  commejfi  in- 
jieme  in  guifa,  ondi  veniva  a  formarfi  un  perfetto  piano. 

Clauis  corneis  occiudito.  Forfe  Catone  vorra  dire^  cke 
fernuUe  kfpranghe  con  chiodif  e  cacciate  indentro  k  tefte  di 
quefliconlkcacciatqja%  ilvoto^  che  refta  nelta  fuperficie  del 
kguofi  debba  rumpire  con  chiavelU  di  como:  il  che  dee  cre^ 
dersi  prefcritto^  affinchi  dalferro  e  dalh  ruggine  cU  ejfo  non 
contragga  FoUo  cattivofapore. 

Tres  catenas  indito :  TeU  caieue  ejfer  ckbbono  propria' 
mente  traverfe  di  kgnofiffate  fuU^  arbe  okario;  fu  k  quaU 
veniva  immediate  a  premereta  Trave,  Infatti  da  VHruvia 
VII.  3.  fon  chiamate  catene  k  traverfo  di  kgno^  che  kgano 
k  centine  deUe  volteformate  con  canne. 

Vnae  fibulae  lodum  facito.  Cap.  XIX.  Da  tutto  rio,  cke 
in  varj  tuOghi  ne  prefcrive  Catonet  puddedurfe^  ehe  lefibulae^ 
o  vogUamo  dir  kgaturcy  eranformate  di  vinchi,  ficcome  con- 
veniva  altufoi  chefonefaceva;  efi  adattavano  non  meno 
agUaiberit  ma  pur  anche  agUftipitij  e  forfe  due  per  ciafche* 
dunOf  deuchenelcap.^.feueprefcrioonofoiperogniStrettojoj 
ed  otto  net  cap.  isu  Nead  attro  fervir  doveano^  fe  non  per 
hnpedire,  che  non  metterfi  in  azione  ta  macchina  non  fi  feU' 
dejfero  que"  kgm,  chifacevano  ta  maggior  refiftenza,  quaU 
appunto  erano  gU  dtberi  egUJIipiti.  Le  confibuk  poi  cUkgno 
uominate  nel  citato  Cap.  12.  fembra,  che  fojfer  propriamente 
randeUi,  ovvero  kgnifatti  a  guifa  di  randetU  pofti  al  difopra 
detkftbukf  ike  firingendosi  funo  controfaltro  nonpermette* 
vanof  che  gU  atberi  fi  torceffero^  alhrchi  la  Trave  era  in 
grande  axione. 

In  fuculam  fena  foramifia :  Catout  vuot  net  moUneUo  fri 
foramif  per  introduirvift  k  manovetk;  uelP  ocUemo  pero  av- 
vene  ottOf  cioe  due  per  ogni  k^to/che  trapajfano  da  parte  a 
parte,  come  preferive  Fitruvio  X.  2.  Sembra  che  nel  MoH- 
neUo  CatoniMo  vifojfer  treforami  f»  cusfcheduna  tefta^  che 

Ss  }  non 


646     DE  TRAFETO  TORCULARIO 

«pii  /a  tr^afferd  da  parie  a  parte,  ficcoim  ha  creduio  U 
Meijlero,  poichi  altrifnente  farebbe  Jlato  wotto  indeboUto. 

Porculum.  Noa  refta  tuogo  a  dubitare,  cke  porculus  fojfe 
nmpixzopofio  nei  MoUneSOf  fporto  alquanto  infnori,  per 
fiffarvi  un  capo  della  fme  da  awolgerfi  attomo  u  JUolindlo: 
edun  talpezzo  corrijponde  a  queih,  che  nel  modemo  Stret- 
tojo  dicejt  zeppa, 

Orfebbene  in  quefti  due  capitoti  nienteCatone  ci  dkadetk 
funif  cnefervivano  perto  Strettojo;  pur  da  quel^  che  pre- 
fcrive  net  cap.  3.  12.  63.  6g.  e  135.  pojftam  cavame  alctme 
notizie  neceffarie  per  ben  intender  ta  tnaccliina  intera. 

Trejorti  difunifon  ricordato  da  Catone.  L  Funis  tqr- 
culum^  cui  tafvotta  ancora  chiama  funis  torcus,  per  effcr 
compofta  di  corregiuoti,  JL  Mcdrpontus  pur  compojla  dicor- 
regiuoli  j  che  percid  dicefi  altresi  Afcdipontus  Torcus. 
IIL  Funis  fubduSarius ,  ofempticementefubdnSarius,  etat- 
votta  ancoraFunis/parteuSf  per  ta  materia  cH  cuiformava/i. 
La  prima  i  quelta ,  che  tegata  per  un  capo  cdta  tefia  deita 
Trave^  e  per  f  cUtro  ai  Porculum  ovvero  zeppa,  paffa  di 
Jotto  it  MoUnelto ,  e  poifopra  ta  ftejfa  tefia  detta  Trave.  Effa 
eforfe  detta  per  eccettenza  torcutum  9  come  queUa^  cV  i  ejfo^ 
lutamente  necejfaria  al  Fattojo  per  premere  le  uUve  :  ne  poteva 
effer  di  minor  groffezza  detla  richiefia  da  Catone ,  o  A  attra 
materia  meno  refiftente  per  ta  grande  azione ,  che  dovea  fare. 
Giufia  e  anche  la  tunghezzaprefcrittane:  eje  abbiafi  riguar- 
do  alla  proporzione  dette  cUmenfionifra  U  modemo  Strettojo 
e't  CatonianOf  fi  rawifera^  che  ta  lunghezza  deUa  fme  cU 
quefto  differiva  di  poco  da  quetta  det  modcrno.  Si  e  attrove 
ofjervato^  ehe  tafune  detlo  Strettojo  odierno  ia  immo  degU 
efiremi  una  magtia,  onde  abbracciar  la  zeppa:  una  fimig^ 
(iante  fnagtia  par  che  accenni  Catone ,  ov^  dice  Cap.  135:  i?i 
commiirura  abibunt  pedes  m.  .ni  a  dir  vero,  ndeiqr  Imi- 
ghezza  di  quefia  puojji  impiegare. 

U  altra  detta  Xfedipontus ,  che  in  varie  lezioni  haffi  W^ 
lipontuSf  e  quelta  che  anche  oggi  voglion  mettere  au^  vetti 
dette  manQVette,  perforzare  con  fcffuio  cU  piu  uamifd  it  mo- 
tinette  a  girare  efiringer  ta  Trave  contro  te  vinacce.  Meifiero 
credCy  che  U/uo  nome  deripi  delta  VQce  ^reca  ftikrourot  etCn 

IJ  uttima  chiamata  fubduBtarius  Jerviva  ad  innalzare  ta 
tefta  della  Trave  netta  gurfa  de/eritta  da  noi,  ovefi  e  partato 
mmodemo  Strettajo;  e  ta  vocefieffa  U  denota:  prcffo  Ve- 
truyio  ha  nome  funis  duHcfrius,  Dicevafi  anchefparteus,  pet' 
cheformata  difparto ,  matcria,  detla  qnale  comunente  fact- 
vafi  ufo  per  te/uni,    ^ftafuae  paffa  nct  mode^  Strettojo 


ET  PRELO  CATONIS.  647 

per  una  carrucolafiffaia  neUafaffita  del  Fattojo;  e  da  tai 
carrucole  non  lajeia  CJatone  difar  cenno  nel  rrferito  cap.  12. 
ekjignandane  una  ver  Fattqjo  e  nelcap.3.  efpreffamente  dke 
dijervire  per  pajjarvi  tafunedifparto^  ^  la  chiama  troch- 
leagraecanica:  percki  poi  dia  loro  faggiunto  di  grecaniche 
fembraci  di  non  potersi  determinare. .  Ftnalmente  lafwne  otvie 
fi  Isgava  tal  carrucola,  e  forje  quella  denominata  Capijlrum. 

Nel  de/criverji  fodiemo  Strettojoji  e  detto^  che  per  im- 
piegarvi  minor  forzajigliono  aggirarelaJuMpoJtacula  vetta 
detia  manovella  confccata  ne^fori  delMoUnello  iniomo  ad  un 
•attro  Molinelb,  il  quaiejifa  muovere  colmezzo  dialtre  vette: 
eCatonepar  chene  parh  nel  cap*s.  coft:  Si  rotas  voles  fa- 
cere ,  tardius  ducentur.  0  dunque  puo  ifitenderJineUa  guifcft 
eke  veggiamo  praticarji  ora;  con  la  fola  differenza,  che  m 
vece  di  Molinelloji  ujava  la  ruota:  owero  nella  maniera  pre- 
fcritta  da  Fitruvip  X  40.  ove  in  una  ftejfa  macchina  combina 
UMoUnelh  e  la  ruota. 

Lingulam  ~  digitum  poiiicem  laxamenti  facito :  Qul 
vuole  Catone^  che  la  coda  della  Trave  Hnguia  corri^onda  kM- 
^o  il  mezzo  di  quejla :  e  dee  crederfi^  che  ta  Trave^  come  fi 
edito  porlandoji  dello  Strettojo  Stabien/e  ^  foffe  tonda,  non 
come  fi  ufo  neW  odierno,  Vuoie  inoltre,  clie  la  codafia  un 
pollice  mengrojfa  dalh  Jjpazio ,  uel  quale  dovea  Jituarsi ,  e 
percio  pieae  i.  e  poHici  j9.  e  tunga  come  fi  i  gia  detto 
piedi  2^. 

Dal  difegno  del  Fattqjo  fin  qui  dejcritto  vedefi  chiaro, 
qualfituazione  aveffe  nella  fianza  ta  macchina ,  a  ctUabbiam 
dcUo  il  nome  i  Injrantojo;  pereiocchi  in  ejfa  frangevanfi  le 
olive.  EUa  e  rapprefentataneue^uredellapartefuperioredeUa 
Tav.  X.  cosi  neli  infieme^  che  nellejue  parti  divifeX)  Moftrafi  nel- 
laprima  unafonte  circolare,  cke  e  qffiU  concava,  e^icui  tabro 

Ss  4  refta 

%)  Addidenint  Actdeinici  Her-  E.  Traperef. 

cuTflnenfes  tabuljim,  in  ipfo  Opere  F.  Area. 

numero  II K.  (igtiatam ,     quam  »  G.  Canale». 

ordinef  numero  VII.  notatam  repe-  H.  Lacus. 

cii ,    vbi   torcularrum  Catonis  ex  I.  Fort  cum  foraintnibus, 

interpretatione    fua  concinnarunt.  K-  Arbores. 

Supereft ,  vt  explicationem  litera-  L.  Snpites. 

nim ,  ibi  (^otitanim»  adiungam.  M.  Trabes  planae. 

A.  Pauimentum  Torcularti.  N.  Trabeculae  vel  tigna.    . 

B.  Pauimentum  iiiter  binos  (ti-  O.  Praela. 

pites.  V'  lingulae  praelorum. 

C.  Pftrietes.  Q:,  Suculae  cum  fenis  fortmi- 

D.  Quadrina   valk ,     tnftruda  nibus, 
iugaU. 


648     DE  TRAPETO  TOKCULARIO 

rejla  m  poeo  giu  della  emtnra  di  m  uomo  di  ordmaria  fiatU" 
ra:  dat  mezzo  di  effa/orge  m  citindro  avente  m  pemo  ritto 
nel/uo  centro ,  cke  e  il  centro  mede/mo  deUa/onte;  dcUla  qua- 
le  Ji  kvano  in  aUo  due  ruote  a  guifa  di/egmtnti  di  sfere^  P 
una  a  dirimpetto  deW  altra,  e  cia/cuna  can  m  /oro  qttadrato 
nel  centro.  ffetla  Fig.  2.  lajte/fa  macchina  e  veduta  difopra; 
eful  cilindro  appare  porzione  di  una  tamina  diferro,  che 
doveafiarfj/a  con  chiadi/opra  una  Sfanga  di  i^nOy  chefer^ 
vir  dovea  quafi  di  a/fe  atte  due  ruote;  delte  qmU  ne  vedreU 
una  di  /ronte,  e  raltra  di  fimco  nelk  JFig.je  4.  NcUa  s  e 
delineata  lajezione  cU  tat  macchina  con  varie  tinee  dljlinte  am 
tettere  per  ifpiegar  ta  fua  coflruzione  geometrich ,  cke  abbiam 
riportata  nelta  fottopofta  nota  g:  ^)  e  per  mofirare,  come 
la  fonte  fof/e  enfermata  con  /abbrica,  vifi  veggonfotto  ed  in 
girofegnate  a  betla  pojla  atcme  pietre. 

Or  catcutate  te  dimenfioni  detteparti  gid  divifate  c&  jwr- 
di  antichi  romani,  fi  e  rinvenuto  il  aiametro  dettafonte,  prejo 
efiernamente,  di  piedi  j  e  dita  jo;  eta  grcjfezza  dei  tabbro 
dita  5 ;  to  fpazio  poifra  it  labbro ,  ^/  cifindro  dita  /4,  La 
ruota  ha  di  diametro  piede  1  e  dita  7,  r  *  groj/ezxa  dita 
'H .'  ogni  tato  det /oro  e  netla  parte  convejfa  di  mezzo  pkde; 
fna  flringendo  fempre  verfo  ta  parte  piana  fi  diminuifcejhu) 
a  dtia  tfi, 

Nette  attreflgurefi  danno  in  grande  atcuni /rammemti 
di/erro,  perche  fi  pojftn  comprender  piu  chiaramente:  e  neila 
oe^ vedefi dijronte  e  di lato porzione di m  tubo /ormato  da 
due  tamine  di  ferro  funa  atP  attrafoprappofla;  le  quati  do^ 
vevan  riveflir  un  ciUndro  di  tegno,  che  fie  trovato  deltutto 
eonjunto;  reflando  tuttavia  at  di  dentro  di  ejfe  lepunte  di  non 
pochi  chiodi,  c&  quati  era  it  cilindrofermato:  al  di  Juore  poi 
verjo  una  dette  eJlrenUtd  del  tubo  ci  ha  wi  tabbro  bm  rUevato 
tngiro;  e  tofpaziofra  it  tabbro,  e  Feflremitd  vien  traverfa^ 
to  da  un  avanzo  di  verga  pur  anco  di  ferro.  Siffatto  tubo  fi 
i  rtnvenuto  net  foro  di  una  dette  ruoie  in  modo  pefo,,  che  U 
labbro  e  ta  parte  piu  corta  fporgea  infuori  dat  tato  conveffo 
delta  ruota.  Inoltre  deefl  awertire,  che  at  di  dentro  dei/o. 
ro  eravi  ptombo;  e  fira  queflo  ettubo  confervavafi  tuttavia 
quatche  pezzetto  di  tegno,  cheformava  itmozzo  detta  ruota. 
£yvi  netta  flg.  g.  unfrafnmento  di  lamina  (U  ferro  in  forma 
m  anetto,  che  circondava  uno  degti  efirenU  det  mozxo.  In 
pne  con  te  dne  Fi^.90 10,  fi  i  procurato  di  renderpiit  intelR^ 

gihiS 

•iJll^  JSaWem  Htews  oum  «xpllct,    plicadone  Ttbulte  VIU,  Quaiii  k- 
|ionepofu4tF«iic.UVegafo€x-    Spr  comparabit.  ^ 


ET  PRELO  CATONIS;  649 

giMi  eofi  it  oerno  f  ehe  vetfuto  hai  nella  JFig.  i.  eome  tapiafira 
diferro,  cne  Ji  i  aeeennata  nella  Fig.  2;  e  di  mofirarpngo- 
tarmente ,  ctte  il  pemo  era  rivefiito  £$  im  tnbo  anctie  di  ferro^ 
e  clie  la  piiifira  ripiegava  alquanto  dcf^  toiti  piu  tungtti  per  ab- 
bracciare  un  tegno ,  a  cui  era  inchiodata  con  chiocU  f  d^  quali 
fi  riconofcon  tuttora  le  vefiigia.  Ottre  di  ejfi  pero  netla  fiejfa 
macciiina  furon  rinvenuti  alcuni  pezzi  di  tamine  diferroy  te 
quate  non  fi  pote  per  attora  comprendere  a  quat  uopo  fertfijfe' 
rOf  fe  fum  che  un  attro  pezzo  quindi  fcoperto  9  quafi  come  una 
tama  curva  difciabta ,  ne  trajfe  a  crederet  che  fbj/er  ti^ti  de- 
fKnati  a  difiaccar  dalte  ruote  e  datta  fonte  ta  pajta  delte  olive^ 
che  vifi  attacca  netP  atto  delto  infrangere.  Le  prefate  parte 
detP  antico  Infrantojo  farebben  fuffidentijjime  per  farci  co^ 
nofcere  perfe  fole ,  come  queltofojfe  adoperato  dagli  AntictU; 
ma.  noi  non  vogliamo  prefentare  alta  repubblica  tetteraria  le 
noftre  ctmjetture  kombre  di  ogni  attrc  piu  convenevot  pruo- 
va:  e  tropandofi  fortunatamente  da  i^atone  dejcritta  con  mol- 
ta  efattezza  una  macchina  da  injranger  te  olive »  clie  egli  ap- 
petta  JVapetum,  compofia  quafi  detteparti  rinvenute  net  nofiro 
Infrantojo:  recheremo  noi  qui  tajuafiejfa  defcrizione,  affm- 
etie  facendofene  attentamente  it  rycontro  poj/a  ognunodi  per 
fe  aedurre ,  che  ta  nofira  no  fia  dvuerfa  affatto  datla  macchiua 
di  Catone:  e  auindi  comprendeme  con  maggior  chiarezza  /' 
4ifo,  Ecco  adunque  i  quattro  capitotif  ne^  quati  Catone  rch 
giona  det  Trappeto,  ctte  noi  anderemo,  ove  bi/bgna,  ittu^ 
firando.^) 

Siccome  te  mifure  del  Fattojo  rifpondono  efattamente  af 
preeetti  di  Vitruvio;  cosl  pojjiamo  dimofirare^  che  tedimen^ 
fioni  da  noi  date  delf  Infrantojo  con  eguat  efattezza  corri- 
/pondano  agli  infegfumenti  tafciatici  da  Catone  c.  135* 

Pria  di  paffar  ottre,  /a  uopo  che  Jut  riferito  tuogo  di 
■Catone  fi  awertano  atcune  cofe  o  trafcurate,  o  non  bene  av^ 
vertite.  /.  Trapetum  deriva  datte  vocegrecarpchtTiro^,  che 
viendatverbo  rpiie»,  verto;  e  Catone  ufa  tcd  vocaboto  indifiin- 
■tamente  per  denotar  ta  macehina  intera^  e  lafotafonte.  a. 
La  mifura  df  Trapeti  di  majfima  grandezza^  che"  egU  nove^ 
ra  in  primo  tuogo^  comprende  ta  fonte  injieme  ed  it  tabbro. 
$.  Checke  fi  abbiamo  detto  itPopma,  it  TYimebo  e^t  Gesnero 
Jidta  parota  mitiariumf  credendo^  chej^mficaffe  un  vafo  pofio 

Ss  5  al 

.     O  Verba  Catonis  repetm  hic    cerptft  praeDofuimus ,  ipfarque  re- 
noQ  erat  necefle;  quare  adfcripto    rum  et  verborum  interpretetiones» 
.Capjtum  numero  verba*  ab  Aea-  .  per  varias  notas  difperros,  colle^i- 
<leQUcis  Uluftnnda,  breuiter  ex-    nius  on^ione  continua  compleii. 


65a      DE  TRAPETO  TORCVLARIO 

at  difotto  dil  TVappeto  per  ricever  t  oUa^  'cke  ufciva  datie  oH^ 

ve  infrante:  Alberto  Meiftero  net  fi»o  opufcolo  De  torcuiaHo 

Catonis  etc*  ftampato  in  Uottinga  faemo  176^.  fu  ii  primo  a 

eonq/cere,  che  miliarium  denotar.doveffe  un  cttindro,  chefor- 

geva  dat  mezzo  della  fonte;  e  fotamewte  egli  dubita^  fefojfe  . 

delta  pietra  fteffa  detta  foute,  cvvero  di  l^no;  it  ckejpar  che 

gli  fembri  piu  probabiki  ansd  fitfficiente  aff  u/oacm  era  de- 

ftinato.    Ma  ora  ta  maccluna  Stabimfe  ci  afficura  non  meno^ 

clw  fia  uncitindro,  ma  attresidetlapietra^medefimadellafon' 

te.    11  Meiftero  perb  pretendejche  wdUarium  derivi  deila  greca 

voce  fiihif  mota,  anzechi  dcdta  tatinamitliarium;  fi  perchi 

in  Catone  ifcritta  jcon  una  1;  fi  ancorcLperche  Ftmtarco  nelta 

vita  di  Cl  GrcKCO  cap*  9.  ajfferma,  che^  il  numero  detle  migUa 

fi  figncffe  neUe  pubbliche  ftrade.    Ma  deefar  non  tieve  auto^ 

ritd  il  luogo  di  Potibio  IL  8*  cheegti  fteffo  riporta  ^  dondefi 

fa  ch/ara,  che  anctu  affuoi  di  (e  Potibio  fu  quafi  contempo- 

raneo  di  Catone)  vi  eravano  di  fegyd  per  detmninare  te  mi^ 

glia  nelteftrcule  romane:  efinatmente  chiunque  abbia  perpoco 

veduto  qualche  cmtico  ceppo  mittiariOf  ^t  citindro  detnoftro 

Infrantojo  non  potrd  piu  far  eontrafto,  ctu  uan  fia  da  quelB 

derivato  it  nome  at  cUindro  d^  Trappetu     4.  Noi  cMnam 

fegnaU^  ped*  L  digitos  II,  perdocche  fuondo  quefta  volgar 

tezione  refterebbero  fote  auattro  dka  per  ta  grojfezza  df  due 

tabbri  e  det  dtindro;  taadove  eorregendofi  come  abbiamfatto 

noi  tutte  te  Amenfionifi  troveranno  proporzioncUi  a  auetla  de- 

gti  attri  due  Trappetu    Si  e  corretto  digitos  V,  febhem  netta 

edizioue  di  Gesnero  fi  tn)vi  digitsm;  perche  taleela  coftante 

groffezza  delte  tabbra  degti  attri  due  TVappeti;  eppmr  fuefH 

Tianno  tutte  le  dimenfioni  minori  di  quetto,  di  cm  fi  ragiaua. 

6.  Gmeclie  in  tutti  t  tefti  trovafi  pedes  IIL  digitos  III,  pur 

da  noi  fie  tetto  pedes  IIL  digitos  II,  fembrcmdo  Uicejfaria 

tal  correzione,  onde  fiavi  ia  giufta  proporzionefra  te  dxmen- 

fioni  di  quefta  ruota  e  quette  delle  ruote  de^  TYappeti  gid  de* 

fcritti.    Quefte  tre  correzioni  le  abbiam  totte  di  pefo  dal  cita- 

to  opufcolo  det  Meiftero,  concioffiachi  te  abbiam  credute  a  pro- 

pofito,  e  cheknza  di  effe  non  poteffe  intenderfi  bene  Qstoae. 

Itfolo ,  che  abbia  pii  di  vicino  (comeche  nonfempre)  comprtfa 

ta  deferizione  dat  Trappeto  di  Catone,  i  ftato  it  todata  Mei- 

ftero*    Noi  perd  a  buona  equitd  gitutichiamo ,  chefieno  per 

ifvanir  tutte  te  difficottd ,  or  ehefi  puo  far  efatto  rifcontro  dA 

noftro  Infrantojo  cot  TVappeto  Catoniano. 

Cap.XX.  modiolos  in  orbes  ~  et  eos  circamplumbato. 
Quanto  quifi  dice  da  Catone,  vien  confermato  dat  framtnento 
del  mozzo  di  una  detle  ruote^  che  abbhm  fopra  defcritto; 

ove 


ET  PRELO  CATONIS.  651 


itvefii  attrefi  awertUo  9  di  effer  bene  impiombaio  nelforam 
della  ruota.  Solo  ignoravafi  di  qual  tegno  eglifoffe:  e  Catone 
$i  diceformarfi  tai  mozzi  di  kgno  di  quelF  olivo^  che  i  Latinf, 
dicevano  Orchite^  come  affai  duro  e  compatto ,  Jecondo  che  re- 
ferifce  PHnio  XVL  40. 

Cap.  XXI.  Cupam.  Tal  voce,  comeche  preffo  i  Latini 
denoti  una  botte  ad  altro  vafo,  pur  da  Catone  e  ufata  qui  ptr 
fignificar  la  fianga  del  Irappeto,  ficcome  ognuno  di  perfe 
potra  in  leggendo  tutto  quel  chefiegue  perfitaderfene.  II  Meir 
ftero  anche  cosi  la  intefe ,  e  la  crede  originafa  dalla  greca  voce 
nmnj  denotante  remo  0  manubrio,  ^) 

Sab  capa  tabulam  ferreamj  lata  cnpa  media  erit»  per- 
tafam  iigito,  quae  in  columellam  ponueniat.  Intercupam 
dextra  finiftraque  pertundito :  It  periodOf  chevedi  chiufo  fra 
k  parentefi,  trovafi  nel  tefio  dopo  di  queUo^  che  quigUfiegue;' 
la  quai  mutazione  fi  e  per  noi  creduta  neceffaria,  onde  non 
reftaffe  interrotta  la  defcrizione  detla  ftanga:  maggiormente 
cne  oggi  non  vi  ha  chi  ignori ,  il  trattato  di  Catone  effer  a  noi 
pervenuto  affai  tacero  e  guafto. 

Digitos  primoris :  fjal  contefto  fembra  verifimile,  che 
denotar  anzi  vogtiafi  il  primo  dito  delta  mano,  o  vogtiam  dire 
it  poltice. 

Laminae  poliulae^  dovranno  fpiegar  idmine  fottiti.  Cur 
pae  minufculae  offtano  teftjanghe  picciole. 

Infuper  foramen  librariam  ferrum:  fi  e  da  noi  tetto,  e 
non  gia  librarium  ferreum,  come  fi  ka  nette  cdtre  ecUzioni; 
perciocche  te  motte  congetture  det  Menofio  e  det  Gesnero ,  per 
ta  intettigenza  di  quelle  voci,  par  che  non  poffano  aver  tuogo. 

Armilhe  fono  piaftre  di^erro  rqtonde  a  guifa  di  awtti, 
che  adoperavanfi  nelte  eftremita  det  mozzo ,  ficcome  fi  rawifa 
dal  frammento  di  uno  di  ejji  gid  da  noi  defcritto  nelta  macctU- 
na  StabienfCf  0  r($pprefentato  netla  ftg^  8*  detlafuperiore  del- 
ta  Tav.X. 

Cap.  XXIIr  pariter  ab  labri$  digitum  minimum  orbem 
abeffe  oportebit:  Chiunque  per  poco  offervi  te  figure  II  e  V,. 
detta  Tav.  X.facilmente  concepira  come  effsndo  ciafcuna  ruota 
fonveffc^  verfo  il  tabbro  deffa  f(mte  debba  perdd  reftarne  lon^ 

tana 

k)  HtStt   viri  doAi  fcquuntur  rtlvmtimiydXiiiwt.^ireSttmwiynt 

MeiiUrianaip    fententiamt    quain  Wefielingius,€omptiratoetiainAg«- 

cpnfirmari  nunc   video  comptra^  tbarchidae  loco ,  vhi  eft  de  eadem 

tionejoci  Diodori  Sicuji  III.  1 9.  «at  re:    so}  frarfa^rdfffqy  r;c£r  IxaW- 

fAuXSv  «H*  nXttovtw  ovr«y  —  saj  ««^cv  n^of  rfjv  /*/«v  »w9ripr:   roo- 

lya^af ravrif  M  rfttf  4  ^v»  nfd»  Ue  tnifftcilis  minubrium  ioirtf^gi- 


653      DE  TRAPETO  TORCVLARIO 

tana  tm  dito^  il  che  tum  pud  awemre  mt  Trappeto  immagi' 
nato  dal  Meijiero;  dappoichi  le  ruote  tU  ejfejtm  di  Jigura 
cilindrica:  il  chee  mno  d^  piu  mftabili/bagli^  ne*  qna&  e  egU 
in  cor/o  nel  voler  mettere  in  opera  la  macctuna  ae/critta  da 
Catone. 

Fani  circumligato  miliariain  arfte  crebro:  U  iHeiJlero 
dandoji  a  crederCj  che  il  cUindro  poteva  -effer  anche  di/egno, 
immagina  che  fiffatta  legatnra  /erviffe  a  tenerlo  htne  Jlretto  ; 
maanoij  i  quati  /ojtenghiamo ,  che  U  ciHndro ,  ficcome  Ji  «/#- 
de  nelF  Injrantojo  SUwien/e^  debba  effer  della  fttffa  pietra 
della/ontef/embra,  che  talvolta  era  neceffario  cinger  di  fiem 
H  cilindro ,  ctffinche  tra  effoele  ruQte  non  rejtaffejpazio  mag- 
giore  di  un  dito,  onde  U  ulive  s^  in/ragneffer  tutte  ugual- 
mente» 

Per  rendere  vieppiu  chiara  ed  agevole  a  comprenderfi  ta 
de/crizione  delf  antico  Trappeto  coi^hvatoci  da  Catone  ne^ 
rt/eriti  Capitoli,   cAbiam  voluto  /arlo  delineare  nellefigure 
della  Tiw.  XL  con  le  dimenfioni  del  piu  piccolo  Trappeto ,  cke 
lo  fteffo  Scrittore  ci  ha  tramando^e  nel  cap.  rjj,  da  noi  gid 
recato.    La  J^.  i.  moftra  Fintera  macchina  nel/uo  ajpetto 
eftemo;  cioe  lafmtey  detta  da  Catone  Drapetum,  e  piupar^ 
*  ticolarmente  mortarium^  che/upera  per  altezza  il  iabbro,  lc- 
brum,  della /onte ; /ul  cilindro  vi  i  lajiangat  cupa,/orata 
nel  centro;  ove  ha  un  tubodi/erro,  columella/errea,  c^n- 
chi  imtomo  a  bd  giri  la  ftangaj  che  ha  ntf  due  oppofti  lati  k 
ruote,  orbes;  lequaH,  perche  da  effa  non  e/canoy  fon /ermate 
al  di  fuori  di  chiodi,  clavi;  efinalmente  nella  porzione  deUd 
ftanga,  che  refta  Jra  le  due  ruote ,  fono  duefori^  forandna^ 
dextera  fini/traque:  al  di  /uori  deW  uno  e  aelt  altro  vi  fono 
inchfodate  te  laminette  diferro^  che  Catone  chiama  Jkbiami^ 
nas  potlulas  et  minutas,  le  quaii/anno  sichei  due/ori  maio^ 
ra  non  Jianty  allorche  vi  fi  conficcafio  le  due  altre  picciole  ftan» 
ghe,  cupae  minu/culae,  9^^*/*  fMwifano  nella  Fig.  II,  ove  t 
intera  macchina  i  veduta  difopra.    Con  tefig.  III  elf^./tdd 
difronte  e  di  lato  una  detle  ruote;  ed  in  queilafi  moftra  U  /o- 
ro,  /oramen  orbis,  il  quale  va  ftringendo  verfo  la  parte  pia^ 
ua;  e/ebbene  niente  di  cio  pre/criva  Catone;  pure  trovandofi 
cofi  nelle  ruote  del^  Infirantojo  Stabienfe,  ni  dovendo  effer  at^ 
trimente,  affinchi  ilmozzo ,  modiolus,  rejii  ben  fiffo  nel  foro^ 
lo  abbiam  noi  in  tal  gui/afatto  di/egnare;  ilchepiu  aperta^ 
mente  fi  offerva  nella  fig.  U.  o\f  e  la/ezione  deW  intera  mae" 
china,  nel  cui  mezzo  vedefi  il  cilindro  avente  nelfuo  centro  il 
pemo  diferro;  ed  uno  de^  mozzi  vedrai  tu  per  lungo,  di/ron^ 
ti  f  ed  infezione  nelkfig.  VIL  VUI  e  IX.    FtnalmenU  con  la 

Fig. 


ET  PRELO  CATONIS,  653 


*  Fie.  VI.  mojlraji  per  lungo,  e  ai  di  fotto  lafiatigay  cke  fi  i 
^  gia  veduta  conpccata  alle  ruotenelle  Ftg.  le  II:  la  porziot$e, 

che  refta  fra  le  ruote,  fi  efatta  quadrata ,  si  perche  iale  ap^ 

^  parijce  nella  Stabien/e  f  si  perchi  pare^  poterfi  cosi  nteglio  ad< 

attar  alP  ujo;  la  quate  al  difotto  ha  unapiafira  diferro,  ta- 

*  bula  ferrea.    La  parte  poi  delta  fianga,  ehe  pajjdr  dee  pf 

*  fuozzi  delle  ruote,  e  rivejiita  da  quattro  embrici  diferro,  im* 
^  brices  ferrei,  inckiodatt  m  ejfa  cou  piccioti  ckiodif  clavuli; 

*  infine  d^  quaU  embrici  ewi  uu  ferro ,  ferrum  tibrale^  che  ab^ 
'  braccia  la  fianga ,  in  cui  ved^fi  un  foro  per  introdurvi  il  ckio* 
»  rfo,  onde  fermarfi  le  ruote;  come  fi  i  awertito  nella  Fig.  I; 
i  fra  il  chiodo  poi  e  la  ruota ,  efra  quefia  e  la  parte  quadrata 
I            deUa  Jianga  Jonovi  piafire  di  ferro  rotonde  a  guifa  di  anelti, 

armillae?erreae  f  che  fi  i  profurcUo  aUa  megtio  di  additar 
nelta  fiejafig.  L  e  nella  Fig.  II.  Dopo  iuttequefie  defcrizioni 
e  facile  a  comprenckrfi,  in  quat  modo  agiffe  il  Trappeto  di 
Catdne.  Due  uomini  pofii  alte  efiremita  detta  fianga ,  /' 
^  uno  oppofio  cdF  attro,  giravano  intomo  al  pemo  lafianga 

medefima;  e  quefia  faceva  girar  te  ruote  deutro  tafonte;  te 
quatt  incontrando  ta  refifienza  dette  otive  eran  cofirette  a  gira- 
re  intomo  afe  fiefje  nett  atto  che  infrangevante ,  difiaccando 
ta  potpa  dat  nocciuota ,  e  riducevanto  in  una  pafia ,  Jenza  ck$ 
it  nocciuoto  fi  rompejfe.  Ni  in  diverfa  maniera  doveafi  muo* 
vere  ta  macckina  Stabienfe;  netta  quate,  tuttocke  nonjiefi.  tro^ 
vata  ta  fianga ,  i  non  dimeno  da  fupporre,  cke  fofje  non  di* 
verja  da  quetta  de/crittaci  da  Catone.  E/e  vorraffi  attenta^ 
mente  e/aminare  fvma  macckina  e  Pattra,  ni  motte  ni  gran* 
di  vartetd  vifi  rawijeranno:  perciocchi  picdola  eladiverfitdf 
che  fi  /corge  fra  te  dimenfioni  di  amendue;  e  taddove  ta  pia^ 
fira  jpojtd  at  difotto  dettafianga  det  Trappeto  Catoniano  i  ta^ 
meta  detta  targhezza  detta  ftanga,  nelta  Stabien/e  non  e  meno^ 
detta  fieffa  /ua  grandezza,  ma  anche  ripi^a  a  riveftime 
itcfti. 

La  piu  ojfervabite  varieti,  cke  vifi  ojferva,  i,  cke  ta 
porzione  detta  Stanga  det  TVappeto  di  Catone,  ck  intrava 
net  mozzo  dette  ruote,  era  riveftita  da  una  fimptice  tafira  di 
ferro  divifa  in  due  embrici;  e  netframmento  Stabieufe,  ottre 
detta  piafira  diferro  chejembra  ejfer  di  un/otpezzo,  kawene 
Mn*  attra/oprappofia ,  aforma  di  tubo ,  non  te^ata  m  manie' 
ra  atcuna  alta  prima,  avente  un  labbro,  cke  Jporge  ver/o  ta 
parte  amvejfct  deltd  ruata  per  tenerta  abbraccuUa.  Forje  un 
tat  tubo/ervir  dovea  a  tener  equidiftante  te  ruote  cosi  detci^ 
tindro,  che  datte  /ponde  detta  fonte,  e  quando poi  bifw^najfe, 
afar,  cke  t$  ruote  ftroppicciajTero  cou  UJpoud^:  U  cke  potea 

ben 


654      DE  TRAPETO  TORCVLARIO 

6m  efigmrje^  quaiora  ogni  lato  deUafianga,  cke  ufceva  infifo* 
ri  della  ruota  m  vece di  unforo  ne  avejfe  due^  inguifa,  cke  k 
ruote  or  foffero  im  dtto  diftanti  dal  citindro ,  ed  altrettanto 
doBa  fontif  ed  ora  Jtroppuclando  con  lafonte ,  foffer  per  dme 
dita  UnUane  dal  dlindro:  e  tanto  piu  ci  perfitadiamo,  chefiaji 
dosi  praticato  nelP  In/rantcjo  Stabienjef  dacchi  nella  parte 
fuperiore  del  Jiso  orto  vi  fiveggonfegnaH  dueJoUU  dintomo 
fattivijenza  dubbio  dalla  punta  del  chiodo  nelgirar  ta  nuu- 
china:  ed  appunto  un  dito  vi  e  di  difianza  tra  funo  ef  al* 
trofotco:  e  quel  cke  piu  i,  tanto  le  ruote  cke  UJponde  detta 
fante  fifon  irovate  levigate  e  logore  nelk  Juperficie ;  laddove 
le  aitre  pietre  deUa  nuuckinafono  tuttavia  intatte;  dondefi 
appakfa,  che  quelte  kan  dovuto  fra  loro  fpeffo  firoppkdorfi. 
A  qual  uopo  nutifervijfe  wn  tal  cambiamento  dijituazione  nel- 
k  ruote^  e  facik  a  comprenderfi;  condqjfacke  una  fiejfa  maC" 
ekina  veniva  cosi  a  doppio  ufo  defiinata  ;  e  quaUora  le  ruotefi 
fnantenevano  equidifianti,  s^  injragnevan  Jotamente  k  oHve; 
fe  poi  quelk  urtaffero  con  kfponde  deltafonte,  vi  fi  rompevan 
ancke  i  nocduoli ,  efe  ri  efiraeva  F  attro  oUo*  Tutti  gU  anti- 
cki  Scrittori  kanno  creduto ,  cke  U  nocciuoto  rompendofifacefe 
acquiftare  cattivo  fapore  air  olio.  Non  dee  quincU  dedurfene^ 
cke  i  tempi  di  Catone  non  fi  cfiraeffe  affatto  olio  dct  nocckuoli 
per  ufo  delk  htceme^  fe  non  per  altrotanto  piu ,  che  daUo 
ftejfo  Catone  rilevafif  che  k  ruote  de'  TVappeti  non  di  rado  fi 
togoravano;  iafatti  rapporta  Cap.  st2.  lafpefa  neceffaria  per 
temperarfi;  e  cap.3.  vuok,  cke  fi  dehba  tener  un  TrappHo 
di  riferva ,  ut  commutare  pojfis ,  fi  orbes  contritijimt:  orJjoU 
tanto  per  cagion  di  rompere  $  nocciuoH  pcffon  togorarfi  U 
rmted^  Trappeti^ 

Sembra  non  poterfi  per  niun  modo  dubitare  di  tai  dimen' 
fioni,  perciocchi  k  dimenftoni  de"  tre  Trappeti  riferited  da 
Catone  nelfopra  dtato  cap.  135  fon  tuttefra  loro  proporzio- 
nate;  tranne  pochi  errori  trajcorfivi  fenza  dubbioper  imperi- 
zia  degli  amanuenfi:  dalle  quai  'mijure  fi  efadlmente  dedotta 
taprofonditd  deUcifonte^  cke  trovafi  moko  nUnore  delP  Infran- 
tojo  Stabienje;  alP  oppofio  deW  altezza  del  dlindro ,  la  quak 
fi  e  dovuta  far  maggiore  nel  difegno  delt  Trappeto  Catoniano^ 
affincke  ia  fianga  diveniffe  di  una  giufia  grqjfezza.  In  un  al^ 
iro  antico  TVappeto  fcavato  in  Careri  pa^e  della  Calabria  uL 
teriore  vedefi  ancke  cofi  alto  it  dHndro. 

Niente  d  refierAbe  di  aggiugnere  alk  defcrizione  cosi 
deie  Iffrantojo  Stabienfe,  come  M  Trappeto  di  Cdtone,  ft 
quefio  Scrittore  non  d  aveffe  iqfciato  fcritto  financbe ,  dovefi 
comperavano  k  pietre,  e  qnanto  fifpendeva  per  laformazione 

d/df 


II 


ET  PRELO  CAT0N;S-  655 

r         ddf  intiera  macchina*    Or  ficcome  le  cate  di  tai  pietrejon 
tutte  de'  noftri  contorm,  non  vogliam  traiqftiare  di  riportare 
c  ii  luogo  di  tatone,  e  le  ojjfervazioni,  cke  noi  vi  abbiam  fatte 

r.         fipr^y  credendo  di  foddisfar  cosi  la  cnridjkd  degli  eruditu 
Or  netlo  fieffo  Capitoto  aa.  dopo  aver  dati  i  precettijid  modo 
\         di  cofirtdre  un  Trappeto,  cofifiegue  a  dire:  Trapetas  emptas 
g  eft  In  Saeflkno  *][-  4  ^  C  C  C.    Molte  congetture  han  fatto  gti 

f  Eruditi  /ul/egfio  ff  u/ato  in  ipufio  iuogo  da  Catone,  e  da 

alcuni  fi  i  creduto,  che  indicafje  il  Sefierzio,  da  attri  il  Da- 
naro,  dataiunifinatmente  ^j^i;  k  quai  congetture  Jhno  fia- 
te  riferite  dal  Gesnero  in  una  nota.  Noi  perd  feguiamo  di 
buona  voglia  Popinione  degti  uttimi,  ficcometa  piu  probabilef 
e  la  piik  atta  a/piegar  la  mente  di  Catone. 

Le  due  Jigte  S.  S.  Jonofiate  da'  dotti  interpretati ,  Jicco^ 
fHetutto  it  contefto  la  dichiara,  per  ta/omma  della  /pejd:  la 
quaie  leggefi  ejer  di  affi  729:  ma  o  dee  dirfi,  che  vifia  corjo 
errore  net  cdlcolo,  importando  la  fomma  zip,  o  dee  crederfi 
cheftap  errato  in  quatche  particolar  fomma. 

Pompeis  emptas  eft  trapetos  ornatus:  Sebbene  nel  tefio 

di  Gesnero  teggafi:  Pompeis  emptus  oraatas :  pur  noi  ab^ 

\  hiam  /eguita  ia  iezione ,  che  lo  fiej/b  Gesnero  riporta  come  di 

un  antico  Codice.    Quet  che  pero  non  pojfiamo  comprendere  i 

\  che  /e  la  fpe/a  deUe  /ole  pietre  per  un  Trappeto  comperate  in 

'"  Sefja  Ju  di  affi  400,  ottre  una  certa  quantitd  di  olioy  come 

mai  in  Pompei  un  Trappeto  omatus,  ojfiafornito  di  tutto  it 

^  bi/ognevote,  abbia  poiuto  comperarli  per  ajfi  384^ 

Nel  Cdp.  ai.  poi  va  defcrivendo  minutamente  lefpefe ,  che 

bijbgnano  per  unafiat^a  guemita ,  ia  quate  avea  detto ,  che 

viene  in  tutto  a  cojtare  ajfi  za.    Nonfapremfno  indicar  la  ca^ 

gione,  per  ta  quaie  fra  te/pe/e  del  Trappeto  comperato  im 

Pompei  non  vi  fia  quelta  detta  ftanga  guamita,  come  vedefi 

fra  ie/peje  del  Trappeto  di  Seffa. 

I  Da  tre  tuogU  adunaue  dice  Catone,  che  comperavanfi  te 

pietre  p^  Trappeti,  cioe  ne'  contomi  de  SeJJa,  donde  anche 

^         ^gg^  J^  cavauo  pietre  per  ujo  di  motino ,  Jingolarmente  in  Ca/ 

cano,  in  S.  Fetice,  e  in  altri  paefi  convidni.    DaUe  mace^^e 

di  Rufro ,  te  quati  erano  in  Nola ,  poiche  lofiejfo  Catone  affer^ 

^  ma  nel  Cap.  135.  trapeti  Pompeis^  Nolae  ad  Rufri  maceriam ; 

'       .  ed  apparifce  tuttavia  una  grande  tava  del  ye/uvio  dal  lato 

r         fra  /ettentriofie  e  greco,  la  quale  ha  ta/uafronte  verjo  quetta 

parte  che  dalta  terra  detta  Gfierna  conduce  a  Marigliano  e 

i  a  Nota,  ed  i  vidna  a  Nota  quafiper  un  migtio  e  mezzo.  An» 

%         ehe  da  quefia  tcfuafi  tagliano  pietre  per  motino ,  e  ne  Jim  tut* 

r         tavia  aperte  le  cave:  per  modo  che  da  iffe  cavate  fijono  k 

i  pietre 


056      DE  TRAPETO  TORCVLARIO 

piitre  per  formar  i  TVappeH  d  JimigliaHza  deUo  Siabien/e, 
e  trovatojiftm  attiOime  aftffato  u/6f  piucche  ogtU  altra  pietra 
deUe  nojlre  contraae.  Ei  dunque  par ,  che  quefta  Jia  la  cava 
ct  tempi  di  Catoni,  che  Ji  dcnomimva  maceria  di  Rufro^  e- 
che  ivi  Ji  prendiffer  le  pietre  pe^  T^appeH,  ficcome  iu  Pompei 
aUreJu  In  fatti  P  If^antqjo  Stabienfe  fi  e  riconqfciuto  ejfer 
formato  deUafteffa  pietra  di  url  antichiffma  lava  del  ye/uvio, 
che  trovafi  dellatofra  auftro  efirocco  molto  at  tUfotto  def  ter- 
reni  ora  detti  deih  Gvitd ,  owero  det  Rapilio ,  ove  appunto 
i  Pompei,  fino  alle  Jponde  det  fiutne  Samo.  JEtia  e  ricoperta 
in  parte  cTattra  anche  antickijftma  tava,  JiUla  queUe  e  quajic- 
che  interamente  edificata  Pompei,  ed  in  parte  da  terra,  cke 
moftra  di  effer  pur  effa  vulcanica,  e  tutto  Jmalmeate  i  rwefi 
tito  dafjlrati  di  materie  eruttatejbtto  flmperio  di  lito  a 
danno  ae  tuogki  convicini*  ^) 

Atqae  haec  interpretandis  Catonid  locis  omninoqQe  ex- 
pLicandaemolaeoIeariae,  (fhimentariaie  obiter)  torcularii, 
celiaeque  com  oleariae  tum  vinariae  formae  et  fabricae  fnffi- 
cere  equidem  exiftimo ;  neque  aliqoid  diificultatia  vel  dobi- 
tationis  grauioris  fupereiTe  puto,  cui  qoidem  bumana  (aga* 
citasy  cum  diligentia  coniunAa,  iine  meliorum  Codicum  ope 
poffit  occurrere.  Nec  vereor»  ne  leftores,  ii  quidem,  qui 
rei  difficultatem  rite  aeftimauerinty  ex  lon^ore  diipufatione 
quam  variare  idiomitum  vario  genere  necefle  mihi  fuit  pro« 
pter  nimium  fortafle  uMfifieia^  ftudium»  taedium  contraxe- 
rint  Contra  iucundum  illis  fore  fpero,  ix  animum  ammad- 
verterint,  qnanto  ingenii  acumine  viri  dodiffimi,  a  teaai* 
bus  admodum  atque  obfcuris  principiis  progreffi,  in  arga«^ 
mento  difficillimo  et  verborum  nouitate  obfcoriffimo  eruen- 
do  atque  explicando  decantarint,  et  qnam  prope  a  vero  dU 
vinando  abfuerit  Meifterus,  donec  reperta  in  ruinis  Sta- 
bienfibus  etPompeiants  molarum  oleariarum,  frumentaria- 
mm,  torculariique  firagmenta  et  veftigia  conieAuras  eius 
GaUicique  architefti  partim  confirmarent,  alias  contra  ve* 
rae  formae  effigie  conuincerent  Figuranim  igitur  nome* 
rum  maiorem  addere  fuit  necefie  buic  Scriptorum  R.  R.  vo« 
lomini^  qno  facilios  leftores  iingttlorum  virorum  doAorum 

difpu- 
i 

1)  Reierunt  Academicl  vlri  do-  fris  Virgili!  Ae&eid.  Vll.  7J9.  cc 

€d  inter  Acadenucos  HereuUnen»  Silii  VIU.  567.    quam  camea  xpfi 

fes    conie£hiram,    qui  corrieebac  veluid  noo  nccefrariam  ec  loqueodi 

locum  Catonis  ira :  Na/«e  et  ad  Ru»  confuetudim  antiquae  concranaai 

fri  Hiucemm  interpretanit  d<  Ru-  rdictuat» 


ETPRELOCATONIS.  657 

dirpufcationes  intelligere  quoque  eorum  coniefturas  reftius 
aeftimare  poffent.  Ceterum  in  altera  Academicorum  Her- 
culanenfium,  in  duas  partes,  fuperiorem  inferioremque,  di- 
vila,  vnde  Tabula  noftra  X  et  XI.  dufta  eft,  fuperioris  par- 
tis  (noftrae  Tabulae  Xf.)  Figuram  5.  omifimus,  quippe  quae 
in  Francifci  la  Vega  Tabula  aiter-  v.noftra  Tabula  VlII.)  Fi- 
gura  prima  exftet  exprefla.  Idem  fecimus  in  Figuris  6.  7, 
8.  9*  ^o.  eiufdem  partis,  quas  Francifci  la  Vega  prima  tabula 
et  noftra  Tab.  V.  fub  figuris  4.  5.  6.  7.  8-  eafdem  plane  ex- 
hibet 

Pauca  fuperfunt  de  prelo  Catoniano  annotanda,  quae, 
V  priufquam  Italorum  eodem  de  argumento  libros  videram,  in 
chartas  conieceram.  lis  igitur  poftremum  hunc  locum  af- 
fignabo,  fimulque  hiftoriara  prelorum  breuiter  enarrabo,  du- 
cem  inprimis  fecutus  Meifterum^  cuius  laudes  re^fbe  etiam 
Itali  interpretes  praedicarunt 

Antiquiflima  quidem  forma  fuit  preli  Catoniani,  ][)oft- 
qaam  apud  Romanos  fuit  illa  in  vfum  introdufla,  quam  bre- 
viter  annotauit  Plinius  iB-  c.  31.  his  verbis :  Antiqui  Junibus 
detrahebani  et  ve&ibus.  Intra  centum  annos  inuenta  graeca^ 
nica^  mati  rugis  (cochleam  marem  interpretatur  Meifter  in 
Caton.  Torculario  p.  14.)  p^  cockleas  (feminam  Meifter  in- 
terpretator)  bultantibus,  palis  affxa  arbore  Jiella j^X^iios 
cochleae  mari  in  ftellae  fimilitudunem  infixos  intelHgit  Mei- 
Rer)  a  patis  arcas  tapidupt  attottente/ecum  arbore.  Lapidum 
pondere  cauebatur,  ne  cochlea,  quae  preli  caudam  deduce- 
re  debebat,  ipik  potius  furfum  torqueretur^  monente  Mei- 
ftero. 

Formam,  fabricae  hodie  vfitatifllmae,  his  verbis  dein- 
ceps  defcribit:  l$ara  viginti  duos  tios  annos  inuentum  parms 
pretis  et  minori  torcutarJo,  aedifido  breuiore  et  mato  (cocfalea 
mare  Meiftero)  in  medio  decreto  tympana  impofita  vinaceis 
Juperne  toto  pondere  vreere  et  fitper  prela  (fuper  materiam^  " 
cui  iun6b  eft  cochlea  femina,  Meifter  interpretatur,)  con- 
Jlruere  congeriem;  lapidum,  lignorum,  ne  cochlea  mas  non 
tam  premat  deorfnm,  quam  feminam  et  materiam  onmem 
tollatfurfum,  monente  Meiftero. 

Geoponica  in  prelo  oleario  f»Xov  vocant  parteni  eam, 
quae  oleas  fubieAas  et  fifcella  inclufas  pondere  premit  atque 
exprimit  Vide  loca  pofita  in  Difliertatione  de  Trapeto  Ca- 
tonis.  "  Alibi  eadem  in  confeftione  rhodomelitis  VHT.  c.  29. 
cocbleam  nominant  his  verbis:  iwUerocg  iv  xo%A./a;.  vbi  mo- 
netNiclas,  confiruftionem  eochleae  ad  vfumatium  doceri  a 
Tm.LP.IL  Tt  Pappo 


658      DE  TRAPETO  TORCVLARIO 

Pappo  Mtthemat  CoUeft.  L.  g.  p.486.  qaem  librum  ipfe  ad- 
bibere  oon  potui.  Similiter  Paliadius  IV.  c.  la  f.  10.  m 
gQchleas  exprimert  dixit;  idem  XT.  c.  19.  f.  2.  cochkaejup. 
ffofita  /ffortea  comprimitur.  Preli  partem  aliaoam  Giaeci 
oirp^/tto^dixere»  de  quo  Hefychius :  orpifiBO^' S^Xov  fufofxfl'^ 
y^fitjov  Af  Ttik  hpmi  Tfoj;  rijy  rSv  oroBipvim  &^Xi^iy. 

Catonianum  prelum  non  diflimile  efle  ait  Meifter  iis, 
qoae  hodieque  pafiim  adhibentur;  quale  etiam  in  vfos  olea- 
rios  commendari  monet  a  Florino  Oeconom.  prudentis  !!• 
bro  2*  cap.  33.  Conftat  binis  arboribus  ereftis  et  interce- 
dente  interuallo  aliquo  ita  iunftis^  vt  prelum  extremum  feu 
preli  ligulam  vel  caput  recipere  po/Iint;  prelo  fubeftarea, 
in  quam  oieae  premendae  collocantur;  ex  aduerfo  ftant  fti- 
pites  bini^  quibus  interiacet  altera  jpars  preli,  quam  caudam 
poffis  appeilare.  Cato  maiufculo  interuallo  vult  diftare  fti- 
pites,  vt  fuculae  locum  &ciat;  cuius  ope  caudam  preli  de- 
ducere  iubet;  quam  alii  folo  pondere  addito  deprimunt; 
.  Florinus  vero  cochlea  fubieda  detorquet  Haec  Meifter  p. 
14.  qui  poftremae  huic  formae  fimile  ait  eiTe  prelum,  quod 
Plinius  ig.  c.  31.  non  funibus  et  veftibus  detrahi  ait,  fed 
cochleis.  Locum  fupra  pofitum  reperies.  Catonianum  pre- 
lum  vt  deducebatur  fuculis»  ita  fubdnftum  fuiife  per  tro- 
chleas  graecanicas  cenfet  Meifter  p.  28.  appoiito  ioco  L.  19. 
$.  2.  ff.  Locati  condufti :  et  prelum  etjucutam  et  r^ulas  et 
tffmpauum  et  trocleaSf  quibus  releuatur  prelum. 

Regularum  mentionem  in  prelo  oleario  fadt  etiam  Co- 
lumella  AlL  c.  50.  f.  10.  et  cap.  52.  Scilicet  oieae  mt  fifci- 
nis  inclulae  aut  regulis^  prelo  fubiiciebantur  atque  expri. 
mebantur.  Regulae  autem  vocabulum  lignificat  machinam 
'ligneam»  vel  ex  alia  materia,  quae corpus aliquod includit 
immotumque  continet;  quod  apparet  ex  locis  Columeilae 
VI.  26.  f.  2.  Palladii  Maii  Vn.  i  et  4.  Vegetii  IL  41.  3.  U. 
47.  3.  Vfum  in  prelo  oleario  praeftabat  eum^  quem  in  me- 
lioribus  noftris  prelis  exhibet,  quam  ciftam  (den  Ktiften) 
Tocant  In  prelo  vinario  regnlas  adhibuifte  non  videntur 
veteres  agricolae;  pedem  enim  vinaceorum  circumcifam 
memorat  Columelta  XU.  36.  quo  circumcifo  poft  piimam 
pre/Tionem  muftxun  fiebat  tortiuum.  Pedem  prelo  eximi 
iubet  idem  XI.  13.  et  XII.  44.  10.  pes  vinaciorum  prelo  be- 
ne  exprefftts  proruitur,  et  modice  feparads  fcopionibus  in- 
trita  foUicuIorum  feparatur.  In  CoIumelLa  Gefiier  regulag 
interpretatur  ligna  oblonga  et  quadrata»  quibus  etiam  apud 
nos  vinaceorum  pes  coercedir^  ne  cedere  pojflit  prelo.     In 

prelo 


ET  PRELO  CATONIS.  659 

prelo  oleario  folo  reguUs  memoraty  vt  noaum  iDU^ntum 
Plinius  1 5.  f«  2.  Quin  et  ex  eo  prinia  vnda  preli  laudaMimaf 
ac  deinde  per  diminuticmem  ;  fiue  y  vt  nuper  inuentum  eft^  exi» 
libus  regulis  pede  inclufo.  vbi  ex  ColumeJia  corrigo:  exilibus 
reguHs ,  fiuefifcinis  psde  inclufo. 

Vides,  a  Plinio  pedem  olearum  etiam  dici ;  maflkm  olea- 
rum,  prelo  (ubieftam,  veluti  pedem  vinaciorum  dixit  cum 
aliis  Colupiella  mafTam  vuarum,  cum  racemis  feu  fcopioni- 
bus  prelo  fubie^birum  atque  expreiTarum.  Samfam  maluit 
dicere  Columella  proprio  vocabulo^  quod  Itali  hodieque  re- 
tinent. 

Cato  eodem  prelo  ad  vuas  oleafque  ex)>rimendas  ytl- 
tur ;  hoo  eft  eandem  machinae  formam  vtrique  v(ui  acconi- 
modat,  nifi  quod  cap.  19»  in  vaja  vinariafiipites  arbonfqne 
binis  pedibus  altiores  facit^  Cuius  diuerfitatis  eam  ration(^m 
cdit  Meifter  p.  26.  quod  maiora  viiarum  quam  olearum  vo- 
lumina  preio  fubiiciantur.  Veriorem  excogitauit  Gallicus 
architeftus,  cuius  difputationem  deinceps  ponam.  Fabrl- 
cam  preli  olearii  Catoniani  plane  conuenire  cum  ea,  quam 
Galli  Preffoir  a  Martin  vocaht,  defcripta  ab  Abbate  Rozier 
(Journal  de  Phyfique  anni  1776.  p.  406.)  nionuit  Bernard 
p.  329.  colus  iudicium  dc  commoditate  atque  vfu  eius  ex- 
ftat  p.  419  et  feqq.  Comparauit  idem  Catonianum  prelum 
cum  recentioribus  p.  332.  vbi^  quae>contra  Gallicum  Catonis 
interpretem  monuit,  ipfius  potius  interpretis  defcriptione 
poftea  fubiefta,  ponam. 

Praeter  difla  a  Vitruuio  et  Plinio  prelorum  genera,  ter- 
tium  aliquod,  a  nullo  fcriptorum  memoratum,  exhibent  pi- 
^turae  Herculanenfes  Tom.  I.  Napoli  1757.  p.  183.  cuius  pi- 
tturam  ex  iibro  raro  et  cariilimo  repetiit  Meifter  in  egregio 
libello  de  Torculario  Catonis.  Idque  ipfum  exemplum  ab 
artifice  repetendum  in  Catonis  hac  noua  Editione  curaui, 
(vide  Tab.  XI.  Fig.  V.)  addita  breui  Meifteri  annotatione, 
cuius  haec  fere  fumma  eft. 

In  hac  fabrica  liquor  vel  vuarum  vel  olearum  ope  cu- 
neorum  inter  fibulas  adaftorum  exprimitur.  Confi:at  binis 
ftipitibus  erafilioribus  ereftis,  capitulo  aliquo,  prope  capita 
amxo,  iunftiSy  non  valde  diillmiiibus  Catonianis  arboribus, 
quoufque  patitur  vtriufque  machinae  diuerfitas.  Pedcs  ftipi- 
tum  in  folum  adadi,  et  cuneis  circumfirmati,  ima  fere  parte 
iunfti  funt  altero  ligno  tranfuerfo,  cuius  cardines  in  ftipi- 
tes  inferti.  In  eo  coUocatus  eft  can^Iis,  liquorem  expreflum 
ia  vas  fuppofitum  efiimdens.    Id  quod  Dremitur^  piftor  ipfi 

Tt  3         ^  canali 


66o  DE  TRAPETO  TORCULARIO  etc. 

eanalt  eiafoae  labrts  itnpofuit;  voae  fi  funt,  videntar  iifcina 
inclafae  eile.  Qtias  quae  premit  proxime  impolita  pars ,  li- 
gnum  eft  vel  fibola,  inter  ftipites  intercedens,  caneis  dcor- 
uim  adigenda.  Canei  tribus  ordinibus  ita  difpofiti  funt ,  vt 
inter  binos  qoofque  ordines  fibala  intercedat  Tota  fiibri- 
cae  imago  indicat  in  ftipitam  quadra  interiore  a  fumma  par- 
te  vfqae  ad  imam  excifum  effe  debere  foramen  aliquod  lon- 
gam  feu  canaiem,  per  quem  fibularum  captta  mouentar,  ita, 
vt  ctmeorom  ope  detrafae,  omnem  eorum  vim  qoafi  colli* 
gant  et  in  vuas  premendas  exerceant  Adftat  vtrinqae  puer 
alatus»  brachia  cum  malleis  iafbans  qutbus  cuneos  adigant 
adoerfi  fibi;  cunei  enim  non  ab  vna  parte  omnes^  fed  alter- 
ni  debent  immitti,  quo  magis  vi  aequabilt  et  refta  fibulas  de- 
orftun  ire  cogant  Tertius  paer  muftum,  vt  videtmr,  coqatt 
et  rutabulo  mifcet  Poilis  etiam  fufpicari,  eum  oleis  contri- 
tis  ope  foculi  calefaciendis  operam  dare«  poftea  prelo  fnb- 
mittendis.  (Quae  tamen  mihi  quidem  non  admodum  pro- 
babilis  videtur  opinio.)  Fbculus  non  differt  ab  iis,  quos  . 
Chemici  adhibent,  neqae  ab  eo,  quem  Florintis  IL  cap.  33. 
in  torculario  oleario  adhibet  Sine  dubio  ferreus  eft;  pe- 
dibus  breuioribus,  paulum  recuruis  infiftit;  parte  ima  igni 
fubminiftrando  patet;  fpiractilis  quamplurimis  ex  ordiae 
difpofitis  aeremadmittit  Qua  vas  rotundtun  eft  impofitiim, 
in  aliquot  laciniaa  ieo  liguliui  excorrit,  quae  illud  amplexae 
fiabiliunt 


HL£X« 


66i 

UL 
EXPLICAtlON  RAISONNEE 

DES  PLANS  FIGUR^S 

DU     PRESSOIR 

A  QUATRE  EQUIPAGES  COMPLETS 

ET 

DU    TRAPETE. 

P  A  R 

M.     G    O    I    F    F    O     N, 

CB    L^ECOLE    ROTALB    VETERXITAIXB. 
RAPPORTiE   DANS  LA 

TRADUCTION  FRANCOISE  DEL^aUVRAGE 

f 

DE   CATON. 

T.  L  p.  /pf  —  2x6.  PL  L  IL 

p^n  rafletnblant  les  divers  pafTi^es  o^  Caton  parle  du  pre& 
•"  farage,  tant  des  olives  que  des  raifins,  on  apper^oit 
que  les  Anciens  ^achoient  *)  leurs  raiiins  comme  leurs 
olives,  avant  que  de  les  mettre  fous  PArbre  du  Preifoir, 
et  que  ies  Trapetes  qui  fervoient  a  cela,  ^toient  a  pea  pres 
conftruits  de  m^me,  k  tel  de  ces  fruits  qu^ils  fuflent  de« 
ftinfe. 

On  voit  encore,  ou  du  moins  on  peut  le  conjefturer 
avec  beaucoup  de  fondement,  qu'ils  mettoient  bien  du 
temps  i  defli^er  un  tas^  foit  d^oUves^  foitderaiiins,  et. 

Tt  3  qu^ils 

a)  E(}uidem  trapetum  vfum  in    necalibi  vUumeilsveftigittm.mihi 
vinaemia  et  cella  vinaria  nuUum    Ucuic  indagtfe»  , 

reperio  in  locis  a  GaUo  laudatis» 


66a       EXPLICATION  RAISONNEE 


qu'ils  n'eii  mettoient  pas  moins  a  le  pr^parer  par  le  Trapeie, 
avantque  de;leporter  au  Preflbir,  puisqu'  il  falloit  poor 
un  plan  d^oliviers  d'environ  (oLcante  de  nos  arpens,  deox 
Preflbirs  et  un  Trapete  pour  cbaque  Preflbir  (Chap.  ITI.), 
pour  un  plan  d'oIiviers  de  cent  vingt  arpens,  cinq  Preflbirs 
ct  cinq  Trapetes  (Oiap.  X.) ,  ct  pour  un  vignoble  de  dn- 
quante  arpens,  c*eft-a-dire»  de  deux  cens  cinquante  de 
nos  muids  de  produit,  trois  Preflbirs  et  trois  Trc^etes 
CChap.  XI.). 

U  ptroit  de  m^me  que  leur  machineaccumuloit  la  force 
motrice  bien  plus  avantageufement  ^)  que  les  notres,  et 
cela  rend  plus  etonnante  encore  la  muldplicit^  de  ces  ma* 
chines  dans  leurs  Metairies.  Quoi  qu'il  en  foit,  votci  Fidee 
qu'on  peut  fe  former  du  Preflbir  qUe  Caton  avoit  fans  doute 
d^crit  correftement,  mais  qu'on  ne  peut  aujourd^hui  qu'en- 
trevoir  dans  un  texte  corrompii  de  mille  manieres  difie- 
rentes. 

La 


b)  Contrt  hanc  Gilli  fentco- 
tiam  pugtiat  tlter  Gallus  auAor 
egrcgii  librij  Mem»hts  fttn  firvh 
i  Vbifioire  nMtmdle  Aels  Frtetuet 
pin  M.Bem»dt  Tome  II.  p«  3Sa. 
his  verbis:  Mais  il  s*en  hut  de 
beauccmp  que  cela  foit  vrai.  Pour 
s'cn  convaincre,  fuppofons  les  le- 
vtcrs  R  T  de  neuf  picds  de  roi  de 
longueur;  le  diametre  du  treuil 
d'un  pied  feulement ;  la  longueur 
du  lcvier  B B O,  depuis  O  jusq'au 
point  d*appui ,  de  vingr  pieds  de 
roi;    (cetre  longeur  exccde   oelle 

3ui  elt  pr6fcrite  par  Caton;)  h 
iftance  du  centre  de  l*espece  de 
colonne  que  fbnnoient  les  cabas,  au 
point  d'appui  du  levier,  ne  peut 
pas  ^tre  fuppofe  inoindre  de  fix 
pieds:  cela  pofif»  d^terminons  les 
rapports  des  viteflTes  de  la  puiflan- 
ceappliqu^  au  levier  TR,  I  celle 
du  levier  BO  I  1'endroit  oCt  fe 
j  trouvoient  les  cabas. 

te  levier  R  T  eft  au  rayon  du 
treuil ::  1 1 :  r.  La  longueur  du  levier 
B  O  eft  ii  la  diftance  du  ccntre  du 
cabas  au  point  d'appui : :  20  :  6 :: 
10  '.  3.  £n  compaifant  les  deiix 
rapoortf ,  on  voit  que  les  vitefles 
de  la  puifTanee,  et  du  levier  BO 
4  rendroir  qui  repond  ati  cefltre 


dcs  cabas ,  font  cntre  elles  comme 
ISO  :  )  : :  60  :  I.  Dans  nos  l>on$ 
moulins,  les  vitcflcsdeUpuiflance 
et  de  la  t2te  de  la  vis  foot  emrc 
ellcs  corame  3169:1.  A  foroes 
^les ,  rouvragc  se  fait  donc  cin- 
quantc  deux  fuis  plus  fadlement 
cnez  nous  que  chez  lcs  andcns. 
II  n'eft  donc  pas  toimant  que  les 
preffoirs  fuflent  trds  -  multiplies 
dans  leurs  metairies.  Ce  qui  ren- 
doit  ccla  d*ailleurs  neoeflaire,  c^e- 
toit  jeur  attenrioo  i  caetUir  lcs 
olives  de  bonne  hcnre,  et  ft  cn  ex- 
primer  1'huilc  pcu  de  temps  apri» 
qu'on  lcs  avoit  cueitlies.  P.  9)i. 

Mais  puisque  les  andens  avec 
des  machincs  tris  confideraUement 
moins  putflantes  que  les  ndtres  et 
moins  oicn  cntenducs,  avec  un 
nombre  d'ouvriers  moindre,  expri* 
moient  en  vingt  quatre  heurcs  dc 
temps  |00  panaux  d'olives,  c*cft. 
ft-oire  prisdu  double  de  ce  qu*oa 
en  preparc  dans  nos  meilleurs  mou- 
lins,  il  eft  inconteftable  que  Tart 
de  faire  l'huile  toit  chez  eux  dans 
un  crat  d'impcrfe£Hon  exrreme ,  ec 
ie  ne  con^ois  pas  comment  des  per- 
fonnes  d'un  merite  tr^  diftingue 
ont  montri  tant  de  pnvcmioQ  ea 
leur  £iveur. 


DES  PLANS  FIGURE'S  btc.         663 

ii  La  principale  piece  de  cette  machine.^toit  upe  poutrc 

h  tr^s  -  gro(re  et  tres  -  longue :  elle  operoit  fur  le  tas  k  prefTu- 
a  rer,  de  la  m^memanlere  que  le  levier  du  Mafon  furFor- 
L  gueil  oupoint  d^appui,  quand  il  eft  charg^  fur  lapince  d^uo^ 
ii  pierre  de  taille  et  que  le  Ma^on  pefe  fur  fa  poign^e^  pour 
/:  dctacher  de  terre  cette  pjerre  et  la  foulever  de.  quelques 
e  pouces.  Q  y  a  a  la  v^rit^  cette  dUOR^rence^  que  la  pierre  a 
t         commun^ment  moins  de  pefanteur,   que  le  point  d^appui  < 

n^a  de  force  pour  reilfter  a  la  charge^  au  lieu  que  dans  la 
:         machine  dont  ii  s'agit,  la  partie  que  nous  pr^tendons  d^. 
!         figner  par  la  pierre  tr^s-  lourde^  eft  inebranlable  par  la  lour* 
deur ,  et  que  le  tas  i.  prelTurer  que  nous  figurons  par  l^or- 
gueil ,  eft  tres  -  compreflible.     Transportons  donc  l'idce  de 
point  d^appui  ou  d^orgueil  a  la  pierre  et  fuppofona  que  l^in- 
tention  du  Ma^on  foit  de  forcer  Forgueil  a  entrer  dans  la  t 
,  terre,  ou.ii  Ton  veut,  deF^crafer;  et  obfervons  que  des- 

lors  lepoint  d^appui  reel  eft  fur  le  levier  et  non  defTous  . 
comme  il  ^toit,  fur  la  pince  du  levier  et  non  ailieurs.  U  faut 
donc,  pourquenotre  Arbre  ^crafe  pour  ainfi  dire  le  tas,  qu^il 
ait  un  pointd^appui  fur  fon  gros  bout,  autrement  dit  fon 
pied ,  tandis  que  la  force  motrice  obiige  la  pointe  de  de- 
fcendre,  comme  fait  la  main  du  Ma^on  par  rapport  d  la 
poign^e  de  fon  levier:  or  ce  font  les  Jumeiies  qui  donnent 
lieu  a  l^^xiftence  de  ce  point  d^appui. 

La  force  motrice  n^etojt  pas  appliqu^e  immediat^ent 
k  la  poinfe  de  Parbre,  comme  la  main  du  Ma^on  k  la  poi- 
gn^e  de  fon  levier:  les  hommes  qui  manoeuvroient  a  ce 
preiTeir,  ^toient  arm^s  de  grands  leviers  ou  barres,  &l*aide 
des  quelles  iis  toumoient  un  Treuil  qu'  aucune  force  n^ 
pouvoit  ^lever. 

Les  Poteaux  ^toient  au  Treuil  fur  l^avant  da  Preflbir  et 
fous  la  pointe  de  1'Arbre,  ce  que  les  Jumelles  ^toient  fur 
Farriere  par  rapport  au  pied  de  ce  mdme  Arbre.  Or  ce 
Treuii  tiroit  en  contre-bas  la  pointe  de  i'Arbre  par  i^entre* 
mife  d'un  cable,  et  quand  il  falloit  relever  1'Arbre,  on  aban- 
donnoit  leTreuiiaIui-m£me  en  arrachant  les  barres,  et 
Fon  ufoit  de  Mouffles  qui,  felon  toute  apparence,  ne  di£> 
ferofent  paa  eflentiellement  de  celles  dont  nos  Charpentiera 
font  commun^ent  ufage  (Cbap.  I!!.)* 

Quant  au  tas,  foit  de  raifins,  foit  d^olives,    il  etoit  . 
renferm^  dans  des  Cabas,  (Chap.  153.)  mais  ces  Cabas  de 
queique  matiere  qu^ils  fufient,   n^auroient  sSl  r^fifter  a  la 
ponflee  du  marc,  chargi  auffi  puiflamment  qu'il  le  devoit 
dtre  par  cette  machlne,  s^ilg  n^euifeat  ki  fecounis  d'une 

Tt  4  corde 


664       EXPLlCATIOiJ  RAISONNE^E 

corde  de  cair  de  cinquante  et  tant  de  pieds  de  longueur, 
(Chap.  13$.)  dont  on  emmaillotoit ,  pour  ainfi  dire,  le  ta^ 
en  Tentoarant  d^autant  de  r^volutions  qu'eile  en  pouvoit 
fournir. 

Ces  cabas  s^oppofoient  a  ce  qu^on  recoupit  le  marc  fi- 
tdt  apres  la  premiere  ferre,  et  volia  la  principale  raifon  'de 
la  longueur  des  prelTurees,  du  moins  de  celles  de  ratfins, 
d'autant  plus  qu^apres  avoir  tire  du  marc  renferme  dans  les 
Cabas,  tout  le  vin  qu^on  en  pouvoit  exprimer  de  la  forte^ 
il  falloit  le  developper  des  Cabas  pour  le  mettre  a  nud  foos 
le  Preffoir,  le  preffurer  de  nouveau,  le  recouper  m^me, 
peut-  fitre  plus  d'une  fois,  afin  d'en  extraire  le  vin ,  qu'ils 
appelioient  ^orhsiiiiicircumcidaneam,  duCliap.  23. 

Le  tas  i  preffurer  ^toitforme  furl'Aire,  orcetteAire 
^toit  une  portion  ronde  de  la  furface  du  fol,  un  peu  ren- 
foncee  et  pentive  d'un  c6t£ ;  elle  ne  differoit  du  refte  du  fol 
du  hangard  que  par-U,  et  par  un  peu  plus  de  fineffe  dans 
renduit  de  ciment  qui  la  formoit;  cette  Aire  fe  vuidoit 
dans  le  Bailin,  qui  ^toit  une  foffe  ronde  commeI'Aire,  pro- 
fonde  d'environ  deux  pieds ,  et  rev^tue  du  m£me  endul^ 
que  TAire.    Mais  aidons-nous  des  Figures. 

La  Pl.  I.  reprefente  le  plan  total  du  hangard  gami  ce 
fes  machines;  lesquatres  Preffoirs  y  paroiffent  en  coupes 
horifontales  faites  a  differentes  hauteurs,  f^avoir:  (F^ig.L) 
k  quelques  pouces  au-deffus  du  plein  pied;  (Fig.  n.)  entre 
TArbre,  et  le  Chapeau  des  Jumelles;  (Fig.  lU.)  au-deffus 
deia  poutre  de  vingt-quatre  pieds,  on  n^y  a  n^moins 
marque  qu^en  ponftue  les  pieces  qui  formoient  le  lit  de  nui'' 
90nnerie ;  (Fig.  IV.)  dans  la  hauteur  de  cettem^me  ma^on- 
nerle.  On  voit  de  plus  dans  la  m6me  planche  les  placet 
des  Trapetes  au  milieu. 

La  Pl.  II.  reprefente  un  de  ces  quatre  Preffoirs  en  per- 
fpeftive  (Fig.  I.)  et  un  TVapete  en  eI6vation,  moitie  exte- 
rieure,  moitie  coupe.  (Fig.  n.). 

Les  memes  lettres  defignent  les  mdmes  objets  dans 
toutes  les  Figures  ou  ils  peuvent  ^tre  vilibles ;  nous  nous 
diipenfons  par  cette  raifon  d^indiquer  k  chaque  article,  tant 
la  Planche  que  la  Figure. 

[A]  Arbores,  les  Jumelles.  Deux  pieds  d^^quariflSige 
etneuf  pieds  dehauteur,  y  comprislle  tenon  qui  lester- 
mine  fuperieurement,  et  la  portion  engagee  dans  les  Patins : 
deux  pieds  d^entre-Jumelle,  et  deux  pieds  d'eloignement 
des  murs. 

CA 


UES  PLANSTIGURrSETc.  66f 

[A  (iegmb]  Pedidnus  tapis.  Patins  des  Jumelles,  aa-  . 
trement  dit  pierre  crcuKe  pour  leur  en  fervir  (Lapides 
filices),  cot^e  par  erreur  fans  doute  P.  V.  II  eft  aif<J  de  voir 
que  les  Jumelles  ayant,  fclon  le  commencement  de  ce  Cha- 
pttre,  deux  pieds  de  grolTeur  et  autant  d'inter\raUe,  cette 
piece  ne  pouvoit  pas  avoir  moins  de  (k  pieds  et  demi.  II 
faut  remarquer  (A.  a.)  Forami^a  tonga,  Pentr^ouverture, 
autrement  dit  le  logement  des  Aiguilles,  de  trois  pieds 
neuf  pouces  en  hauteur  fur  fix  doigts  de  largeur :  (A  b.) 
Foratnen  primufn^  la  mortaife  a  un  pied  et  detaii  de  terre ; 
(A  c)  Capitulum .  le  Chapeau  des  Jumelles.  La  mortaife 
(A  b)  dont  nous  venons  de  parler,  eft  deftin^e  a  recevoir 
le  tenon  de  rentretoife  qui  forme  le  poitrail  des  Jumelles, 
piece  abfolumeut  neceflaire  pour  relever  1'Arbre,  au  lieu 
que  Tentr^ouverture  (Aa)  eft  deftinee  a  douze  Aiguilles  de 
lu  doigts  d'equari0age :  il  n'y  en  a  que  quatred'employees, 
parceque  l*Arbre  n^eft  pas  abaiffe  fur  lepoitrail;  on  peut, 
quand  il  touche  au  poitrail,  les  placer  toutes,  vu  que  du 
poitrail  au  commencement  de  leur  logement,  il  y  a  la  bau- 
teur  de  Fequariffage  'de  1'Arbre.  II  y  en  auroit  cinq 
fous  TArbre,  s'il  touchoit  au  Chapeau  qui  couronne  les 
Jumelles. 

[B]  Stipites,  les  Poteaux.  Deux  pieds  de  diametre  et 
dixpieds  dehauteur,  y  compris  le  tenon  qui  les  terminjs 
faperieurement,  et  la  partie  engag^e  dans  le  Patln.  U  faut 
obferver  i°  larondeurque  nousTeur  fuppofons,  non-feu- 
lement  pour  rcpondre  au  mot  Jlipes  qui  veut  dire  fouche, 
mais  encore  par  une  raifon  fans  replique  que  nous  donne- 
rons  en  fon  lieu.  2^  leur  diftance  des  Jumelles  que  nous 
avons  poi*tee  a  dix-huit  pieds,  au  lieu  des  feize  du  texte; 
la  raifon  que  nous  venons  d^annoncer,  eft  encore  .celle  qui 
nous  porte  k  ce  changement,  mais  nous  fommes  forc^s  de 
la  placer  ailleurs,  ei^  leur  hauteur  d^un  pied  en-fus  des 
Jumelies  pour  racheter  celle  du  Chapeau  de  celles^i,  vd 
qu^ils  en  font  d^pourvus  eniaveur  du  jea  de  l^Arbre  en  ik 
pointe. 

[B  (tesenb]  Silex,  Patin  des  Poteaux,  ou  Des  dans  les* 
.quels  leur  pieds  font  entaill^s. 

[C]  Suculd,  le  TreuiL  Neuf  pieds  de  longueur  fans 
compter  celle  de  fes  tourillons.  II  faut  en  obferver  les  co- 
lets  (Cd)  que  nous  avons  fupple^s,  ainsi  qoe  les  liens  en 
contre-fiches  qui  les  affuj6tiffent  par-deffus  et  en  contre- 
bas,  de  maniere  k  refifter  ktout  effort  tendant  ^  Pelever ; 
itous  nous  fommes  fondes  dans  cette  addition  fur  ce  qu^il 

Tt  5  ^toit 


666       EXPLICATION  RAlSONNE'E 

^tott  hors  de  tonte  vraifemblance»  qa^on  eiit  prolong^  jufqa' 
k  vingt-cinq  pteds  un  Arbre,  au  quel  vingt  et  un  pied  quel« 
ques  pouces  felon  le  Texte,  ou  vingt- trois  et  demi  fuivant 
notre  correftion,  auroient  fufij,  li  ie  Treuil  avoit  et^  appli- 
que  aux  Poteaux.  Enfin  nous  Tavons  piac6  tres-pres  de 
terre;  nousdevions  meme  Tcn  approcher  davantage,  va 
que  le  pied  de  1'Arbre  defcend  i  vingt-quatre  pouces  pres 
de  ce  mSme  niveau. 

[D]  Praetwn,  TArbre.  Vingt-cinqpieds  de  longaeur, 

i^compris  la  partie  engagee  entre  les  Jumelies,  JJiigmla, 
a  quelle  a  deux  pieds  et  demi  de  longueur,  avec  un  pouce 
delibert^,  Chap.  19.  U  faut  obferver  les  epaulemens  la- 
teraux  (D  f )  qui  1'emp^choient  de  6'engager  trop  avant  dans 
les  Jumelles,  et  laclef  en  arriere(Dg)  qui  Pemp<*che  de  fe 
d^ager  de  deflbus  les  Aiguilles.  Le  texte  ne  parle  pomt 
de  ces  derniers  objets.  On  voit  k  (a  pointe  le  cable  di'axde 
duquel  on  Pabaife;   on  fuppofe  F Arbre  forme ,  comme  ils 

*le  font  de  nos  jours,  de  quatre  tiges  equarries,  reunies  par 
cdt^  les  unes  aux  autres ,  et  li^s  enfemble  par  des  clefs  de 
bots  qui  traverfoient,  celle-ci  les  deux  tiges  inferieures, 
celles.ia  les  deux  fuperieures,  d^aotres  les  deux  de  devan^ 
d^autres  enfin  les  deux  de  derriere ;  ces  clefs  avoient  nne 
t&te,  et  recevoient  en  Tautre  bout  une  clavette  ou  un  coin, 
ce  font  la  les  conftfulai  et  les  cwm  du  texte,  Chap.  12. 

^Dans  k  Fig.  in.  la  furface  fup^rieure  de  TAAre  eft  inter- 
rompue  par  le  Chapeau  des  Jumelles  et  par  une  poatre  dont 
nous  rendrons  compte.    Dans  la  Fig.  11.  PI.I.  on  Ven  voit 

![u'une  tr^  -  petite  partie  pr^  de  la  pointe,  et  d^anCre  part 
e  bout  du  pied. 

[£E]  Summa  Torculario  latitudini  f  longoeor  totale  da 
hangard  foixante  et  fix  pieds.  Nous  admettons  cette  lon- 
goeur  comme  jufte,  mais  non  la  largeur. 

[EF]  PammMtum  bims  vqfis,  lafurface  du  hangard» 
qu'  occupent  deux  PrelToirs  et  deux  TVapetes,  y  compris 
les  degagemens  necefTaires  pour  chacun  des  deiix  equipages 
complets,  longue  de  trente-quatrepiedsfelon  letexte,  mais 
par  erreur,  puifque  la  moiti^  de^foixante  et  fix  n'eft  que 
trente-trois. 

[GG]  Trapetibushcus,  efpace  m^nag^  entre  Tan  et 
Pautre  Prelfoir  d^une  des  coaples,  pour  loger  les  TrapeUs^ 
long  de  vingt  pieds. 

[H  H]  reSibus  locus,  paflage  des  voitures.  Ce  veSU' 
bus  ne  peut  pas  s^entendre  des  Leviers,  car  la  manoeayre 
des  Leviers  ne  devoit  pas  fe  faire  de  ce  c6t6,  finon  les  deiK 

Pref. 


DES  PLANS  FIGURE'S  btc.         667 

PreflbirB  oppofes  par  bouts  n^auroient  pas  pfl  travailler  en- 
fetnble ;  aiim  nous  Fentendons  comme  s'il  y  avoit  veSuris 
ou  que  da  temps  de  Caton  veflus  fikt  un  f^bibntlf  decUnable. 
comme  fruSus,  ce  qui  n^eftpashorsde  vraifemblance.  -Mais 
cet  efpace  n^avoit  pas  vingt-deux  pieds  commeporteletexte^ 
il  en  avoit  dix  huit  feulement;  nous  le  verrons  bientdt 

[II]  Abjlipite  extremo  ad  Parietemy  efpace  entre  la 
paire  de  Poteaux  les  plus  ^loignes  des  premieres  Jnmelles 
d'ou  Ton  eft  parti ,  jufqu'  a  la  muraijle  qui  eft  derriere  les 
Jumelles  oppofees  aux  premieres,   c'eft-a-dire,  entre  la. 

Paire  de  Poteaux  et  le  mur  d^ados  des  Jumelles  du  m^me 
rejQToir.  Le  texte  ne  donne  que  vingt  pieds  a  cet  efpace, 
mai»  nous  lui  en  donnons  vingt-deux,  toujours  par  la  mi*^ 
fon  que  nous  fommes  obliges  de  renvoyer  encore. 

[J  J]  Sutnma  torculario  longitudine,  largeur  n^eflaire 
auharv^ard.  CertainementPuticontraSiordJient  ducommeU' 
cement  du  Chap.  ig-  feroit  bien  mal  rempU,  &  le  texte  n^e-* 
toit  ici  corrompu  comme  en  mille  autres  lieux.  Nous  avons 
r^duit  cette  mefure  a  trente-ftx  pieds ;  feize  piedsdemoins, 
que  ne  porte  le  texte  ou  il  eft  cote  P.  1. 11. 

[K  L]  Trabes  plana,  vin  dcs  quatre  tours  de  poitrails: 
11  eft  defigne  en  ponftu^  en  KKL  Fig.L  pour  une  desdeux 
poutrcs  abonties,  et  en  LLK  Fig.  IL  pour  la  feconde  de 
ces  poutres  completant  un  des  deux  cours  n^eflaires  pour 
deux  Preflbirs  etablis  bout  a  bout.  Le  cours  qui  complette 
cette  premiere  paire,  eft  d^fign^  par  les  m^mes  lettres  et 
en  pondoc.  Les  deux  cours  des  denx  autres  PrelToirs  Ibnt 
aufli  deflgnespar  les  m^meslettres,  mais  en  lignespleines» 
Fig.  m.  et  IV.  a  la  referve  de  ce  que  cache  le  maflif  de  ma-> 
9onnerie  que  prefente  la  derniere.  .  On  voit  ces  deux  coura 
par  c6t^s,  PI.  II.  Fig.  L  nous  avons  d^chire  Pant^rieure  i 
refFet  de  d^couvrir  les  Moufles. 

Nous  les  fuppoibns  ici  compof^  chacun  de  denx  pou- 
tres  feulement;  ils  pouvoient  F^tre  de  trois :  dans  le  pre- 
miercas  chaque  poutre^  felon  le  texte,  avoit  trente-fept 
pieds  de  longueur ,  et  il  n^yavoit  rien  de  trop:  en  effet  les 
deux  formoient  par-la  foixante  et  quatorze  piads;  mais, 
dira- t-on,  le  logement  n^en  avoit  que  foixante  et  fix,  voi- 
U  donc  en  apparence  huit  pieds  de  trop:  mais  il  faut  obfer- 
ver  que  cette  charpente,  deftin^e  k  porter  fur  chaque  Pref- 
£bir  un  maflif  de  ma^onnerie  ide  quarante  milliers  de  poids 
au  moins,  n^auroit  aucune  folidite  faute  de  Itens  et  de  con- 
trevents,  fl  ces  poutres  n^euflent  ^t6  ent^es  Fune  a  rautre 
pour  ne  faire  qu*une  feule  piece^  et  fi  deplus  elles  n'avoient 

eu 


668        EiPLICATION  RAISOl^KrE        ^ 

eu  de  francfaes  et  bonnes  portoes  far  les  murs  de  ponrtoar 
da  hangard ;  or  deux  pieds  6tes  de  huit  poor  ies  portees, 
refte  fix  pour  les  entures ,  il  n'y  a  rien  de  trop, 

Voyons  de  quelle  longueur  ces  poutres  devoient  dtre 

dans  le  fecond  cas,  c^eft-a-dire,  lorsqu^elles  ^toient  com- 

pofees  de  trois  entees  par  entailies.     II  eft  clair  qu'ii  s'agit 

ici  de  fuppl^er  a  des  poutres  de  trente-fept  pieds  de  lon- 

gueur,  pour  former  les  quatre  cours  de  poitrails,  quide- 

mandoient  huit  poutre  de  cette  mefure.    Mais  le  texte  ne 

donne  k  chacune  des  trois  qui  doivent  ^uivaloir  i.  deux^ 

que  vingt-denx  pieds  de  longueur»  et  ce  n'eft  pas  affez,  car 

ks  trois  ahout^s  ne  font  que  foixante  et  fix  pieds,  et  ce 

n'eft*la  que  la  mefure  du  vuide,   il  ne  refte  rien  pour  ies 

entures^   ni  pour  les  portees  dans  les  murs,  neanmoins 

nous  voyons  clairement  que  ia  mefure  foixante  ct  lix  pieds 

eft  exafte,  et  cadre  avec  la  longueur  des  Arbres  et  i\;  aa- 

tres  principales  mefures ,  mSme  avec  ceiles  qui  font  le  plus 

vifiblement  falfiiies  dans  ies  d^tails :   car,   fi  c*eftafin  que 

cette  longueur  de  vingt-deux  pieds  fftt  fulHfante^    qu*on 

n*a  mis  que  feize  pieds  entre  les  Jumelles  et  les  Poteaux  da 

mSme  PreflToir, .  on  ne  s*eft  pas  accord^  avec  foi-  m^me,  car 

on  a  enfuite  mis  vingt-deux  pieds  entre  les  deux  paires  de 

Poteaux  oppofees  en  face,  or  deux  fois  feize  et  vingt-deux 

font  cinquante-quatre»  qui  joints  k  quatre  fois  deux,  ou 

huit  pour  les  diametres  des  Jumelles  et  Poteaux,  et  k  deux 

fois  deux ,  ou  quatre  pour  les  intervalles  des  Jumelles  aox 

murs ,  font  foixante  et  fix :  or  sMI  y  a  vingt  -  deux  pieds  de 

difl:ance  entre  Poteaux,  far  quoi  portera  la  poutre  de  vingt- 

deux  pieds  qui  doit  s'etendre  de  Pun  a  Vantre?  II  eft  donc 

bien  vifible  que  la  plupart  de  ces  mefures  font  corrompues, 

et  qu'on  ne  doit  faire  de  fond  fur  aucune  de  celles  qui  font 

articul^es  dans  le  texte»   a  moins  qu^elles  ne  s^accordent 

avec  un  fyfteme  poflible  en  tous  fes  details.    Celui  que  noos 

avons  adopt^  nous  femble  tei,  et  nous  n^avons  pd  conce- 

voir  que  celui-Ia,  dont  les  parties  ne  fuflent  pas  en  contre* 

diftion  les  unes  avec  les  autres. 

Selon  notre  fyfteme,  une  des  plur  importantes  fbn« 
6tion8  des  Poteaux  ^toit  de  guider  la  pointe  de  l^Arbre^ 
de  fa^on  qu'il  pdt  monter  et  defcendre  (ans  g&ne,  mais 
non  fe  porter  (oit  k  droite,  foit  k  gauche,  de  plus  d^un 
pouce  ou  deux:  fiins  cela,  pour  peu  que  le  tas  a  preiTurer 
eu  ^te  plus  compreflible  d'un  cote  que  de  Pautre,  incon* 
v^nient  in^vitable,  il  fe  feroit  eboul^,  I'Arbre  feroit  toiiib6 
de  c6t^,  ou  dtt  moins  eilt  ilnguli^rement  forc6  les  Jumelles. 

Voili 


DES  PLANS  FIGURE'S  etc.         669 

Voila  la  raifon  principale  de  1'approximation  dea  Poteaux 
dans  notre  dejlein^  fur  quoi  le  texte  aa  forplus  nous  iaiC> 
foit  toute  liberte. 

Nous  les  mettons  f^  dix-huitpieds  deleurs  Jumellea, 
c^eft-i-dire^  que  nous  partageons  en  trois  intervailes  4- 
gaux  la  longueur  qui  fe  trouve  entre  une  paire  de  Jumelles 
et  la  paire  qui  lui  eft  oppofi^e  en  face,  Qintervalle  de  cin* 
quante-quatre  pieds,  refte  de  foixante  et  fix^  ayant  fouftrait 
douze  pieds  pour  les  diametres  des  Poteaux,  des  Jumelles 
et  l^ecartement  du  mur  de  celles-ci,  et  dont  le  tiers  eft  dix- 
huit)  nous  avons,  difons  nous,  mis  dix-huit  pieds  au  lieu 
de  feize,  entre  les  Jumelles  et  leurs  Poteaux  t^.  parceque 
TArbre^  k  vingt-cinq  pieds  de  longueur  totale,  eft  viiibie- 
ment  plus  court  que  long,  relativement  au  refte  de  r^difi- 
ce  et  a  ia  deftinatioh ;  2^.  parceque  les  anciens  entendoient 
trop  bien  ce  qu^ils  faifoient  pour  r^duire  un  Arbre  ou 
quatre  Arbres  jumelles»  i  un  equariffiige  pandlele,  a^rant 
jL  en  faire  un  levier,  dont  les  bras  pouvoient,  fans  rien 
perdre  de  la  force  qui  leur  ^toit  necei&ure,  diminuer  bien 
plus  fenfiblement  en  tirant  k  leur  poihte,  que  les  Arbres  ne 
diminuent  naturellement ;  3^.  parceque  ce  levier  ayant 
deux  pieds  de  largeur  entre  les  Jumelles,  ne  pouvoit  pai 
en  avoir  moins  de  deux  et  demi  en  avant  des  Jumelles,  pour 
fournir  aux  ^paulemens  lat&raux  indifpenfablement  neceC- 
faires,  et  que  fi  cette  partie  de  Parbre  eAt  pafle  franchement 
entre  les  Poteaux,  ces  Poteaux  auroient  laii£&  trop  de  jeu 
lat^ral  k  la  pointe;  4®.  parcequ^on  ne  pouvoit  employer 
toute  la  longueur  de  PArbre  en  qualite  de  levier  en  bafcule^ 
laiflant  les  Poteaux  k  feizepieds,  fansallongeroutr^ment 
les  colets  du  Treuil,  conl^uemment  fans  les  trop  afibiblir  ; 
5**.  enfin,  pareequMI  eAt  Idlu  d^molir  toute  la  machine 
pour  en  renouveller  PArbre,  s^il  n'y  eiit  eu  que  feize  pieds 
entre  les  Jumelles  et  les  Poteaux :  or  cet  Arbre  cafibit  quel- 
.quefois,  car  il  eft  recommand^  dans  le  texte  d^en  avoir  uii 
toujours  pr£t  a  ^tre  fubftitu^  k  celui  qui  viendroit  i  fe  bri- 
fer,  Ciuip.  13.  Ceft  encore  pour  faciliter  T  introduftion 
du  nouvel  Arbre  que  nous  arrondifibns  les  Poteaux;  il  eft 
vifibie  que  leur  ^uarifiage  eftt  6t&  un  obftacle,  car  malgr^ 
les  dix-huit  pieds  que  nous  donnons  au  lieu  de  feize,  mal- 

r't  tout  Tavantage  qu'on  pouvoit  tirer  de  PexhaulTement  de 
pointe  jufqu^aux  poitrails,  tandis  qu^on  iaiifoit  trainer 
le  pied^  il  n^y  avoit  efieftivement  que  la  place  abfolument 
li^cefliure  pour  cette  introduftion»  et  F^quariiTage  des  Po- 
teaux  Ve&t  rendu  infuffifante.    Mais»  dira<*t-on  t>eut  £tre, 

I'Arbre 


670       EXPLICATION  RAISONNE^E 

FArbre  n'avoit  que  faire  d'dtre  guid6  en  fii  pointe,  les  Ju- 
melles  puiflantes,  comme  elles  le  font,  devoieut  fuffire, 
elles  n'avoient  pas  un  Chapeau  pour  rien,  les  poitrails  pou- 
voient  porter  en  encorbellement  deffus  ce  Chapeau,  et  re- 
pondre  aux  Poteaux  6cartes  Van  de  Fautre  de  toute  la  lon- 
gueur  du  Treuil^  qui  feroit  bien  plus  conforme  a  Pufage, 
tant  des  Anciens  que  des  Modernes ,  s'il  avoit  fes  tourii- 
lons  k  fes  bords,  TArbre  alors  auroit  ^t^  introduit  Le  pied 
premier  entre  les  Poteaux. 

H  eAt  donc  fallu  mettre  nenf  pied  entre  les  Poteaux;  et 
donner  trois  pieds  et  demi  de  porte  fur  le  vuide  au  Chapeau 
des  Jumelles;  donner  treize  pieds  de  largeur  i  une  macbi- 
ne  qui  en  a  affez  de  fix.  Regarde-t-on  comme  une  foffe 
cotte  les  Vnn.  du  Treuil  outre  fes  tourillons?  mais  le  ca- 
ble  en  devoit  occuper  au  moins  quatre  pieds  dans  le  milien, 
et  il  n'en  falloit  pas  moins  de  deux  k  chaque  bout  pour  le 
jeu  des  Leviers  gin6  par  le^  Poteaux;  ces  mefures  porte- 
roient  toujours  la  largeur  totale  de.  la  machine  a  douze 
pieds  au  iieu  de  fix  qui  lui  fiiififent^  et  la  largeur  du  han- 
gard  k  plufieurs  pieds  de  plus  que  ie  n^effaire,  non  cepen- 
dant  jufqu^aux  LII.  du  texte.  Mais,  ce  qui  eft  decifif ^  tou- 
te  la  longueur  de  TArbre  n^efit  pas  ^t^  mife  a^profit,  ou  les 
colets  du  Treuil  prolong^s  ju(qu'ji  plus  de  quatre  pieds» 
euffent  ^t^  fort  chancelans,  laiflant  de  cdt^  rimpoifibilite 
r^elle  de  fiipprimer  les  guides  de  ia  pointe  de  PArbre,  faus 
s^expofer  i  ies  accidens  toujours  pr^judiciables  et  quelque- 
fois  fimeftes.  Si  donc  nos  changemens  dans  letexte  /ont 
vifiblement  autant  de  correftions  bien  fond^,  ceUes  ^jai 
concement  les  poutres,  dont  trois  doivent  fappl^r  k  deux 
de  trente-fept  pieds  de  longueur,  ne  font  pas  moins  legitt- 
mes:  il  eft  6vident  que  fi,  le  fort  emportantleibible,  de 
deux  mefures  Caton  n'a  pris  que  la  plus  forte,  il  a  dii  ecrire 
vingt-cinq  pieds  de  longrueur,  au  lieu  de  vingt-deux.  Mais 
peut  -  6tre  avoit  -  ii  ^rit  deux  de  vingt  -  cinq,  et  one  de 
vingt-deux,  et  qne  ce  paflage  a  comme  tant  d^autres  eCe 
defigur^  par  les  Copiftes. 

-  (M.)  Port6e  des  cours  de  poitrails  fur  les  murs  da 
pourtour:  chacune  des  deux  poutres  qui  forment  un  cours, 
paffe  dtt  mur  fur  le  Chapeau  des  Jumelles  a  1'apiomb  de 
ces  piliers,  enfuite  fur  les  Poteaux  dont  le  diametre  eft  £gal 
i  la  largeur  du  fardeau  qui  les  charge;  et  enfin  s^ente  a  ik 
feconde  dans  le  milteu  de  leur  largeur  commune. 

(N.)  TVabecula,  autre  poutre  fervant  d'etreflaion  cntre 
nn  preffoir  a  droite  et  uni  gaucbe^  etpotite  entre  le  pafia* 

ge 


DES  .PLANS  FIGURE'S  etc.         671 

ge  des  voitures  et  le  mur.  Cette  poutre  eft  indiquee  en  N 
.  par  des  lignes  ponftuees,  et  c^eft  le  lieu  qui  femble  prefcrit 
par  le  texte,  ii  nous  entendons  ici  par  canaks  les  Baffins 
des  PreiToirs  ou  leur  fofles,  comme  il  faut  Fentendre  plus 
b|is  par  canalis  rotunda.  Mais  elle  ne  pouvoit  pas  fervir  de 
Chapeau  aux  Jumelles^  premierement  parce  qu^ielle  n^avoit 
qu'un  pied»  fecondement  parce  qu^eile  n^avoit  que  vingt- 
trois  pieds  et  demi,  ou  vingt-quatre  felon  une  autre  le^on, 
e€  quMi  lui  en  eiit  faUu  trente-quatre;  elie  n^eut  fervi  de 
rien  dans  ies  deux  pieds  qui  feparent  ies  Jumeiies  du  mur, 
ce  mur  faifant  avec  ie  pius  grand  avanti^e  ce  que  cette  pou- 
tre,  qu^on  he  peut  coniid^rer  que  comme  un  etreililion^ 
pouvoit  faire.  IVIais  ii  eft  viiible  qu^eiie  n^etoit  pas  fans 
utiiit^  k  queiques  pouces  au  deia  du  miiieu  de  i^intervalie, 
qui  fe  trouve  entre  le  mur  M  et  ia  ligne  capitaie  RR,  qni 
divife  en  deux  parties  ^ales  ia  iongueur  du  liangard. 
Voyez  N*  Nous  fommes  donc  forc^s  de  traduire  ici  Cana- 
tes  par  le  pai&ge  des  voitures :  eifed:ivement  le  poids  des 
Yoitures  creuiknt  ie  terrein,  ce  paiTage  avoit  Tair  d^un  canal 
reiativement  au  refte  du  piein-pied. 

Ce  n^eft  pas  tout ;  /ub  ne  veut  pas  dire  deiTous,  car  cer- 
tainement  ces  poutrea  fous  les  poitraiis  n'auroient  aucun 
foutien ;  d^un  autre  cdt^»  fi  on  les  fuppofe  fur  ie  Ciiapeaa 
des  Jumelies  fous  les  poitrails»  elles  en  fuJTent  1'appui; 
il  eft  donc  bien  evident  qu^il  faut  ou  Ure/upeTf  ou  donner 
kjub  ia  mdme  iignificatioD,  ce  qui  n^eft  pas  fans  exemple 
dims  Pancienne  latinit^. 

(O.)  In  Hs  trabecuHs  TVabeSy  1)outs  de  poutres  ou  forts 
madriers  dont  nous  avons  befoin  ici^  i^  pour  compieter 
le  chapeau  et  former  fur  ces  pNoitrails,  qui  laiiTent  entre  eux 
un  vuide  de  deux  pieds,  le  lit  de  la  ma^onnerie  fufpendue» 
a*.  pour  fournir  des  points  de  fufpenfion  aux  Moufles,  3^. 
enfin  pour  prolonger  la  piece  N  par  ies  deux  bouts,  4  I'ef« 
fet  qu^elle  contrebute  les  deux  PrelToirs  oppofes  par  fbmcs 
de  dehors  en  dedans,  comme  elle  les  contrebutoit  de  de- 
dans  en  dehors.  Je  veux  dire  qu'  il  eft  n^cefTaire  qu^ua 
bout  de  bois  de  l^^uariifage  de  r  ^trefiOon  ou  du  moins 
approcliant,  s^aboutiUe  jL  cette  piece  par  entailie  a  mis  -  bois 
fur  le  poitrail  o^  elle  arrive^  fi  eile  a  vingt-quatre  pieds 
oomme  on  le  lit  dans  quelques  Editions^  s^etende  en  droi* 
te  ligne  par  dejTus  le  fecond  cours  de  poitrails,  et  penetre 
au  moins  de  deml*pied  dans  le  mur^  comme  nous  Pavons 
figuri  en  O. 

<0E.) 


673       EXPLICATION  lUlSOxNNE'E 

(0£.)  ParieteSf  murailles»  ou  plutdt  mafHf  de  ma^on- 
nerie  qui  devoit  pefer  au  moins  quarante  miiiters.  Nous 
chargeons  les  pieds  de  nos  Jumelies^  &e{t  ce  que  nous 
nommons  les  enraciner,  ies  Anciens  en  chargeoient  la  t^te; 
les  ndtres  ibnt  des  tirans,  les  leurs  ^toient  des  pieds  droits» 
des  piliers  et  des  piiiers  tres-charg^s:  car,  pourr^fiftera 
1'efFet  des  leviers  combin^s  qui  compofoient  cette  machine, 
11  n^y  avoit  pas  trop  de  quarante  miiliers  de  poids  en  ma- 
fonnerie  fur  un  Prefibir  mWiocre.  Voyez  Fig.  IV.  Pl.  !• 
et  Fig.  I.  Pi..n.  Nous  n^avons  pas  cru  que  ces  mallifs  de 
maconnerie  s^etendilTent  au  dela  de  Papiomb  des  Jnmelles 
et  des  Poteaux,  vA  Pinutiiite  d^une  telle  prolongation  pour 
Peffet  des  machines  et  la  privation  des  jours  ^leves  qi^elle 
auroit  occafionn^. 

(P.)  jireaf  PAire  qui  tepoit  lieu  de  notre  maie,  elle 
eft  cottee  fix  pieds  de  diametre»  et  cela  fuffifoit  bien  pour 
Poiive:  ii  y  a  Uea  de  croire  que  pour  le  raiiin  elle  etoit  plus 
grande. 

(P  liesenb.)  Canalis^  le  Baffin  dans  lequel  P  Aire  fe 
vuidoit,  et  ou  Pon  puifoit  la  liqueur  exprimee.  il  n'avoit 
que  faire  des  quatre  pieds  et  demi  de  diametre  que  lui  don- 
ne  le  texte,  mais  la  profondeur  ^toit  effentielle,  et  il  n'en 
eft  rien  dit  fuivant  la  le^on  commune,  c^eft  pourqaoi  nous 
prenons  trois  pieds  pour  ie  diametre,  et  le  pied  trois  quarts 
reftant  pour  la  profondeur^  en  liiant  latum  P.  IIL  aitum 

F.ISB^ 

(Q.)  CaeterufH  pauimentumf  le  Pav6  general  dela  to- 
talite  du  hangard,  different  de  celui  des  maies  ou  Aires,  eC 
des  Baffins^  qui  ^toit  de  ciment  de  tits  poliaPhuile:  en 
effet  ce  pav^  g^n^ral  n'etant  qtfen  ciment  ordinaire,  nous 
perfuade  que  f  arida  tefta  qu^on  employoit  pour  former  1* 
enduit  de  PAire  et  du  Baffin,  doit  Itre  rendu  par  ciment  de 
t^ts,  iequel  ^toit  inconteibblement  le  meilleur,  vu  que  la 
poterie  6toit  de  bien  meilieure  terre  que  les  briques  et  les 
tuiles,  et  que  la  cuiffon  en  ^toit  bien  plus  parfaite. 

(R.  R.)  Ligne  capitale  du  plan  paffant  par  le  milieu  de 
Pifhe  et  de  Pautre  porte  k  charrois^  et  diviiant  en  deox  par- 
ties  egales  la  longueur  du  hangard. 

(T.)  TVapeti,  les  quatre  TVapetes,  f^avoir:  un  en  T  i 
d^pouill^  de  tout  agrais  et  reduit  au  Baifin,  Hbrtarium: 
ua  en  T2  avec  TEffieu  feulement,  Cupa:  un  en  Tj  avec 
l^Effieu  charg^  des  deux  Meules,  et  rang^  de  maniere  a 
montrer  qu'  ils  ne  g^nent  ni  les  voitures  dans  leurs  pafla- 
ges^  ni  le  jeu  de  celui  qui  les  avcdfine:  enfin  un  en  T4 

nnge 


DES  PLANS  FiqURE'5  btc  ;       673 

rang^  k  deflein  de  fkire  apperfevoir  les  manoeovres  mi 
Preflbirs.  Mais  avant  de  pafler  aux  Trapetes,  il  nous  refte 
a  expliquer  le  furplus  des  detaiis  du  Preflbir,  qui  ibnt  rap- 
pelles  par  la  Fig.  L  de  la  Pl.  U.  f^avoir :     ♦ 

(ot)  Fecles.  Les  barres  ou.  Levi^rs  k  Paide  desquels 
on  tourjioit  le  Treuil,  Nous  avons  fuppofe  au  TreuU  les 
deux  Leviers  de  douze  pieds.       .[.,, 

(j8)  La  corde  des  Levier^  qu^.nouft  entendons  par  Ca- 
fiflmm.  il  eft  facile  devoirque  ians  cette  corde  la  longueur 
de  ces  barres.  ei^t  kt&  inutile. 

(X)  Les  leviers  de  dix  pieds  avec  leur  corde,  et  ceux 
de  huit  pieds  Ikns  corde^  vu  leur  peu  de  Iongueur>  iigu.re$ 
^reiTes  contre  le  mar  du  Preilbir. 

(y)  /bMis  loreuSf  Chap.  13.  les  deux  montans  du  Cable 
^tti  du  Treuil  s^6Ieve  en  douhle  pour  embraifer  la  pointe 
de  r  Arbre^  o^  fans  doute  il  ^toi^  fix^. 

(tf)  TVochleaef  les  Moufl^s  au  delTttS  de  cette  mdme 
pointe  qui  fervent  a  relever  l^  Cable :  la  corde  de  ces  Mouf- 
•fles  eft  double»  et  pend  enarriere  des  deux  mont^ns  d^ 
Cable ;  une  partie  de  ces  objets  fe  trouve  de/Tm^e  fur^  U{i 
fles  ventaux  de  la  pprte  d'  entr^e.  Les  haufies  fous  la  poii- 
.trelle  qui  fufpend  les  MouiHes,  ^toient  fi  naturelles  a  ima- 
£iner  et  fi  necelTaires  pour  ne  pas  perdre-une  partie  tres 
importante  du  jeu  de  FArbre,  que  nous  n^avons  pu  noas 
refufer  a  ce  fupplement 

(«)  j^Jjfercultm  9  le  Pied-droit  fiir  lequel  noas.fuppo- 
fons  qu^gn  mettoit  I' Arbre  en  bafcule,  quand  il  falloit  com* 
mencer  une  ferre  ou  achever  de  le  relever;  il  feroit  fous 
fa  pointe  entre  les  Poteaux^  s'il  s^agiiToit  de  foulager  les 
Itloufles  ou  de  les  ferrer  dans  le  Camarium  dn  Chap.  63. 

(@)  Orbis  olearius ,  la  Table  de  diarge  qui  recouvroit 
le  tas  d  prefl)irer. 

(*)  Ftbulae^  huit  Aiguilles  dreflees  contre  le  mur,  jfjr 
en  ayant  que  quatre  fous  P  Arbre;  il  y  en  auroit  cinq  Vil 
touchoit  au  Chapeau.  II  n^y  a  place  pour  les  douze^  que 
qoand  T  Arbre  re^ie  fur  le  poitrail  des  Jumelles. 

Nous  avons  reprefent^  PI.  II.  un  Preflbir  a  huile^  et 

sion  un  prefToir  k  yin ;  ces  derniers  difi(^roient  elfentielle- 

tnent  des  autres»  comme  on  voit  par  le  Chap.  19.  iii  vaf^ 

vinaria  etc.  paflage  que  nous  avons  ponftu^  tout  autrement 

,a^il  ne  Teft  dans  le  texte,  en  ajoutant  au  mot  abfieut  celiH 

e.  Capituhf  fond^s  fur  rimpoiSbilite  de  trouver  aucun  (^ns 

^  ia  .phrafe  ians  ces  cLangemens^  et  far  ce  qu^elle^ez^  pr^- 

iente  nn  tr^s  jufte.a  Taide  de  ces  correQi^na,    Ka  ^S^ 

TonuI.P.II.  Vv  les 


.1 


674       EXPLICATION  RAISONNE^E 

les  facs  cPoItvcs  n^ayattt  jamais  ;\  s^ailaiirer  beauconp  acfaa- 
que  fipire,  1'Arbre  du  Pfeffoir  a  huile  n'avoit  jatnais  de 
gratidd  arcs  a  parcourir.    Mais  les  preffureurs  euffent  ete 
expofes  a  fe  heurter  la  tdte  fdus  T  Arbre  6Iev^  au  plos  haitt 
de  (bn  chemin  ^  fi  lenr  mantpulation  les  eut  obiiges  de  tra- 
vaiHer  fous  une  poutr^  auffi-pres  de  terre,  auffinerexi- 
geoit-elle-pas,  mais  celle  du  preffurage  du  raifln  en  fit  nne 
neceiRt^;   il  fut  de  tdut  teihps  indifpeniable  de  travailier 
fous  TArbre  pour  former  te  fac,  le  couper,  le  relever:  voi- 
la  donc  une  caufe  de  V  exhauffement  prefcrit    Mais  pour-i 
qudi  deux  pieds?    ponrquoi  cette  Atguille  purticuliere? 
Obfervons  d^abord  qne  fi  le  repos  de  P  Arbre  fiit  refte  lixe 
fous  le  Chapeau  immediatement,  Perfiauffement  en  quei^ 
tion  n'eut  prodiiit»qu'un  exces  de  libert^  fous  citte  piece, 
et  que  cette  meme  piece  ^tatit  appuy^e  en  bafculefur  fon 
pied-droit,  n^auroit  eu,  comme  celle  da  Preffoir  a  huile, 
qu^nn  piedde  libert^  pcor  elever  fa  polnte  a  l'effet  d'abaif- 
fer  fon  pied  et  de  cornniettcor  une  ferre:  br  il  eft  clalr  qne 
ce  pfremier  temps  de  chemin ,  fulfifant  pour  une  preflbree 
d'oHves ,  ne  p^ut  jamais  fuffire  pour  tme  preffuree  de  rai- 
iin%.  •  Cette  Aiguille  etoit  donc  ajoutee  pour  fixer  ie  repos 
4e  l*Arbrcf  a  uti  pied  et  demi  plus  bas,  refpeftivement  aux 
•poitrails ,  qiie  d«ins  les  Prellbirs  a  huile ;  pour  donher  a  cet 
•Afbre  dettx  pieds  et  deJmi  de  jeu  au  Keu  d'nn,  «n  mi^me' 
temps  qu*en  mettant  fix  pouces  de  plus  entre  lecorpsde 
P  Arbre  ehfon  ropos  et  le  (bl,  on  obvioit  a  tout  danger  de 
fe  heure^r  la  t^te  en  travatllant  fous  ce  meme  Arbre.  Qaant 
'4  i'Aiguille,  c^eft  moinsjpour  lui  donnerdeia/brce,  que 
^pour  le  rendre  ftabie  en  fota  logement,  qo^on  lui  a  danii^ 
plus  d^^equariffage  qu'aux  aUtres,  en  effet  de  la  difference 
die  ft3i  doigts  au  demi-pied,  11  fefultoit  de  chaque  c6te  un 
^paulement  de  neuf  lignes  de  faillio,  ppur  foutenir  l*Aiguii- 
le  etPempecher  de  defcendre  avec  le  Pied  de  FArbre. 
*    -  '  Paffons  enfin  au  Trapete  et  jettons  les  yeiix  fur  le  bas 
dola PI.  n.  Fig.  IT. 

(U)  Mortarium,  ^l^vation  par  moiti^  de  1'  ext^rieor  dn 
Baffin  d'un  D-apete. 

(U  licgenb )  Coupe  corfefpondanfe.  Ofi  y  diftingufe  en 
(ti  i)  Labrune  la  coupe  du  rebord ,  par  la  quelle  on  peut  jn- 
ger  de  la  forme,  que  nous  fuppofons  a  cette  partie,  fur  les 
raifbnsque  nous  donnerons;  le  texte  ne  Findique  point: 
en  (u:  bb)  la  largeur  du  champ  du  Baifin:  -en  (uc)  mi/&i- 
Wttwi,  'Ift  moitie  de  la  coupe  du  Miliaire:-  en  (u  d  >  la  tnoiti^ 
^e  U  fargeur  de  ^  Bo^teeentrale^  dans  la  queile  etdit  re^ 

le 


DE5  PLANS  EIGURETS  etc.  :       •75 

le  pied  de  la  Colonne  et  le»  ooins  de  {kule,  qul  k  m^inte* 
npient  dans  fon  plomb. 

(V;  Colutnella,  moitie  de  rexterieur  de  cette  Coionne« 

(F  liegenb)  Coupe  correfpondante.  La  Colonne  eft  le 
principal  axe  de  mouvement  de  la  machine. 

(W)  Cupa,  moitie  de  V  exterienr  de  V  EffieU.  Cette  pie- 
cc  forme  en  meme-temps  1'Efliea  des  deux  Meolea  et  let 
br.is  de  levier,  k  Paide  desquels  on  les  toufne  L'effieii 
eft  Taxe  horizontsd  de  ieur  rotation ,  comme  la  Colonne  eft 
Taxe  vertical  de  (bn  mouvement  circolaire. 

(^lit^znb)  Coupe  correfpondante.  La  Colonne  ^toit 
re^ue  dans  V  Effieu  { Wj)  perce  pour  cet  effet  dans  fon  jufte 
mUieu ,  et  gami  dans  fon  trou  d^  une  Boetc  ou  Canon  de 
fer,  Fijlula  ferrea^  on  voit  la  coupe  de  cette  Bo^'te  en  (e)f 
elle  etoit  retenue  inferieurement  par  une  Platine  de  fer 
percee,  Tabula  ferrea  ^  on  voit  la  coupe  de  cctte  Platine 
en(f)  et  celle  4es  Lames,  Laminaef  qui  rev^tilToient  le$ 
deux  parois  tranfverfes  du  Trou  qoarre  perce  dans  TEffieu, 
Foraniina.  • 

(X    OrbiSf  exterieur  d'une  Meule  en  place. 

(XUt^mb)  Coupe  correfpondante.  On  voit  en(gg). 
ModioluSj  la  coupe  du  Moyeu  d'oIivicr  Orckisf  on  voitque 
les  Meules  ne  touchoient  point  au  champ  (bb)  du  Baffiin,  ni 
au  Miliaire  (c),  ni  au  rebord  (a);  mais  malgre  le  doigt  de^ 
liberte  recommande  par  le  texte  entre  les  Meules  et  cette* 
demiere  partie,  elles  ne  pouvoient  faire  leurs  r^volutions 
(ans  toucher  au  rebord,  a  moins  qu*il  ne  futform^  comme 
la  figure  le  defigne,  et  que  les  Meules  ne  fuITent  delard^es 
tout-autour:  les  Anciens  leur  donnpient^reeUement  cette 
forme,  puifque  Caton  parlant  de  leurs  dimenfions  au  fortir 
de  la  carriere,  leur  donne  plus  d' epaiffeur  que  de  largeutL 
au  Baffin,  dans  \h  quel  eUes  doivent  rouler,  Chap.  35* 

II  falloit  des  Rondelles,  ArmiUaet  entre  T^aalementde 
PEffieu  et  la  Meule,  pour  preferver  Tun  etFautred'une 
trop  prompte  ufure,  et  poor  ranger  la  Menl^  dans  le  plan 
vertical  diftant  d'un  doigt  de  celui  duMiliaire,  commeil 
en  falloit  entre  la  Meule  et  TS  ClavuSf  qui  laretenoit  en 
place ;  on  voit  les  coupes  dea  premieres  en  (h)  pour  ua 
c6te,  et  en  (i)  pour  le  c6t6  ojppofe,  comme  on  voit  en  (k) 
celle  de  V  S.  On  n'  a  point  ngure  les  quatre  pieced  de  fer 
en  forme  de  Goutiere,  Imbrices^  dont  la  pardejde  FEffieit 
deftinee  a  remplir  le  Moyeu  devoit  etre  rev^tue,  et  l'on  ne 
voit  qu^unetres-petite  partie  de  la  Frette,  FmmemJLdbra^ 
rium,  qui  emlxral&it  ces  qnatxe  j)iecea  a  la  Cbrtie  da  Moyeis 

Vv  3  en 


«7«      EXPLICATION    RAISONNE^E 

cn  (1),  da  cdt^  (X).  Mftis  il  eft  facile  de  fappl^r  i  1« 
figare,  et  de  fe  former  ane  id4e  jufte  et  clure  de  cette  w- 
matiire. 

00  Qtpulaej  Pieds  pendiuiSy  depeodances  de  PEfliea. 

(T  liesenb)  Coupe  relative,  par  la  quelie  P  on  voit  de 

Jaelle  maniere  ces.  pieces  fdnt  tailleeSi  poar  s^implanter 
ans  les  trous  garnies  de  lames  de  fer  et  s^attacher  ferme- 
mentirEffien. 

II  eft  ^vident  par  le  texte  qne  la  perfeftion  dn  Trafete 
r^iidoit  principalement  dans  la  jaftelTe  avec  laquelle  les 
Meules  £u(roient  lears  revolutions  en  obfervant  conftam- 
ment  an  intervaile  d'un  dotgt  entre  leur  furface  pofterieare 
et  le  Miliaire,  anterieure  et  le  rebord,  cylindrique  et  le  fond 
du  Baflin,  et  cela  crainte  qn^elles  ne  callaffent  les  noyaux 
des  olives.  II  s'enfuit  que  ces  Meules^  malgre  leur  poids 
qui,  pour  cbacune^  ne  s^ecartoit  gueres  d'an  milier,  etoient 
Hifpendues  a  leur  Eflica  toutes  les  fois  qu^elles  n*avoient 
aucune  refiftance  fous  elles^  aufll  cet  Efliea  ^toit-ii  gami 
de  fer ,  en  defliis  pour  tous  les  cas  ou  il  devoit  fufpendre 
les  Meules,  en  deubus  poar  tous  ceux  oii  les  fruits  a  tritu- 
rer  devoient  foutenir  les  Meules,  et  par  leur  entremife  fol- 
liciter  rEffieu  i  s^^Iever»  comme  il  n^^toit  gami  en  avant 
et  en  arriere,  parceqae,  (kns  doute,  on  tournoit  les  Mea- 
les,  tant6t  en  un  fens»  tant6t  en  Pautre.  H  falloit  donc 
que  cet  £ffieu  fut  lui-m^me  fufpendu  par  la  Colonne  oik 
par  quelqu^aatre  appui;  i\  c*etoit  par  la  Colonne,  la  Plati- 
ne  (f)  «oit  une  Platine  de  frottement  et  repofcit  far  Dn 
^paulementfourni  par  la  Colonne.  Mais  alors  que  voodront 
dire  les  Pbrafes  inter  Capam  dextra  fintftra  pertimdito^  itfi 
crbes  uUiores  erunt?  i,  quoi  bony  difons  nous,  ces  trou^  in- 
teriearement  garnis  de  fer  et  perc^s  en  -deiTous  de  1'Efliea; 
car  ripUcato  in  inferiorem  partim,  ne  laiflTe  pliis  de  doate 
qu^entre  le  deirus  et  le  deflbus;  mais  ces  trous  en-deflas 
n^offrent  aucane  id^e,  qu^on  puifle  conciiier  avec  ceiles  qut 
i^fohelit  des  paflages  clairs  de  ces  Chapitres,  or  de  quoi  fer- 
Viroient  ces  trous  dans  les  cas  ou  FEiiteu,  defendu  par  une 
bonne  Platine  de  frottement,  tDumeroit  fur  uu  ^paulement 
fbumi  par  la  Colonne»  et  comment  r^leveroit-on  PEffiea 
et  les  Meules  en  appiiquant  fur  Ic  Miiiaire  de  petits  Ronds 
de  bois  perc^  et  enul6s  par  la  Colonne»  orbiculos  ligneos? 
Sur  ciBS  confiderations  nous  avons  con^us  ces  trous  en  def* 
fotis  de  PEffieu,  et  letendQ  par  le  mot  cuputai^  des  pieces  de 
bois  formant  deux  groQes  exub^rances  fous  PEffieu,  et  at- 
tKhces  au  mcyen  d'un  de  leors  bouts^  tailli  en  tenon  quar- 
:    '  re 


DES  PLANS  FIGURE^S  «rc.        «77 

ri  efc  s^ft^  tu  troa  qui  le  rei^Oift^  pieces  pendantei  non  juf- 
qn^au  Miliaire,  mais  jufqa^au  Tourteau  fupefieur  d'un  tu 
de  Tourteaux  appliquls  les  xstis  fur  les  autres  fur  le  Miiiai- 
re,  et  enfiles  par  la  Colonne,  pour  fervir  de  palier  i  ceg 
exub^rances.  Neqs^oas  les  figuron^».  difons-nous,  frot* 
tantes  en  gliflant  fur  le  Tourteau  fuperieur,  dont  l^^paifieur 
jointe  a  celle  des  autres  Tourteaux,  a  la  longueur  qu^elles 
ont  elles-m^mes,  et  i  la  hauteur  du  Miliaire^  formepre* 
oi(Sment  celle  qu^il.failt  pour  foutenir  les  Meules  ^L  un  doigt 
du  champ  du  Baffin.  Le  frottement  ufoit  les  pieds-pendants 
de  PEiueu  et  le  Tourteau  fuperieur.    La  pr^cautioii  qu^on 

1>renoit  pour  la  cgnfervation  du  trou;  vient  k  l^appui  de 
'id^e  que  nous  nous  formons  de  leur  fr^quent  renouvelle- 
inent;  mais  les  Tourteaux  ne  devoient  pas  s\t^  beaiiconp 
moins  vite,  et  pour  en  enfiler  u^,  il  falloit  demonter  toute 
la  machine,  ce  qui  ne  s^accorite  pas  fi  bien  avec  notre  id^n 
n^anmoins  it  faut  confid^rer  que  le  Tourteau  fup£rieur  pou- 
voit  #tre  fait  de  tel  bois,  et  avec  tel  foin,  qu^il  durilt  plu* 
fieurs  annees;  d^s-Iors  it  pouvoit  toe  d'une  feule  piecc» 
et  plac^  avant  rEflieu;  les  autres  ^toient  en  deux  moittes 
femi-circulaires,  on  les  gliiToitfous  le  premier,  minces  oa 
epais,  comme  il  le  falloit  et  fitdt  qa'il  en  ^toit  befoin,  fims 
rien  demonter.  On  placoit  de  m^me,  fans  rien  d^monter 
que  les  Tourteaux  de  deux  pieces^  de  nouveaux  pieda-pea* 
dants,  sMIIefalloit. 

(Z)  Orbkuh$s  t^neus^  Tourteaa  de  bois  (hr  lequel  les 
pieces  (Y)  frottent  et  gliflent  circulairement^  en  con(e- 
quence  du  moavement  de  PEffieu. 

(Z)  Coupe  r^Iative:  au  deflbus  de  ce  Tourteaa  priaci* . 
pal,  on  en  voit  de  minces:  ceux-ci,  (bionnous,  fontde 
deux  pieces  femlcirculaires ,  pour  qu^on  pAt  lea  mettre  et 
les  Ater  fans  rien  demonter,  cequi  n*  4toit  praticable  que 
parce  moyen  feut.  Quant  i  cehii  fur  lequel  giifient  lea 
pieds-pendants,  ildaroitfiins  doute  long-temps,  mais  jl 
falloit  tout  d^nKinter  quand  il  s^agiflbitde  le  renoavelleiv 
nous  penfons  en  efFet  qu^il  ^toit  d^une  feule  piece:  on  re- 
nouvelloit  les  pieds-pendants  fims  d^onter  aatre  chofe 
ijue  les  Toarteaux  en  deux  pieces,  pour  rabaifler  le  fup^- 
xiear  jufques  for  le  Miliaire. 


Vv  3  IV.  OB* 


074     ¥..  GOI?F<>K  OPSERVATIONS 

IV. 
OBSERVATIONS 

SUR    LA 

VOLI6RE    DE  VARRON 

P   A  R 

M.      G    O    I    F    F    O     N, 

DX     L^ECOLB     ROYALE     VETERINAIRS 

RAPPORTl^ES    DANS    LA 

TRADUCTION  FRANCOISE  DEyOUVRAGE 

DE    VAKRON 
^  T.   n.    p.    306.    ct    faivantes. 

(PL  III.  et  ir.) 

Qn  auroit-lieo  de  s*^topner  qu'un  Anteur  tel  que  Varron, 
^^  qui  le  plus  fouvent  en  dit  plus  qu'  il  ne  fiiut,  fe  fut  dif- 
penfe  de  tous  les  details  niceffiiires  fur  un  objet,  qui  fe 
trouve  annonc^  dans  Ibn  Livre  de  maniere  a  donner  aiix 
Lefteurs  la  pius  grande  envie  de  la  connoitre»  ou  qu*il  eut 
^U  auffi  peux  jaloux  de  fe  faire  entendre  qu'il  Je  paroit,  fi 
l^n  rie.  vqyoit  clairement  que  fon  texte  a  ke  mutile,  cor- 
rompa  et  defigure  de  mille  manieres>  foit  par  les  ancieM 
Copiftes,  Cbit  par  le$.Typographes,  qui  leur  ont  fuccede» 
fort  eniin  par  les  Grammairiens  qui,  fans  aucune  connoif- 
f4nce  des  Arts,  fe  font  mel^s  de  corriger  des  articles>  dont 
Kntelligence  fut  toujours  refervee  aux  Artiftes.  II  n'eft  plus 
poflible  aujourd'hui  de  retablir  le  Texte  dans  fon  premier 
etat ,  mais  nous  nous  flattons  que  notre  veriion  donnera  au 
Lefteur  Tidee  k  plus  approchante  tle  celle,  que  1'Auteur. 
s^eft  propofi^  de  rendre.  Pour  la  rendre  encore  plus  nette, 
nous  allons  examiner  le  mot  de  cavea,  que  nous  avons  ren- 
du  par  porte ,  ajouter  quelque  fuppliment  au  Texte  en  con- 
fequence  de  ce  mot,  et  enhn  diiliper  les  doutes  que  le  Le- 
fteur  pourroit  conferver  fur  le  fens  que  Ton  adonne  a  quel- 
ques  autres  mots. 

•ao    ;l  /  Le 


SUR  LA  VOLIE^RE  DE  VARKON.    679 

Le  ftylobate  qai  circonfcrivott  le  fallon,  etoit  fans  doute 
interrompu  dans  P  entercolonne  du  milieu  du  cdte  de  la 
grande  Voliere^  a  reffet  de  loger  un  nombre  fuffifant  de 
marches  pour  monter,  non  fur  le  haut  des  gradins^  ^'eut 
^t^  monter  pour  redefcendre»  mais  fur  ceplein-pied  que 
PAuteur  nomme  lapis^  et  qu'il.ditclairement  etre  au-def-* 
fous  du  {iylohatfi ,fijiibter  columnarum  ftulobatm.  Ce  ftylo- 
bate,  difons  nons,  ^toit  interrompu,  ii  non  pour  loger  led 
marches  indKpfeafsrblement  n^ceflaires,  au  moins  pour  on- 
vrir  un  paffage,  fi  I'on  fuppofe  les  marches  en  perrons  ex- 
t^rieurs.  II  falloit  donc  que  le  filet  de  cordes  de  bpyaux  et 
k  iilet  ordinaire  4  prendre  des  oifeaux,  fuflcnt  ouverts  au 
droit.de  ce  paQage:  des-Iors  ni^la  Voliere  particuliere,  nl 
la  grande  Voliere  n'auroient  plus  ete  clofes,  Pour  retablir, 
cette  cloture  et  la  conferver,  on  avoit  vifiblement  pris  le 
parti.  de  former  en  filets  convenables  les  parois  et  le  pla- 
fond  de  chaque  paflage»  et  d'en  fermer  Tentree  et  la,  fortie 
par  des  ventaux  de  porte»  dont  les  panneaux  ne  fulTent  que 
de  filets  comme  le  refte.  La  raifon  en  efi:  claire:  ces  por- 
tes  furmontoient  de  beaucoup  le  gradin  fuperieur ,  c^eft-a* 
dire^  la  bauteur  dn  ftytobate  9  et  cette  hauteur  avoit  etc  rc* 
glee  de  fa^oa,  qoe  du  plein-pied  g^n^ral,  ^tant  debout,  oa 
vtt  lans  gSne.  par  defTus  (ce  qui  la  fixoit  a  quatre  pieds  et 
demi  a  peu  pres)  et  celle  du  plein-pied,  nomme  lapis  d^ns 
le  Texte^  fixee  a  un  pied  neuf  pouces,  n^avoit  et^  arretee  \vl, 
que  pour  que  les  convives  oouches  fur  leurs  lits  viiTent  par 
defihs  le  fl:yIobate»  et  n^nmoins  ne  fuirent  pas  trop  ^leves 
au-defius  du  bafilin.  Mais  toate  autre  parois  et  tous  autrcs 
ventaux  que  des  filets^  auroient  fait  perdre  ces  avantages: 
or  de  pareiis  paflages  tiennent  aflez  de  la  cage,  cauea^  et 
PAuteur  qui  fe  montre  naturellement  porte  a  joucr  fur  lcs 
mots^  a  bien  pii  fe  fervir  de  celni-Ia,  pour  defigner  des 
paflages  ferm^  de  ventaux  fl  Pentr^e  et  a  la  fortie,  a  rcfiet 
que  la  porte  que  Pon  vtent  de  pafler  foit  ferm^e,  avant  qu^ 
on  ouvre  la  feconde»  et  dont  les  parois,  le  ventaux  ct  le 
plafond  font  de  filets,  conime  le.refte  de  la  cloture. 

U  ne  fera  peut-  etre  pas  inutile  d'expofer  ici  1*  idee  que 
nous  nous  fommes  formee  de  eet  edifice  fomptueux  et  re- 
cherch^,  qnand  ce  ne  feroit  que  pour  repondre  a  bien  dcs 
queftions ,  qu^on  pourroit  ^lever  fur  la  Tradudion  et  xn&me 
fiir  FOriginaL 

Commenty  par  exemple,  les  oifeaux  pouvoient-ils  fe 
pafTer  de'  tout  foit  dans  la  grande  Voliere?  quelles  etoient 
leurs  retraitei,  lorfquMl  fivvenoit  des  orages^.principale- 

"Vv  4  ment 


68o      M.  GOIFFON  OBSERVATIONS 

ment  des  gr^tes?  cotnment  denx  morceMix  d^Arcfaiteftare^ 
de  1'importance  du  portique  droit  et  do  portiqae  circalaire, 
qaiy  felon  le  Texte,  ne  poavoient  pas  avoir  moins  de  dix 
pieds  d^entre  colonnes,  mefur^s  d^Axe  en  Axe,  ^toient^ils 
lies?  ou  ^toient-ils  fans  liaifon  Gonvenabie»  qootque  «ppar- 
tenant  a  ia  m£me  piece?  etc.  Sans  repondre  a  chaque  qae« 
ftion  en  particulier,  ce  qui  ailongeroittEO^  cetteNote,  il 
fulfira  de  r^pondre  a  toutes  en  ^^neral.    .^n^' 

Le  ntveau  des  terrains  adjacens,  et  cselo!  de  rarraflb^ 
ment  des  fondations »  ou  de  l^alege  des  flylobates  et  des 
piedeftaux,  ^totent  le  mitae^  ceiui  des  eaux  6toit  de  deux 
pieds  plus  basy  ip/umfalere  ad  duo  pedes  altum  afiagno.  Lt 
hauteur  des  ftylobates  et  des  piedeftaux  ne  poavoit  pasaller 
i  cinq  pieds  fans  defeftuofit^,  puifqu^ils  aaroient  g^nila 
vue  de  ceux  qui  fe  promenoient  for  le  bord  dufleuvey  et 
leur  auroient  intercept^  le  coup-d'oeil  des  viviers,  etc.  Par 
la  meme  ratfon ,  le  Itylobate  du  fallon  ^toit  au  m^me  mvean 
qui  celui  du  portique  d'entr^e,-d'autant  plos  que  priver  c«ix 
aai  ^toient  fou.<;  celui-ci  de  la  vue  du  bofquet  au  travera  da 
^cond,  c^eiit  htk  les  appeller  k  on  tableau»  et  ie  coavrir  k 
leur  arriv^e.  Ces  deux  portiqnes  ^toient  donc  de  mdme 
Ordre  et  fur  mdme  raodule,  et  faifant  partie  da  mdme  tout; 
ils  ne  devoient  point  4tre  fans  iiaifon ;  nous  croyons  donc 
que  les  deUx  murs  de  c6te  n^^toient  point  nods,  mais  qoe 
le  ftylobate  paroiffoit  fous  ces  murs  comme  foos  les  oolon- 
iies  des  portiques,  que  Pentablement  regnoit  for  les  xma 
comme  fur  les  autres^  et  que  toat  ^oit  fidelemeat  raccord^ 
d'un  bout  a  l'aiitre :  nous  crovons  meme  que  ces  man  6* 
toient  d^r^s  d^ornemens  laimins  et  d'ornemens  rentrans, 
comme  de  niches  et  m^me  de  bouiins,  nuis  diftriba^  de 
fa^on  i  faire  decoration. 

Mais  y  quoi !  les  viviers  ^toient-ils  donc  ii  deux  pieds 
au  -  deilbus  du  niveau  des  fentiers  ou  des  allees  qoi  les  envi- 
ronnoient?  nous  ne  le  penfons  pas^  nous  croyons  au  con- 
traire  que  ces  all^es  ^toient  afleur  d^eau,  et  que  \efakr$ 
qui  circonfcrivoit  P6tang  et  fon  fentier,  regnoit  toutautour 
de  la  grande  Voliere^  non  auffi  large  qu^autour  de  P^tangp 
mais  en  forme  de  banqaette  creufee  en  loges^  comme  celles 
d'aatoar  de  1'^tang;  et  que,  pour  paiTer  de  Tentr^  princi* 
pale  au  fallon,  il  &Iloit  defrendre  pres  de  deox  pieds,  et  les 
remonter  au  bout  du  fentier  interm^diaire,  potir  arriver  a  la 
premiere  marche  de  refcalier  qui  montoit  au  fallon. 

Le  portique  du  c6t^  da  Jeuve  etoit  donc  compofi^  de 
douze  oolonnes  fur  deux  rangs  de  fix,  comptant  de  chaqae 

cdt£ 


SUR  LA  VOLIEUE  DE  VARRON.    68i 

cAt^  la  termuudfon  da  mur  ponr  nne  colonne  da  rang  int^* 
rieur.  La  Portiqae  rond  ^toit  compofe  de  douze  colonnes 
ext^rieures  et  de  pierre,  et  de  doaze  colonnes  de  fiipin  en- 
dedans:  les  cdtes  n^etoient  li^s  k  ce  fecond  Portique  que 
par  le  ftyiobate  et  I^eiitablement,  qu  Tun  et  Pautre  retour- 
fioient  d^^querre  k  la  terminaifon  des  miu*s  et  de  la  partie 
parall^Iogrammatique  de  I^edifice^  dont  iis  formoient  les 
deox  grands  cbtis ;  une  nappe  de  filets  fermoit  chacun^  de 
ces  portions  d^entre  eolonnes.  La  terminaifon  des  murs 
lat^raux,  dont  nous  venons  de  parler,  r^pondoit  non  au 
centre  du  (allon,  mais  de  chaque  c6t^  i  la  colonne  qui  le  pr^- 
c^doit,  c^eft-a-dire,  a  la  troifieme  en  comptant  de  1'entree, 
tant  en  allant  i  droite  qu^en  allant  k  gauche,  de  forte  que 
le  centre  de  la  rotonde  etoit  d'un  demi  entrecolonne  en 
avant  de  la  ligne  du  parallelogramme,  qui  fe  trouvoit  op- 
pofi^  k  la  principale  entr^e;  c^eft  par  cette  raifon  que  la 
partie»  qt$d  ad  capitulum  rotundus  eft^  eft  de  vingt  -  fept 
pieds,  quoique  le  rayon  ext^rieor  ne  puifTe  £tre  que  d'en- 
Tiron  vingt-deux. 

Les  colonnes  int^rieures  da  Portique  circulaire,  celles 
ie  (apin,  quoique  plus  gr^Ies,  que  celles  de  pierre,  quoiqu^ 
^lev^es  fur  des  focles  d^un  pied  et  demi,  montoieht  a  hi 
mdme  hauteur,  qae  celles  de  pierre,  portoient  comme  elles 
leur  cut^  d^un  fofite,  et  leur  peu  de  diametre  en  raifon  de 
leur  hauteur  ne  choquoit  pas ,  vA  ieur  rapprochement  da 
centre  g^n^ndy  par  rapport  k  celles  de  la  file  ext^rieure : 
ciles  n'etoient  couronn^s  que  de  Parchitrave,  de  la  s^^lan- 
coit  la  coupole  de  charpente,  mais  peinte  de  maniere  k  la 
htflfer  croire  de  pierre,  comme  les  colonnes  du  dedans. 

Voici  enfin  comment  nous  diftribuons  les  quarante 

J)ieds  de  diametre  de  la  rotonde,  pris  PAxe  k  Axe  des  co- 
onnes  exterieures.  i^.  Pour  les  deux  largeurs  entre  les 
deux  filets  du  Portique  circulaire,  felon  le  Texte,  dix  pieds, 
locus  eji  p.  F*  latus;  2^  pour  deux  largeurs  dn  parquet; 
nomme  dans  le  Texte  lapis,  y  compris  deux  demi-diame- 
tres  de  colonnes  k  leur  embatement,  et  mSme  au  focle» 
douze  pieds ;  3^.  pour  Petang  et  fon  fentir  dix-huit  pieds, 
en  forte  que  ce  Baifin  pouvoit  avoir  de  treize  k  quatorze 
pieds  de  diametre. 

Les  lits  des  convives  s^^tendoient  en  encorb^Iement 

fur  P^tang,  et  portoient  chacun  une  petite  table  particu- 

I      9  liere,  puifque  Tautre  ^toit  toujours  prlte  k  fuir  de  devant 

chaque  convive,  par  conG&quent  la  table  toumante  n^avoit 

I         pas  fept  pieds  de  diametre. 

I  Vv  5  Pi-m. 

i 


68a  M.  GOIFFpN  OBSERVATIONS  btc. 

Pl.  IJL  A.  B.  les  deux  miirs  kteraux. 

C.  Porte  principale. 

D.  D.  Pordque.    E.  E.  les  deux  viviers. 
F.  Sentir.    G.  Saton  en  rotonde. 

H.  H.  Intervale  de  5  p.  de  large  regnant  entre  les  deox  filetf 

des  colonnes. 
1. 1. 1.  Gradins.    K.  K.  AfTife  de  pierre^  Lapis^  elevee  d'un 

p.  9.  po.  fur  le  focle,  et  large  de  5  p.  c^eft  fur  cette  fur- 

face  qu^on  dreflbit  les  lits  des  convives. 
L.  B<iflin.    M.  Sentier  qui  Fenvironne  et  qui  eft  lai^e  d^uii 

pied. 
N.  Isle  qui  occupe  le  centre  du  baflln,  fur  le  centre  de  cette 

Isle  s^eieve  Peflieu  qui  porte  la  table. 
P.  Banquette  creufe  fuppleee  au  texte. 
T.  Maiches  fuppleees  en  confequence. 
U.  Porte  du  Salon,   Tune  de  ceUes  que  bauteur  nonimo 

Caveae* 
X.  X.  Arbrifl!eaux  dans  chaque  entre-colonne  de  la  file  an« 

terieure.     Z.  Z.  Stylobate  et  Piedeftaux. 
Pl.  IV.  B.  Mur  lateral  forniant  le  cote  gauche. 
C.  porte  principale.   D.  Portique.   E.  Un  des  deux  vivier», 

F.  Ligne  qui  borne  \sl  furface  de  Teau  du  vivier;  elle  cen* 
fee  former  celle  du  fentier. 

G.  Salon  en  rotonde. 

H.  H.  Intervale  circulaire  regnant  entre  les  deux  files  des 

colonnes. 
L  1. 1.  Gradins.    K.  K.  K.  Aflife  de  pierre,  nominee  Lapis^ 
L.  L.  Baflln.     M.  M.  Sentier  qui  Penvironne. 
N.  Isle  qui  s'eleve  dans  le  miUeu  de  ce  bafliii  et  fur  le  cen- 

tre  de  la  quelle  s'eleve  Peflleu  de  la  tabie. 
0.0.  Ports  pour  les  Canards.  navalia, 
P.  P.  Banquette  fupple^6  an  texte  pour  racheter  la  profon« 

deur  des  eaux  relativement  au  plein  pied:  ony  fuppofe  les 

retraites  pour  les  oifeaux  comme  dans  le  Socie  du  Saloiu 
Q.  Tourillon  portant  raiguille  qui  marque  les  vents. 
R,  Etoile  qui  en  tournant  tout  au  tour  de  P  entabiement 

marque  Theure. 
S.  Canal  fouterrain  par  lequei  les  viviers  conununiqaenC 

avec  le  baflfm. 
T.  Marches  fupple^es.    U.  Porte  du  &Ion  ou  felon  l^auteur 

une  dcs  Ca/veac. 
Z.  Stylobate  et  Piedefl:aux. 


COR- 


CORRIGENDA 

IN  COMMENTARIIS 
AD  CATONEM  ET  VARRONEM; 


P.  4. 1.  32.  lege:  vtputo.         P.  5. 1.  32.  lege:  nUratum. 

P.  7. 1.  29.  —  ceteris  tnediaftims.    P.  Q,  1. 17.  —  itcuii. 
^^\^9.ao.hj^'^'Cdgnatum 

*P.  21. 1. 17.  —  nondnefarris 
•  •  P.  23. 1.  -25.  ^fiebat  oiiuis, 

—  1.  36.  — i  finguUs  torcutii 
0    P.  24. 1.9.   '^Leuiers  L  i$.*-^vitti/que  toreis 

'•-  P.  25. 1.  II.  —  udprae/epes 

P.  26.  L  25.  —  Itir  Gerner.  nemo 
-  >    —  1.  40#'*«*  Qffar^  Pontedera 

P.  27. 1.  I.   —  oliuetum  locamus 
~  1.  12.  —  Ifio  vero  loco 

P.  30. 1.  6.   —  matura  etiam 

P.  31. 1.  10.  —  cum  quofaciunt 

P,  32. 1.  8.   —  Salicem  P*  33. 1.  17.  —  Corruda 

P.  J5. 1.  25.  —  Jlpicio  I.  41.  —  eoque  dudt 

P.  37.  L  13.  —  Jlelius  Stilo 
^  P.  41.  L  3.  adde:  Indidem  difcimus  lauram  triamphalem 
%fle  delphicam.  Adiicit:  luiem  f»  aiiogenere  baccakam  ap*  • 
petlant  kauc  quae  vu^atijfima  eft,  baccarumque  fertUifiima ; 
fiiritem  vero  earum  triuntphatem.  Idem  X\^L  fedt*  1 1.  tmc* 
'catem  nominat^  eamque  cum  tinp  et  auguftabaccis^  ti*ium-  ' 
|>ha(eih  talea  tatttom  >  vtpote  fterilem.  Scilicet  laurus  Lin- 
naei  nobiIis.dioica  feu  fexu  arborum  diuerfarum  diftind:a  vi- 
fltttf  in  Europa  caiidiore.  Feminam  baccatiam^  baccalem 
^t  cypriam  dicebant  marem  delphicam  et  triumphaiem.  De 
llla  Theophraftutf  C.  P.  II.  15.  Hi^viij^  ydp  itmv  ^  ual  acxxp. 
mg,,  ii&itep  ^  fipvoipifOQ.  Idem  H.  P.  111.  8*  ^  *4  id^VTf  ro 
fiorpviiov.  (pipet  fjiiv  ne^  nxp^o^ipoc^  m  tiyj  k6^  irS&u,^  d^x 
%cq  yiuog  ri  uvr^g.  i  fiijy  dA,»  7r}Jov  7  aTcapvog  y  Tjy  i^  Tccij  £^- 
fsvx  rtvig  ua^i.  Vnde  Plinius  XVI.  f.  ^2.  lanrus  vuasjiias 
g^}^^^  9  maximeque  fterilis ,  quae  non  gignit  aliud:  ob  id  a 
quibu/dam  exiftimatur.  Vides^  fipvov  ab  eodem  Theophrafto 
«libi  fiorpv&ov  dici,  quanquam  ^fvov  in  aiiis  etiam  florem 
mafculum  appellault.  Denique  locus  alter  Theoplirafti  do- 
4M,  Iaurmi>  eaHdem  alicubi  etiam  fexu  coniuni^lo  fuifle  re- 
pertam.        *     . 

P.  42. 


CORRIGENDA. 

P.  4^.  1. 8.  lege :  duat  tantism 

—  1.  26.  —  tandata  etiam 

—  L  39.  —  qui  (juifcripferat 
P.  43«  1.  29.  —  omanienta  bobus 
P.  44«  1.  41.  -—  Bruti  vxar 

P.  46. 1.  38.  ^  yides  vnde  kl.m 

P.  48«  1-  vltima  —  Epift.  91. 

P.  5a  L  12.  -—  Quare  yiSoriamm 

P.  5a.  L  37.  —  Fi/dnas  olearias 

P.  55. 1.  33-  -  TreuUs      P.  58.  L  38.  —  EdJU  frimmmm 

P.  59.  L  1 1.  «^  ifla  aetate    P.  60.  L  16.  -^  eommatebaut. 

P.65.  in  fine  t<ertiae  notae  adde:  Vide  etinfca  ad  cap.  31. 
et  adde  locnm  Theophr.  H.  P.  in.  6.  Hp*  ^i  xcty  Tpi^  ri  rL 
fivjBird^etf  ri  ^ik»  rirs  it»  ri  Xorfi/.  iy  ycip  r«/c  £A^/c  ucupoTi 
uji  ewsfuuferoQ  0  (pkoio^  aAA  uoif  npicup^ifroQ  fUkcp^  ri 
Svkov  ylveraf  %oif  TJf  o^^ee  xSP9v.  rfirri  xoi|^  Tpoc  t«  t^v  yjpmoaf 
iSkv  iAu  x^  i^vporepoVf  ixv  ftsru  ryv  «icMViy  wy  iwp- 

P.  66.  L  35.  lege:  editionifuat 

P.  70.  L  18.  —  trdbem  planaml 

P.  71.  L  23.  —  jlremtum  enim 

P.  79.  L  15.  *-  praelig^nea  toqui^ 

P.  8t«  L  33.  ~  deftiltare  P.  83«  1«  4^—  reliquam 

P.  86.  L  13.  —  vr/  exficofieri 

P.  87*  L  35«  adde:  Ne  per  auftram,  yentum  humidam  et 
calidum^  nec  per  rorem  geluue  aut  ante  meridiem,  Ml 
omnino  iicca  et  tempore  iicco  materia  caedatur  et  traAetmv 
cauetCato,  quippe  caior  et  humiditas  fuccum  arborum  fii- 
cile  in  putredinem  conuertunt  et  lignum  vittant  Qoare 
multi  hodieque  vento  auftro  caedere  arbores  vet&nt.  Cf.  Du 
Hamel  de  Arbor.  caedendis  T.  L  p.  294.  verf.  germ. 

Materia  quae  efTodiatury  faciie  ex  loco  Theophrafti,  p. 
88*  pofito,  licebit  aeftimare.  Scilicet  arborea  ligni  durio- 
ris  truncique  minus  exceifi.  quam  abies,  pinus  et  picea;  yt 
trunci  infimi  pars  (k  pivot)  in  vfum  trahi  pofiit  Ita  bodie- 
que  quercus  effodiuntur,  vnde  arbores  preli  (les§fum^is) 
fiant  Vide  eiafdem  Galli  Du  Hamel  Opus  laudatom  T.  1 
p.  311.  et  T.  n.  p.  155.  Forte  materies  mgra^  quam  Pli* 
nius  ex  Catone  laudauit,  (locum  vide  infra  p.  loa  extrema) 
olim  difta  fuit,  quae  ligni  durioris  et  nigrioris  eft»  quam 
abies,  pinus»  picea»  tilea,  et  fimiles  arbor^,  q\as  GaiH 
etiam  ligni  albi  feu  materiae  albae  nomine  compleftuntar* 
Reperio  etiam  in  Ariftotele  de  plantis  cap«  9.  ivKu  kemi 
difta  mollia^  quae  aquae  innatant,  nec  merguntur. 

P.99. 


CORRIGENDA. 

P.  99. 1 14.  lege :  volebat  Pantedera  difiing^: 

P.  106. 1.  14.  ad  Cap.XU  in  fine  adde :  Geoponica  X  75« 

11  19.  ^ef  r«  Mifiar»  fi^  ri  poffi  miovrog  ivrl^s^^eti  iJkM 

tS  yof ir. 
P«  107. 1. 13.  —  verba  herbae  idgenus 

—  1.  ag.  —  hmic  lutum,  luto      1 41.  ^fermofexu 
P.  log.  L  II.  fini  notae  fecimdae  adiungenda  erant,  quae 

m  linea  20.  Wqne  ad  30.  aiieno  loco  inferta  iegantor:  Idefii 
I»  —  prowittit.  . 

P.  108.  lin.  40  et  41.  delendae  fant  plane, 

P.  1 10. 1.  8*  iege:  ratione  conciUare.  £t  in  fine  annota- 
tionisadde:  Taf^em  vidi,  fimpiiciffimam,  etnifallor^  ve- 
ramhoios  loci  interpretationem  efle  hanc,  vt  dicamos^  fur- 
calum  vitigineum  taiiitae  iongitadinis  fumi,  qao  faciiius  fo- 
•luniui,  iuxta  vel  infra  termm  fadx>»  infertas,  deinde  altera 
parte,  qoae  exfiait,  in  terram  depreflus  vinculifque  firmatus, 
enpat  terra  emergens  et  replicatam  ad  vitis  caput,  i.  e.  pe- 
dem  feu  infimum  vitis  truncum,  erigeret  Pars  igitur  in 
terra  deprefla  media  vinculisfirmabatur»  et  radices  agebat; 
eaput  forcttii  exilans  et  verfus  pedem  vitis  matricis  replicap 
tom  progerminando  nouam  vitem  creabat  Foramini  vitis 
veteris  furculus  vtrinque  ad  medullam  vfque  inferitur  obli- 
vpmy  ne  caput  infimum  furculi  exficcetur  alimentumque  vt 
aiiquod  a  nouerca  fimul  attrahat 

P.  III.  1.  2a  —  verbo  elatis 

P.  1 13. 1.  39.  verba  Colum.  V.  9.  a.  delenda  fant 

P.  1 16.  L  1 1.  lege :  rwl^  L  14.  —  rir^ 

—  L  25i  —  Eadem  tradit 
P«  1 17. 1.  39. «—  maleato  habent 

P.  1 18«  L  21.  -»  vt  putris        P.  120.  L  2o.  — *  cupreffos 
P.  131.  L  13.  —  hcum  opponit 

P.  134.  L  35.  in  fine  adde:  Verum  nunc  agnofco  errorem. 
Ocinum  a  farragine  diuerfum  ex  trifolii  herba  fuccceoiiTe  vi- 
detur,  vt  docebitur  in  Indice  fub  vocabulo  OaiNMf.  •  • 
P.  125.  L  14.^  lege:  optime  —  oleagineum 
P.  126.  L  3.    —  Panis  etiam 

»     L  6.  adde  in  fine :  Romanos. 
.     — ^     L  3a  lege:  pulmentarium\ 
P.  133.  L  38.  —  contra/eriae 
F.  139.  L  3*  —  aUcafaSo  L  ja  ^  oko  vnHa! 

^,    L  42.  -«  bcun^  Attii 
P.  140. 1.  36.  — « tabutam  vngi 
P.  143.  L  35«  ^  quod  non  omnino 
P.  143.L 35.  ^fefamo  et  oteo/riffa. 

P.  144- 


CORRIGENDA. 

P.  144. 1.  I.  lege:  genus  libi 
P,  145-  U  8-   ^farris  adorei'] 

—  1.  33.  —  texto)  non  operitur  tefto; 

P.  147. 1.  8-    —  nouis/oli     P.  148.  i.  6.  lege:  atieuo  toco 

P.  149. 1.  37.  —farcimt  atia  ratione^ 

P.  151. 1.  37.  —  in  libris  Poktiani 

P.  i5a,  L  7.  adde:  lam  olitn  Theophraftus  de  Lapidibns 
p.  398-  ed.  Heinfil :  %sf}  6i  K/W«y  s(rrt  tk  ^  ^Brof  7?  ««T 
7/vfiTa/f  yhcxfci  ravTTi  i'  (ik&(Pii<n  rxQ  iiatik^Q  earrl  (§5 
ftfOQ  ri^  Txeti. 

P.  154.  L  14.  —  Denigrare  terram 

P.  155.  L  2.   —  intelligendum       L  34.  —  nigra/uccufqt» 

P.  156.  L  36.  —  Biennium'] 

P.  1 57.  L  29,  —  Ex  hordeofaftam 

P.  158*  L  5.  adde:  Cetemm  eandem  conditiiram  ex  Grae- 
cis  retulit  Palladius  XI-  c.  14.  feft.  5.  Suaue  vimm  de  dwno 
fieri  docent^  fi  ordeacU  polUnfS  ctfothos  duos  Jinml  cumvino 
JkbaSlos  miUas  m  vini  vqfculo  et  hpra  vna  ibieffe  patiaris. 
vbi  vide  notas.  Plane  connenit  locos  Theophrafti  de  Odo* 
fibus  p.  451.  ed.  Heinfii:  vbi  vinum  Thafiiim,  quod  in  pry- 
taneo  conuiuio  dabatur  dulcedine  praecellens,  condiri  nar- 
rat  farina  triticea  cum  melle  fixbafta.  (rrouQ  ftshri  (Pvpa^ 
TOm«.)  Ita  enim  odorem  a  meiie ,  dulcisdinem  a  {arina  ac» 
cedere. 

P.  159.  L  15.  lege:  phoenieo  balanum 

P.  160.L  36.  —  Bradle^ 

P.  163.  L  13.  —  verba^f.  vind. 

P;  163*  L  i8.  —  fioaifo(pifvyy» 

—  L  41.  adde:  Paliadius  myrtis  roonbmis  ficcatis  tn- 
fifque  additis  vinum  decem  diebus  odoris-optimi  effici  ex 
Graecis  docet  XL  Cap.  14.  f.  5. 

P.  164. 1.  36.  lege :  effe  iuftam;  L  27.  —  taemis 

P.  t68.  L  2.    -^  apparet  hinCf  mdlum. 

—  Lix.^—platanum.  Pontederg 

—  I.  36.  -^  vbi  quahrum        -   L  37.  «■  fmt ,  teJU 
P.  169.  L  22.  —  circumfarfHs 

P.  170.  L  35.  —  piaculorum  commiforum 
P.  171.  L  13.  --farraque  L  vit  —  appeUabautmr. 

P.  173.  L  39.  -^foliis  —  madefa&is  ' 

l\  175;  L  vlt.  —  iHoek^Svro.    In  fine  addet  ad  quem  loaim 
vide  egregiam  Hemfterhufii  notam  p.  1569^ 
P.  181.  L  37.  —  porcam.  ^  * 

P.  182. 1.  30.  —  Bitic  P.  i87- 1-  »4-  —  Pig^ 

P.  188.  L  penult.  —  Gefner:  admenfiim 


f 


CORRIG£NDA. 

P.tgo.  1.  37.  lege:  rfi /fgwij.    J[fparagi.    ' 
P.  192. 1.  1 1.  —  Contra  rnonuit  Gefnerus, 

—  I.  28«  fini  huius  notae  adiungenda  erant,  quae  1. 
34 — 40.  leguntur :  Sed  nimis  —  Jinguli. 

•—     1.  31,  —  coniiciebat      P.  193. 1.  38-  l«ge:  caeduae 
P.  195. 1.3.   ^patebit, 

—  L  II.  —  oYviSQ  P.  196.  !•  25.  —Jit  impienda,2 

—  1.  vlt  —  cqdentibus  Jimites. 
l             P.  197. 1. 16.  —  tigna  P.  200. 1.  iil  —  debebant 

P.  201. 1.  penult  —  tantam  tjfe  vim, 
P.  202. 1.  15.  —  monente  Pintiano; 

—  l.  2g. —>  articulorum ,  hoc 
P.  206. 1.  24.  —  ex  eo  duxiffe 

-—  poftlin.  35.  adde:  Similem  fere  medicinam  adhi- 
bet  Hippocrates  Muliebr.  II.  ^,670.  contra  fluxum  (angdinis 
ex  locis  fub  arttculis ;  vbi  fiiflfimenta  parat :  if^pov  ih  XP^ 
cir:]evr»  etvotf  xc^  dfi^p^^^eff&ecf  rijv  ywdSKxtrepiar&KocjMevTfv  ef- 
fixtTtv  dg  pLrj  lexpocrviif.  Idem  p.652.  contra  vterOm  in  coxam 
verfus  procumbentem  adhlbet  vrinae  calidae  fomentum:  irt;- 
pi^v  rxQ  vffrE^otc,  iyx^^  ^s  ^^  ^pov  irxXceiov  ku\  ivx^ietv,  hoiI 
ii  ra  HoTkoc  r«  rvihi  ifiipMad^f^Bor&ctf,  iraf /scftXtnf^  SfMri  r^ 
yvvuhuc,  dg  iiij  TTxpxirviy. 

P.  210.  i.  I.  lege:  auxiliare, 

P.  21 1. 1. 1.   —  nojlrae  faciemus. 

P.  2 1 3. 1.  25.  — fed  male  hodie   1. 34.  —  petafonem  diare; 

P.  222. 1.  20.  ^  Coponium 

P.  225, 1.6.   — Curium^^illi 

P.  227. 1.  24.  —  narrat  Farronem  ea, 

P.  139. 1.  14.  Adde  haec:  Sed  ipfe  Varro  fupra  p.  d25« 
in  loco  Gallii  m.  10.  fe  profcriptum  bibIiotheca(que  fuas  (fi- 
ffeptas  queritur,  in  libro,  poftCaefarls  mortem  fcripto.  Po- 
tutt  igitur  fpeAare  profcriptionem  a  triumuiris  fa6lam  vel 
ab  Antonio  A.  V.  711.  Nam  de  prlore  ab  Antonio  fa6ta 
profcriptione  nihil  diferte  traditum  exftat  Cicero  viliam 
Cafioatem  occupatam  ab  Antohio  tantum  tradidlt 
*  P.  244. 1.  i8*  lege:  ab  injimo  ordire, 

P.  240. 1.  26.  —  rkmpitur 

P.  248. 1.  19.  —  Parui  Parif.  1^33. 

—  1.  21.  —  repetas  fcribere. 
P.  250. 1. 16.  —  Maronitem       1.  29.  —  Bllaronikmp 

':  P.  262. 1.  5,  -^  poteflatemfefiatusatqui 
P.  265. 1.  24.  —  ex  toco  Seruii  \ 

P.  266. 1. 16.  —  Ita  Fiftorius  ex  vejligiis  '  ^ 

P.  277. 1.  3,  —  in  arbujlo         l  33.  —  CufpidH 
Tom.LP.IL  Xx  P.a78. 


CORR  IG  END  A, 

P.  37S.  1-  5«  ^i^'  Scilicet  verba  vbi  nafiifm  vua  adrcri. 
pta  fuerant  pro  interpretatioiie  verborum  Varronis:  qmt 
oflendit/e  afferre  vuam.  deinde  altera:  vindemia  fafta  inter-^ 
pretabantur  verba  Varronis:  fimul  ac  vidit  occipntium  vifuU^' 
micUoriy*  refte^  monente  Vrfino."  Ceteruoi  obiter  annotabo 
locum  lofephi  in  Antiq.  ludaicis  laddatum  et  cum  Plinii  fu* 
netls  comparatum  ab  H.  Stephano  in  ThieC.  Gr.  L.  ^oivik 
fioTfioify  eU  uwtkoy  xspniyfUvji, 

t.  380. 1. 3^.  lege:  arenojo,  neque 

P.  383.1.  35-  —  Pontedera  in  Curis 

P.  285. 1.  4  ^t  5-  delendae  fimt. 

—  1.  26.  lege:  mutauit  lucundus, 

P.  289.  i.  12.  —  vt  in  ea        P.  291. 1.  16.  —  Egr^iam 
P.  297,  L  8f    —  momnU  ejl.        L  1 5.  —  fundofunt 

—  L  18.  —  Ouartum  P.298.  L  i^^fabrosparantj 
P.  }oi.  L  28.  —  Compara  CoiumeUam  I.g.^^ 

P.  302.  L  7.    —  aut  quamfecijfet^ 

P.  304.  t  29.  —  %.q%Mm  fl/fi]    Haec  verba  fp.  c.  Vrfinus. 
Poft  haec  adde:  ex  vemo  tempore\  Geoponica  X.  52.  ^  i^m»^ ' 
n^  iyH6yTpi^€raf  i  fiivoy  r^  ifccpt ,  aairep  rx  aX^  ihipOf  aJSL» 
^cif  d^ipa^  f^ixf*  rpoxSy  x^nfiefivSyf  tec  ^XafpsurTyoc  ^ff/. 

P.  308.  L  7.   —  lege:  Cato       1.  25.  —  vonure:  dentem 

P.  307.  L  38.  —  Mihi  quidem  pariter 

P.  311.  L  II.  —  defendif$frex  loco 

—  I.  32.  •—  Codex  VoVit,  fabulia.  infn^ 
P.  313.  L  20.  -^  Corrige:  qtnbus  cannabi 
P.  314. 1.  27.  —  in  attero  argumento 

P.  3 1 5.  L  i6.  —  contra  caeduam 

P.  3.19. 1.  25.  —  (fvraXinyf 

P.  325.  L  igi  —  tertiatus  ^ccatur 

—  poi^lin.  35.  zAiei  perfaritortsoccarejoltnt^  lil 
fegete  noo  lata  fieri.id  .poffe  per  faritores,  re^  monet  Var- 
ro.  Wem  iubet  Heiiodus  ^jpywi/  439.  q  ik  rvr^ig  oric^sn 
iftMig  i^x^ouy  ficcxiX^y  rivoy  opvl^6<rctri^eni  nipfjMrxxotn^ 
rtrm.  vbi  imLikx  e&ffnoAdQ^  qua  (aritur  ieges.  Hinc  Vir^ 
gilius  Geoi^.  I.  104.  iaKQ  qui  femine  cominAs  arua  infeqm- 
tur^  cumulojque  ruit  malepinguis  arenae. 

P.  328.  L  38-  lege:  vocant Jleche. 

P.  330.  poft  iin.  4.adde:  pojlerior^quodl  Peffime  in  vtra- 
que  Qefneria^  et  noftro  exempio  pofierior^qHO^  Male  etiam 
ieft.  4*  ocifnum,  farraginetjf  inde  traftun^  eft  pro  ocmnm^ 
denique  paulo  poft  Similiter  quo  ocimum  pro  Similiter  qnod 
ncimunu 

—  L  31^  ^  ai  vutgata  Farroms  cxemplaria 

1  .'         P-33I. 


G  0  RRI<f  END  A. 

P.  331, 1 28»  in  fine  adde:  Serd  agttoui  errbr&tai  vifo- 
rum  doftorum,  quos  fecatus  veterem  et  probam  leftiohem 
pabuli  exulare  paffus  fum,  cum  in  ocino  fabae  metotio  locuni 
noQ  habeat,  ad  pabulum  imnquam  fatae.  Contra  ocini  fe- 
^es  ex  trifolio  fdiffe  videtUr,  vt  in  Indice  accuratitu  trade- 
tun  Varro  ipfe  genus  herbae  vel  fegetis  fignare  vel  noiuft 
vel  ipfe  ignorauit,  cum  Columeilae  forte  etiam  ipfios^etate 
vfus  ocini  exoieuiffet   . 

P.  337. 1.  17.  \e^i  feruaiHt  interUma* 

P.  343. 1.  24.  —  Farro  omiffis  verbis 
.    P.  344. 1.  36.  —  infima  relinquitur 

P.  345. 1.  ai.  ^  his  legendis  et  comparandis 

P,  346.  i.  9.  ~  fi»,  (Twcijf     antepenult  lege:  aequtttum 

P.  347.  i.  36»  —  et  inoculationi  et 

P.  348.  i.  7.   —  a^hyTi  reV 

P.  353.  i.  I.   —  voluit.  Ge/ner 

—  1.  29.  —  xeifjuSvfx;.       P.  355. 1. 1 1.  ^Jkpinam 
P,  356. 1.  4«    —  Polit  liber  foeni/ecia  habet 

—  1.  28*  r*  aliquod  bonum. 
P.  357. 1.  3.  —  hordei  tunicula, 
P.  358. 1.  22.  —  contentus  et  ilte 

P.  359.i.  6.  —  <rxt;r&c  P.  361. 1.  5.  —  ifiAiK -^ 

P.  362.L6.   ^aefiufiat.  l.  %2.  ^  tameh  Edkidnes 

—  l  23.  ^  in  :Silio  Fin.    l24.  —  Ediiionn 

—  1.  29.  —  reteSali 

P.  363. 1.  32.  —  domum  iegere^  et  referre, 

—  1.  40.  —  Hnndemiam  diligentius,  cum  prter 
P.  364. 1.  20.  —  exctufo  omni 

P.  365.  J.  II  et  12.  -^praeterea  nifiU  —  corrigebai:  for* 
tna  literamm  nott  ferant  a  reliquis  diftinguenda. 

—  1.  17.  —  myrrkae  odore 

P.  368. 1.  4.    ^fal/am  opimonem  pofui    1.  7.  —  TbmM 
P.  370. 1..37.  —  oleam  eoneakjhit, 
P.  371. 1.  28.  ^  ^  ivayeioig  ri  ^Sq 

P.  373. 1.5.  —  <r«x?v««         L23. — SctmtkM»y 

P.  374.  i.  17.  —  tuiimendum  effe^ 

•  P-  378. 1- 15-  —  ^^V^  ift^ 
P.  380. 1. 23.  —  ad  olyram  et  eirincetm 
P.  381 ;  1- 22.  —  vn/ga^ai»  ln^oftir, 

P.  382. 1.  35.  —  w«>?/2^^  «nim 

P.  383.  L^   -;•  iet<Tcetv\  a  pinfendo. 

P.  384.  L  29.  —  fuiffe ,  ex  Epiftola 

P.  390.  L  4.   —  rifinus  ait  in  Codd. 

f.^gi.l 41. ^ihrefi:enHusBttfili    •  ^ 

Xx  2  P-59t* 


C  0  R  R  I  G  E  N  D  A. 

P.  397. 1. 44.  lege:  rtRpmrt  cmfet  Vrfitms.     ^ 

P.  403.  L  36*  —  Ita  Viftorius  ex  libris  foift 

P.  409.  L  i6.  —  Garganus 

«—  L  34.  adde:  Geiherutii  fi  feqiMris,  iaghm  erif» 
qood  Graect  ifftJSLav  dixerunt,  iUaftrat&m  ab  Hemfterhuiio 
ad  Hefychii  ^AffrviteXS^  cui  humeris  vtrilbtte  impofito  ligno 
curuo  vtrinque  appenCie  portabantur  ^cellaey  corbes  aliae^ 
que  (arcinae.  Locus  eft  in  primis  accommodatus  ad  rem 
Epiftolae  Alciphronis  L  p.  6.  a  viro  egregio  correftae:  ri^ 
ifflj^MQ  irwfUs^  ivfXifisve$  m^  ria  iuaript^ev  vmpidac  i^p* 
r^a»vr$^,  Forte  etiam  iugum  ftaterae  licebit  interpretari, 
fi  firpicuks  legere  et  de  ait»prfy  interpretari  velis,  quod 
iugum  diuifum  aequaii  pondere  fuftinet  ap.  Ariftoteiem  ia 
Mechanicis. 

P.  410.  L  2^  lege:  Polit.  T^ro pqfcant  L  iS*^Jbk  exario 

P«  413.  L  3.    —  notas  vetmbus,  quas 

P.  413.  L  194  •—  opi»to)Q  6k  xcti  ixl  rm 

P.  414.^7.   --'eifiEtmaim 

P.  41 5.  L  4.   —  oLfuhtriov       L  41.  —  pecore  ex  hirto 

P.  410.  L  ig.  —  IniiciutUur  tomae 

f.  418. 1.  37.  —  ewxii^  neif  rpixn^^* 
^F.  49a.  L  34,  —  defiMHte  autunmo, 

P.  436.  L  43.  —  prior/cholii 

P.  438.  L  40.  —  Hinc  Dio  L  41.  «-  ijrrwu 

P.  43a  L  33.  —  ihxrxepseriniv 

~  L  35^  in  fine  adde :  Polybii  hunc  clafiicnm  et  anti* 
quiflim«m  locomy  qui  docet»  iam  illa  aetate  annonae  miiita- 
ris  partem  praeoipuam  fuifie  porcinam  carnem  recentem  et 
ialltam,  miroromiflum  a  Godofredo,  qui  recentiorom  tem- 
porum  annonam  militarem  eiufque  partem  praecipuam,  por« 
cinam  erudite  trafbiuit  ad  Cod.  Theodof.  T.  IL  p.  393  feqq. 
ed.  RitterL 

^     L  38.  lege: quemappojui;    P.43^ L^.^Q^edidii 

P.  433«  I.  35.  —  macileutae  huc  pertinere 

P*  434-  L  34.  —  viio  pide 

P.  435.  L  19.  — -  Supratamen  L  54.  M. 

^*  437-  L  30.  —  vfque  ad/ubulcus, 

P.  438.  L  15.  ~  31.  commoiUffime] 
— -  poft  lin.  38.  adde:  crudum  emm/ohdi  atuuml  Co- 
lumella  etiam  U.  9.  feft.  14.  hordeum  afiirmat  omnia  anima- 
lia  melius  pafcere  qvam  triticum ;  Idem  ia  pafcendis  bobas 
VI.  3.  fedu  3.  paleas  tritici  hordeaceis  poftponit  Accedit 
auftoritas  Theophrafti  C.P*  IV.  10.  vbi  multa  animalia  ait 
perire  tritico  piUla,  addens;  Hlim  i^  'iri  Jic^  cvfi^vet  rde 


CORRIGENDA- 

«oiX/o^  ixTtvsv/uLetrw^o^  ^  ^Sw  Jf  roS  ?%«ffiy  6*xaoy.  (ruim* 
nantibUs)  (PwSie^  yxp  Kccf  mc  6wcoiTipy»arop  i  vvpoQ  cSfio^;  wv 
Xn  il  ?rroi/  vpotf^iKkQ  ro  uxvpov  (paleae)  jxiy»  ik  ncij  ri 
davmi^eg  Svctf. 

P.  442. 1. 1 1.  lege :  opus  de  apibus  1. 41 .  lege :  vtero  fordae 

P.  444«  1.  34.  •—  cofiatos]  I.40.  —  et  tniror,  eam 

P.  445«  1.  9.  •—  wAMTvvouiusQ  iyavy  fiijii 
— *  1.  24.  adde:  Ceterwn  hoc  loco  meretur  annotari 
Hippocratis  locos  de  Articump.  784*  vbi  adtnonet^  bouem 
exeunte  hieme  maxime  macilentum  lieri  propter  arandi  la* 
borem  grauiiHmum  herbaeque  nouae  breuitatem,  ideoque 
facilius  quam  reiiqua  bruta  coxendiccm  acctabulo  emotam 
habere^  atque  omnino  non  admodum  iirmiter  acetabulo  hae« 
rentem  gerere  coxendicem ;  ideoque  omnium  quadrupedum 
maxime  bouem'  ciAir«y  eAe,  vt  Homerus  appellauit,  id  e&^ 
vt  alibi  Hippocrates,  in  Mochleutico  et  de  Articulis  ait 
WBpiarp^^iiTiv  r5  imikBog  oiotropS,  tf^  /iiee.  Nihilo  tamen 
magis  Columeliae  memorauit  in  boum  morbis  coxendicum 
emotionem,  cum  armos  conuulfos  in  arando  curare  doce- 
ret  Hic  igitur,  quem  Hippocrates  docet,  eft  fenfus  Ho- 
merici  vocabuli  tiKhesgf  in  qno  interpretando  Grammatici 
nugantur.  Pergit  idem  Hippocrat^s  de  labris  boum:  rom 
fiku  yoip  SiAoic  i(tri  Xsier^  if  lepo^Xij  r5  x&Kh^^  ksitr^  iki^ 
am  yvK^OQf  fiot  ik  lecBxS»  fihf  «  itpo^o)^  r5  %efl8«  lecLxS» 
il  xeel  ifipXS»  ^  &vw  yvi&og.  iix  raiurx  vieoficiAeiV  iieo  rig 
fipax^^  reict^  i  ivVa^ruj.  r»  ii  av  ficSvvxo^  rm  {wccv  ira 
ifi(Poiiovr»  iivr»  ivvctrotf  filv  0roBpxa^i/(compreiIis  labris  vel- 
lere  irramina  et  decerpere).  iivocrou  ik  wro  riv  BpcexSctv  toolv 
vTopoiAetv  THQ  oiovrotg.  xof  Tjierctf  n/  Hrtoi;  ix^ff  tot/  ftetA.- 
}jov  Tj  rij  .fioiSAi.  ^  y^f  ^^  irfroev  ifieivav  xcif  arepecoriprj  7 
ppetxSx  roTi  rjJQ  PoeS^ehjCf  on  xcif  leplv  ixxxpxSv  rijv  fiocd^Sccv. 
Peinde  ceruices  boum  crafias  et  humerorum  latitudinem  ad 
iugum  ferendum faftas  elTe,  monet  Cicero  N.  D.TL.6^.  Quid 
de  bobus  toquar?  quorum  ipfa  terga  cUctarant,  non  ej/e  /e  ad 
onus  accipiendttm  figurata:  ceruices  autem  natae  ad  iugum: 
tum  vires  humerorum  et  latitudines  ad  aratra  extrahenda. 
Quae,  ex  cuiufcunque  demum  phyfici  obferuatione  tradita, 
ii  vera  font,  confirmant  Columellae  do6brinam>  qui  boues 
meiius  ceruicibus  quam  capite  et  cornibus  adiungi  iugo 
monet 

P.  447. 1.  42.  lege:  Tarpeio  referuni 

~     1.  43.  —  candida  quae 
P.  448. 1.  43.  —  Sextiles,  poftridie 
mm     1.  43,  —  momt  in  Plinio,  qui     f 

Xx3  P-449- 


CO  RRIG  E  ND  A- 


P.  449. 1.  14.  lege :  deponehte^.   Tabanos 

—     1.  30.  —  «  il  fi^j  cu^xIhi;  —  ylvcvrai,  etf  iipLxhet^ 
inrifivovre^  !•  42,  iege:  reiiculas 

P.  450.  poft  lin.  ig.  adde:  Cap.  Vf.  j4t  Mnrrius  epU  — 
cutn  Lucieno  redifjjet']  Murrius  adfutt  ab  initto  huius  libri, 
nec  vfpiara  abeuntem  memorauit  eum  Varro.  Lucieniii  aa« 
tem  aduenit  initio  cap.  V.  dum  TremeUcw  Scrofa  difputatio* 
nem  de  porcuhtionc  abfoluit^Adueniens  ftatim  is  Mnrrio: 
Tu  vero,  Murri ,  veni  mi  admcftus.  Tum  vero  Atticus  Mor- 
rio:  Narra  ifti,  inquity  eadem^  qni /ermones  fint  /uUnti  ei 
quid  reliqui  fit^  vt  ad  partes  paratus  vehiett.  Deinde  Vac- 
ciu^  partes  loqiiondi  de  boum  difciplina  fufcipit  cap.  V.  £  2. 
Patet  hinc,  Murrium  nunquam  abiiiTey  fed  omnibus  fermoflt* 
bus  vfque  adfuifle.  Verum  initio  cap<  i.  Menas  difceMty 
nec  tamen  is  rediit;  quoniam  cap.  8-  initio  Menatts  libertu 
demum  aduenire  dtcitur.  Vei  hinc  patet^quaminepteAidinA 
nomen  Menatis  inferuerit  capitis  V.  feft.  a  et  4,  Sed  vitiiHtt 
in  nomine  Murrii  apertum  quomodo  corrigam,  non  habeo. 


45?. 
454' 


P.  455 


P.  457. 
P.  460. 

P.  462. 
P.  464. 
P.  466. 
P.  467. 

P.469. 
P.  47^. 

P.  478. 
P.  481. 
P.  48^. 
P-  486. 
P.  489. 
P.490. 
P.  491. 
P.  492. 
P.  493. 
P.  494. 


22.  lege:  rp$aHovTift7ivog        L  27.  —  S^i 

8.  —  cauos  habent  !.  la.  — •  Vides  i 
13"^  de  caninis  eieSKs  mentionem  nom  facen. 
20.  —  verumfimul  cauitatem 

13.  —  quia  complent 

^  I .  —  canini  primum  acuti    • 

38.  —  in  priore  colo  derffe 

35.  —  ikoTpixo^     P.  458*  1.  3.  —  yeshnfcepuHi 

15.  ^  valet  tolerare 

33.  ~  tangendafint ,  ftatim 

3.  —  primus  equi  labor  eftp 

4.  —  Origtnem  vitii 
20.  —  omttia  vetuUs. 

14.  —  0Ti»c  iy  «X«ttH[f  P.  471. 1. 13.  —  X«P*»»« 
37.  —  Pauto  eUiter  P.  476. 1. 41. — rr«/JpMroififtfiF 
24  ~  poftquam  remedia 

34.  —  tionisfeSHoneuc']    Videtur  efle  pro 

f .   —  aj/tnii  P.  485. 1-  37.  —  Jtmiretri» 

9.  ^AttioNauio 

6.   —  Obfequens  I.  24.  —  i^uhpf 

3.  dele  prius/fij^ 

28*  lege :  millia  nondum  duo 

42.  —  CHuum  milliarium 

jg,  — .  praetenfis  pileis 

5.  —  miremurf 

L  31.  92.  —  videtur  praefte^,  MA 

P-  497. 


CORRIGENDA. 

P.  497. 1.  2.  lege:  votuit  Vrjinus. 

P*  498.  !•  4-  —  cupediariorum 

P.  499. 1.  5.  —  nec  Giperum 

P.  504. 1.  3.  —  omithonejuo  1 9.  lege :  turdorumy 

P.  506. 1.  35.  —  atios  intelligi  1.  42.  — jeptentrioMH 

P.  508.  !•  i6'  —  Popma  P.  510.  L  xo.  —  xtffto. 

P.  511.  L  13.  —  ornithofiemjuum 

—  1.  34.  — ?  <^/^«r  vldetur  k  L 
P.  512.  L  30.  ~  inclufum 

P.  513.  L  14.  —  amlntlatioHem  fub  diuo,  ormtkoni 
P.  514. 1.  14,  —  ygutionis    L  34.  —  coticludebant  eas,retia 
P.  51 5. 1. 7. . —  tigneos  1. 1 1.  —  poterant;  L  13.  ^perticis 
P.  516.  L  7.  —  cutcitas  L  14. — cutcitas  L25.  — cutcitas 
\  P.  517.  L  3.  adde:  Vitruuius  V.  I2f.  in  defcriptibne  por- 
tus:  circum  eum  portlcus  Jiue  nauatia  Jiint  facienda ,  Jiue  ex 
portibus  aditus  ad  em^orium.  Homero  Odyff.  ^'.  265.  t«o'/i/ 
^if  ivtartiv  iirriy  htxarc^j  i.  e.  vsticoiKog.     Magis  etiatn  huc 
facit  locus  Piatonis  in  Critia  p.  54.  vewo-o/x^^  TtoiXug  itxiSg 
iyroc,  nccT7jp6(pSc  otvr^  ry  T^rp^. 

—  L  5-  le&^i.  acutiorem  L  9.  —  acetabulam 
P.  519.  L  5.  T*  primo  /lorfltf  afJii^  noStiiim 

—  L  19.'  adde:  Dignus  eft  locus  Anonymi  Auftoris 
Compendii  Ajchitefturae  Vitruuianae  corre6lius  editae  -in 
Poleni  Exercitat.  Vitruv.  !!•  c.  2.  p.  179.  quem  leftores  cum 
ipfo  Vitruuio  et  Varrone  comparent:  Inter  ceteros  tamen 
Androgeus  Cyrenenjis  cum  VIIL  ventis  orbem  terrae  regi  adi' 
feueraj^et,  exempti  cauffa  Athenis  turrim  marmoream  oSogo- 
nam  inftituity  in  qua  magines  ventorwn  fcutptas  contrajuos 
quofque  flatus  ordinauit,  fupraque  ipfam  turrim  metam  mar- 
moream  pojuit  y  et  Tritonem  aeneum  cottocauit ,  et  ita  ejt  mo- 
dutatus,  vt  cum  ventus  atiquis  adjpirojjet,  quodam  momento 
in.gj^ro  ageretur,  etjitpra  caput  eius  refifteret^  et  dextera 
wanu  virgam  tenens,  ipfum  ejjeflantem  monflraret.  —  Sed 
plerique XILventos ejje  adfeuerant,  vt  efl  in  vrbeRoma  Tri^ 
ion  aeneus  cum  totidem  thoracibus  (i.e.  imaginibus)  vento- 
rum  faftus  ad  tempti  Androgei  Cyrenenfis  Jimilitudincm ,  fu- 
pra  caput  venti  virgam  tenens  eundem  ejji  flantem  oflendit. 

P.  520.  L  I.  lege:  comvicntum    i.  33.  —  funem  tegercmus* 

P.  523.  L  29.  —  olim  h.  L  aiebat:  atfl  q^is 

P.  524.  L  12.  —  artifiam 

P.  525.  L  I.    ««-  lenjbnianam,  muttis  in  tocisplane 

P.  530.  L  10.  —  poft  ordinem  verbum 

—  L  34.  —  f^idco  nunc  demum 

P.  531.  L  14.  —  vutgatum  ^irciter.        L  30.  —  emendare 

P.  533. 


1 


CORRIGENDA. 


V.  533. 1.  2,  IcjTe:  corrigenti 

P.  535. 1.  12.  m  fine  adde:  huc  reuocanda  effe  monaL 

P.  536. 1.  42.  Icge:  Geopotticis,  vbi  cjl: 

P.  537. 1.  25,  —  rpwS<Ti 

P.  540. 1,  14.  —  Deinde  coepcrunt  malim  cx  Plinio 

—  1.  28.  —  ety  fi  pauca     L  29,  lege :  /ubiicere,  quag 
P.  544. 1.  i5.—etfacie. 

P.  547. 1.  4.    —  clunibus  demre  iivtereft' 

—  ,  I.  22.  -^formantur  I.  ag.  —  madefaftoque 
P.  551. 1.  5.    —  PliHius        P.  553.  L  ig.  —  alecula 

P-  553- '  '^S-  —  leffionem  L  43.  —  Quaegraeca 

P.  555. ..  41.  —  Trochwn 

P-  557«  '•  34«  —  ^  ffiinuSf  montanum 

P.  558- 1-  3-    —  vul^ari         V.  563.  L  21.  —  rnw  calehar 

P.  569.  L  5.   —  juLuo^cf    P.  572. 1. 3.  —  impetum/acientes. 

P.  574. 1. 2C.  —  /'^/«J  //.  V. 

—  L  33.  ~  n;^fr^^  tradunt  aluorum 
P.  575. 1.  25.  —  vidcrent  y  ftatim 

P.  579-.  1.  39.  —  Suecicarum 

P.  580. 1.  1.    —  Hofnine  antiqno  in  Italia 

P.  585-  !•  36.  —  penttutare  quidem,  pretia 

P.  586.  L  25.  —  vctere  duffam 

P.  587.  L  6.    ^fuperinduWs 

P.  588-  !•  29.  —  Denique  in  Farrone 

P.  589. 1-  38-  —  permittente.  Car/ar 

P.  590.  L  6.   —  Plane  atia       1.  40.  —  in  Samnium 

P.  591. 1.  13.  —  eumque  credcre  crjfare 

—  1.14.  —  aefium  /eufiuxum  et  rejJuxum  mari  Baia- 
no  adjcribere^  qttod 

P.  592. 1.  g.   — firmamentum     1.  26.  —  tacd  Politiafm 
P.  610. 1.  19.  —  iXcuotQ         P.  61 1. 1.  20.  —  Geoponica 
P.  615.  L  13.  '^fiudttit        PJ  614.  L  antepenult.  — awro^ 
P.  616.  L  26.  —faciundo  1.  34.  —  iaeueS 

P.  642.  in  nota  e)  lin.  22.  lege :  tibrandi 
P.  643.  dele  notam  f.  litera  fignatam, 
P.  656. 1.  30.  lege :  decertarint, 
P.  657. 1.  17.  —  pofi  quam 
'  P.  659. 1.  25.  —  cum  ipfius  potius 
V.  663.  L  28.  —  prtfjoir 


1. 


^.l- 


r^^^NIVERSrrV  Oh  MIGHJQAN 


i 


3901506695 

'^  111  ■     !■    III  l| 


<:::>•